<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>RAADSINFORMATIEBRIEF
  VAN HET COLLEGE VAN B&W
  VOOR                de gemeenteraad
  CC
  DATUM               4 februari 2025
  ONDERWERP           BDO Benchmark Nederlandse gemeenten 2025
Geachte raadsleden,
Bijgaand sturen wij u de jaarlijkse BDO Benchmark Nederlandse gemeenten 2025 ter informatie toe. Deze
benchmark beoordeelt op basis van de voorgeschreven financiële kengetallen, zoals deze ook in het
toezichtkader vanuit de provinciaal toezichthouder beschreven staan, de financiële staat van Nederlandse
gemeenten. Hierbij is de basis de door gemeenten gepubliceerde kengetallen bij de jaarrekening 2023.
Op basis van deze kengetallen bij de jaarrekening 2023 scoort de gemeente Krimpenerwaard, net als over 2022,
een 8,5 op een schaal van 1-10. Het betreft hierbij een waardering van de kengetallen met betrekking tot de
netto schuldquote, solvabiliteit, grondexploitatie, structurele exploitatieruimte en belastingcapaciteit. Met een
rapportcijfer van 8,5 scoort de gemeente Krimpenerwaard goed in de benchmark.
In de benchmark geeft BDO gemeenten ook een additionele score op basis van een beoordeling van het
meerjarig begrotingssaldo voor de jaren 2024-2028. Hierbij wordt het meerjarig saldo afgezet tegen het totaal
eigen vermogen en de uitkomst daarvan geeft een correctie op de score op basis van de kengetallen uit de
jaarrekening 2023.
In onze meerjarenbegroting 2025 heeft de gemeente Krimpenerwaard in lijn met het advies van de VNG en de
oproep van uw gemeenteraad de meerjarige tekorten vanaf 2026 niet opgelost. Gemeente Krimpenerwaard
staat hierin niet alleen. Uit het rapport van BDO blijkt dat driekwart van de gemeenten over de betreffende 5 jaar
tekorten verwachten, die gezamenlijk € 5,2 miljard bedragen.
Gevolg van de meerjarige saldi van de begroting is dat ze een nadelig effect hebben op ons rapportcijfer op
basis van de ratio’s, dat daardoor uitkomt op 5,2. Doordat we in onze begroting voor 2025 al wel de bij de
kadernota 2025 voorgestelde technische maatregelen hebben opgenomen, is ons tekort kleiner dan vorig jaar.
Hierdoor zien we dat ons rapportcijfer stijgt ten opzichte van vorig jaar. Dit in tegenstelling tot het gemiddelde
van alle gemeenten dat juist daalt. Op de ranglijst van gemeenten met 50.000 – 100.000 inwoners stijgen we
dan ook ten opzichte van de benchmark 2024.
Bijlagen RIB: BDO Benchmark Nederlandse gemeenten 2025
1508602 / 1540280
                                                       gemeente Krimpenerwaard Postbus 51 2820 AB Stolwijk
                                                       www.krimpenerwaard.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Met vriendelijke groet,
burgemeester en wethouders van Krimpenerwaard,
de secretaris,                                 de burgemeester,
J. Hennip                                      ir. J. Beenakker
                                                                pag. 2/2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                BDO-BENCHMARK
                  NEDERLANDSE
                GEMEENTEN 2025
   Sterk versnipperd
landschap, gedeelde
          onzekerheid
             Balanceren tussen
      overschotten en tekorten
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025
INHOUD
   3 Voorwoord                                                                                                                     28 Rondetafeldiscussie
   4 Feiten & cijfers                                                                                                              42	Aanleiding, aanpak en
   8 Conclusies & aanbevelingen                                                                                                    		 verantwoording van het onderzoek
                                                                                                                                   47 Branchegroep Overheid van BDO
14                               Interview Hubert Bruls                                                                                                                           41 Bekijk en vergelijk de
                                 burgemeester Nijmegen
                                                                                                                                                                                          scores van gemeenten
                                                                                                                                                                                          met de Analysetool
		 Financiële performance
16 Gemeenten met > 100.000 inwoners
22 Gemeenten met 50.000-100.000 inwoners
29 Gemeenten met 25.000-50.000 inwoners
35 Gemeenten met < 25.000 inwoners
Deze publicatie is zorgvuldig voorbereid en tot stand gekomen, maar is in algemene bewoordingen gesteld en bevat alleen informatie publicatie te handelen, na te laten of besluiten te nemen. Voor het verkrijgen van een advies dat is toegesneden op uw concrete
van algemene aard. De in deze publicatie opgenomen informatie kan komen uit algemeen verkrijgbare bronnen, zodat wij niet          situatie, kunt u zich wenden tot BDO Accountants & Adviseurs of een van haar adviseurs. BDO Accountants & Adviseurs, de met
kunnen instaan of verantwoordelijk gehouden kunnen worden voor de juistheid, volledigheid en actualiteit van de gebruikte          haar gelieerde partijen en haar adviseurs aanvaarden geen aansprakelijkheid voor schade die het gevolg is van handelen, nalaten
informatie en de wijze waarop deze informatie in de publicatie is verwerkt. Daarbij bevat deze publicatie geen advies voor         of het nemen van besluiten op basis van de informatie in deze publicatie. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of
concrete situaties, zodat uitdrukkelijk wordt afgeraden om zonder advies van een deskundige op basis van de informatie in deze     openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie of op enige andere wijze, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.
© BDO Januari 2025
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>3   BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                        VOORWOORD
Overschotten én tekorten
Het financiële landschap van gemeentelijk Nederland is meer dan ooit versnipperd, zo concluderen we op basis van deze Benchmark Nederlandse
gemeenten 2025, waarin de resultaten van 2023 en de meerjarenbegrotingen 2024-2028 centraal staan. De 342 gemeenten hebben allemaal zo hun
eigen manier om te anticiperen op het ravijn, lijkt het. Waar sommige gemeenten nog geen ombuigingen hebben verwerkt, hebben andere gemeenten
wél al maatregelen getroffen. Ook zien wij dat gemeenten, al dan niet beperkt door financiële mogelijkheden, wisselend omgaan met het begroten
van toekomstige (vervangings)investeringen. De verschillen tussen gemeenten zijn dan ook groot: een sterk versnipperd financieel landschap dus.
Bij de duiding van de rapportcijfers van individuele gemeenten moeten de onderlinge verschillen dit jaar extra in ogenschouw worden genomen. Voor
de sector als geheel is een duidelijke trend waarneembaar: de impact van het ravijn vertaalt zich door naar de rapportcijfers; deze dalen gemiddeld
flink ten opzichte van vorig jaar. Wat we ook zien, is dat de cijfers per ultimo 2023 er over de gehele linie nog goed uitzien.
Al met al hebben gemeenten in 2023 een positief resultaat gerealiseerd van € 1,7 miljard, en steeg het totale eigen vermogen naar € 41 miljard.
Als we dieper inzoomen op de cijfers, zien we ook hier grote verschillen. Ongeveer een kwart van de gemeenten laat wel degelijk tekorten zien
over 2023. Desalniettemin is het voor veel gemeenten nog balanceren tussen overschotten en tekorten. Waarom zou een gemeente bezuinigen
als er jaarlijks geld overblijft? En waarom nu al bezuinigen terwijl er misschien nog een oplossing voor het ravijn komt? Begrijpelijke dilemma’s.
Tegelijkertijd moeten gemeenten anticiperen op een financieel minder gunstige toekomst. Wij denken dat gemeenten het nodige kunnen leren
door hun begroting kritisch onder de loep te nemen.
Kortom, genoeg redenen om een blik te werpen op de cijfers en de wereld daarachter. Hiertoe organiseerden we ook dit jaar weer een
rondetafeldiscussie met vertegenwoordigers van gemeenten, het Rijk, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en de Bank
Nederlandse Gemeenten (BNG), en legden hen de eerste uitkomsten van de benchmark voor. Hun inzichten en ervaringen geven kleur
en duiding aan de statistieken en laten zien dat achter de cijfers eigen verhalen schuilgaan.
Cijfers die overigens niet altijd duidelijk te lezen en interpreteren zijn. De kwaliteit van de begrotingen laat op dit punt
regelmatig te wensen over, zo luidt een van onze conclusies dit jaar. Willen gemeenten echt grip krijgen op hun financiën,
dan begint dat bij de basis: waar liggen onze prioriteiten, en een helder en eenduidig format voor de cijfers en begrotingen.
               Marc Steehouwer
               partner BDO Audit & Assurance
               voorzitter branchegroep Overheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                            Overschot         Tekort
4   BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                                                                (in miljoenen)            FEITEN & CIJFERS
                                                                                                                                                                                                              (in miljoenen)
                                                                                                                                                                                                        <5
                                                                                                                                                                                                       5 - 10
                                                                                                                                                                                    Som begroting, voor mutaties
                                                                                                                                                                                                      10 - 25
                                                                                                                                                                                           reserves      (2024-2028)
Sterk versnipperd
                                                                                                                                                                                                      25 - 50
                                                                                                                                                                                                      50 - 75
                                                                                                                                                                                                     75 - 100
landschap                                      Ratio’s begroting
                                                          begrotingssaldo/eigen
                                                                       2025 naar groottecategorie
                                                                                         vermogen naar groottecategorie (2024-2028)
                                                                                                                                                                                                       > 100
                                                                                                                                                                                                                     Klik hier voor
                                                                                                                                                                                                                        tabel Som
Een sterk versnipperd landschap: dat is        Som begrotingen naar groottecategorie (2024-2028)
                                                                       Solvabiliteits- Nettoschuldquote Grond­-                 Structurele ex-      Belasting­                                                       begrotingen
wat we zien wanneer we de gemeentelijke       Groottecategorie
                                             Groottecategorie
                                              Grootte-             Begroting  Som begrotingssaldi
                                                                                      Begroting               Eigen vermogen
                                                                                                        Begroting        Begroting           Begrotingssaldi/
                                                                                                                                         Begroting        Totaal
                                                                       ratio (%)          gecorrigeerd (%)    exploitatie (%) ploitatieruimte (%) capaciteit
                                                                                                                                             Eigen vermogen   (%)
                                                                                                                                                                 (%)                                                 naar grootte-
begrotingen voor 2024 tot en met 2028         categorie            2024               2025              2026             2027            2028             categorie
                                             Groot
                                              Groot                    31,33%             62,72%              6,91%             1,37%                101,28%
                                                                                                                                                                                                                         categorie
in kaart brengen. Ondanks de verbeterde       Groot
                                             >100.000                         -1.246.195.283
                                                                   -474.738.369       -458.846.570             21.792.752.243
                                                                                                       -525.334.973     93.118.959           -6%
                                                                                                                                         119.605.670      -1.246.195.283
                                              >100.000
                                              >100.000
financiële ratio’s over 2023 zijn de rap-    Middelgroot
                                              Middelgroot
                                              Middelgroot              31,78%             64,04%              5,32%             0,99%                97,87%
portcijfers gedaald, van gemiddeld een       50.000  - 100.000
                                              50.000 -- 100.000
                                                        100.000    -71.708.020-1.240.833.020
                                                                                      -128.392.100             7.712.569.055
                                                                                                       -424.667.100     -312.365.200         -16%
                                                                                                                                         -303.700.600     -1.240.833.020
                                              50.000
7,4 in 2022 naar een 6,8 in 2023. Dit is     Middelklein
                                              Middelklein
                                              Middelklein              36,29%             50,62%              4,23%             1,38%                100,87%
het gevolg van de negatieve begrotingen      25.000  - 50.000
                                              25.000 -- 50.000
                                                        50.000     14.192.677-853.289.672
                                                                                      -18.707.404              8.214.616.807
                                                                                                       -323.250.227     -264.408.898         -10%
                                                                                                                                         -261.115.820     -853.289.672
                                              25.000
voor de jaren 2024 tot en met 2028.          Klein                                                                                                                                             Klik hier voor
                                              Klein                    35,65%             55,51%              6,45%             1,08%                103,87%
                                             <Klein
                                               25.000              -16.310.776-534.134.013
                                                                                      -61.005.219              3.695.121.551
                                                                                                       -172.488.936     -154.042.298         -14%
                                                                                                                                         -130.286.784     -534.134.013                         tabel Ratio’s
                                              < 25.000
                                              < 25.000
Voor 2025 verwachten gemeenten in            Totaal                    34,78%             55,84%              5,42%             1,21%                101,35%                               begrotings­saldo/
                                              Totaal per jaar                 -3.874.451.988                   41.415.059.656                -9%
totaal een tekort van € 667 miljoen,          Totaal               -548.564.488       -666.951.293     -1.445.741.236   -637.697.437     -575.497.534     3.874.451.988                    eigen vermogen
voor 2026 loopt dit op tot ruim € 1,4        Uitschieter
                                             €  3,9 miljard                                                                                                                                    naar grootte­
miljard. In 2027 is het verwachte tekort     2026
                                             Het totale
                                             Voor   2025 verwachte
                                                            worden vrijwel
                                                                        tekortallevoor
                                                                                     ratio’s
                                                                                         de jaren
                                                                                              slechter
                                                                                                   2024-2028
                                                                                                         ingeschat bedraagt
                                                                                                                     in vergelijking
                                                                                                                              € 3,9 miljard.
                                                                                                                                      met deDit gerealiseerde
                                                                                                                                                   komt neer op                                  categorie
nog € 638 miljoen en in 2028 bedraagt het    De  tekorten
                                             ongeveer
                                             resultaten   9% zijn
                                                           vanvan het
                                                                   hetgrootst
                                                                2023.   Vooral    in
                                                                                  de2026
                                                                        totale eigen         (€1,4 miljard).
                                                                                      nettoschuldquote
                                                                                         vermogen.             Opvallend
                                                                                                       Het isspringt     vanisbelang
                                                                                                               daarbijhierbij  dat  dete
                                                                                                                               in het  grootste
                                                                                                                                      oog:   dezegemeenten
                                                                                                                                         benadrukken
                                                                                                                                                   ligt indat
                                                                                                                                                           alleeen
tekort naar verwachting € 575 miljoen.       (>100.000)
                                             groot deel van
                                             categorieën     vanaf
                                                                het2027
                                                             aanzienlijk   geen
                                                                     eigenhoger    tekorten
                                                                            vermogendan de     meer  laten zien.
                                                                                           uitgemiddelde
                                                                                               bestemmingsreserves
                                                                                                             schuldquotebestaat.
                                                                                                                             van 32% Gemiddeld
                                                                                                                                        die in 2023vormt
                                                                                                                                                      werdde
                                             algemene reserve 25% van het eigen vermogen.
                                             gerealiseerd.
Verder zien we dat 76 gemeenten over                                                                                                                        Overschot        Tekort
deze vijf jaar per saldo een overschot                                                                                                                         (in € miljoenen)
                                                                                                                                                                                                                     Klik hier voor
                                                                                                                                                                      <5
verwachten van in totaal € 1,3 miljard.                                                                                                                              5 - 10                                          tabel Ratio’s
De overige 266 gemeenten voorzien                                                                                                                                   10 - 25
                                                                                                                                                                                                                     begrotingen
                                                                                                                                                                    25 - 50
daarentegen een tekort van circa                                                                                                                                    50 - 75                                          naar grootte-
€ 5,2 miljard.                                                                                                                                                     75 - 100
                                                                                                                                                                                                                        categorie
                                                                                                                                                                     > 100
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>  5    BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                                                                                   FEITEN & CIJFERS
                                                                                                        Financieel
                                                                                                          gezond
                                                                                                                                                                                      Overschot          Tekort
                                                                                                                                                                                      (in miljoenen)     (in miljoenen)
  Top 3 Financieel meest                                                                                                                                                               Top 3< 5Financieel minst
  gezonde gemeenten                                                                                                                                                                    gezonde   5 - 10
                                                                                                                                                                                                            gemeenten
                                                                                                                                                                                                10 - 25
                                                                                                        Financieel                                                                              25 - 50
                                                                                                           zwak
  Groot >100.000                                                                                                                                                                      Groot50>100.000
                                                                                                                                                                                                    - 75
                                                                                                                                                                                               75 - 100
1       Rotterdam        670.610                                                                                                                                                    1            > Alkmaar
                                                                                                                                                                                                   100
                                                                                                                                                                                                                            112.304
2         Zwolle         133.141                                                                                                                                                    2               Almere
                                                                                                                                                                                                                           226.500
3   's-Hertogenbosch     160.757                                                                                                                                                    3             Den Haag                  566.221
  Middelgroot 50.000-100.000                                                                                                                                                          Middelgroot 50.000-100.000
1          Oss           94.634                                                                                                                                                     1     Midden-Groningen                  61.433
2   Noordoostpolder      50.035                                                                                                                                                     2                Velsen                 69.241
3      Amstelveen        95.014                                                     Financieel gezond                                                       Overschot        Tekort 3      Vijfheerenlanden                 61.669
                                                                                                                                                               (in € miljoenen)
                                                                                                                                                                      <5
                                                                                                                                                                     5 - 10
  Middelklein 25.000-50.000                                                                                                                                                           Middelklein 25.000-50.000
                                                                                                                                                                    10 - 25
                                                                                                                                                                    25 - 50
1          Best          31.223                                                                                                                                     50 - 75         1            Castricum                  36.366
                                                                                                                                                                   75 - 100
                                                                                                                                                                     > 100
                                                                                     Financieel zwak
2         Huizen         41.193                                                                                                                                                     2          Zwijndrecht                  44.874
3      Zaltbommel        30.385                                                                                                                                                     3         Achtkarspelen                 28.226
  Klein < 25.000                                                                                                                                                                      Klein < 25.000
      Valkenburg aan
1        de Geul           16.431                                                                                                                                                   1               Hattem                    12.624
                                     Ranking 2025                                                     Resultaten 2023
2         Putten           24.978    De financiële gezondheid van de Nederlandse gemeenten            Wanneer we de begrotingen buiten beschouwing laten en uitslui-                2          Westervoort                    15.151
                                     over 2023 in één oogopslag. De kleuren op de kaart laten         tend kijken naar de resultaten van de Nederlandse gemeenten
3    Noord-Beveland        7.943     zien hoe elke gemeente scoort. Deze ranking is een optel-        over 2023, zien we een overwegend groen gekleurd landschap.                   3            Landsmeer                   11.661
                                     som van de resultaten 2023 en de begrotingen 2024-2028.          Het totale resultaat over 2023 bedraagt € 1,7 miljard.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>6    BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                                                                                                                                    FEITEN & CIJFERS
Hoe scoren de Nederlandse gemeenten op de vijf financiële kengetallen?                                                                                                                                                                                                        Kengetallen
                                                                                                                                                                                                                                                                               toegelicht
Wij onderzochten de jaarrekeningen 2023.
                                              Toelichting kengetallen
  Solvabiliteit Nederlandse gemeenten,          Solvabiliteit is een belangrijke graadmeter       Nettoschuldquote
                                                                                                            voor de financiële    Nederlandse   Hetgemeenten,
                                                                                                                                                       kengetal structurele exploitatieruimte            helpt meevs.om
                                                                                                                                                                                                  Solvabiliteit              te
                                                                                                                                                                                                                           Nettoschuldquote           Nederlandse gemeenten,
   gemiddeld
   Graﬁek A        en naar groottecategorie      gezondheid
                                                         (2010–2023)
                                                                  van gemeenten en wordt berekend   gemiddeld
                                                                                                    Graﬁek B op en   basis
                                                                                                                         naar                   beoordelen
                                                                                                                              vangroottecategorie
                                                                                                                                     het                        welke ruimte een gemeente heeft
                                                                                                                                                           (2010–2023)                             Graﬁekom
                                                                                                                                                                                                          B deen
                                                                                                                                                                                                   gemiddeld          eigen
                                                                                                                                                                                                                         naarlasten
                                                                                                                                                                                                                               groottecategorie (2010–2023)
Solvabiliteit                                    eigen vermogen ten opzichte van de Netto                   Schuldquote
                                                                                                 totale bezittingen          van de             te dragen. Het woord ‘structureel’ moeten       Netto weSchuldquote
                                                                                                                                                                                                          echter nuanceren,    vs Solvabilitiet
                                                 gemeente. Hoe hoger de solvabiliteit, des te groter de buffer die                              omdat incidentele overschotten positieve invloed kunnen hebben
50%                                                                                              100%                                                                                           100%
                                                 gemeenten hebben om tegenvallers op te vangen. Een solvabili-                                  op de structurele exploitatieruimte.
                                                 teit lager dan 20% wordt beschouwd als meest risicovol.
                                                                                                                                                De grondexploitatieratio geeft aan hoe groot de boekwaarde
                                                                                                 80%                                                                                            80%
                                                 De nettoschuldquote geeft inzicht in het niveau van de ge-                                     van de grondexploitaties is ten opzichte van de baten. Hoe min-
40%
                                                 meentelijke schuldenlast ten opzichte van de totale baten. Het                                 der grond een gemeente verkoopt, hoe hoger de grondpositie
                                                 geeft een indicatie van de mate waarin de rentelasten en de af-                                en hoe hoger de boekwaarde. Een grondexploitatie van 10% of
                                                                                                 60%                                                                                            60%
                                                 lossingen op de exploitatie drukken. Een laag percentage is veelal                             hoger wordt beschouwd als kwetsbaar.
                                                 gunstig. Omdat bij leningen onzekerheid kan bestaan of ze alle-
30%
                                                 maal worden terugbetaald, wordt dit kengetal zowel berekend in-                                De belastingcapaciteit geeft aan hoe de mogelijkheid van
                                                                                                 40%                                                                                            40%
                                                 clusief (gecorrigeerd) als exclusief de doorgeleende gelden. Een                               een gemeente om belastingen te heffen zich verhoudt tot
                                                 hogere schuldquote hoeft overigens niet per definitie een slecht                               het landelijk gemiddelde. De belangrijkste belastingen die
                                                 teken te zijn. Een gemeente is immers een ‘bestedingshuishou-                                  gemeenten heffen zijn de onroerendezaakbelasting op
20%                                                                                              20%                                                                                            20%
     ’10     ’11 ’12    ’13     ’14 ’15  ’16     ding’.
                                                 ’17    ’18Het’19hoofddoel
                                                                    ’20    ’21 is ’22
                                                                                   niet ’23
                                                                                         om zo veel mogelijk
                                                                                                      ’10     ’11 eigen
                                                                                                                   ’12      vermogen
                                                                                                                          ’13     ’14  ’15  ’16 huizen
                                                                                                                                                    ’17    en bedrijfspanden,
                                                                                                                                                          ’18  ’19  ’20   ’21   en de
                                                                                                                                                                              ’22    ’23 riool- en afvalstoffenheffing.
                                                                                                                                                                                                     ’10  ’11     ’12    ’13   ’14    ’15     ’16 ’17  ’18 ’19 ’20   ’21  ’22  ’23
        25.000     25.000 - 50.000      50.000 - dan
                                                 100.000wel middelen
                                                                   100.000 aan Gemiddeld
                                                                                 te houden en daar rendementen
                                                                                                         25.000      25.000 -uit   te
                                                                                                                              50.000            Als
                                                                                                                                           50.000     dit kengetal100.000
                                                                                                                                                  - 100.000         laag is, betekent
                                                                                                                                                                              Gemiddeld het dat een gemeente
                                                                                                                                                                                                           Solvabiliteit      Nettoschuldquote
                                                 halen, maar veel meer om de inkomsten optimaal in te zetten                                    meer inkomsten uit belastingen zou kunnen verwerven.
                                                 ten behoeve van betere voorzieningen voor de burgers en andere
Solvabiliteit                                    maatschappelijke baten.                         Nettoschuldquote                                                                               Solvabiliteit vs. Nettoschuldquote
De gemiddelde solvabiliteit van alle gemeenten in Nederland                                      De nettoschuldquote van gemeenten bleef nagenoeg hetzelfde.                                    De gemiddelde solvabiliteit van gemeenten stijgt
steeg ruim een half procent ten opzichte van het jaar daarvoor:                                  Was deze in 2022 32,8%, in 2023 is deze 32,3%. Overigens                                       al enkele jaren op rij. De nettoschuldquote is
van 38,9% in 2022 naar 39,5% in 2023. De toename van de                                          zien we grote verschillen tussen gemeenten, variërend van 28%                                  nagenoeg gelijk gebleven. De verhouding tus-
solvabiliteit is met name het gevolg van het overschot van                                       schuldquote (25.000 tot 50.000 inwoners) tot 45% (de groot-                                    sen schulden en eigen vermogen is daarmee
€ 1,7 miljard in de jaarrekeningen 2023.                                                         ste gemeenten).                                                                                de afgelopen jaren gunstiger geworden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre> 7     BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                                                                                                        FEITEN & CIJFERS
   Grondexploitatie (Grex) Nederlandse gemeenten,                                        S
                                                                                           tructurele exploitatieruimte Nederlandse gemeenten,                              elastingcapaciteit Nederlandse gemeenten,
                                                                                                                                                                            B
    gemiddeld
    Graﬁek C        en naar groottecategorie (2010–2023)                                  gemiddeld
                                                                                          Graﬁek D       en naar groottecategorie (2014-2023)                               gemiddeld
                                                                                                                                                                            Graﬁek E       en naar groottecategorie (2014-2023)
 Grondexploitatie (GREX)                                                               Structurele Exploitatieruimte                                                      Belastingcapaciteit
 40%                                                                                    6%6                                                                               120
                                                                                                                                                                         110%
                                                                                        5%5
 30%                                                                                                                                                                     105%
                                                                                        4%4
                                                                                        3%3
 20%                                                                                                                                                                     100
                                                                                                                                                                         100%
                                                                                        2%2
                                                                                        1%1
 10%                                                                                                                                                                       95%
                                                                                       0% 0
 0%                                                                                    -1%
                                                                                         -1                                                                                90%
                                                                                                                                                                           80
      ’10     ’11 ’12    ’13     ’14 ’15  ’16     ’17   ’18 ’19  ’20    ’21 ’22    ’23        ’14    ’15       ’16        ’17 ’18       ’19    ’20  ’21    ’22      ’23         ’14    ’15      ’16        ’17 ’18       ’19    ’20  ’21     ’22      ’23
         25.000     25.000 - 50.000      50.000 - 100.000       100.000     Gemiddeld         25.000      25.000 - 50.000     50.000 - 100.000     100.000     Gemiddeld        25.000     25.000 - 50.000     50.000 - 100.000     100.000      Gemiddeld
Grex (grondexploitatie)                                                                Structurele exploitatieruimte                                                      Belastingcapaciteit
Ondanks de bouwopgave van ons land, is de gemiddelde                                   De structurele exploitatieruimte bedraagt in 2023 gemiddeld                        De gemiddelde belastingcapaciteit van gemeenten
Grex-score ook in 2023 weer gedaald: van 6% in 2022 naar                               3,4%. Ook dit jaar nog ruim boven de 0%, hetgeen volgens het                       bedroeg in 2023 99,3%. Een jaar eerder was dat
5,7% in 2023. Deze daling vindt al plaats sinds 2013 en wordt                          Gemeenschappelijk Financieel Toezichtkader (GTK) het minst                         hoger: 102,2%.
mede veroorzaakt door de toename van de omvang van de                                  risicovol is. Deze relatief comfortabele structurele exploitatie-
begroting, waardoor het aandeel van de grex op het totaal                              ruimte is het vooral het gevolg van de overschotten in 2023.
kleiner is geworden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>CONCLUSIES &
AANBEVELINGEN
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>9    BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                                                          CONCLUSIES
Conclusies
BDO legde wederom alle gemeenten langs de meetlat.               kwam, zijn de verhoudingen tussen Rijk en gemeenten ver-        en verwerkt in de begroting. Dan zijn er nog gemeenten die nog
Gemeenten hebben aanhoudend zorgen over het financiële           scherpt. De discussie spitst zich toe op de balans tussen taken geen maatregelen hebben voorbereid of deze alleen hebben ge-
perspectief. Over 2023 zijn de cijfers nog steeds positief.      en middelen, en de kwaliteit van de interbestuurlijke verhou-   noemd. Ten slotte zijn er gemeenten die al eerder ombuigingen
Toch daalt het rapportcijfer over de periode 2023-2028 per       dingen. Ondertussen worstelen gemeenten met onzekerheid         hebben verwerkt en gemeenten waar het ravijn niet direct leidt
saldo verder: van een 7,4 naar een 6,8. Dat komt doordat         over het financiële toekomstperspectief door het uitblijven van tot ombuigingen. De grondslag van de cijfers in de begrotingen
de meerjarenbegrotingen van gemeenten een tekort laten           een structurele en betere balans tussen taken en middelen.      2025-2028 laat dan ook grote verschillen zien. Dat leidt tot een
zien. Het verhaal dat die begrotingen vertellen verschilt        Vorig jaar zagen we dat de meeste gemeenten de oproep van       sterk versnipperd financieel beeld.
van gemeente tot gemeente. Het financiële landschap van          de VNG hadden gevolgd en de tekorten zichtbaar maakten in
gemeenten is daardoor meer versnipperd dan ooit.                 hun begroting. Omdat een oplossing voor het ravijn tot nu toe     E
                                                                                                                                    nige financiële verlichting voor gemeenten, perspectief
                                                                                                                                   blijft onzeker
  R
   apportcijfer daalt                                                                                                           Het financiële perspectief van gemeenten wordt door de VNG
Het gemiddelde rapportcijfer van Nederlandse gemeenten is                                                                        voortdurend onder de aandacht gebracht bij het Rijk, zowel
voor de periode 2023-2028 een 6,8. Over de periode 2022-                                                                         ambtelijk als bij de minister en de Tweede Kamer. De bood-
2027 was dit nog een 7,4. Dit jaar ligt het aantal gemeenten dat ‘Het gemiddelde rapport­-                                     schap van de VNG vindt een luisterend oor bij het Rijk, maar
een onvoldoende scoort bijna 10% hoger dan voorgaand jaar.
Ondanks de gestegen solvabiliteit is het rapportcijfer gedaald.     cijfer daalde van een 7,4                                    het ravijnjaar is er niet mee verdwenen. Wel is door onder
                                                                                                                                 andere de afschaffing van de opschalingskorting en het terug-
Dit heeft alles te maken met de effecten van de tekorten die
gemeenten begroten over de periode 2024-2028. In totaal             naar een 6,8’                                                draaien van een deel van de bezuiniging op jeugdzorg enige
                                                                                                                                 financiële verlichting voor gemeenten ontstaan.
verwachten 76 gemeenten over deze vijf jaar per saldo een
overschot van in totaal € 1,3 miljard. De overige 266 gemeenten                                                                  Gemeenten kijken ondertussen uit naar de resultaten van het
voorzien daarentegen een tekort van circa € 5,2 miljard. Kortom,                                                                 onderzoek dat de deskundigencommissie heeft uitgevoerd
ook de financiële uitdagingen laten een versnipperd beeld zien.  uitblijft, bereiden gemeenten zich voor op ombuigingen. Daar-   naar de jeugdzorg en de haalbaarheid van de Hervormingsa-
                                                                 bij kiezen ze hun eigen route. Een deel volgt nog steeds het    genda Jeugd. De onderzoekresultaten gaan onder andere over
  U
   itblijven van oplossing leidt tot versnippering              VNG-advies, dat dit jaar ook aangeeft om voorbereidingen op     de financiële houdbaarheid van het huidige stelsel. De steeds
De tekorten in de meerjarenbegroting hangen sterk samen met      ombuigingen te treffen. Andere gemeenten boeken nog te con-     maar oplopende kosten vormen een belangrijk deel van de
‘het ravijn’. Vanaf het moment dat in 2022 het ravijn in beeld   cretiseren taakstellingen in of hebben al oplossingen bepaald   financiële zorgen van gemeenten.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>10   BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                                                                                                                                               CONCLUSIES
     Kabinetsplannen: veel nieuwe taken, compensatie blijft uit
Naar Het
       aanleiding
met elkaar
            regeerakkoord
       die impliciet
                      van de uitkomsten
               in gesprek.
                        rekenen
                                van het nieuwe
                              Mogelijk
                                    op een leidt
                                                gaankabinet
                                              actieve
                                                       het Rijkbevat
                                                  dit tot
                                                                   en deveel
                                                       rolaanpassingen
                                                            van gemeenten.
                                                                           VNG  plannen
                                                                              in de
                                                                                  Voor-
                                                                                          ‘Compensatie
                                                                                                      SPUKs (2009-2023)
                                                                                                                                            voor de uitvoe-                                          per
                                                                                                                                                                                                     dedien
                                                                                                                                                                                                            gemeente
                                                                                                                                                                                                       en kosten,     zo is
                                                                                                                                                                                                           Hervormings­
                                                                                                                                                                                                                            beïnvloed
                                                                                                                                                                                                                         luidt
                                                                                                                                                                                                              niet terug. aKeerzijde
                                                                                                                                                                                                                             genda Jeugd
                                                                                                                                                                                                                                          door de
                                                                                                                                                                                                                                de gedachte.
                                                                                                                                                                                                                                              zijndat
                                                                                                                                                                                                                                         is wel
                                                                                                                                                                                                                                                     mate
                                                                                                                                                                                                                                                  Geld   datwaarin
                                                                                                                                                                                                                                                    meegenomen.
                                                                                                                                                                                                                                                                    de effecten
                                                                                                                                                                                                                                                             overblijft,
                                                                                                                                                                                                                                                       het Rijk van plan
                                                                                                                                                                                                                                                                                   van
                                                                                                                                                                                                                                                                         hoeft boven-
                                                                                                                                                                                                                                                                     Gemeenten
                                                                                                                                                                                                                                                                           is om de
                                                                                            ring van de nieuwe kabinets-
                                                                                                          Speciﬁeke uitkeringen (SPUKS), aantal en ﬁnanciële omvang (2009-2022)
financieringswijze       of worden er
       alsnog blijft structurele           extra middelen
                                        compensatie             doorechter
                                                         hiervoor      het Rijk uit.                                                                                                                 gaan
                                                                                                                                                                                                       SPUKs  hier
                                                                                                                                                                                                                 metwis­selend
                                                                                                                                                                                                                       10%       mee om.
                                                                                                                                                                                                                             te korten.      Ten
                                                                                                                                                                                                                                           Een     slotte onderbouwing
                                                                                                                                                                                                                                                heldere   lezen wij in meerdere
                                                                                                                                                                                                                                                                             hiervoor
vrijgemaakt. Dat zal mogelijk in de Voorjaarsnota tot uitdruk-                                                                                                                                       begrotingen       de zorgen over
                                                                                                                                                                                                       ontbreekt vooralsnog,               de langetermijninvesteringsagenda
                                                                                                                                                                                                                                     waardoor      het voor gemeenten onduidelijk
                                                                                            plannen blijft vooralsnog uit’
                                                                                                     200%                                                                                   €20,-
king komen.      Ons beeld isen
       Bestaanszekerheid          dat   het Rijk bereid lijkt maatregelen
                                     koopkracht                                                      180%
                                                                                                                 Aantal speciﬁeke uitkeringen
                                                                                                                                                                                            €18,-
                                                                                                                                                                                                     voor
                                                                                                                                                                                                       is of onderwijshuisvesting,
                                                                                                                                                                                                              het terugdringen van het     openbare
                                                                                                                                                                                                                                               aantal ruimte    en infrastructuur.
                                                                                                                                                                                                                                                        SPUKs hen   daadwerkelijk
te nemen.     Gegeven
       Het nieuwe          de bezuinigingsopgave
                      kabinet   zet de verbetering van   waarmee       ook het
                                                              de (gemeentelijke)                     160%
                                                                                                                 Financiële omvang (x € mld.)
                                                                                                                                                                                            €16,-
                                                                                                                                                                                                     Deietslasten    hiervan zijn bij veel gemeenten nog niet in de cijfers
                                                                                                                                                                                                             gaat opleveren.
Rijk te  maken heeft, zal het
       schuldhulpverlening            nietmet
                                 voort,     eenvoudig
                                                een focuszijn
                                                            op deze    bereid- van
                                                                 het aanpakken                                                                                                         153           verwerkt. Met andere woorden, niet alle verhalen worden volle-
                                                                                                     140%                                                                                   €14,-
heid om    te zetten bij
       problematiek     naardestructurele
                                bron. Ook de    middelen.    Het perspectief
                                                  stelselherziening     van de kin-                                                                                          131
                                                                                                                                                                                 137
                                                                                                                                                                                                     dig    en eenduidig in de begrotingen verteld.
                                                                                                                                                                                                       Energietransitie
                                                                                                     120%                                                                                   €12,-
voor gemeenten
       deropvang –blijft
                       waarbijdaarmee
                                 opvangonzeker.
                                            voor werkende ouders vrijwel gratis             Reservepositie
                                                                                                            109
                                                                                                                       is niet de reddende engel                                                       Ook op het gebied van klimaat en energietransitie hebben ge-
       wordt en de financiële verantwoordelijkheid bij de instellingen                    Het totale 100%
                                                                                                           eigen vermogen van gemeenten is ultimo 2023 €10,-           99                              meenten
                                                                                                                                                                                                         S
                                                                                                                                                                                                          tijgende  dekosten
                                                                                                                                                                                                                        nodige jeugdzorg,
                                                                                                                                                                                                                                 taken op hun       bord liggen. Gemeenten staan
                                                                                                                                                                                                                                                lastenverhogingen
  B    komttaken
   alans     te liggen   – wordt doorgezet.
                     en middelen                   Stapsgewijs werkt het kabinet
                                        op de agenda                                      ruim € 80% 41 miljard. Dit kan gemeenten enige verlichting bieden,                                           onder    meer voor de opgave om in 2050 de volledige gebouwde
                                                                                                                                                                                                         en verschraling
                                                                                                                  88
                                                                                                                                                                                             €8,-
                                                                                                                        75
       aan verbeteringen
Het kabinet      presenteerde in deeensociale    nieuwe plannen
                                         reekszekerheid,     fiscale regelingen en toe-   maar het   60%beeld dat gemeenten hiermee flink wat vet op de €6,-                                           omgeving
                                                                                                                                                                                                     Een              aardgasvrij
                                                                                                                                                                                                            aanzienlijk    deel van te de
                                                                                                                                                                                                                                       maken.     Dat moet
                                                                                                                                                                                                                                           begrotingen        gebeuren
                                                                                                                                                                                                                                                           betreft Wmoonderen de
                                                                                                                              55
n waarmee
       slagen,gemeenten
                zodat werken   aanmeer
                                     de slag
                                          loont.moeten
                                                  Daarnaast
                                                          en waarvoor
                                                                komt er nieuwe wet-       botten 40%  hebben, verdient nuancering. In de eerste plaats heeft€4,-
                                                                                                                                   45
                                                                                                                                                                  41
                                                                                                                                                                                                       nieuwe Energiewet,
                                                                                                                                                                                                     Jeugdzorg.       Zolang dezedie posten
                                                                                                                                                                                                                                      de huidige
                                                                                                                                                                                                                                               niet Elektriciteitswet    en Gaswet
                                                                                                                                                                                                                                                      onder controle zijn,
zij verantwoordelijkheden
       geving voor een hervorming   krijgen vantoebedeeld.
                                                 het toeslagen-Denk enaan
                                                                        belastingstelsel. een aanzienlijk
                                                                                                     20%
                                                                                                                    deel van het eigen vermogen een bestemming:
                                                                                                                                         34
                                                                                                                                              22   24
                                                                                                                                                        21                                   €2,-
                                                                                                                                                                                                       vervangt.
                                                                                                                                                                                                     blijven         Vanuit hun regierol
                                                                                                                                                                                                                 de gemeentelijke             binnen
                                                                                                                                                                                                                                        financiën       de energietransitie
                                                                                                                                                                                                                                                     onder  druk staan.        krijgen
verbetering van de schuldhulpverlening, stelselherziening van                             uitgestelde0%
                                                                                                              uitgaven, uitvoering van projecten en opgaven, €0,-
                                                                                                                                                             16
                                                                                                                                                                                                     Ingemeenten       onherroepelijk
                                                                                                                                                                                                          veel begrotingen      is te lezente maken
                                                                                                                                                                                                                                              dat door  met  de implementatie
                                                                                                                                                                                                                                                          onder  andere            van
de kinderopvang,
       Woningbouwhervorming              en herziening
                          moet structureel        omhoog   van het toeslagen-             en dekking’09      van’10kapitaallasten            van investeringen. Het eigen
                                                                                                                       ’11 ’12 ’13 ’14 ’15 ’16 ’17 ’18 ’19 ’20 ’21 ’22 ’23
                                                                                                                                                                                                       onderdelen
                                                                                                                                                                                                     loon-              van deze wet.
                                                                                                                                                                                                               en prijsstijgingen    de budgetten zijn verhoogd.
en belastingstelsel       en het aardgasvrij
       Het nieuwe regeerakkoord                    makenmaatregelen
                                          bevat diverse     van de woningen die gemeen-   vermogen staat daarnaast niet op een spaarrekening, voor de                                                Gemeenten zetten daar vaak maatregelen
vóór ten
       2050.    Daarnaastraken,
           rechtstreeks       wil het   kabinet meer
                                     bijvoorbeeld         grond
                                                     op het         vrijmaken
                                                               gebied   van woning-       inzet van reserves moeten gemeenten vaak lenen. En lenen                                                   tegenover
                                                                                                                                                                                                       Disbalans om       de stijgende
                                                                                                                                                                                                                      tussen  opgaven kosten         te remmen:
                                                                                                                                                                                                                                           en middelen
voor woningbouw,          vergunningprocedures
       bouw. Zo is er recentelijk       een Woontopversnellen          en dewaarbij
                                                          georganiseerd,                  kost    geld. en
                                                                                               SPUKs      UltimoSiSa 2023 bestaat het eigen vermogen voor ruim                                       preventie
                                                                                                                                                                                                       Kortom, het  en een   betere
                                                                                                                                                                                                                        kabinet       indiceringeen
                                                                                                                                                                                                                                  presenteert       en reeks nieuwe plannen
mogelijkheden        verruimen
       de rijksoverheid,            voor herbestemming
                             pensioenfondsen,                    van bestaande
                                                    woningcorporaties,       sociale      € 10    miljard (25%)
                                                                                               Gemeenten                   uit de algemene
                                                                                                                   en provincies            kunnenreserve,
                                                                                                                                                       extra geld ofwel      het vrij
                                                                                                                                                                       krijgen     om specifiek      doorverwijzing
                                                                                                                                                                                                       waarmee gemeenten   van jeugdigen.
                                                                                                                                                                                                                                   aan de slag moeten en waarvoor zij ver-
gebouwen.      Compensatie
       partners,   gemeenten voor        de uitvoering
                                  en provincies            van deze om
                                                   samenkwamen          plannen
                                                                            bindende af-  besteedbare
                                                                                               beleid vandeel           van het eigenuitvermogen.
                                                                                                                de rijksoverheid                  te voeren.Evident
                                                                                                                                                                  Dit zijnisspecifieke
                                                                                                                                                                                 dat de uit-         De    gemeenten die ombuigingen
                                                                                                                                                                                                       antwoordelijkheden         krijgen toebedeeld. Maar compensatie voor
blijft spraken
       vooralsnog      uit, envoor
                 te maken       wordt     ook nietverhoging
                                     structurele     expliciet vangenoemd      in
                                                                      de woningbouw.      algemene
                                                                                               keringenreservepositie               ook dient om risico’s
                                                                                                              (SPUKs). De verantwoording                     over de  op besteding
                                                                                                                                                                           te vangen,van dit         indehun    begrotingen
                                                                                                                                                                                                            uitvoering         hebben
                                                                                                                                                                                                                          van deze   plannen blijft vooralsnog uit, en wordt
de kabinetsplannen.
       Daarnaast wil hetWel       staatmeer
                              kabinet     het onderwerp
                                                grond vrijmakenbalans,   taken
                                                                      voor       en
                                                                            woningbouw,   maar geldook   (deels)via
                                                                                                      verloopt        kandedienen           voor een tijdelijke
                                                                                                                                  SiSa-systematiek            (Singleoverbrugging
                                                                                                                                                                          information, Single        verwerkt,      doen datgenoemd in de kabinetsplannen. Daarmee is
                                                                                                                                                                                                       ook niet expliciet
middelen     op de agenda. Tussen
       vergunningprocedures                 Rijk en de
                                    versnellen       gemeenten
                                                        mogelijkhedenis hierover
                                                                             verruimen    vanaudit).
                                                                                                 tekorten.
                                                                                                         Het Een goede  methode
                                                                                                                             nieuwsdie     voorookveelonder     voorwaarden
                                                                                                                                                         gemeenten          is dat wordt
                                                                                                                                                                                      SPUKs          inengrote
                                                                                                                                                                                                            blijftlijnen
                                                                                                                                                                                                                   er eenopdisbalans tussen de (extra) opgaven en middelen
afgesproken      dat er een gezamenlijke
       voor herbestemming         van bestaande   agenda    komt met vier
                                                      gebouwen.                           geaccepteerd
                                                                                               voortaan vooral   door de   zijnprovinciale
                                                                                                                                  ondergebracht   toezichthouders.
                                                                                                                                                           bij de algemene uitkering.                drie
                                                                                                                                                                                                       voormanieren.
                                                                                                                                                                                                              gemeenten. Een disbalans die eerder toeneemt dan kleiner
thema’s: ruimtelijke keuzes & wonen, zorg, bestaanszekerheid                                   In het hoofdlijnenakkoord stond nog dat alle SPUKs zouden                                               lijkt te worden.
en landelijk
       Meer grip gebied.   Wijen
                    op asiel    zien   dit als een belangrijke stap,
                                    migratie                                                 Gverdwijnen,
                                                                                                emeentebegrotingen maar dat werd      laten  in geen
                                                                                                                                                 de miljoenennota
                                                                                                                                                        eenduidig beeld       afgezwakt.
                                                                                                                                                                                     zien Niet
hoewel Hetwij  deze gezamenlijke
            volledige                    agenda eigenlijk
                         asiel- en migratiestelsel     wordt niet     meer
                                                                grondig    hervormd,      Voor alle,
                                                                                                  onzemaar      een deel vangaan
                                                                                                           rapportcijfers             de SPUKs
                                                                                                                                             wij uit komt       te vervallen.die
                                                                                                                                                       van begrotingen               Voor
                                                                                                                                                                                        door  iedere
dan randvoorwaardelijk
       met als doel de instroom voor een      slagkrachtige overheid
                                        van vreemdelingen        zoveel mogelijk te            SPUK afzonderlijk
                                                                                          gemeenten          zorgvuldigwordt             nu bekekenenofvastgesteld.
                                                                                                                                 zijn voorbereid                deze wel of Wie    niet de kan ver-
vinden.   Het belangrijkste
       beperken.                   is dat deze
                    Via een uitgebreid            agenda
                                             pakket         dan niet alleen
                                                     aan maatregelen,       waar ook           dwijnen. Daardoor
                                                                                          rapportcijfers         van gemeenten hoeven gemeenten                minder SPUK-uitgaven
                                                                                                                                             onderling vergelijkt,            moet het            te
gaat over    geld, maar
       gemeenten            ook de
                      mee aan     over   inhoud,
                                      slag  moeten,demoet
                                                       interbestuurlijke
                                                               dit plan worden gereali-        verantwoorden
                                                                                          versnipperde          beelden    in isogenschouw
                                                                                                                                  er minder controle nemen. Er   nodig.     Dat scheelt
                                                                                                                                                                     zijn immers         ge- inzet
samenwerking
       seerd.       en de prioriteiten die gesteld worden binnen de                       meenten die ombuigingen in de begroting hebben verwerkt
grenzen van schaarse middelen: geld en capaciteit.                                        en gemeenten die dat (nog) niet hebben gedaan. Ook
                                                                                          is het goed te bedenken dat het cijfermatige beeld
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>11    BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                                                       CONCLUSIES
In de eerste plaats de stijging van baten in de vorm van de      Positief neveneffect ravijn: meer inzicht                       G
                                                                                                                                  emeenteraadsverkiezingen
ozb, leges, parkeertarieven, enzovoorts. Daarnaast grijpen     Gemeenten die zich voorbereiden op ombuigingen inves-           De gemeenteraadsverkiezingen in maart 2026 beloven span-
gemeenten in met financieel-technische maatregelen als het     teren veelal in het verkrijgen van meer inzicht in hun taken,   nend te worden. We verwachten dat de lokale financiële
verlengen van afschrijvingstermijnen en ‘realistisch ramen’.   opgaven, ambities, inkomsten en uitgaven. Of dat nu is door     positie en ombuigingen een belangrijke rol zullen spelen
Ten slotte zien we dat gemeenten snijden in de kosten van      benchmarking, historische analyses, realistisch begroten of     in de aanloop naar de verkiezingen. Na de verkiezin-
dienstverlening en voorzieningen, en taakstellingen opleggen   zero based begroten, het resultaat is dat meer inzicht ontstaat gen zullen nieuwgekozen raden en colleges voor
aan gemeenschappelijke regelingen en de eigen organisatie.     voor medewerkers, college en raad. Als gemeenten er in sla-     keuzes staan: ze moeten nog besluiten nemen, de
Het algehele beeld is dat de verschraling is ingezet, terwijl  gen deze inzichten te borgen is dat een positief neveneffect    plannen van hun voorgangers uitvoeren, of juist
tegelijkertijd inwoners, bedrijven en bezoekers geconfronteerd van de het ravijn.                                              herzien. Dit maakt de periode na 2026 direct
worden met hogere lasten.                                                                                                      uitdagend.
                                                                 Begrotingen   slecht leesbaar
                                                               Het lezen van gemeentebegrotingen leert dat begrotingen in
                                                               de opzet en informatiewaarde flink van elkaar verschillen. Bij
                                                               een deel van de begrotingen vragen wij ons af of de essentie
‘Opvallend is dat veel                                        van de cijfers en de toelichtingen voor raadsleden voldoende
                                                               duidelijk zijn. Vooral nu voorzieningen onder druk staan en
  gemeenten geen toelichting                                   lasten worden verhoogd, zouden wij juist verwachten dat dit
                                                               verhaal voor de gemeenteraad in heldere bewoordingen in de
  geven op hoogte en                                           begroting staat.
  haalbaarheid van de taak-                                       Realistisch begroten blijft een uitdaging
                                                               Ook over 2023 blijkt weer dat gemeenten meer overhouden
  stellingen in de begroting’                                  dan aanvankelijk was geraamd. Pas laat in het jaar kregen ge-
                                                               meenten van het gemeentefonds alsnog meer geld. Daarnaast
                                                               is sprake van planningsoptimisme, het lukt gemeenten niet om
                                                               alle plannen te realiseren. Planningsoptimisme hangt samen
   Taakstellingen niet altijd onderbouwd                      met het ambitieniveau en het vermogen om ambities te kun-
Gemeenten nemen taakstellingen op in de begroting als dui-     nen realiseren. Ook vertragingen bij vergunningverlening of
delijk is waar besparingen gerealiseerd moeten worden. Vaak    afhankelijkheid van derden zijn factoren die leiden tot achter-
blijft echter onduidelijk hoe deze uitgevoerd zullen worden.   blijvende uitgaven. Dit kan ook externe oorzaken hebben, zoals
Opvallend is dat veel gemeenten in hun begroting geen toelich- vergunningverlening of afhankelijkheid van derden. Kortom,
ting geven op de hoogte en haalbaarheid van de taakstellingen. niet alle inkomsten en uitgaven zijn even goed voorspelbaar.
Hierdoor ontstaat onzekerheid in het gepresenteerde begro-     Dat maakt het voor gemeenten een uitdaging om hun begro-
tingssaldo.                                                    ting binnen de eigen invloedssfeer realistisch op te stellen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>12    BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                                                     AANBEVELINGEN
Aanbevelingen
Welke lessen kunnen gemeenten trekken uit de huidige            gevraagd, van bestuurders en ambtelijke top. Leiderschap om         B
                                                                                                                                     enut reserves om het ravijn te overbruggen
situatie? Deze vraag staat centraal bij onze aanbevelingen.     tot prioriteiten te komen en leiderschap om de organisatie aan    ‘De gesprekken tussen de VNG en het demissionair
                                                                te sturen langs deze prioriteiten. En leiderschap om te sturen    kabinet en het Rijk zijn nog gaande. Mogelijk komt
  F ocus minder op geld en meer op inhoud                      dat bepaalde zaken even geen prioriteit hebben. Het vermo-        er een oplossing, daarom vindt de VNG het niet
Begroten is het verdelen van schaarste en dus moeten gemeen­-   gen om te prioriteren en de organisatie en het geld te richten    opportuun om nu al bezuinigingen in gang te
ten per definitie prioriteiten stellen. Daarom is het zinvol om naar deze prioriteiten noemen we sturingskracht. Hieruit volgt    zetten’, zo luidde het advies van de VNG. Wij
eerst naar de inhoud te kijken en dan pas naar de financiën.    meer uitvoeringskracht, omdat duidelijk is wat wel en geen        onderkennen het dilemma van bezuinigen in
Met name als het gaat om ambities en opgaven speelt het         prioriteit heeft en de schaarse capaciteit gericht wordt ingezet. een context van onzekerheid, zoals de VNG
beschikbare geld vaak een doorslaggevende rol. Idealiter zou-                                                                     aangeeft. Daarnaast hebben gemeenten
den de doelen die een gemeente wil bereiken leidend moeten                                                                        de afgelopen jaren vaak aanzienlijke
zijn. Dit vraagt om een andere aanpak bij het opstellen van                                                                       overschotten laten zien in hun
de begroting. Neem niet langer klakkeloos de optelsom van                                                                         jaarrekeningen. Desondanks vinden
doorgeschoven ambities, lopende projecten, nieuwe plannen
en nieuwe wetgeving over. Laat de begroting aansluiten bij
                                                                ‘Begroten betekent prioriteiten                                  wij dat gemeenten actie moeten
                                                                                                                                  ondernemen, maar daarbij wél
een duidelijke prioritering van ambities en opgaven. Kortom:      stellen door eerst inhoudelijk                                  genoeg tijd moeten nemen
bepaal eerst de agenda en kijk ook meteen of deze past bij de                                                                     om de juiste maatregelen
grenzen van de uitvoeringskracht van de gemeente.                 keuzes te maken en daarna                                       uit te werken en te
                                                                                                                                  implementeren.
  I nvesteer in sturingskracht om tot meer                       financieel bij te sturen’
  uitvoeringskracht te komen
Gemeenten hebben niet alleen een financiële uitdaging, maar
ook een uitdaging als het gaat om capaciteit. Meer geld is op
zichzelf geen oplossing. Gemeenten moeten beter leren priori-   Dit vergroot de kans dat de prioriteiten daadwerkelijk worden
teren, maar dat is uitdagend in een omgeving waarin gemeen-     gerealiseerd, dat geeft ook meer duidelijkheid geeft voor de
tebesturen zelf ambitieus zijn en tegelijkertijd steeds meer    inwoners. Financieel is de bijvangst dat door minder overpro-
taken vanuit het Rijk krijgen toebedeeld. Dus is leiderschap    grammering de begroting kan worden ontlast.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>13    BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                    AANBEVELINGEN
Veel gemeenten hebben deze tijd ook, omdat ze vrije reserves
hebben waarmee ze het ravijn deels kunnen overbruggen totdat
                                                                 ‘Bij ombuigingen ontbreekt
deze maatregelen geëffectueerd zijn, en er meer duidelijkheid
is rondom financiering vanuit het Rijk. Ga hierover het gesprek
                                                                   vaak de koppeling aan een
aan met de toezichthouder in de vorm van de provincie, zij heeft
aangegeven dat inzet van reserves onder voorwaarden mogelijk is.
                                                                   langere termijnvisie’
  H ou bij ombuigingen de korte en de lange termijn
  in het oog
Gemeenten passen bij de ombuigingen die ze in de begroting         Kwaliteit  van begrotingen moet omhoog
presenteren veelvuldig de kaasschaafmethode toe, in combinatie   De informatiewaarde van gemeentebegrotingen varieert
met lastenverhogingen, financieel-technische maatregelen en      behoorlijk. Ons advies is om hierover het gesprek met de
taakstellingen. Dat zijn maatregelen met een kortetermijnfocus,  gemeenteraad aan te gaan en de essentie van de begroting in
ze leiden snel tot een financieel resultaat, wat in zekere zin   toegankelijke bewoording en heldere tabellen samenvattend
gunstig is. Wat we nog weinig zien is een koppeling van keuzes   uiteen te zetten. Vermijd onnodige constructies, zoals een
aan een langere termijnvisie, bijvoorbeeld transfomatie van      beleidsarme primaire begroting en een aparte beleidsbegroting
dienstverlening of de wijze waarop deze is georganiseerd.        die tegelijk als eerste begrotingswijziging naar de gemeenteraad
De langere termijn is sowieso belangrijk om in het oog te        wordt gestuurd voor behandeling en vaststelling.
houden, omdat bepaalde ombuigingen, zoals het verlengen van
afschrijvingstermijnen, het versoberen van onderhoud of sociale     Provincies: blijf kritisch op begrotingen
en welzijnsvoorzieningen, nadelige (financiële) effecten kunnen  Omdat de gemeentelijke begrotingen op verschillende
hebben op termijn.                                               manieren worden ingericht en opgebouwd, zegt het bedrag
                                                                 onderaan de streep niet altijd alles. Voor de lezer en ook
  I nvesteer in batenmanagement                                 voor het provinciaal toezicht is het daarom belangrijk om
Het besluiten over het inboeken van taakstellingen en om­        te weten welke uitgangspunten een gemeente hanteert.
buigingen in de begroting is complex proces. Het daad­werkelijk  In hoeverre zijn ombuigingen ingerekend? Hoe wordt
realiseren van deze resultaten is vaak nog lastiger. Effectief   de verwachte kostenstijging in het sociaal domein
batenmanagement is daarbij essentieel: gericht sturen op het     meegenomen? En hoe groot zijn de verwachte
gewenste resultaat, inclusief het beoogde effect, de financiële  toekomstige (vervangings)investeringen? Het
omvang, en de tijdsplanning. Gemeenten moeten streven naar       Gemeenschappelijk Financieel Toezichtkader
een gebalanceerde mix van makkelijk realiseerbare ombuigingen    2020 (GTK 2020) zou dan ook kunnen worden
en maatregelen die meer tijd en middelen vergen. Hierbij is het  aangevuld met een aantal specifieke
belangrijk onderscheid te maken tussen tussen ombuigingen die    ‘checkpunten’.
binnen de directe invloed van de gemeente vallen en maatregelen
waarbij de medewerking van externe partijen noodzakelijk is.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>14  BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                    INTERVIEW HUBERT BRULS
HUBERT BRULS,
BURGEMEESTER NIJMEGEN
‘Banden met het
  Rijk doorsnijden’
De Nijmeegse burgemeester Hubert Bruls vindt dat
gemeenten zelf hun inkomsten moeten kunnen organiseren.
‘We zijn te afhankelijk van het Rijk. Daardoor gaan debatten
vaak over geld en niet over de inhoud.’
‘Het gaat bij gemeenten voornamelijk over geld en te
weinig over de inhoud’, zo liet u in 2022 tijdens uw
afscheidsinterview bij de VNG weten. Vindt u dat nog
                                                                               LEGENDA
steeds?                                                                       NIJMEGEN
‘Absoluut. De financiële druk op gemeenten is groot, maar ook                  Gemeente
                                                                                  18/32       187.049*
al was dit niet zo, dan zou het nog vooral over geld gaan. Dat                 Inwoners
                                                                               (1-1-2024/CBS)
komt omdat gemeenten financieel afhankelijk zijn van het Rijk.                     17%
                                                                               Positie
Debatten gaan dan vooral daar over.’
                                                                                   41%
                                                                               Solvabiliteit
                                                                               Netto-/gecorrigeerde
Wat moet er volgens u veranderen?                                                  0,2%
                                                                               schuldquote
‘Gemeenten moeten vooral kijken naar wat ze willen. Ze mogen                       7,1%
                                                                               Grondexploitatie     (Grex)
wat autonomer optreden en staan voor hun politieke prioritei-
                                                                               Structurele
ten. Verder is de oplossing heel simpel: de banden met het Rijk                    114,0%
                                                                               exploitatieruimte
moeten worden doorgesneden. Als we zelfstandige gemeenten                          8,2%
                                                                               Belastingcapaciteit
willen hebben, dan moeten deze ook een eigen belastinggebied                   Begrotingssaldi/
                                                                                    Klik voor Legenda
toegekend krijgen, zodat ze eigen inkomsten kunnen genereren.                  eigen   vermogen
“No representation without taxation”, zeiden de Britse kolo-
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>15   BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                    INTERVIEW HUBERT BRULS
nisten al tijdens de Amerikaanse revolutie. Dat houdt wat mij    ‘We hebben maar beperkte
betreft nog steeds stand.’
                                                                   regelruimte als het om
Hoe gaat Nijmegen om met het naderende ravijn?
‘We kiezen voor bezuinigingen. Dat is beter dan kunstgrepen uit-   bezuinigingen of belasting­
halen door bijvoorbeeld – zoals de VNG voorstelt – niet alvast
aan de slag te gaan met bezuinigen. Dan kunnen gemeenten           verhogingen gaat’
straks aan het Rijk laten zien dat de inkomsten niet dekkend
zijn. Maar daarmee stel je je als gemeente enorm afhankelijk
op.’                                                             veel eigen vermogen. Maar het moet een bescheiden deel zijn.
                                                                 We hebben namelijk voor enkele honderden miljoenen belegd
Hoe diep gaan die bezuinigingen in uw gemeente?                  in grondexploitaties en hebben dus een stevige reserve nodig.
‘Nou, dat is toch vrij beperkt. Dat gaat om een paar miljoen     Zo moesten we twee jaar geleden tientallen miljoenen verlies
euro op een begroting van 1 miljard. Dat gaat nergens over. Die  nemen op onze grond. Het jaar daarna plusten we trouwens
1 miljard is nu eenmaal voor het grootste deel gebonden aan      weer flink, het is behoorlijk volatiel.’
de Rijksregels. En dus hebben we maar beperkte regelruimte.
Ook als het om bezuinigingen of belastingverhogingen gaat.’      Welke uitdagingen ziet u de komende jaren voor uw
                                                                 gemeente?
Op welk onderdeel bezuinigt uw gemeente het meest?               ‘Er zitten om te beginnen grenzen aan onze economische groei.
‘Dat is toch wel het sociaal domein, en dan met name jeugdzorg   Over een paar jaar hebben we bijvoorbeeld geen vierkante me-
en de Wmo. We werken nu met een andere systematiek. Dat          ter bedrijfsgrond meer. Verder zien we dat het ontwikkelen van
is spannend, maar het werkt wel. Sinds we hiermee startten in    grond steeds duurder wordt en langer duurt. Er is vooral een
2013 hebben we al een paar miljoen bezuinigd. Het ravijn pakt    tekort aan personeel. Dat merken we overigens op alle domei-
bij ons dan ook minder heftig uit. Temeer omdat we een hoge      nen. We hebben jaarlijks geld over dat we niet hebben kunnen
uitkering krijgen uit het gemeentefonds.’                        uitgeven. Dat gaan we dus meenemen in de begroting door sim-
                                                                 pelweg een realistische investeringsagenda te maken. Dat levert
Wat is daar de reden van?                                        bezuinigingen op die we dus eigenlijk niet echt voelen. Daar
‘Omdat we een groeigemeente zijn. We groeien elk jaar met een    tegenover staat natuurlijk wel dat het voorzieningenniveau af-
paar duizend inwoners. Dat doen we overigens op eigen kracht.    neemt.’
Dat betekent dat we moeten investeren in paspoortverstrekking,
riooluitbreiding, enzovoorts. ”It’s happening here.”’            Tot slot. Wat zou u andere gemeenten willen adviseren?
                                                                 ‘”Keep your eye on the ball” en opereer vanuit eigen
Bent u voor of tegen het tijdelijk inzetten van het eigen        kracht. En als het Rijk rond sinterklaastijd weer met
vermogen van uw gemeente om tekorten te dichten?                 strooigoed komt, kun je ook “nee” zeggen als je dat
‘Dat zou wat mij betreft zeker kunnen. Wij hebben tenslotte      geld eigenlijk niet nodig hebt.’
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>FINANCIËLE PERFORMANCE
Gemeenten met
> 100.000 inwoners
  KENGETALLEN
  Solvabiliteit
  Nettoschuldquote
  Grondexploitatie
  Structurele exploitatieruimte
  Belastingcapaciteit
  (BEGROTE) RESULTATEN
  RANKING
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                                                       > 100.000 INWONERS
                                                                           Resultaten 2023                                    Begroting 2024-2028
                                                                           Het totale resultaat 2023 in deze ca-              De gemeenten in deze categorie begroten
                                                                           tegorie is € 306 miljoen. 24 van de 32             per saldo voor 2025 en 2026 tekorten,
                                                                           gemeenten in deze categorie rapporteren            maar laten in de twee jaren daarna over-
                                                                           een overschot van in totaal € 595 miljoen,         schotten zien.
                  De laagst                                                vorig jaar waren dat nog 27 gemeenten
                scorende ge-                                               met € 1,6 miljard.
                  meente is
               Alkmaar met                                                                                                                                             Overschot
                                                                                                                                                                       (in miljoenen)
                                                                                                                                                                                         Tekort
                                                                                                                                                                                         (in miljoenen)
                   een 3,3                                                                                                                                                         <5
                                                                                                                                                                                  5 - 10
                                                                                                                                                                                 10 - 25
                                                                                                                                                                                 25 - 50
     De hoogst                                                                                                                                                                   50 - 75
scorende gemeen-                                                                                                                                                                75 - 100
                                                                                                                                                                                  > 100
te in deze catego-
 rie is Rotterdam
    met een 9,1
                                                         Financieel gezond                            Overschot        Tekort
    Ranking 2023                                                                                         (in € miljoenen)
                                                                                                                <5
    Deze categorie telt 32 gemeenten met in totaal
                                                                                                               5 - 10
    6.837.066 inwoners (39% van de totale Neder-                                                              10 - 25
    landse bevolking). Gemiddeld scoren gemeenten                                                             25 - 50
                                                                                                              50 - 75
    in deze ranking een 6,7 (2022: 7,4). Dat ligt iets                                                       75 - 100
    onder het landelijke gemiddelde van 6,8.              Financieel zwak                                      > 100
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>            18  BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                                                     FINANCIËLE PERFORMANCE GEMEENTEN > 100.000 INWONERS
                Toelichting kengetallen                                                                                                                                                                                                     Klik op de
                                                                                                                                                                                                                                       grafiek voor meer
                                                                                                                                                                                                                                           categorieën
                  Solvabiliteit is een belangrijke graadmeter voor de financiële               Het kengetal structurele exploitatieruimte helpt mee om
                  gezondheid van gemeenten en wordt berekend op basis van het                  te beoordelen welke ruimte een gemeente heeft om de eigen
            In diteigen   vermogen
                    hoofdstuk     gaantenweopzichte
                                              in op devanvijf
                                                           de kengetallen
                                                              totale bezittingenen devan de    varieert.
                                                                                               lasten te Bij   alle gemeenten
                                                                                                           dragen.    Het woord bedraagt       deze
                                                                                                                                    ‘structureel’     gemiddeld
                                                                                                                                                   moeten          geno-
                                                                                                                                                              we echter       Solvabiliteit Nederlandse gemeenten,
                  gemeente.
            begrotingen         Hoe hoger die
                             2024-2028       de solvabiliteit,
                                                 gezamenlijkdes       te groter
                                                                  leiden     tot dede buffer   men   25%, maar
                                                                                               nuanceren,      omdat bijincidentele
                                                                                                                          de gemeenten      met meerpositieve
                                                                                                                                       overschotten      dan 100.000
                                                                                                                                                                  invloed      gemiddeld
                                                                                                                                                                               Graﬁek A        en naar groottecategorie (2010–2023)
                  die gemeenten
            BDO-ranking              hebben omDaarnaast
                              per gemeente.        tegenvallersanalyseren
                                                                   op te vangen.  we Een sol-  inwoners
                                                                                               kunnen hebbenis dezeop‘slechts’  12%. Waarschijnlijk
                                                                                                                         de structurele                    staan de
                                                                                                                                           exploitatieruimte.               Solvabiliteit
                  vabiliteit lager
            de resultaten      over dan
                                     2023.20% Inwordt   beschouwd
                                                 dit geval   doen we   alsdat
                                                                            meest
                                                                                voorrisicovol.
                                                                                       de      grootste gemeenten voor de grootste opgaven en hebben zij
            categorie met meer dan 100.000 inwoners.                                           een  ruimer percentage aangeeft
                                                                                               De grondexploitatieratio           bestemmingsreserves
                                                                                                                                         aan hoe groot de weggezet
                                                                                                                                                              boekwaarde     100.000 inwoners                                                 Overige categorieën
                  De nettoschuldquote geeft inzicht in het niveau van de ge-                   voor
                                                                                               van degrote    projecten, waardoor
                                                                                                        grondexploitaties               de algemene
                                                                                                                               is ten opzichte    van de reserve
                                                                                                                                                            baten.relatief
                                                                                                                                                                   Hoe
                                                                                                                                                                            50%
            Resultaten     2023schuldenlast
                  meentelijke      en begrote ten resultaten
                                                       opzichte van de totale baten.           minder is.    Daarnaast
                                                                                                         grond             zien weverkoopt,
                                                                                                                  een gemeente        dat deze hoe
                                                                                                                                                categorie
                                                                                                                                                     hoger gemeenten
                                                                                                                                                             de grondpo-
                  Hetdat
            We zien     geeft  een indicatie
                            er binnen          van de mate
                                        deze categorie     vanwaarin    de 32
                                                                in totaal     rentelasten
                                                                                 gemeen- en    voor  2025
                                                                                               sitie en  hoeen   2026detekorten
                                                                                                               hoger                 begroten,
                                                                                                                           boekwaarde.           maar in de twee van
                                                                                                                                            Een grondexploitatie     jaren
                  de gemeenten
            ten, 24    aflossingen een
                                    op de   exploitatie
                                          overschot       drukken. Een
                                                       rapporteren    vanlaag     percentage
                                                                             in totaal         daarna
                                                                                               10% of overschotten         laten zien: als
                                                                                                         hoger wordt beschouwd           € 459  miljoen tekort in 2025,
                                                                                                                                             kwetsbaar.
            € 595ismiljoen.
                     veelal gunstig.    Omdat
                               Vorig jaar   was bij
                                                 datleningen
                                                      nog € 1,6 onzekerheid
                                                                   miljard. Maar kan in
                                                                                      bestaan  € 525 miljoen tekort in 2026, € 93 miljoen overschot in 2027
                                                                                                                                                                            40%
              2022of was
                      ze allemaal   worden
                           de uitkering    vanterugbetaald,    wordt dit
                                                het gemeentefonds         inkengetal
                                                                              totaal zowel     en
                                                                                               De €belastingcapaciteit
                                                                                                     120 miljoen overschot    geeftin aan
                                                                                                                                       2028.
                                                                                                                                           hoeHet
                                                                                                                                                de lijkt  erop dat van
                                                                                                                                                   mogelijkheid     grotere
                €berekend
                   2,6 miljardinclusief
                                 hoger (gecorrigeerd)
                                          dan verwacht. als    exclusief
                                                            Acht  gemeenten de doorgeleende
                                                                                   in deze     gemeenten
                                                                                               een gemeente    al meer    ombuigingen
                                                                                                                  om belastingen           hebbenzich
                                                                                                                                       te heffen    begroot   die ervoor
                                                                                                                                                        verhoudt   tot
                  gelden.
                   categorieEenlaten
                                 hogereeenschuldquote     hoeft
                                            tekort zien van    inoverigens
                                                                  totaal € 289  nietmil-
                                                                                     per defi- zorgen   dat zijgemiddelde.
                                                                                               het landelijk      geen tekorten Demeer      hebben in
                                                                                                                                     belangrijkste      deze jaren.die
                                                                                                                                                      belastingen
                  nitie  eenVerder
                      joen.   slecht teken   te zijn.
                                      signaleren   weEendatgemeente
                                                            23 gemeenten is immers
                                                                                 er ineen ‘be- gemeenten heffen zijn de onroerendezaakbelasting op
                                                                                                                                                                            30%
                  stedingshuishouding’.
                         de komende vijf jaar Het in
                                                   hoofddoel
                                                      vermogen  is niet  om zo veel moge-
                                                                   op achteruitgaan            huizen
                                                                                               De      en bedrijfspanden,
                                                                                                   solvabiliteit                en de riool-
                                                                                                                     van gemeenten              en afvalstoffenheffing.
                                                                                                                                         met meer    dan 100.000 in-
                  lijk eigen  vermogen
                           vanwege         dan wel
                                       tekorten      middelen
                                                  in de  komende  aanjaren,
                                                                       te houden      en daar
                                                                               zo blijkt       Als dit kengetal
                                                                                               woners               laag is,met
                                                                                                         is, vergeleken      betekent
                                                                                                                                gemeenten het dat een
                                                                                                                                                met    gemeente
                                                                                                                                                     minder    inwoners,
                  rendementenuit deuitbegrotingen.
                                        te halen, maarHunveel   meer om dehebben
                                                            rapportcijfers       inkomsten     meerdeinkomsten
                                                                                               aan      lage kant:uit     belastingen
                                                                                                                      35,9%.   Dat is eenzou kleine
                                                                                                                                              kunnen4% verwerven.
                                                                                                                                                          lager dan bij de
                  optimaal inwe  te dan
                                    zettenookten behoeve vanVoor
                                               gecorrigeerd.      betere
                                                                       negenvoorzieningen
                                                                                 gemeen-       kleinste gemeenten. Toch vormt ook dit percentage een ‘gezon-
                                                                                                                                                                            20%
                  voor de burgers tenen   andere
                                        was        maatschappelijke
                                             dat niet   nodig. Gemiddeld   baten.
                                                                                genomen        de’ solvabiliteit, mede door overschotten van de afgelopen ja-                    ’10     ’11 ’12    ’13     ’14 ’15  ’16     ’17   ’18 ’19    ’20    ’21 ’22    ’23
                                     teren alle gemeenten in deze categorie de                 ren die deels worden verklaard door het niet kunnen uitvoeren                        25.000     25.000 - 50.000      50.000 - 100.000         100.000     Gemiddeld
                                        komende vijf jaar 12% in op hun eigen                  van eerder begrote plannen. Flinke prijsstijgingen en een tekort
                                          vermogen. Opvallend is dat de alge-                  aan personeel en materialen zijn daar debet aan. Hierdoor zien
                                            mene reserve, ofwel het vrij besteed-              we weliswaar een positief financieel resultaat, maar tegelij-
                                               bare deel van het eigen vermogen                kertijd hebben gemeenten hun burgers niet dat kunnen bieden
Kengetallen                                      waarbij de bestemmingsreserve                 wat ze voor ogen hadden. Deze gemeenten begroten voor 2025
 toegelicht                                         buiten beschouwing blijft,                 overigens een lagere solvabiliteit van 31,3%.
                                                      per groottecategorie flink
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>19  BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                                      FINANCIËLE PERFORMANCE GEMEENTEN > 100.000 INWONERS
                                    ‘De structurele exploitatieruimte van
                                      gemeenten in deze categorie daalde fors,
                                      van 5,1% in 2022 naar 3% in 2023’
Nettoschuldquote                                               ettoschuldquote Nederlandse gemeenten,
                                                              N                                                                                    Grondexploitatie (Grex) Nederlandse gemeenten,
De nettoschuldquote voor deze categorie is met 45,9%          gemiddeld
                                                              Graﬁek B       en naar groottecategorie (2010–2023)                                   gemiddeld
                                                                                                                                                    Graﬁek C        en naar groottecategorie (2010–2023)
vergelijkbaar met vorig jaar. Opvallend is dat op basis van Netto Schuldquote                                                                    Grondexploitatie (GREX)
de begrotingen in 2025 een schuldquote van 63% wordt
verwacht. Deze ligt dus veel hoger dan wat deze categorie    100.000 inwoners                                              Overige categorieën    100.000 inwoners                                               Overige categorieën
gemeenten over 2023 hebben gerealiseerd. Deze lagere
                                                            100%                                                                                 40%
gerealiseerde schuldquote hangt samen met de bredere
constatering dat gemeenten niet in staat zijn alle plannen
uit te voeren zoals begroot of gepland. Dit planningsopti-
                                                            80%                                                                                  30%
misme leidt in de praktijk vaak tot een minder oplopende
schuldquote dan begroot.
                                                            60%                                                                                  20%
Grondexploitatie (Grex)
Opvallend is dat de Grex-ratio ook voor deze categorie ge-
meenten verder afneemt: van 7,25% in 2022 naar 6,8% in
                                                            40%                                                                                  10%
2023. Grote gemeenten beschikken dus ook in 2023 over
minder grondposities, terwijl Nederland voor een enorme
bouwopgave staat en de woningmarkt hooggespannen is.
                                                            20%                                                                                  0%
Langdurige vergunningtrajecten, de stikstofproblematiek         ’10     ’11 ’12    ’13     ’14 ’15  ’16     ’17   ’18 ’19  ’20    ’21 ’22    ’23      ’10     ’11 ’12    ’13     ’14 ’15  ’16     ’17   ’18 ’19  ’20    ’21 ’22    ’23
en een tekort aan personeel en materialen leiden ertoe             25.000     25.000 - 50.000      50.000 - 100.000       100.000     Gemiddeld          25.000     25.000 - 50.000      50.000 - 100.000       100.000     Gemiddeld
dat bouwprojecten moeizaam van de grond komen. Grote
gemeenten hebben bovendien relatief weinig ‘armslag’ als
het gaat om het vinden van extra bouwgronden binnen         Structurele exploitatieruimte
hun grenzen. Veel is al bestemd en bebouwd. Dit alles       De structurele exploitatieruimte van gemeenten in deze cate-                         Dit is een meer ‘gebruikelijke’ exploitatieruimte. ‘Minst risi-
maakt duidelijk dat het realiseren van de woningbouwop-     gorie daalde van 5,1% in 2022 naar 3% in 2023. Ook hier een                          covol’ is als deze boven de 0 ligt, omdat de structurele lasten
gave allesbehalve eenvoudig is. Overigens verwachten deze   forse daling. De verwachte exploitatieruimte op basis van de                         van gemeenten dan gedekt worden door de structurele baten.
gemeenten in 2025 een vergelijkbare Grex-ratio van 6,9%.    begroting 2025 ligt rond de 1%.                                                      Voor 2025 verwachten deze gemeenten een lagere structu-
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>20 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                                      FINANCIËLE PERFORMANCE GEMEENTEN > 100.000 INWONERS
                                                    ‘De belastingcapaciteit voor gemeenten
                                                      in deze categorie daalde van 100% in
                                                      2022 naar 96% in 2023’
rele exploitatieruimte van 1,37%. Het woord ‘structureel’          tructurele exploitatieruimte Nederlandse gemeenten,
                                                                  S                                                                                Belastingcapaciteit Nederlandse gemeenten,
moeten we overigens nuanceren. De taken die gemeenten             gemiddeld
                                                                  Graﬁek D       en naar groottecategorie (2014-2023)                               gemiddeld
                                                                                                                                                    Graﬁek E       en naar groottecategorie (2014-2023)
toebedeeld krijgen zijn vaak structureel en beslaan vele jaren. Structurele Exploitatieruimte                                                     Belastingcapaciteit
De algemene uitkering die hier grotendeels tegenover staat,
is structureel, maar de hoogte ervan is echter niet altijd goed   100.000 inwoners                                          Overige categorieën    100.000 inwoners                                          Overige categorieën
voorspelbaar. Een (incidentele) meevaller aan het einde van
                                                                 6%                                                                              110%
het jaar vormt een structurele bate en vergroot daarmee de
structurele exploitatieruimte.                                   5%
                                                                                                                                                 105%
Belastingcapaciteit                                              4%
In 2023 is de belastingcapaciteit voor gemeenten in deze
                                                                 3%
categorie lager dan in 2022, met een daling van 100% naar
                                                                                                                                                 100%
  96%, waarmee de grootste gemeenten nipt onder de 100%
                                                                 2%
     uitkomen. Het lijkt erop dat naarmate een gemeente
       meer inwoners heeft, de belastingdruk lager wordt. Net    1%
                                                                                                                                                  95%
         als in voorgaande jaren hebben grotere gemeenten
           gemiddeld genomen een lagere belastingdruk           0%
              dan kleinere gemeenten. Hierdoor kunnen zij in
                                                                -1%                                                                               90%
                tijden van nood meer inkomsten genereren              ’14    ’15       ’16        ’17 ’18       ’19    ’20  ’21    ’22      ’23        ’14     ’15      ’16        ’17 ’18       ’19    ’20  ’21    ’22      ’23
                   dan kleinere gemeenten. Tegelijkertijd zijn        25.000      25.000 - 50.000     50.000 - 100.000     100.000     Gemiddeld        25.000     25.000 - 50.000     50.000 - 100.000     100.000     Gemiddeld
                     gemeenten terughoudend met het verhogen
                       van de onroerendezaakbelastingen (ozb),
                         omdat deze in voorgaande jaren al
                           vaak zijn verhoogd. Deze gemeenten
                             begroten voor 2025 een belasting-
                               capaciteit van 101%.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>FINANCIËLE BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN VAN BDO
MET > 100.000 INWONERS (26-32)
                       (1-25)
 Ranking 1 - 25                          Ranking 26 - 32
                                                                                                                                                                 Ratioanalyse (2023)                                                                          Begrotingssaldi                                                                                                     Opbouw cijfer 2023
                                                                                                                                              Nettoschuldquote                                                                                                                                                                                           Nettoschuldquote
                                                             Klik op tab
                     Gestegen/gedaald/
                                                                                                                                                                                                                  Belastingcapaciteit                                                                         Rapportcijfer 2023                                                                                           Belastingcapaciteit
                                                            om verder te
                                                                               Inwonersaantallen                        Solvabiliteitsratio                              Grondexploitatie
                                                                                                                                                                                            Structurele                                                                                                                                                                                                Structurele
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   Solvabiliteitsratio                              Grondexploitatie
                                                                                                                                                                                                                                                                        Eigen vermogen    Begrotingssaldi/                                                                                                                                       Begrotingssaldi/
                                                                                                                                                                                                                                            Som van
                                                                gaan
                                                                                                                                              gecorrigeerd voor alle                                                                                                                                                                                     gecorrigeerd voor alle
      Ranking 2023
                                                                                                                                                                                                                                            begrotingssaldi
                     gelijk gebleven      Gemeente                                                        Provincie                           verstrekte leningen                           exploitatieruimte                               2024 t/m 2028               2023              eigen vermogen                                                 verstrekte leningen                           exploitatieruimte                         eigen vermogen
      26
       1                  
                          =              Apeldoorn
                                         Rotterdam                         168.211
                                                                           670.610                 Gelderland
                                                                                                   Zuid-Holland       33,4%
                                                                                                                      57,8%                    44,2%
                                                                                                                                               20,1%                   0,2%
                                                                                                                                                                       -3,0%                2,0%
                                                                                                                                                                                            -0,4%                90,4%
                                                                                                                                                                                                                 101,0%                 -82.948.000
                                                                                                                                                                                                                                        360.308.000               257.630.000
                                                                                                                                                                                                                                                                 2.652.115.000            -32,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                           13,6%                    59              27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    40                          30                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            3                   53                  -32
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -
      27
       2                                Groningen
                                         Zwolle                            243.768
                                                                           133.141                 Groningen
                                                                                                   Overijssel         10,3%
                                                                                                                      47,0%                    95,3%
                                                                                                                                               21,0%                   29,3%
                                                                                                                                                                        6,0%                2,7%
                                                                                                                                                                                            2,0%                118,4%
                                                                                                                                                                                                                 91,0%                   45.523.000
                                                                                                                                                                                                                                          52.014.272              307.290.000
                                                                                                                                                                                                                                                                   341.132.243            14,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                          15,2%                     59              13
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    27                          20
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                30                   10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     15                    10                   15                      -
      28
       3                                Zoetermeer
                                         's-Hertogenbosch                  128.434
                                                                           160.757                 Zuid-Holland
                                                                                                   Noord-Brabant      58,3%
                                                                                                                      59,0%                     -4,3%
                                                                                                                                                13,0%                  0,6%
                                                                                                                                                                       5,0%                 0,3%
                                                                                                                                                                                            0,0%                 111,8%
                                                                                                                                                                                                                 82,0%                  -175.536.761
                                                                                                                                                                                                                                        -85.008.000                374.726.000
                                                                                                                                                                                                                                                                   766.200.000           -46,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                          -11,1%                    58             40                           30                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            6                   15                  -47
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -11
      29
       4                                Amersfoort
                                         Alphen aan den Rijn               161.852
                                                                           114.966                 Utrecht
                                                                                                   Zuid-Holland       29,0%
                                                                                                                      50,3%                     26,1%
                                                                                                                                                29,1%                   5,8%
                                                                                                                                                                        8,6%                3,8%
                                                                                                                                                                                            0,1%                 96,7%
                                                                                                                                                                                                                 99,9%                   -87.502.000
                                                                                                                                                                                                                                         -36.847.000               208.951.000
                                                                                                                                                                                                                                                                   269.189.000            -41,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                          -13,7%                   4
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   8                27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    40                          30                   15                    10                   3                   -42
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -14
      30
       5                                ‘s-Gravenhage
                                         Haarlem                           566.221
                                                                           167.636                 Zuid-Holland
                                                                                                   Noord-Holland      34,3%
                                                                                                                      34,0%                    24,9%
                                                                                                                                               54,0%                   0,0%                  1,9%
                                                                                                                                                                                             3,0%                94,1%
                                                                                                                                                                                                                 111,0%                 -549.479.000
                                                                                                                                                                                                                                             650.206             1.246.399.000
                                                                                                                                                                                                                                                                   293.166.000            -44,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                           0,2%                    4
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   8                27                          30                   15                    10                   51                  -44
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -
      31
       6                  
                                        Almere
                                         Maastricht                        226.500
                                                                           125.285                 Flevoland
                                                                                                   Limburg            40,0%
                                                                                                                      31,0%                    43,0%
                                                                                                                                               34,0%                   18,0%
                                                                                                                                                                        2,0%                -1,5%
                                                                                                                                                                                             5,0%               105,0%
                                                                                                                                                                                                                111,0%                  -162.850.000
                                                                                                                                                                                                                                           11.992.000             458.638.000
                                                                                                                                                                                                                                                                  250.910.000             -35,5%
                                                                                                                                                                                                                                                                                           4,8%                    4
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   8                27                          30                   15                     3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            10                  1                   -36
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -
      32
       7                                Alkmaar
                                         Tilburg                           112.304
                                                                           229.836                 Noord-Holland
                                                                                                   Noord-Brabant      26,4%
                                                                                                                      62,0%                    67,9%
                                                                                                                                               26,0%                   4,8%
                                                                                                                                                                       2,9%                 1,0%
                                                                                                                                                                                            2,3%                 79,3%
                                                                                                                                                                                                                 72,0%                   -87.487.000
                                                                                                                                                                                                                                        -162.981.000               161.587.000
                                                                                                                                                                                                                                                                  880.800.000             -54,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                          -18,5%                    38              27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    40                          30                   15                    10                   5                   -54
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -19
         8                              Deventer                          103.405                 Overijssel         40,0%                     29,0%                   9,0%                10,0%                97,0%                    -8.845.000               199.308.000            -4,4%                     8                27                         30                    15                    10                   3                    -4
         9                              Dordrecht                         122.070                 Zuid-Holland       64,0%                       7,0%                  9,0%                -0,3%                89,0%                   -92.435.000               675.466.000            -13,7%                     8              40                          30                    15                     3                   5                   -14
       10                               Haarlemmermeer                    163.128                 Noord-Holland       37,3%                    63,0%                   9,4%                 8,2%                92,0%                   -30.133.000              350.444.000             -8,6%                     8                27                         30                    15                    10                   5                    -9
  Totalen
    11   per
          Venlo groottecategorie
                               103.789                                                             Limburg             35,0%                    19,0%                   4,0%                9,0%                 96,9%                   -20.127.000               223.022.000            -9,0%                     8                27                         30                    15                    10                   3                    -9
      12        Amsterdam                                                 931.298                 Noord-Holland       49,0%                   95,0%                    -4,3%                3,6%                 98,0%                  248.200.000             8.107.100.000               3,1%            6,78                   27                        20                    15                    10                3                       -
   > 100.000                                                                6.837.066                   n.v.t.        36,6%                   44,9%                    6,8%                 3,0%                96,3%                   -38.943.603              681.023.508              -5,7%                                    27                        29                    14                     9                3                     -15
      13        Arnhem                                                    167.632                 Gelderland          28,0%                   55,0%                     2,0%                4,0%                103,0%                   -31.093.000             293.457.000              -10,6%               7                   27                        30                    15                    10                3                      -11
   50.000-100.000                                                          4.080.786                    n.v.t.        36,4%                   42,4%                    7,3%                 3,0%                95,5%                    -19.695.762              122.421.731            -16,1%              6,5                   29                        30                    14                     9                4                     -20
      14     =   Breda                                                     188.078                 Noord-Brabant       19,6%                   38,0%                     1,7%                0,9%                 81,8%                    18.478.000              159.881.000              11,6%               7                   13                        30                    15                    10                5                       -
   25.000-50.000                                                           4.787.820                    n.v.t.        40,9%                   28,3%                    4,8%                 3,3%                99,5%                     -6.367.833                61.303.110           -10,4%              7,1                   30                        30                    15                     9                3                     -15
      15        Emmen                                                     109.346                 Drenthe             19,5%                   79,7%                     5,4%                5,6%                 84,7%                    16.254.000              137.789.000              11,8%               7                   13                        30                    15                    10                5                       -
   < 25.000                                                                 1.979.049                   n.v.t.        40,3%                   27,7%                    5,6%                 3,7%                101,8%                    -4.726.850               32.700.190            -14,5%              6,6                   29                        29                    14                     9                3                     -20
      16        Delft                                                     109.577                 Zuid-Holland        41,2%                   26,9%                    -0,9%                1,5%                114,6%                  -30.048.000              286.358.000              -10,5%               7                   27                        30                    15                    10                1                     -10
   Totaal                                                                  17.684.721                   n.v.t.        39,5%                   32,3%                    5,7%                 3,4%                99,2%                    -10.827.262             121.096.666             -14,8%              6,8                   29                        29                    14                     9                3                     -18
      17        Eindhoven                                                 246.417                 Noord-Brabant       43,0%                   35,3%                     3,6%                8,6%                 94,7%                   -86.483.000              501.375.000             -17,2%               7                   27                        30                    15                    10                5                      -17
       18                               Nijmegen                          187.049                 Gelderland          17,0%                    41,0%                   0,2%                 7,1%                114,0%                   18.300.000               222.073.000             8,2%                      7                13                        30                    15                    10                   1                      -
       19                               Utrecht                           374.238                 Utrecht             32,4%                    67,8%                   6,3%                -1,2%                112,4%                  -70.034.000               759.373.000            -9,2%                      7               27                         30                    15                     3                   1                    -9
       20                               Leiden                            130.108                 Zuid-Holland        29,5%                    94,7%                   1,8%                 1,7%               135,6%                   -21.631.000              343.066.000             -6,3%                      7               27                         20                    15                    10                   1                    -6
       21                               Leeuwarden                        128.810                 Friesland           16,9%                    58,3%                  24,1%                 2,0%                79,4%                    -9.638.000               134.676.000            -7,2%                      6                13                        30                    10                    10                   5                     -7
       22                               Enschede                          161.738                 Overijssel          33,0%                    17,0%                   0,0%                 3,3%               108,0%                   -56.732.000               242.970.000            -23,3%                     6               27                         30                    15                    10                   1                  -23
      23                                Zaanstad                          161.389                 Noord-Holland       23,4%                    85,1%                   2,7%                 3,7%               103,5%                   -60.895.000               238.277.000            -25,6%                     6               27                         30                    15                    10                   3                   -26
       24                               Ede                               123.532                 Gelderland         34,0%                     39,0%                  22,0%                4,0%                 84,0%                   -47.348.000               178.690.000            -26,5%                     6               27                         30                    10                    10                   5                   -26
       25                               Westland                          115.941                 Zuid-Holland        35,8%                    91,8%                  41,4%                 2,5%                112,8%                  -21.834.000              270.694.000             -8,1%                      5               27                         20                       5                  10                   1                    -8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>FINANCIËLE PERFORMANCE
Gemeenten met
50.000-100.000 inwoners
  KENGETALLEN
  Solvabiliteit
  Nettoschuldquote
  Grondexploitatie
  Structurele exploitatieruimte
  Belastingcapaciteit
  (BEGROTE) RESULTATEN
  RANKING
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                              50.000-100.000 INWONERS
Resultaten 2023                                       Begroting 2024-2028
Het totale resultaat 2023 in deze categorie bedraagt  De gemeenten in deze categorie verwachten
€ 473 miljoen. 50 van de 63 gemeenten in deze ca-     gemiddeld genomen vanaf 2025 tot 2028
tegorie lieten een overschot zien van in totaal € 524 tekorten: € 128 miljoen in 2025, € 425
miljoen, in 2022 waren dat nog 59 gemeenten met       miljoen in 2026, € 312 miljoen in 2027 en
een totaal overschot van € 909 miljoen.               € 304 miljoen in 2028.
                                                                                                Overschot
                                                                                                (in miljoenen)
                                                                                                                  Tekort
                                                                                                                  (in miljoenen)
                                                                                                                                                                                De laagst scorende
                                                                                                            <5                                                                     gemeente is
                                                                                                           5 - 10                                                                    Midden-
                                                                                                          10 - 25                                                                Groningen met
                                                                                                          25 - 50
                                                                                                                                                                                      een 1,0
                                                                                                          50 - 75
                                                                                                         75 - 100
                                                                                                           > 100
                                                                                                                                                        De hoogst
                                                                                                                                                    scorende gemeente
                                                                                                                                                    in deze categorie is
                                                                                                                                                     Oss met een 10,0
                              Overschot        Tekort                                                                                                         Financieel gezond
                                 (in € miljoenen)                                                  Ranking 2023
                                        <5
                                                                                                   De categorie gemeenten met 50.000-100.000
                                       5 - 10
                                      10 - 25                                                      inwoners telt 63 gemeenten met in totaal
                                      25 - 50                                                      4.339.007 inwoners (23% van de totale
                                      50 - 75
                                     75 - 100
                                                                                                   Nederlandse bevolking). Gemiddeld scoren ze
                                       > 100                                                       in deze ranking een 6,5 (2022: 6,9). Dat is iets            Financieel zwak
                                                                                                   lager dan het landelijke gemiddelde van 6,8.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>            24 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                                                    FINANCIËLE PERFORMANCE GEMEENTEN MET 50.000-100.000 INWONERS
                 Toelichting kengetallen                                                                                                                                                                                                              Klik op de
                                                                                                                                                                                                                                                 grafiek voor meer
                                                                                                                                                                                                                                                     categorieën
                  Solvabiliteit is een belangrijke graadmeter voor de financiële                       Het kengetal structurele exploitatieruimte helpt mee om
                  gezondheid van gemeenten en wordt berekend op basis van het                          te beoordelen welke ruimte een gemeente heeft om de eigen
            In diteigen    vermogen
                   hoofdstuk         gaanten weopzichte
                                                  in op devan vijfde  totale bezittingen
                                                                   kengetallen       en de van de      lastenalle
                                                                                                      teren      te dragen.
                                                                                                                    gemeenten Hetinwoord   ‘structureel’
                                                                                                                                     deze categorie         moeten we
                                                                                                                                                       de komende     vijfechter
                                                                                                                                                                           jaar 19%     Solvabiliteit Nederlandse gemeenten,
                  gemeente.
            begrotingen            Hoe hogerdie
                              2024-2028            degezamenlijk
                                                       solvabiliteit,leiden
                                                                         des te tot
                                                                                 groter
                                                                                      de de buffer     nuanceren,
                                                                                                      in  op hun eigen omdat   incidentele
                                                                                                                           vermogen.    Vooroverschotten
                                                                                                                                               alle gemeenten  positieve
                                                                                                                                                                  in dezeinvloed
                                                                                                                                                                           categorie     gemiddeld
                                                                                                                                                                                         Graﬁek A        en naar groottecategorie (2010–2023)
                  die gemeenten
            BDO-ranking                  hebben om
                                per gemeente.             tegenvallers
                                                      Daarnaast            op te vangen.
                                                                      analyseren      we deEen sol-    kunnen
                                                                                                      geldt    dathebben   op de structurele
                                                                                                                    ze gemiddeld    genomen vanaf exploitatieruimte.
                                                                                                                                                        2025 tot 2028 tekor-          Solvabiliteit
            resultaten     over
                  vabiliteit       2023.
                                lager   danIn20% dit geval
                                                      wordtdoen      we datals
                                                              beschouwd         voor   de risicovol.
                                                                                   meest              ten verwachten: € 128 miljoen in 2025, € 425 miljoen in 2026,
            categorie met 50.000 tot 100.000 inwoners.                                                €De312grondexploitatieratio
                                                                                                               miljoen in 2027 en € 304 geeftmiljoen
                                                                                                                                                aan hoe    groot de boekwaarde
                                                                                                                                                        in 2028.                      50.000 - 100.000 inwoners                                         Overige categorieën
                  De nettoschuldquote geeft inzicht in het niveau van de ge-                           van de grondexploitaties is ten opzichte van de baten. Hoe
                                                                                                                                                                                      50%
                  meentelijke
            Resultaten      2023 schuldenlast           ten opzichte van de totale baten.
                                     en begrote resultaten                                             minder grond een gemeente verkoopt, hoe hoger de grondpo-
                                                                                                      Solvabiliteit
                  Hetcategorie
            In deze      geeft een     indicatie
                                    lieten   in 2023 van50devan
                                                              mate    waarin
                                                                  de in   totaalde63rentelasten
                                                                                      gemeentenen      sitiesolvabiliteit
                                                                                                      De      en hoe hogervande    boekwaarde.
                                                                                                                                gemeenten    met Een     grondexploitatie
                                                                                                                                                    50.000                   van
                                                                                                                                                             tot 100.000 inwo-
                  de aflossingen
            een overschot       zien vanopindetotaal
                                                  exploitatie    drukken.Ter
                                                         € 524 miljoen.      Eenvergelijking:
                                                                                   laag percentage
                                                                                                in     10%isofhet
                                                                                                      ners        hoger  wordt
                                                                                                                     laagst      beschouwd
                                                                                                                             vergeleken  met de als andere
                                                                                                                                                     kwetsbaar.
                                                                                                                                                             groottecategorieën
            2022iswaren
                      veelaldatgunstig.
                                  nog 59Omdatgemeenten bij leningen
                                                             met eenonzekerheid         kan bestaan
                                                                         totaal overschot    van      gemeenten. Deze is 36,4% om precies te zijn. Maar ook dat is nog
                                                                                                                                                                                      40%
            € 909ofmiljoen.
                       ze allemaal
                                 In datworden
                                          jaar werd terugbetaald,     wordt dit
                                                       circa € 819 miljoen       vankengetal  zowel
                                                                                      het resul-       De belastingcapaciteit
                                                                                                      een    vrij gezonde buffer. Voorgeeft2025
                                                                                                                                             aan verwachten
                                                                                                                                                   hoe de mogelijkheid
                                                                                                                                                                 gemeenten  van
                                                                                                                                                                              in deze
                  berekenddoor
            taat verklaard       inclusief    (gecorrigeerd)
                                       een hogere      algemene   alsuitkering
                                                                       exclusiefdandebegroot.
                                                                                       doorgeleende    een gemeente
                                                                                                      categorie           om belastingen
                                                                                                                    overigens                 te heffen zich
                                                                                                                                een lagere solvabiliteit:       verhoudt tot
                                                                                                                                                             31,8%.
                  gelden.
             In 2023    was Een     hogere schuldquote
                              het verschil                      hoeft en
                                                tussen de begrote         overigens   niet per
                                                                            gerealiseerde       defi-
                                                                                             alge-     het landelijk gemiddelde. De belangrijkste belastingen die
                  nitieuitkering
                mene      een slecht     tekenOok
                                      kleiner.     te zijn.
                                                       voorEendezegemeente
                                                                     categorieisdaalt
                                                                                   immersdus een
                                                                                             het ‘be-  gemeenten heffen zijn de onroerendezaakbelasting op
                                                                                                      Nettoschuldquote
                                                                                                                                                                                      30%
                  stedingshuishouding’.
                  overschot.      Verder zien we   Hetdathoofddoel      is niet er
                                                             50 gemeenten       ominzodeveel  moge-
                                                                                          komen-       huizen
                                                                                                      De         en bedrijfspanden,
                                                                                                            nettoschuldquote      neemtenvoor
                                                                                                                                            de riool-   en afvalstoffenheffing.
                                                                                                                                                deze categorie     gemeenten nog
                  lijkdeeigen    vermogen
                          vijf jaar  in vermogendan wel     middelen aan vanwege
                                                       op achteruitgaan        te houden    en daar
                                                                                          begrote      Als dit af,
                                                                                                      verder     kengetal   laag3%.
                                                                                                                     met bijna   is, betekent
                                                                                                                                     Dit is eenhet    datdie
                                                                                                                                                  trend    een
                                                                                                                                                             al gemeente
                                                                                                                                                                jaren geleden is
                  rendementen
                        tekorten inuit   detekomende
                                                halen, maarjaren.veel
                                                                  Voor meer
                                                                          dezeom    de inkomsten
                                                                                 gemeenten             meer inkomsten
                                                                                                      ingezet.    Tien jaar uit  belastingen
                                                                                                                             geleden   was de zou     kunnen verwerven.
                                                                                                                                                nettoschuldquote      82%. Inmid-
                  optimaal hebbenin tewezetten    ten behoevedan
                                            de rapportcijfers      vanook betere  voorzieningen
                                                                              gecorrigeerd.   Dat     dels ligt deze rond 42%. Gemeenten verwachten overigens dat
                                                                                                                                                                                      20%
                  voor de was burgersvoorennegen
                                               andere    maatschappelijke
                                                     gemeenten      niet nodig.baten.
                                                                                    Opvallend is      deze weer fors gaat toenemen tot zelfs 64% in 2025, zo blijkt                        ’10     ’11 ’12    ’13     ’14 ’15  ’16     ’17   ’18 ’19    ’20    ’21 ’22    ’23
                                  dat de algemene reserve, ofwel het vrij besteed-                    uit de begrotingen. De baten in 2023 voor alle gemeenten geza-                          25.000     25.000 - 50.000      50.000 - 100.000         100.000     Gemiddeld
                                    bare deel van het eigen vermogen waarbij de                       menlijk waren € 76,6 miljard. Dat is weliswaar hoger dan in 2022
                                       bestemmingsreserve buiten beschouwing                          (€ 73,2 miljard), maar de verwachte schulden zijn ook hoger,
                                           blijft, per groottecategorie flink varieert. Bij           omdat gemeenten verwachten de komende jaren veel te moeten
                                             alle gemeenten bedraagt deze gemiddeld                   investeren. Overigens blijkt vaak in de praktijk dat de begrote
Kengetallen                                     genomen 25%, maar bij gemeenten                       extra financiering en bijbehorende plannen niet altijd gerealiseerd
 toegelicht                                         met 50.000 tot 100.000 inwoners                   worden, want ook voor 2023 lag de begrote nettoschuldquote
                                                      is deze 39%. Gemiddeld genomen                  boven de 60%, terwijl deze nu 42% is.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>25 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                                  FINANCIËLE PERFORMANCE GEMEENTEN MET 50.000-100.000 INWONERS
                                                                                      ‘Voor deze categorie gemeenten
                                                                                        is de grondexploitatieratio met
                                                                                        7,3% het hoogst’
  Nettoschuldquote Nederlandse gemeenten,                                            Grondexploitatie (Grex)                                             Grondexploitatie (Grex) Nederlandse gemeenten,
   gemiddeld
   Graﬁek B       en naar groottecategorie (2010–2023)                                Voor deze categorie gemeenten is de grondexploitatieratio met        gemiddeld
                                                                                                                                                           Graﬁek C        en naar groottecategorie (2010–2023)
Netto Schuldquote                                                                     7,3% het hoogst. Het is ook de enige categorie waarbij deze       Grondexploitatie (GREX)
                                                                                      ratio weer enigszins stijgt. Dit kan erop wijzen dat deze ge-
50.000 - 100.000 inwoners                                       Overige categorieën   meenten geleidelijk aan weer meer woningen bouwen. Dat sluit      50.000 - 100.000 inwoners                                       Overige categorieën
                                                                                      dan weer aan bij de forse woningbouwopgave waar Nederland,
100%                                                                                                                                                    40%
                                                                                      en daarmee ook de gemeenten, voor staat. Wel moet worden
                                                                                      opgemerkt dat de Grex-ratio aanzienlijk verschilt per gemeente.
                                                                                      Zo zijn er gemeenten met een ratio van nul of zelfs -1%, terwijl
80%                                                                                                                                                     30%
                                                                                      andere gemeenten een Grex-ratio hebben van maar liefst 47%.
                                                                                      Deze variatie wijst er onder andere op dat gemeenten in deze
                                                                                      categorie ófwel weinig tot geen grondposities hebben, óf juist
60%                                                                                                                                                     20%
                                                                                      een groot overschot. Daarnaast is het van belang te vermelden
                                                                                      dat grondexploitaties uiteindelijk bijdragen aan de groei van
                                                                                      de betreffende gemeente. In principe zou dit betekenen dat
40%                                                                                                                                                     10%
                                                                                      dergelijke gemeenten hiervoor op termijn extra compensatie
                                                                                      ontvangen uit het gemeentefonds, maar de vraag blijft of deze
                                                                                      compensatie ook voldoende is. Voor 2025 verwachten deze ge-
20%                                                                                                                                                     0%
     ’10     ’11 ’12    ’13     ’14 ’15  ’16     ’17   ’18 ’19  ’20    ’21 ’22    ’23 meenten overigens een lagere Grex-ratio: 5,3%.                         ’10     ’11 ’12    ’13     ’14 ’15  ’16     ’17   ’18 ’19  ’20    ’21 ’22    ’23
        25.000     25.000 - 50.000      50.000 - 100.000       100.000     Gemiddeld                                                                            25.000     25.000 - 50.000      50.000 - 100.000       100.000     Gemiddeld
                                                                                      Structurele exploitatieruimte
                                                                                      De structurele exploitatieruimte van gemeenten in deze cate-
                                                                                      gorie daalde van 5,1% in 2022 naar 3% in 2023. Ook hier een
                                                                                      forse daling. Dat is niet verwonderlijk vanwege de grote hoe-
                                                                                      veelheid incidentele gelden die gemeenten in 2022 ontvingen.
                                                                                      De verwachte exploitatieruimte op basis van de begroting 2025
                                                                                      ligt rond de 1%. Dit is een meer ‘gebruikelijke’ exploitatieruim-
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>26 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                            FINANCIËLE PERFORMANCE GEMEENTEN MET 50.000-100.000 INWONERS
                                                    ‘Uit ons onderzoek blijkt dat grotere gemeenten,
                                                      vanaf 50.000 inwoners, gemiddeld genomen een
                                                      lagere belastingdruk hebben dan kleinere gemeenten’
te. Minst risicovol is als gemeenten hun structurele lasten kun-     tructurele exploitatieruimte Nederlandse gemeenten,
                                                                    S                                                                               Belastingcapaciteit Nederlandse gemeenten,
nen dragen met hun structurele baten.                               gemiddeld
                                                                   Graﬁek   D      en naar groottecategorie (2014-2023)                              gemiddeld
                                                                                                                                                     Graﬁek E       en naar groottecategorie (2014-2023)
                                                                 Structurele Exploitatieruimte                                                     Belastingcapaciteit
Belastingcapaciteit
De belastingcapaciteit voor gemeenten in deze categorie          50.000 - 100.000 inwoners                                   Overige categorieën  50.000 - 100.000 inwoners                                   Overige categorieën
is lager in 2023 dan in 2022 en daalde van 98% naar 96%.
                                                                  6%                                                                              110%
Het lijkt erop dat naarmate een gemeente meer inwoners
heeft, de belastingdruk lager is. Uit ons onderzoek blijkt        5%
namelijk dat grotere gemeenten, vanaf 50.000 inwoners,
                                                                                                                                                  105%
gemiddeld genomen een lagere belastingdruk hebben dan             4%
  kleinere gemeenten. Hierdoor kunnen zij in tijden van nood
                                                                  3%
     gemakkelijker extra inkomsten genereren dan kleinere
                                                                                                                                                  100%
       gemeenten. Tegelijkertijd zijn gemeenten terughoudend
                                                                  2%
         met het verhogen van de onroerendezaakbelastingen
            (ozb), omdat deze in voorgaande jaren al vaak zijn    1%
                                                                                                                                                   95%
              verhoogd. Voor 2025 begroot deze categorie
                gemeenten een belastingcapaciteit van 98%.       0%
                                                                 -1%                                                                               90%
                                                                        ’14    ’15      ’16        ’17 ’18       ’19    ’20  ’21    ’22      ’23         ’14    ’15      ’16        ’17 ’18       ’19    ’20  ’21    ’22      ’23
                                                                        25.000     25.000 - 50.000     50.000 - 100.000     100.000     Gemiddeld        25.000     25.000 - 50.000     50.000 - 100.000     100.000     Gemiddeld
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>FINANCIËLE BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN VAN BDO
MET 50.000 - 100.000 INWONERS (51-63)
                              (1-25)
                              (26-50)
  Ranking 1 - 25                            Ranking 26 - 50         Ranking 51 - 63
                                                                                                                                                                            Ratioanalyse (2023)                                                                          Begrotingssaldi                                                                                                     Opbouw cijfer 2023
                                                                                                                                                         Nettoschuldquote                                                                                                                                                                                           Nettoschuldquote
                                                               Klik op tab
                       Gestegen/gedaald/
                                                                                          Inwonersaantallen                                                                                                                  Belastingcapaciteit                                                                         Rapportcijfer 2023                                                                                           Belastingcapaciteit
                                                              om verder te
                                                                                                                                   Solvabiliteitsratio                                                                                                                                                                                        Solvabiliteitsratio
                                                                                                                                                                                                       Structurele                                                                                                                                                                                                Structurele
                                                                                                                                                                                    Grondexploitatie                                                                                                                                                                                           Grondexploitatie
                                                                                                                                                                                                                                                                                   Eigen vermogen    Begrotingssaldi/                                                                                                                                       Begrotingssaldi/
                                                                                                                                                                                                                                                       Som van
                                                                  gaan
                                                                                                                                                         gecorrigeerd voor alle                                                                                                                                                                                     gecorrigeerd voor alle
        Ranking 2023
                                                                                                                                                                                                                                                       begrotingssaldi
                       gelijk gebleven      Gemeente                                                                 Provincie                           verstrekte leningen                           exploitatieruimte                               2024 t/m 2028               2023              eigen vermogen                                                 verstrekte leningen                           exploitatieruimte                         eigen vermogen
        26
        51
         1                                Oss
                                           Barneveld
                                           Heerlen                                    94.634
                                                                                      62.592
                                                                                      87.461                  Noord-Brabant
                                                                                                              Gelderland
                                                                                                              Limburg            34,8%
                                                                                                                                 59,0%
                                                                                                                                 10,4%                     74,5%
                                                                                                                                                           85,1%
                                                                                                                                                           0,8%                   23,4%
                                                                                                                                                                                  0,0%
                                                                                                                                                                                   1,1%                -0,8%
                                                                                                                                                                                                        7,4%
                                                                                                                                                                                                        2,1%                88,3%
                                                                                                                                                                                                                            96,0%
                                                                                                                                                                                                                            87,2%                   -11.833.000
                                                                                                                                                                                                                                                    -11.782.000
                                                                                                                                                                                                                                                     -1.230.000              232.354.000
                                                                                                                                                                                                                                                                             135.031.000
                                                                                                                                                                                                                                                                              61.776.000             -19,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -8,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -0,5%                 10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            7                 40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              13                           30                   10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       3                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           5                    -19
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 -9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 -1
        52
        27
        2                   *
                                          Noordoostpolder
                                           Bergen
                                           Heerenveen
                                                  op Zoom                             50.035
                                                                                      69.694
                                                                                      51.787                  Flevoland
                                                                                                              Noord-Brabant
                                                                                                              Friesland          78,0%
                                                                                                                                 29,8%
                                                                                                                                 22,0%                   -42,0%
                                                                                                                                                          54,6%
                                                                                                                                                          37,2%                   10,0%
                                                                                                                                                                                  11,8%
                                                                                                                                                                                   6,5%                0,4%
                                                                                                                                                                                                       5,3%
                                                                                                                                                                                                       1,7%                106,3%
                                                                                                                                                                                                                           96,0%
                                                                                                                                                                                                                            87,9%                   -30.249.000
                                                                                                                                                                                                                                                     -9.987.000
                                                                                                                                                                                                                                                      15.195.000              172.823.806
                                                                                                                                                                                                                                                                               80.434.000
                                                                                                                                                                                                                                                                               72.260.000           -12,4%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -41,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                     8,8%                  10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            7                 40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              27                           30                   15                    10                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           51                  -42
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -12
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -
        28
        53
         3                  =
                            
                                          Amstelveen
                                           Westerkwartier
                                           Capelle aan den IJssel                     95.014
                                                                                      64.896
                                                                                      67.925                  Noord-Holland
                                                                                                              Groningen
                                                                                                              Zuid-Holland       64,0%
                                                                                                                                 58,9%
                                                                                                                                 24,7%                     -6,0%
                                                                                                                                                           56,1%
                                                                                                                                                           21,4%                  0,0%
                                                                                                                                                                                  2,7%
                                                                                                                                                                                  0,1%                 15,0%
                                                                                                                                                                                                       -1,1%
                                                                                                                                                                                                        5,2%                95,0%
                                                                                                                                                                                                                           104,2%
                                                                                                                                                                                                                            82,9%                    21.019.000
                                                                                                                                                                                                                                                    -25.068.000
                                                                                                                                                                                                                                                    -43.031.000               280.077.000
                                                                                                                                                                                                                                                                              191.120.000
                                                                                                                                                                                                                                                                               60.180.000            7,5%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -22,5%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -41,7%                  10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            47                40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              27                           30                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       3                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           5                    -
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -23
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -42
        4
        54
        29                  
                                          Helmond
                                           Hengelo
                                           Dijk en Waard                              95.874
                                                                                      83.058
                                                                                      90.076                  Noord-Brabant
                                                                                                              Overijssel
                                                                                                              Noord-Holland      34,0%
                                                                                                                                 50,5%
                                                                                                                                 18,4%                    30,0%
                                                                                                                                                          40,2%
                                                                                                                                                          26,0%                   26,9%
                                                                                                                                                                                  11,1%
                                                                                                                                                                                   7,0%                0,0%
                                                                                                                                                                                                       0,1%
                                                                                                                                                                                                       1,3%                 89,4%
                                                                                                                                                                                                                            86,3%
                                                                                                                                                                                                                            93,0%                   -48.168.000
                                                                                                                                                                                                                                                     -5.341.000
                                                                                                                                                                                                                                                      -9.114.000              116.580.000
                                                                                                                                                                                                                                                                              275.691.000
                                                                                                                                                                                                                                                                              141.132.000           -41,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -3,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -3,3%                     4
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               7              40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              13                           30                   10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       6                   5                    -41
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 -4
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 -3
        30
        55
         5                  =
                                          Zeist
                                           Roermond
                                           Smallingerland                             66.641
                                                                                      60.743
                                                                                      56.661                  Utrecht
                                                                                                              Limburg
                                                                                                              Friesland          66,0%
                                                                                                                                 39,7%
                                                                                                                                 31,0%                    -3,0%
                                                                                                                                                          59,0%
                                                                                                                                                          28,3%                    1,0%
                                                                                                                                                                                   3,0%
                                                                                                                                                                                   1,3%                4,0%
                                                                                                                                                                                                       -1,3%
                                                                                                                                                                                                       0,0%                104,0%
                                                                                                                                                                                                                           105,0%
                                                                                                                                                                                                                           101,0%                    -11.967.000
                                                                                                                                                                                                                                                    -33.602.000
                                                                                                                                                                                                                                                      -7.541.000              170.944.000
                                                                                                                                                                                                                                                                              106.581.000
                                                                                                                                                                                                                                                                               81.992.000            -7,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -41,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -7,1%                     9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               4
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               7              40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              27                           30                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       3                   31                    -7
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -41
        6
        56
        31                  
                                          Terneuzen
                                           Kampen
                                           Houten                                     55.132
                                                                                      56.177
                                                                                      50.847                  Zeeland
                                                                                                              Overijssel
                                                                                                              Utrecht            34,8%
                                                                                                                                 36,0%
                                                                                                                                 39,4%                    38,6%
                                                                                                                                                          47,0%                    0,3%
                                                                                                                                                                                   5,0%
                                                                                                                                                                                   3,3%                6,0%
                                                                                                                                                                                                       2,8%
                                                                                                                                                                                                       4,2%                 68,3%
                                                                                                                                                                                                                            95,0%
                                                                                                                                                                                                                            91,2%                   -25.908.000
                                                                                                                                                                                                                                                    -16.542.000
                                                                                                                                                                                                                                                     22.267.000               116.596.000
                                                                                                                                                                                                                                                                               89.578.000
                                                                                                                                                                                                                                                                               57.166.000           -45,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -18,5%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                     19,1%                     4
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               7               27                          30                   15                    10                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           5                   -45
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -18
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -
        32
        57
         7                  
                                          Doetinchem
                                           Hardenberg
                                           Meierijstad                                59.623
                                                                                      62.932
                                                                                      84.304                  Gelderland
                                                                                                              Overijssel
                                                                                                              Noord-Brabant      48,0%
                                                                                                                                 43,0%
                                                                                                                                 32,0%                    43,0%
                                                                                                                                                          38,0%
                                                                                                                                                          36,0%                   24,0%
                                                                                                                                                                                  15,0%
                                                                                                                                                                                  4,0%                 4,0%
                                                                                                                                                                                                       3,8%
                                                                                                                                                                                                       1,0%                 90,0%
                                                                                                                                                                                                                            96,0%
                                                                                                                                                                                                                            79,0%                   -25.565.000
                                                                                                                                                                                                                                                    -70.575.000
                                                                                                                                                                                                                                                     19.563.383               107.608.000
                                                                                                                                                                                                                                                                              128.178.000
                                                                                                                                                                                                                                                                              166.173.000           -42,5%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -19,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                     18,2%                     4
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               7               27                          30                   10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                15                    10                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           5                   -20
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -42
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -
        33
        58
        8                   =
                            
                                          Weert
                                           Rijswijk
                                           Lansingerland                              51.079
                                                                                      59.642
                                                                                      65.594                  Limburg
                                                                                                              Zuid-Holland       42,8%
                                                                                                                                 63,0%
                                                                                                                                 19,0%                   30,8%
                                                                                                                                                         102,4%
                                                                                                                                                          26,0%                    7,6%
                                                                                                                                                                                  39,9%
                                                                                                                                                                                  47,0%                6,6%
                                                                                                                                                                                                       -3,1%
                                                                                                                                                                                                       1,0%                 93,6%
                                                                                                                                                                                                                            93,0%
                                                                                                                                                                                                                            95,0%                      -440.000
                                                                                                                                                                                                                                                    -54.879.000
                                                                                                                                                                                                                                                    -13.925.000               113.072.000
                                                                                                                                                                                                                                                                              252.148.000
                                                                                                                                                                                                                                                                               80.197.000             -0,4%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -21,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -17,4%                    9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               7              27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              13                           30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           20                   15
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                5                     10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       3                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           5                    -0
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -22
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -17
         9
        34
        59                  *
                            
                                          Waalwijk
                                           Gooise
                                           Leidschendam-Voorburg
                                                  Meren                               50.302
                                                                                      60.370
                                                                                      78.229                  Noord-Brabant
                                                                                                              Noord-Holland
                                                                                                              Zuid-Holland       39,2%
                                                                                                                                 63,8%
                                                                                                                                 21,6%                    66,9%
                                                                                                                                                          60,2%
                                                                                                                                                          19,0%                   -0,3%
                                                                                                                                                                                  15,9%
                                                                                                                                                                                   2,4%                3,3%
                                                                                                                                                                                                       4,6%
                                                                                                                                                                                                       4,2%                81,4%
                                                                                                                                                                                                                           110,9%
                                                                                                                                                                                                                           93,8%                     -23.221.000
                                                                                                                                                                                                                                                    -30.303.000
                                                                                                                                                                                                                                                    -32.503.000               111.432.000
                                                                                                                                                                                                                                                                             224.500.000
                                                                                                                                                                                                                                                                              59.248.000            -20,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -54,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -13,5%                     7
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               3              27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              40                           30                   15                    10                   51                  -21
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -55
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -13
        35
        60
        10                  
                                          Hilversum
                                           Nieuwegein
                                           Stichtse Vecht                             94.435
                                                                                      65.971
                                                                                      65.878                  Noord-Holland
                                                                                                              Utrecht            30,0%
                                                                                                                                 24,0%
                                                                                                                                 19,0%                    68,0%
                                                                                                                                                          49,0%
                                                                                                                                                          55,0%                   0,0%
                                                                                                                                                                                  0,7%
                                                                                                                                                                                  7,2%                 -1,0%
                                                                                                                                                                                                       5,3%
                                                                                                                                                                                                        1,8%               100,0%
                                                                                                                                                                                                                           100,4%
                                                                                                                                                                                                                            90,0%                   -18.868.000
                                                                                                                                                                                                                                                    -15.780.000
                                                                                                                                                                                                                                                      4.399.000               113.366.000
                                                                                                                                                                                                                                                                               43.614.000
                                                                                                                                                                                                                                                                               92.108.000           -43,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -13,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                     4,8%                      9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               7               27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               13                          30                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       3                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           5                   -43
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -14
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -
        36
        61
        11                  
                                          Sittard-Geleen
                                           Maashorst
                                           Vijfheerenlanden                           92.650
                                                                                      59.222
                                                                                      61.669                  Limburg
                                                                                                              Noord-Brabant
                                                                                                              Utrecht            48,4%
                                                                                                                                 25,9%
                                                                                                                                 20,1%                    70,0%
                                                                                                                                                          26,7%
                                                                                                                                                          67,1%                   10,9%
                                                                                                                                                                                   0,5%
                                                                                                                                                                                   3,2%                4,8%
                                                                                                                                                                                                       4,4%                100,0%
                                                                                                                                                                                                                           110,8%
                                                                                                                                                                                                                            78,7%                   -50.501.000
                                                                                                                                                                                                                                                    -26.775.000
                                                                                                                                                                                                                                                      5.001.000               125.399.000
                                                                                                                                                                                                                                                                              116.452.000
                                                                                                                                                                                                                                                                               87.150.000           -57,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -21,4%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                     4,3%                      9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               7               27                          30                   15                    10                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           51                  -58
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -21
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -
        62
        37
        12                                Pijnacker-Nootdorp
                                           Den
                                           Velsen
                                                Helder                                57.932
                                                                                      56.432
                                                                                      69.241                  Zuid-Holland
                                                                                                              Noord-Holland      23,0%
                                                                                                                                 64,2%
                                                                                                                                 24,7%                   -25,6%
                                                                                                                                                         48,0%
                                                                                                                                                         50,8%                    -0,3%
                                                                                                                                                                                  -2,9%
                                                                                                                                                                                  4,0%                  3,0%
                                                                                                                                                                                                        1,0%
                                                                                                                                                                                                        1,4%               105,2%
                                                                                                                                                                                                                           102,2%
                                                                                                                                                                                                                           98,0%                    -38.428.000
                                                                                                                                                                                                                                                    -24.906.000
                                                                                                                                                                                                                                                     -13.937.000              208.257.000
                                                                                                                                                                                                                                                                               57.346.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                71.901.000          -67,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -12,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -19,4%                     8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               2
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               7              40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              27                           30                   15                    10                   31                  -67
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -12
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -19
        38
        63
        13                  
                                          Utrechtse Heuvelrug
                                           Schiedam
                                           Midden-Groningen                           50.550
                                                                                      81.838
                                                                                      61.433                  Utrecht
                                                                                                              Zuid-Holland
                                                                                                              Groningen          24,7%
                                                                                                                                 22,2%
                                                                                                                                 15,8%                   112,6%
                                                                                                                                                         66,3%
                                                                                                                                                         39,2%                    0,0%
                                                                                                                                                                                  4,2%
                                                                                                                                                                                  1,0%                  8,9%
                                                                                                                                                                                                        2,8%
                                                                                                                                                                                                        6,1%               101,8%
                                                                                                                                                                                                                           117,8%
                                                                                                                                                                                                                           98,3%                    -52.962.000
                                                                                                                                                                                                                                                    -18.294.000
                                                                                                                                                                                                                                                      2.628.000               180.229.000
                                                                                                                                                                                                                                                                               51.640.000
                                                                                                                                                                                                                                                                               42.381.675           -102,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -10,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                      6,2%                     8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               1               27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               13                          30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           20                   15                    10                   31                 -103
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -
        39
        14                                West Betuwe
                                           Gouda                                      52.948
                                                                                      75.758                  Gelderland
                                                                                                              Zuid-Holland       50,0%
                                                                                                                                 25,2%                    68,4%
                                                                                                                                                          38,0%                   19,0%
                                                                                                                                                                                  8,0%                 10,1%
                                                                                                                                                                                                       0,6%                130,0%
                                                                                                                                                                                                                           117,7%                   -21.842.000
                                                                                                                                                                                                                                                    -15.243.000               113.793.000
                                                                                                                                                                                                                                                                              110.929.991            -19,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -13,7%                    8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               6              40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              27                           30                   15                    10                    1                   -14
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -19
        40
        15                  
                                          Oosterhout
                                           Katwijk                                    57.924
                                                                                      66.966                  Noord-Brabant
                                                                                                              Zuid-Holland       28,0%
                                                                                                                                 59,0%                     20,2%
                                                                                                                                                           76,0%                   6,0%                0,0%
                                                                                                                                                                                                       0,4%                103,0%
                                                                                                                                                                                                                            82,5%                  -34.545.000
                                                                                                                                                                                                                                                   -18.895.000                101.436.000
                                                                                                                                                                                                                                                                              180.377.000           -18,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -19,2%                     8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               6              40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              27                           30                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       6                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           5                    -19
        41
        16                  
                                          Purmerend
                                           Veenendaal                                 95.168
                                                                                      69.440                  Noord-Holland
                                                                                                              Utrecht            34,0%
                                                                                                                                 22,3%                     57,0%
                                                                                                                                                           81,2%                   4,9%
                                                                                                                                                                                   7,7%                -0,5%
                                                                                                                                                                                                       3,6%                 90,0%
                                                                                                                                                                                                                            79,0%                   -19.709.000
                                                                                                                                                                                                                                                     -6.936.000               101.345.000
                                                                                                                                                                                                                                                                              107.706.000           -18,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -6,8%                     8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               6               27                          30                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       3                   5                    -18
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 -7
      Totalen
       42
       17   per    groottecategorie56.591
              Goeree-Overflakkee
              Hoogeveen             51.867                                                                    Zuid-Holland
                                                                                                              Drenthe            33,4%
                                                                                                                                 57,9%                    24,0%
                                                                                                                                                          -2,0%                    2,4%
                                                                                                                                                                                   5,4%                 8,9%
                                                                                                                                                                                                        7,9%                96,6%
                                                                                                                                                                                                                            95,0%                   -20.187.000
                                                                                                                                                                                                                                                    -23.661.700               132.225.583
                                                                                                                                                                                                                                                                               75.517.000           -26,7%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -17,9%                     8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               6              40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              27                           30                   15                    10                   3                   -27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -18
         43
         18      *   Middelburg
                     Woerden                                                          53.724
                                                                                      50.004                  Utrecht
                                                                                                              Zeeland             26,0%
                                                                                                                                  31,0%                  102,0%
                                                                                                                                                          29,0%                    21,0%
                                                                                                                                                                                   3,0%                  4,0%
                                                                                                                                                                                                         9,0%               107,0%
                                                                                                                                                                                                                             97,0%                    -12.979.703
                                                                                                                                                                                                                                                       13.841.000               84.466.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                82.768.000            -15,4%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                       16,7%            6,78
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           6                   27                        30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         20                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               15
      > 100.000                                                                       6.837.066                    n.v.t.       36,6%                   44,9%                    6,8%                 3,0%                96,3%                   -38.943.603               681.023.508             -5,7%                                    27                        29                    14                     910              331                    -15
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -15-
         44
         19     ***  Voorne aan Zee
                     Súdwest-Fryslân                                                  74.304
                                                                                      90.421                  Zuid-Holland
                                                                                                              Friesland           36,0%
                                                                                                                                  22,8%                   83,0%
                                                                                                                                                          40,0%                    17,0%
                                                                                                                                                                                    3,2%                -0,8%
                                                                                                                                                                                                        -3,0%               101,7%
                                                                                                                                                                                                                             85,6%                   -38.376.000
                                                                                                                                                                                                                                                        2.017.000              181.268.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                69.185.000            -21,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                       2,9%
                 
      50.000-100.000                                                                  4.080.786                     n.v.t.       36,4%                   42,4%                    7,3%                 3,0%                95,5%                    -19.695.762               122.421.731           -16,1%              6,58
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           6                   27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              29
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               15
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              14                     9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      4
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       5                     -21
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -20
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -
         45
         20          De Fryske Marren
                     Lelystad**                                                       51.929
                                                                                      84.080                  Friesland
                                                                                                              Flevoland           29,0%
                                                                                                                                  29,9%                   -12,0%
                                                                                                                                                          34,6%                    0,3%
                                                                                                                                                                                    3,5%                0,0%
                                                                                                                                                                                                         1,8%               89,3%
                                                                                                                                                                                                                             80,1%                  -34.782.000
                                                                                                                                                                                                                                                       -3.061.000              131.613.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                43.402.000           -26,4%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -7,1%
                 
      25.000-50.000                                                                   4.787.820                     n.v.t.       40,9%                   28,3%                    4,8%                 3,3%                99,5%                     -6.367.833                 61.303.110          -10,4%              7,18
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           6                   27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               15
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              15                     9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       5                     -26
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              -7
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -15
         46
         21         Vlaardingen
                     Assen                                                            76.409
                                                                                      69.701                  Zuid-Holland
                                                                                                              Drenthe             38,0%
                                                                                                                                  23,2%                   59,0%
                                                                                                                                                           65,7%                   10,2%
                                                                                                                                                                                    7,0%                -2,2%
                                                                                                                                                                                                         6,2%               100,2%
                                                                                                                                                                                                                             85,0%                   -49.159.000
                                                                                                                                                                                                                                                       -5.405.000              194.691.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                99.356.000           -25,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -5,4%               8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          5                    27                        30                    15                     10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       3               3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       5                     -25
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              -5
      < 25.000                                                                         1.979.049                    n.v.t.       40,3%                   27,7%                    5,6%                 3,7%                101,8%                    -4.726.850                32.700.190           -14,5%              6,6                   29                        29                    14                     9                3                     -20
         47
         22         Nissewaard
                     Krimpenerwaard                                                   87.639
                                                                                      57.785                  Zuid-Holland        39,0%
                                                                                                                                  31,9%                   48,7%
                                                                                                                                                           9,0%                    0,0%
                                                                                                                                                                                    9,5%                 3,0%
                                                                                                                                                                                                         1,4%               98,0%
                                                                                                                                                                                                                            96,0%                    -30.528.000
                                                                                                                                                                                                                                                       -9.561.000             142.807.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                93.725.000           -32,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -6,7%               8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          5                    27                        30                    15                     10               3                     -33
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              -7
      Totaal                                                                          17.684.721                    n.v.t.       39,5%                   32,3%                    5,7%                 3,4%                99,2%                    -10.827.262              121.096.666            -14,8%              6,8                   29                        29                    14                     9                3                     -18
         48
         23      
                    Roosendaal
                     Land van Cuijk                                                   77.559
                                                                                      91.722                  Noord-Brabant       45,0%
                                                                                                                                  30,0%                   38,0%
                                                                                                                                                          32,0%                    15,0%
                                                                                                                                                                                    7,0%                 5,0%               86,0%
                                                                                                                                                                                                                            99,0%                    -68.914.000
                                                                                                                                                                                                                                                       -7.235.000             189.000.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                94.882.000           -36,5%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -7,6%                    8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               5               27                        30                    15                     10               3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       5                     -36
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              -8
        49
        24                  
                                          Hoeksche Waard
                                           Altena                                     90.256
                                                                                      58.277                  Zuid-Holland
                                                                                                              Noord-Brabant       63,1%
                                                                                                                                  31,3%                   60,8%
                                                                                                                                                          12,1%                   0,4%
                                                                                                                                                                                  3,8%                  2,5%
                                                                                                                                                                                                        1,9%                93,3%
                                                                                                                                                                                                                            87,1%                   -50.095.000
                                                                                                                                                                                                                                                     -27.194.000             207.488.000
                                                                                                                                                                                                                                                                              73.257.000             -24,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -37,1%                    8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               5              40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              27                           30                   15                    10                   5                   -24
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -37
*       50
        25
       Vanwege       Hoorn naar een andere inwonerscategorie
                      Almelo
                 de overgang                            75.645
                                                        74.317           Noord-Holland
                                                                         Overijssel
                                                              is hier geen positie genoteerd. 28,0%
                                                                                              32,0% 30,0%
                                                                                                    32,0%       -3,0%
                                                                                                                 5,0%       -1,0%
                                                                                                                            3,0%      109,0%
                                                                                                                                       97,0%                                                                                                        -39.998.000
                                                                                                                                                                                                                                                     -5.232.000               106.100.000
                                                                                                                                                                                                                                                                              120.516.000           -33,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -4,9%                     5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               7               27                          30                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       3                   31                  -33
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -5
**     Dit betreft een Artikel 12-gemeente.
***    Vanwege de gemeentelijke herindeling is deze gemeente niet opgenomen in de benchmark 2022 en is daarom geen positie genoteerd.
  / ** / *** de
* Vanwege    Zieovergang
                 toelichting onder
                          naar     de ranking.
                               een andere inwonerscategorie is hier geen positie genoteerd.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                                                                                                                 Rieja Raven        Sander Fränzel            Stefan Brouwer
                                                                                          Niels Dauven                                                        stadscontroller
                                                                                                                 wethouder gemeente Teamleider concerncontrol
                                                                 Lydia Verheijen          wethouder gemeente                                                  gemeente Dordrecht
                                                                                                                 Midden-Drenthe     gemeente Rotterdam
                                                                 concerncontroller        Valkenburg aan de Geul
                                           Lonneke de Waal       gemeente Land
                                           sectorlead overheid & van Cuijk
                                           onderwijs BNG
                       Jorrit Zuidema
       Jeroen          concerncontroller
                       gemeente
       van Veen
       concern-        Leeuwarden                                                  Hoe kijken gemeenten aan tegen de opdoemende tekorten?
       controller
       gemeente
                                                                                   Vinden ze dat ze nog autonoom genoeg zijn? En waarom
       Weert                                                                       lukt het toch steeds niet om realistisch te begroten?
Jan van der Bij
clustermanager                                                                     We organiseerden een rondetafeldiscussie met vertegen-
ministerie van
Binnenlandse                                                                       woordigers van gemeenten, het Rijk, de Vereniging
Zaken
                                                                                   Nederlandse Gemeenten (VNG) en de Bank Nederlandse
                                                                                   Gemeenten (BNG).
       Evert Weys
       burgemeester
       gemeente Hilvarenbeek
                                                                                      Ga naar de rondetafeldiscussie
                           Bart van den Biggelaar
                           Beleidsadviseur gemeente­
                           financiën VNG
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>FINANCIËLE PERFORMANCE
Gemeenten met
25.000-50.000 inwoners
  KENGETALLEN
  Solvabiliteit
  Nettoschuldquote
  Grondexploitatie
  Structurele exploitatieruimte
  Belastingcapaciteit
  (BEGROTE) RESULTATEN
  RANKING
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                                                 25.000-50.000 INWONERS
                                                                                    Resultaten 2023                                     Begroting 2024-2028
                                                                                    Het totale resultaat 2023 in deze categorie be-     De gezamenlijke gemeenten in
                                                                                    draagt € 620 miljoen. 112 van de 134 gemeenten in   deze categorie verwachten in
                                                                                    deze categorie hadden in 2023 een totaal overschot  2025 een tekort van € 19 mil-
                                                                                    van € 679 miljoen. In 2022 waren dat nog 127 ge-    joen. Het jaar daarna verwachten
                                                                                    meenten met een totaal overschot van € 1 miljard.   ze een tekort van € 323 miljoen.
             De laagst                                                                                                                                                   Overschot         Tekort
              scorende                                                                                                                                                   (in miljoenen)    (in miljoenen)
                                                                                                                                                                                     <5
            gemeente is                                                                                                                                                             5 - 10
           Castricum met                                                                                                                                                           10 - 25
               een 1,7                                                                                                                                                             25 - 50
                                                                                                                                                                                   50 - 75
                                                                                                                                                                                  75 - 100
                                                                                                                                                                                    > 100
                                                        De hoogst
                                                  scorende gemeente
                                                   in deze categorie
                                                    is Best met een
                                                          10,0
                                                                  Financieel gezond                             Overschot        Tekort
Ranking 2023                                                                                                       (in € miljoenen)
                                                                                                                          <5
De categorie gemeenten met 25.000-50.000
                                                                                                                         5 - 10
inwoners telt 134 gemeenten met in totaal                                                                               10 - 25
4.787.820 inwoners (27% van de totale                                                                                   25 - 50
                                                                                                                        50 - 75
Nederlandse bevolking). Gemiddeld scoren ze                                                                            75 - 100
in deze ranking een 7,1 (2022: 7,6). Dat is iets                   Financieel zwak                                       > 100
hoger dan het landelijke gemiddelde van 6,8.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>            31  BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                                              FINANCIËLE PERFORMANCE GEMEENTEN MET 25.000-50.000 INWONERS
                Toelichting kengetallen
                  Solvabiliteit is een belangrijke graadmeter voor de financiële                   Het kengetal structurele exploitatieruimte helpt mee om
                  gezondheid van gemeenten en wordt berekend op basis van het                      te beoordelen welke ruimte een gemeente heeft om de eigen
            In diteigen   vermogen
                    hoofdstuk        gaan tenweopzichte
                                                 in op devan vijfdekengetallen
                                                                     totale bezittingen
                                                                                  en de van de     Gemiddeld
                                                                                                   lasten          genomen
                                                                                                             te dragen.        teren alle
                                                                                                                         Het woord         gemeenten
                                                                                                                                       ‘structureel’     in dezewe
                                                                                                                                                       moeten      categorie
                                                                                                                                                                     echter      Solvabiliteit Nederlandse gemeenten,
                  gemeente.
            begrotingen           Hoe hogerdie
                             2024-2028           de gezamenlijk
                                                    solvabiliteit, des     te groter
                                                                       leiden  tot dede buffer     10% in op hun
                                                                                                   nuanceren,          eigen
                                                                                                                   omdat      vermogenoverschotten
                                                                                                                           incidentele     in de komende     vijf jaar.
                                                                                                                                                          positieve     Alle
                                                                                                                                                                     invloed      gemiddeld
                                                                                                                                                                                  Graﬁek A        en naar groottecategorie (2010–2023)
                  die gemeenten
            BDO-ranking                 hebben omDaarnaast
                               per gemeente.           tegenvallers      op te vangen.
                                                                     analyseren    we de Een sol-  gemeenten
                                                                                                   kunnen          samen
                                                                                                               hebben   op in
                                                                                                                            dedeze   categorie
                                                                                                                                structurele      verwachten in 2025 een te-
                                                                                                                                              exploitatieruimte.               Solvabiliteit
            resultaten     over
                  vabiliteit       2023.
                               lager    dan In
                                             20%dit wordt
                                                    geval beschouwd
                                                            doen we datalsvoor      de risicovol.
                                                                                meest              kort van € 19 miljoen. Het jaar daarna verwachten ze overigens
            categorie met 25.000 tot 50.000 inwoners.                                              eengrondexploitatieratio
                                                                                                   De    tekort van € 323 miljoen,       hetaan
                                                                                                                                     geeft    jaarhoe
                                                                                                                                                   daarna
                                                                                                                                                      groot€de264   miljoen
                                                                                                                                                                 boekwaarde    25.000 - 50.000 inwoners                                        Overige categorieën
                  De nettoschuldquote geeft inzicht in het niveau van de ge-                       tekort
                                                                                                   van   de en   in 2028 verwachten
                                                                                                              grondexploitaties    is tenzeopzichte
                                                                                                                                             een tekort
                                                                                                                                                      vanvan  € 261 miljoen.
                                                                                                                                                           de baten.  Hoe
                                                                                                                                                                               50%
            Resultaten      2023schuldenlast
                  meentelijke         en begrote resultaten
                                                     ten opzichte van de totale baten.             minder grond een gemeente verkoopt, hoe hoger de grondpo-
            112 van
                  Hetde    in totaal
                       geeft             134 gemeenten
                                 een indicatie     van de matein deze    categorie
                                                                     waarin         hadden inen
                                                                             de rentelasten        Solvabiliteit
                                                                                                   sitie  en hoe hoger de boekwaarde. Een grondexploitatie van
            2023de  een  overschotop
                      aflossingen        vande€ exploitatie
                                                679 miljoen.       In 2022Een
                                                               drukken.      waren
                                                                                laagdat  nog
                                                                                     percentage    Van alle
                                                                                                   10%          categorieën
                                                                                                          of hoger            gemeenten als
                                                                                                                      wordt beschouwd       hebben    de gemeenten met
                                                                                                                                                kwetsbaar.
            127 gemeenten          met een
                  is veelal gunstig.          totaalbijoverschot
                                           Omdat         leningen van     € 1 miljard.
                                                                      onzekerheid   kanHet
                                                                                         bestaan   25.000 tot 50.000 inwoners de hoogste solvabiliteit: 41%. Dat
                                                                                                                                                                               40%
              overschot     daalt dus.
                  of ze allemaal           Wellicht
                                       worden          is dat een wordt
                                                  terugbetaald,      gevolgdit
                                                                             vankengetal
                                                                                   het feit zowel
                                                                                            dat    is net
                                                                                                   De       iets meer dan voriggeeft
                                                                                                       belastingcapaciteit          jaar aan
                                                                                                                                         (40,34%)
                                                                                                                                              hoe deenmogelijkheid
                                                                                                                                                         ruim 4% meer   vandan
                gemeenten         in 2022 (gecorrigeerd)
                  berekend inclusief         veel middelen als   vanexclusief
                                                                       het gemeentefonds
                                                                                 de doorgeleende   de grootste
                                                                                                   een   gemeente   gemeenten.
                                                                                                                       om belastingen te heffen zich verhoudt tot
                    laat in Een
                  gelden.    het jaar
                                    hogereontvingen,    waardoor
                                              schuldquote      hoeftdeze    niet meer
                                                                        overigens  niet in
                                                                                        perhet-
                                                                                             defi- het landelijk gemiddelde. De belangrijkste belastingen die
                      zelfde
                  nitie         jaar konden
                        een slecht       teken teworden     uitgegeven.
                                                    zijn. Een   gemeenteDeze      middelen
                                                                             is immers    een ‘be- Nettoschuldquote
                                                                                                   gemeenten       heffen zijn de onroerendezaakbelasting op
                                                                                                                                                                               30%
                         werden dus aan het
                  stedingshuishouding’.           Hetexploitatieresultaat
                                                       hoofddoel is niet om     toegevoegd,
                                                                                  zo veel moge-    De nettoschuldquote
                                                                                                   huizen    en bedrijfspanden,heeftenvanaf   2019en
                                                                                                                                        de riool-   een  sterke daling laten
                                                                                                                                                       afvalstoffenheffing.
                  lijk eigenterwijl
                               vermogende takendannog
                                                    wel moesten
                                                          middelenworden        gerealiseerd.
                                                                        aan te houden    en daar   zien:ditvan
                                                                                                   Als           48% inlaag
                                                                                                             kengetal    2019is,tot  29% inhet
                                                                                                                                 betekent     2022.
                                                                                                                                                 dat In 2023
                                                                                                                                                      een      zien we dat dit
                                                                                                                                                           gemeente
                  rendementen Ook uit  zientewe  dat 97
                                              halen,      gemeenten
                                                       maar    veel meerinom dezedecategorie
                                                                                    inkomsten      stabiliseert
                                                                                                   meer    inkomstenen nuuit
                                                                                                                          vergelijkbaar
                                                                                                                             belastingeniszou met  2022, verwerven.
                                                                                                                                                 kunnen   namelijk 28%. Wel
                  optimaal iner    teinzetten
                                          de komende
                                                ten behoevevijf jaar
                                                                  vanbij  ongewijzigd
                                                                        betere           beleid
                                                                                voorzieningen      verwachten gemeenten in deze categorie een forse toename van
                                                                                                                                                                               20%
                  voor de burgers    in vermogen
                                          en andere op     achteruit gaan. baten.
                                                       maatschappelijke        We hebben           dit kengetal. Deze wordt voor 2025 begroot op 51%. Overigens                     ’10     ’11 ’12    ’13     ’14 ’15  ’16     ’17   ’18 ’19  ’20    ’21 ’22    ’23
                                         hun rapportcijfers dan ook gecorrigeerd.                  is dit het laagste percentage van alle categorieën, want gemid-                     25.000     25.000 - 50.000      50.000 - 100.000       100.000     Gemiddeld
                                           Voor 35 gemeenten geldt dit niet. Deze                  deld verwachten gemeenten in 2025 een schuldquote van 56%.
                                              afname in eigen vermogen kan deels                   De schuldquote wordt bepaald door de schulden te delen door
                                                een bewuste inzet zijn van bestem-                 de baten. We zien dat de overschotten afgelopen jaren vooral
                                                   mingsreserves. Bij gemeenten in                 gebruikt zijn om schulden af te lossen en geen nieuwe financie-
Kengetallen                                          deze inwonerscategorie bedraagt               ring aan te gaan. Ook de baten namen toe doordat het aantal
 toegelicht                                              de algemene reserve ongeveer              taken toenam.
                                                           37% van het eigen vermogen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>32 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                                   FINANCIËLE PERFORMANCE GEMEENTEN MET 25.000-50.000 INWONERS
                                      ‘Opvallend is dat deze categorie gemeenten
                                        de Grex-ratio nog lager begroot dan ze in
                                        2023 gerealiseerd hebben’
Grondexploitatie (Grex)                                              ettoschuldquote Nederlandse gemeenten,
                                                                    N                                                                                    Grondexploitatie (Grex) Nederlandse gemeenten,
Van alle groottecategorieën laten gemeenten in deze groep de        gemiddeld
                                                                    Graﬁek B       en naar groottecategorie (2010–2023)                                   gemiddeld
                                                                                                                                                          Graﬁek C        en naar groottecategorie (2010–2023)
sterkste daling in grondexploitaties zien: van 5,2% in 2022 naar  Netto Schuldquote                                                                    Grondexploitatie (GREX)
4,8% in 2023, een trend die al sinds 2014 aanhoudt. Met een
dalende grondexploitatieratio verkleinen gemeenten hun finan-     25.000 - 50.000 inwoners                                       Overige categorieën   25.000 - 50.000 inwoners                                        Overige categorieën
ciële risico’s met betrekking tot grondbezit. Wat opvalt, is dat
                                                                  100%                                                                                 40%
deze categorie gemeenten de Grex-ratio nog lager begroot dan
ze in 2023 gerealiseerd hebben: 4,2% voor 2025 versus 4,8%
in 2023. Daarmee zet de daling verder door. Dit is opvallend,
                                                                  80%                                                                                  30%
gezien de immense bouwopgave waar Nederland voor staat.
Gemeenten willen overigens vaak wel investeren in grond­
exploitaties, maar stuiten vaak op een gebrek aan beschikbare
                                                                  60%                                                                                  20%
grond of belemmeringen door milieuregels, waardoor bouw­
plannen moeilijk te realiseren zijn.
                                                                  40%                                                                                  10%
Structurele exploitatieruimte
De structurele exploitatieruimte van gemeenten in deze catego-
rie daalde van 5,6% in 2022 naar 3,3% in 2023. Dat wil zeggen
                                                                  20%                                                                                  0%
dat de resultaten van gemeenten in 2023 achterbleven bij die          ’10     ’11 ’12    ’13     ’14 ’15  ’16     ’17   ’18 ’19  ’20    ’21 ’22    ’23      ’10     ’11 ’12    ’13     ’14 ’15  ’16     ’17   ’18 ’19  ’20    ’21 ’22    ’23
van 2022. Dat is niet verwonderlijk vanwege de niet-begrote              25.000     25.000 - 50.000      50.000 - 100.000       100.000     Gemiddeld          25.000     25.000 - 50.000      50.000 - 100.000       100.000     Gemiddeld
hogere algemene uitkering in 2022. Dit leidde in dat jaar tot een
overschot. Aangezien de algemene uitkering niet wordt bestem-
peld als incidenteel geld, steeg de structurele exploitatieruimte
in 2022. Ook in 2023 was de algemene uitkering hoger dan be-
groot, maar niet zoals in 2022. Vandaar de daling. Overigens is
een structurele exploitatieruimte van 3,3% ook nog hoog.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>33 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                                FINANCIËLE PERFORMANCE GEMEENTEN MET 25.000-50.000 INWONERS
                                                      ‘Voor 2025 begroten deze gemeenten een
                                                        structurele exploitatieruimte van slechts 1,4%’
Een percentage van 1% zou al voldoende zijn, aangezien ge-             tructurele exploitatieruimte Nederlandse gemeenten,
                                                                      S                                                                                Belastingcapaciteit Nederlandse gemeenten,
meenten hun geld ook moeten uitgeven ten behoeve van de               gemiddeld
                                                                      Graﬁek D       en naar groottecategorie (2014-2023)                               gemiddeld
                                                                                                                                                        Graﬁek E       en naar groottecategorie (2014-2023)
gemeenschap. Ter nuancering: dit kengetal heet ‘structurele         Structurele Exploitatieruimte                                                     Belastingcapaciteit
exploitatieruimte’ maar de term ‘structureel’ is niet echt op z’n
plaats en wordt sterk beïnvloed door het overschot – dat vaak       25.000 - 50.000 inwoners                                    Overige categorieën  25.000 - 50.000 inwoners                                    Overige categorieën
niet structureel is – van dat jaar. In 2022 was dat overschot
                                                                     6%                                                                              110%
hoger dan in 2023. De structurele exploitatieruimte daalt ove-
rigens verder, zo kunnen we opmaken uit de begrotingen van           5%
deze gemeenten. Voor 2025 begroten gemeenten slechts 1,4%.
                                                                                                                                                     105%
                                                                     4%
  Belastingcapaciteit
                                                                     3%
    Gemeenten in deze categorie hebben een belastingcapaci-
                                                                                                                                                     100%
      teit van net iets onder de 100% (99,5%), een daling ten
                                                                     2%
        opzichte van 2022, toen de capaciteit nog op 102%
           lag. Dit betekent dat deze gemeenten in 2023 meer         1%
                                                                                                                                                      95%
             mogelijkheden hadden om belastingen te verhogen
                of uit te breiden dan in 2022. De begrote belas-    0%
                  tingcapaciteit stijgt straks overigens weer iets,
                                                                    -1%                                                                               90%
                    blijkt uit de begrotingen 2025: van 100% naar         ’14    ’15       ’16        ’17 ’18       ’19    ’20  ’21    ’22      ’23        ’14     ’15      ’16        ’17 ’18       ’19    ’20  ’21    ’22      ’23
                       101%.                                              25.000      25.000 - 50.000     50.000 - 100.000     100.000     Gemiddeld        25.000     25.000 - 50.000     50.000 - 100.000     100.000     Gemiddeld
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>FINANCIËLE BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN VAN BDO
MET 25.000 - 50.000 INWONERS (126-134)
                             (1-25)
                             (26-50)
                             (51-75)
                             (76-100)
                             (100-125)
  Ranking 1 - 25                            Ranking 26 - 50         Ranking 51 - 75      Ranking 76 - 100                       Ranking 101 - 125                    Ranking 126 - 134
                                                                                                                                                                                    Ratioanalyse (2023)                                                                            Begrotingssaldi                                                                                                       Opbouw cijfer 2023
                                                                                                                                                                 Nettoschuldquote                                                                                                                                                                                               Nettoschuldquote
                                                                  Klik op tab
                       Gestegen/gedaald/
                                                                                          Inwonersaantallen                                                                                                                           Belastingcapaciteit                                                                           Rapportcijfer 2023                                                                                            Belastingcapaciteit
                                                                 om verder te
                                                                                                                                           Solvabiliteitsratio                                                                                                                                                                                            Solvabiliteitsratio
                                                                                                                                                                                                                Structurele                                                                                                                                                                                                   Structurele
                                                                                                                                                                                            Grondexploitatie                                                                                                                                                                                               Grondexploitatie
                                                                                                                                                                                                                                                                                             Eigen vermogen     Begrotingssaldi/                                                                                                                                        Begrotingssaldi/
                                                                                                                                                                                                                                                                 Som van
                                                                     gaan
                                                                                                                                                                 gecorrigeerd voor alle                                                                                                                                                                                         gecorrigeerd voor alle
        Ranking 2023
                                                                                                                                                                                                                                                                 begrotingssaldi
                       gelijk gebleven       Gemeente                                                               Provincie                                    verstrekte leningen                            exploitatieruimte                                2024 t/m 2028               2023               eigen vermogen                                                  verstrekte leningen                           exploitatieruimte                         eigen vermogen
       126
       101
       26
        76
        51
         1                  
                                          Best
                                           Hulst
                                           Dronten
                                           Meppel
                                           Ermelo
                                           Zevenaar                                   31.223
                                                                                      27.330
                                                                                      44.354
                                                                                      35.810
                                                                                      27.856
                                                                                      45.041                  Noord-Brabant
                                                                                                              Zeeland
                                                                                                              Flevoland
                                                                                                              Drenthe
                                                                                                              Gelderland                 46,0%
                                                                                                                                         64,8%
                                                                                                                                         40,9%
                                                                                                                                         30,3%
                                                                                                                                         59,0%
                                                                                                                                         22,0%                   -35,0%
                                                                                                                                                                 -24,9%
                                                                                                                                                                 23,6%
                                                                                                                                                                  45,7%
                                                                                                                                                                  57,0%
                                                                                                                                                                  25,7%                   24,0%
                                                                                                                                                                                          10,0%
                                                                                                                                                                                          15,3%
                                                                                                                                                                                           3,0%
                                                                                                                                                                                           1,9%
                                                                                                                                                                                           1,3%                 -1,5%
                                                                                                                                                                                                                4,5%
                                                                                                                                                                                                                2,8%
                                                                                                                                                                                                                3,2%
                                                                                                                                                                                                                0,1%
                                                                                                                                                                                                                4,1%                 121,3%
                                                                                                                                                                                                                                     93,9%
                                                                                                                                                                                                                                     87,0%
                                                                                                                                                                                                                                     97,4%
                                                                                                                                                                                                                                     81,0%
                                                                                                                                                                                                                                     91,0%                   -28.455.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -14.347.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -21.385.000
                                                                                                                                                                                                                                                              25.831.000
                                                                                                                                                                                                                                                               -4.310.000
                                                                                                                                                                                                                                                                7.947.000               110.919.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                        67.484.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                        40.902.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                        65.478.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         48.427.700
                                                                                                                                                                                                                                                                                         87.061.000            -42,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -10,5%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -19,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -21,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               53,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                9,1%                   10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       4
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       86
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        7                 40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          27                           30                   10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   3                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       51                  -42
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -22
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -19
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -11
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -
       102
       127
        52
        27
        77
         2                  
                                          Huizen aan den IJssel
                                           Coevorden
                                           Gorinchem
                                           Oegstgeest
                                           Krimpen
                                           Kerkrade                                   41.193
                                                                                      35.725
                                                                                      38.671
                                                                                      25.948
                                                                                      29.626
                                                                                      45.311                  Noord-Holland
                                                                                                              Drenthe
                                                                                                              Zuid-Holland
                                                                                                              Limburg                    40,0%
                                                                                                                                         43,0%
                                                                                                                                         63,0%
                                                                                                                                         42,3%
                                                                                                                                         25,9%
                                                                                                                                         19,7%                   -65,0%
                                                                                                                                                                 38,0%
                                                                                                                                                                  60,2%
                                                                                                                                                                  55,0%
                                                                                                                                                                  27,6%
                                                                                                                                                                  48,1%                   29,0%
                                                                                                                                                                                          -1,1%
                                                                                                                                                                                          6,0%
                                                                                                                                                                                           0,2%
                                                                                                                                                                                           1,0%
                                                                                                                                                                                           8,1%                 0,6%
                                                                                                                                                                                                                3,0%
                                                                                                                                                                                                                4,3%
                                                                                                                                                                                                                2,0%
                                                                                                                                                                                                                2,1%                 122,0%
                                                                                                                                                                                                                                     141,2%
                                                                                                                                                                                                                                     96,0%
                                                                                                                                                                                                                                     99,0%
                                                                                                                                                                                                                                     98,3%
                                                                                                                                                                                                                                      97,0%                   -14.061.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -18.916.000
                                                                                                                                                                                                                                                               11.889.000
                                                                                                                                                                                                                                                               -3.378.000
                                                                                                                                                                                                                                                                4.734.000
                                                                                                                                                                                                                                                                   75.000               107.593.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         59.200.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         63.687.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         113.171.944
                                                                                                                                                                                                                                                                                         55.354.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                          29.111.000           -34,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -22,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -11,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                11,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                8,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                0,1%                  10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      4
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      86
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       7                  40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          13                           30                   10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            15                    10                   31                  -34
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -22
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -12
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -
       128
       103
        78
        28
        53
         3                  
                                          Zaltbommel
                                           Boxtel
                                           Noordenveld
                                           Dongen
                                           Winterswijk
                                           Eijsden-Margraten                          30.385
                                                                                      33.979
                                                                                      31.686
                                                                                      27.095
                                                                                      29.231
                                                                                      26.034                  Drenthe
                                                                                                              Noord-Brabant
                                                                                                              Gelderland
                                                                                                              Limburg                    36,5%
                                                                                                                                         25,0%
                                                                                                                                         55,6%
                                                                                                                                         18,0%
                                                                                                                                         35,7%
                                                                                                                                         19,8%                    98,0%
                                                                                                                                                                  65,0%
                                                                                                                                                                  65,2%
                                                                                                                                                                  61,0%
                                                                                                                                                                  21,8%
                                                                                                                                                                   3,2%                    11,5%
                                                                                                                                                                                           0,0%
                                                                                                                                                                                           5,4%
                                                                                                                                                                                           6,7%
                                                                                                                                                                                           5,7%                10,6%
                                                                                                                                                                                                               -4,0%
                                                                                                                                                                                                               4,0%
                                                                                                                                                                                                                2,0%
                                                                                                                                                                                                                2,8%
                                                                                                                                                                                                                5,6%                 104,0%
                                                                                                                                                                                                                                     103,9%
                                                                                                                                                                                                                                     110,2%
                                                                                                                                                                                                                                     111,0%
                                                                                                                                                                                                                                      99,0%
                                                                                                                                                                                                                                      91,0%                   -15.077.000
                                                                                                                                                                                                                                                               17.534.000
                                                                                                                                                                                                                                                               -5.546.000
                                                                                                                                                                                                                                                                7.488.000
                                                                                                                                                                                                                                                                2.928.000
                                                                                                                                                                                                                                                                 1.133.000               60.896.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         26.343.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         62.403.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         22.860.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                          46.760.061
                                                                                                                                                                                                                                                                                          32.071.000           -24,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -24,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                54,7%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                12,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                11,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 2,4%                 10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      86
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       7                  40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          13                           30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       20                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   3                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       51                  -24
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -25
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -
       104
       129
        54
        29
        79
        4                   
                                          Schagen
                                           Goes
                                           Voorschoten
                                           Ooststellingwerf
                                           Leiderdorp
                                           Neder-Betuwe                               47.744
                                                                                      39.682
                                                                                      25.625
                                                                                      25.824
                                                                                      27.736
                                                                                      25.708                  Noord-Holland
                                                                                                              Zeeland
                                                                                                              Friesland
                                                                                                              Zuid-Holland
                                                                                                              Gelderland                 45,0%
                                                                                                                                         30,0%
                                                                                                                                         39,0%
                                                                                                                                         47,0%
                                                                                                                                         51,8%                    23,0%
                                                                                                                                                                  67,0%
                                                                                                                                                                  20,4%
                                                                                                                                                                  10,6%
                                                                                                                                                                  17,0%                    -2,1%
                                                                                                                                                                                           0,0%
                                                                                                                                                                                           3,0%
                                                                                                                                                                                           5,0%
                                                                                                                                                                                           1,0%                 -1,1%
                                                                                                                                                                                                                4,0%
                                                                                                                                                                                                                5,5%
                                                                                                                                                                                                                7,6%
                                                                                                                                                                                                                1,7%                 102,0%
                                                                                                                                                                                                                                     114,0%
                                                                                                                                                                                                                                     113,0%
                                                                                                                                                                                                                                     127,7%
                                                                                                                                                                                                                                     158,1%
                                                                                                                                                                                                                                      82,0%                  -18.638.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -12.240.000
                                                                                                                                                                                                                                                              64.750.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -6.722.000
                                                                                                                                                                                                                                                               -1.241.000
                                                                                                                                                                                                                                                               2.399.000                 88.320.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         52.055.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         39.753.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         88.219.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         41.756.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         41.128.000            -45,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -23,5%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -16,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                73,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -3,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 2,7%                 10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      86
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       7                  40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          27                           30                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   3                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       51                  -45
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -24
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -16
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -
       130
       105
       80
        30
        55
         5                  
                                          Aalsmeer
                                           Eemsdelta
                                           Oisterwijk
                                           Montferland
                                           Sliedrecht
                                           Oude   IJsselstreek                        33.279
                                                                                      45.106
                                                                                      32.952
                                                                                      36.873
                                                                                      26.261
                                                                                      39.402                  Noord-Holland
                                                                                                              Groningen
                                                                                                              Noord-Brabant
                                                                                                              Zuid-Holland
                                                                                                              Gelderland                 48,0%
                                                                                                                                         39,0%
                                                                                                                                         26,0%
                                                                                                                                         53,8%
                                                                                                                                         21,0%
                                                                                                                                         21,1%                    46,0%
                                                                                                                                                                  33,0%
                                                                                                                                                                  36,6%
                                                                                                                                                                  17,0%
                                                                                                                                                                  71,6%
                                                                                                                                                                   3,3%                    -0,1%
                                                                                                                                                                                           4,0%
                                                                                                                                                                                           6,0%
                                                                                                                                                                                           2,0%
                                                                                                                                                                                           2,5%
                                                                                                                                                                                           1,0%                 -2,0%
                                                                                                                                                                                                                0,9%
                                                                                                                                                                                                                6,9%
                                                                                                                                                                                                                 5,6%
                                                                                                                                                                                                                 7,0%
                                                                                                                                                                                                                 5,5%                106,0%
                                                                                                                                                                                                                                     110,2%
                                                                                                                                                                                                                                      94,0%
                                                                                                                                                                                                                                      98,0%
                                                                                                                                                                                                                                      88,2%
                                                                                                                                                                                                                                      99,6%                  -18.466.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -17.176.000
                                                                                                                                                                                                                                                              12.005.000
                                                                                                                                                                                                                                                               -8.507.000
                                                                                                                                                                                                                                                                 -888.000
                                                                                                                                                                                                                                                                 -837.000                85.868.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         62.289.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         55.560.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         28.180.874
                                                                                                                                                                                                                                                                                         80.473.613
                                                                                                                                                                                                                                                                                         36.120.312            -27,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -15,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -51,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                14,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -3,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -1,0%                 10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      86
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       7                  40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          27                           30                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   3                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       51                  -28
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -15
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -51
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -1
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -
       106
       131
       56
        81
        31
        6                   
                                          Bernheze Kroon
                                           Vlissingen**
                                           Deurne
                                           Hollands
                                           Tiel
                                           Baarn                                      32.527
                                                                                      45.389
                                                                                      33.180
                                                                                      49.522
                                                                                      42.370
                                                                                      25.065                  Zeeland
                                                                                                              Noord-Brabant
                                                                                                              Noord-Holland
                                                                                                              Gelderland
                                                                                                              Utrecht                    36,0%
                                                                                                                                         39,0%
                                                                                                                                         29,0%
                                                                                                                                         62,5%
                                                                                                                                         26,5%
                                                                                                                                         21,0%                    -19,8%
                                                                                                                                                                  45,0%
                                                                                                                                                                  60,0%
                                                                                                                                                                  39,0%
                                                                                                                                                                  29,4%
                                                                                                                                                                  27,0%                   -0,2%
                                                                                                                                                                                          0,0%
                                                                                                                                                                                          8,0%
                                                                                                                                                                                          9,0%
                                                                                                                                                                                          2,0%                  3,0%
                                                                                                                                                                                                                5,3%
                                                                                                                                                                                                                5,5%
                                                                                                                                                                                                                3,7%                 100,0%
                                                                                                                                                                                                                                     108,0%
                                                                                                                                                                                                                                     107,0%
                                                                                                                                                                                                                                     119,8%
                                                                                                                                                                                                                                      93,0%
                                                                                                                                                                                                                                      81,8%                  -14.356.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -13.460.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -15.348.842
                                                                                                                                                                                                                                                              69.194.000
                                                                                                                                                                                                                                                               -3.040.707
                                                                                                                                                                                                                                                               -1.619.000                84.084.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         23.498.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         49.828.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         46.881.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         58.093.632
                                                                                                                                                                                                                                                                                         60.449.279            138,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -23,7%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -57,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -18,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -3,5%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -5,2%                     8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          7               40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          27                           30                   15                    10                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       51                  -24
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -57
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -18
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -
       132
       107
       82
       32
        57
        7                   =
                            
                                          Achtkarspelen
                                           Papendrecht
                                           Weststellingwerf
                                           Maasdriel
                                           Bodegraven-Reeuwijk
                                           Veendam                                    28.226
                                                                                      32.178
                                                                                      26.487
                                                                                      26.197
                                                                                      36.569
                                                                                      27.520                  Friesland
                                                                                                              Gelderland
                                                                                                              Zuid-Holland
                                                                                                              Groningen                  50,8%
                                                                                                                                         33,4%
                                                                                                                                         46,2%
                                                                                                                                         36,1%
                                                                                                                                         17,3%
                                                                                                                                         61,3%                    117,4%
                                                                                                                                                                  45,9%
                                                                                                                                                                  22,4%
                                                                                                                                                                  33,7%
                                                                                                                                                                  31,9%
                                                                                                                                                                   4,1%                   12,0%
                                                                                                                                                                                          -0,4%
                                                                                                                                                                                          -2,0%
                                                                                                                                                                                          0,0%
                                                                                                                                                                                           8,1%
                                                                                                                                                                                          12,8%                -0,9%
                                                                                                                                                                                                               0,0%
                                                                                                                                                                                                                7,0%
                                                                                                                                                                                                                6,7%
                                                                                                                                                                                                                1,5%
                                                                                                                                                                                                               0,6%                  139,8%
                                                                                                                                                                                                                                     102,2%
                                                                                                                                                                                                                                     110,6%
                                                                                                                                                                                                                                     96,4%
                                                                                                                                                                                                                                      85,5%                   -11.490.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -17.629.000
                                                                                                                                                                                                                                                               29.396.000
                                                                                                                                                                                                                                                               -3.800.000
                                                                                                                                                                                                                                                               -3.922.000
                                                                                                                                                                                                                                                               -4.450.074                39.486.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         52.540.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         37.567.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         86.217.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                          31.173.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                          72.784.155           -56,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -13,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                78,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -9,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -7,5%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -6,1%                     8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          2
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          7
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          9               40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          13                           30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       20                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   3                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       51                  -57
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -13
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -7
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -6
       108
       133
        83
        33
        58
        8                   
                                          Epe
                                           Etten-Leur
                                           Wijchen
                                           Maassluis
                                           Drimmelen
                                           Zwijndrecht                                33.168
                                                                                      45.237
                                                                                      41.545
                                                                                      35.832
                                                                                      28.192
                                                                                      44.874                  Gelderland
                                                                                                              Noord-Brabant
                                                                                                              Zuid-Holland               44,0%
                                                                                                                                         43,3%
                                                                                                                                         23,5%
                                                                                                                                         29,0%
                                                                                                                                         74,0%
                                                                                                                                         57,0%                   -20,0%
                                                                                                                                                                 -23,2%
                                                                                                                                                                  53,0%
                                                                                                                                                                  97,4%
                                                                                                                                                                  31,0%
                                                                                                                                                                  27,5%                   10,0%
                                                                                                                                                                                          -0,4%
                                                                                                                                                                                          0,0%
                                                                                                                                                                                           2,0%
                                                                                                                                                                                           0,2%                -4,0%
                                                                                                                                                                                                                4,8%
                                                                                                                                                                                                                6,0%
                                                                                                                                                                                                                0,2%
                                                                                                                                                                                                                2,0%
                                                                                                                                                                                                                4,5%                 108,4%
                                                                                                                                                                                                                                     126,0%
                                                                                                                                                                                                                                      96,0%
                                                                                                                                                                                                                                      82,0%
                                                                                                                                                                                                                                      95,0%                  -36.818.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -14.751.000
                                                                                                                                                                                                                                                               -9.938.000
                                                                                                                                                                                                                                                               -5.585.000
                                                                                                                                                                                                                                                               -8.941.000
                                                                                                                                                                                                                                                               -1.505.000                56.054.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         66.356.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         60.263.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         77.956.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         43.960.916
                                                                                                                                                                                                                                                                                         81.124.000            -22,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -55,5%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -14,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -18,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -6,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -2,7%                     8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          2
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          7               40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          27                           30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       20                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   3                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       51                  -23
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -55
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -19
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -15
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -7
       134
       109
        34
        84
        59
         9                  
                                          Westerwolde
                                           Bronckhorst
                                           Horst
                                           Hendrik-Ido-Ambacht
                                           Zuidplas
                                           Castricum
                                                 aan de Maas                          26.465
                                                                                      36.119
                                                                                      43.917
                                                                                      32.689
                                                                                      47.843
                                                                                      36.366                  Groningen
                                                                                                              Gelderland
                                                                                                              Limburg
                                                                                                              Zuid-Holland
                                                                                                              Noord-Holland              43,0%
                                                                                                                                         63,0%
                                                                                                                                         29,0%
                                                                                                                                         26,4%
                                                                                                                                         55,0%
                                                                                                                                         37,0%                    -25,1%
                                                                                                                                                                  27,0%
                                                                                                                                                                  18,0%
                                                                                                                                                                  81,6%
                                                                                                                                                                  77,0%
                                                                                                                                                                   8,0%                   50,0%
                                                                                                                                                                                           0,0%
                                                                                                                                                                                           7,0%
                                                                                                                                                                                           0,7%
                                                                                                                                                                                           3,7%                10,0%
                                                                                                                                                                                                               -0,2%
                                                                                                                                                                                                               -2,0%
                                                                                                                                                                                                               19,1%
                                                                                                                                                                                                                1,0%
                                                                                                                                                                                                                0,1%                 100,0%
                                                                                                                                                                                                                                     106,7%
                                                                                                                                                                                                                                     112,0%
                                                                                                                                                                                                                                      94,0%
                                                                                                                                                                                                                                      96,0%                  -29.846.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -16.963.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -6.992.000
                                                                                                                                                                                                                                                               -9.727.000
                                                                                                                                                                                                                                                               4.806.000
                                                                                                                                                                                                                                                                5.962.308                49.838.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         80.335.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         42.626.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         64.947.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         70.701.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                          59.388.110           -70,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -13,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -26,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                10,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -8,7%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 9,6%                     8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          2
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          7               40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          27                           30                   15
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             5                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   3                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       51                  -26
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -70
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -14
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -
       110
       60
       85
       35
       10                   
                                          Dinkelland
                                           Heemstede
                                           Oldenzaal
                                           Dalfsen
                                           Tynaarlo                                   26.739
                                                                                      27.593
                                                                                      31.794
                                                                                      29.683
                                                                                      34.736                  Noord-Holland
                                                                                                              Overijssel
                                                                                                              Drenthe                    48,0%
                                                                                                                                         60,0%
                                                                                                                                         53,0%
                                                                                                                                         52,9%
                                                                                                                                         60,1%                    -12,4%
                                                                                                                                                                   19,0%
                                                                                                                                                                   21,0%
                                                                                                                                                                    5,0%
                                                                                                                                                                    5,6%                  -2,0%
                                                                                                                                                                                          0,0%
                                                                                                                                                                                          0,4%
                                                                                                                                                                                          6,0%
                                                                                                                                                                                          0,3%                  0,0%
                                                                                                                                                                                                                4,9%
                                                                                                                                                                                                                4,3%
                                                                                                                                                                                                                2,3%
                                                                                                                                                                                                                5,5%                 127,0%
                                                                                                                                                                                                                                     90,0%
                                                                                                                                                                                                                                     78,0%
                                                                                                                                                                                                                                     96,0%
                                                                                                                                                                                                                                     87,8%                   -36.838.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -16.629.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -5.444.000
                                                                                                                                                                                                                                                               -1.990.000
                                                                                                                                                                                                                                                               -7.175.000                49.043.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         84.425.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         53.360.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         60.380.287
                                                                                                                                                                                                                                                                                          51.792.000           -43,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -32,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -11,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -11,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -3,7%                     8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          7               40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          27                           30                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   6                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       51                  -44
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -32
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -12
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -11
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -4
       111
       86
       36
       61
       11                   
                                          Molenlanden
                                           Geldrop-Mierlo
                                           Veldhoven
                                           Barendrecht
                                           Medemblik                                  45.271
                                                                                      40.733
                                                                                      46.827
                                                                                      48.690
                                                                                      46.002                  Noord-Brabant
                                                                                                              Zuid-Holland
                                                                                                              Noord-Holland              30,0%
                                                                                                                                         52,0%
                                                                                                                                         24,2%
                                                                                                                                         27,0%
                                                                                                                                         61,2%                    -13,0%
                                                                                                                                                                  68,0%
                                                                                                                                                                  86,0%
                                                                                                                                                                  82,0%
                                                                                                                                                                   5,8%                   37,0%
                                                                                                                                                                                          17,0%
                                                                                                                                                                                          4,0%
                                                                                                                                                                                          2,3%
                                                                                                                                                                                           5,7%                 -3,3%
                                                                                                                                                                                                                4,0%
                                                                                                                                                                                                                5,0%
                                                                                                                                                                                                                 1,6%                107,0%
                                                                                                                                                                                                                                     110,4%
                                                                                                                                                                                                                                      74,0%
                                                                                                                                                                                                                                      99,2%
                                                                                                                                                                                                                                      91,0%                  -29.793.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -13.103.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -4.789.200
                                                                                                                                                                                                                                                              -1.678.000
                                                                                                                                                                                                                                                               7.263.000                140.612.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         74.554.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         55.653.868
                                                                                                                                                                                                                                                                                         80.127.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         47.773.000            -40,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -8,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -9,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -3,5%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 9,1%                     8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          7               40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          27                           30                   15
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             5                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   3                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       51                  -40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -4
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -
       112
       62
       87
       37
       12                   
                                          Leusden
                                           Sint-Michielsgestel
                                           Ridderkerk
                                           Valkenswaard
                                           Lingewaard                                 31.681
                                                                                      30.094
                                                                                      47.721
                                                                                      31.714
                                                                                      47.314                  Utrecht
                                                                                                              Zuid-Holland
                                                                                                              Noord-Brabant
                                                                                                              Gelderland                 45,8%
                                                                                                                                         38,0%
                                                                                                                                         39,0%
                                                                                                                                         53,0%
                                                                                                                                         52,3%                    -11,9%
                                                                                                                                                                  40,0%
                                                                                                                                                                  26,8%
                                                                                                                                                                  27,0%
                                                                                                                                                                  11,0%                    -2,3%
                                                                                                                                                                                           0,0%
                                                                                                                                                                                           6,0%
                                                                                                                                                                                            0,1%                0,0%
                                                                                                                                                                                                                6,0%
                                                                                                                                                                                                                3,0%
                                                                                                                                                                                                                2,3%
                                                                                                                                                                                                                3,7%                 108,7%
                                                                                                                                                                                                                                     112,8%
                                                                                                                                                                                                                                     86,0%
                                                                                                                                                                                                                                     98,4%
                                                                                                                                                                                                                                      97,0%                  -18.426.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -16.507.700
                                                                                                                                                                                                                                                              -8.442.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -7.094.000
                                                                                                                                                                                                                                                               4.009.000                 60.633.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         46.502.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         68.310.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         95.299.883
                                                                                                                                                                                                                                                                                          29.886.119           -27,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -18,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -17,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -11,7%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                13,4%                     8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          7               40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          27                           30                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   6                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       51                  -27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -12
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -18
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -17
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -
    Totalen
     113
      88
      38
      63
      13  
          
            per
            Gilze
            Oldambt
                   groottecategorie39.452
            Nieuwkoop
            Albrandswaard
            Heemskerk
                  en Rijen         29.501
                                   26.428
                                   27.343
                                   39.405                                                                     Zuid-Holland
                                                                                                              Noord-Brabant
                                                                                                              Groningen
                                                                                                              Noord-Holland              30,0%
                                                                                                                                         50,2%
                                                                                                                                         57,8%
                                                                                                                                         41,0%
                                                                                                                                         35,7%                    32,0%
                                                                                                                                                                  13,0%
                                                                                                                                                                  11,7%
                                                                                                                                                                   8,9%                   44,5%
                                                                                                                                                                                          12,0%
                                                                                                                                                                                          -0,3%
                                                                                                                                                                                          4,0%
                                                                                                                                                                                           0,7%                -0,9%
                                                                                                                                                                                                               0,0%
                                                                                                                                                                                                                3,6%
                                                                                                                                                                                                                2,0%
                                                                                                                                                                                                                5,1%                 126,0%
                                                                                                                                                                                                                                     101,3%
                                                                                                                                                                                                                                     101,7%
                                                                                                                                                                                                                                     96,6%
                                                                                                                                                                                                                                      75,0%                  -22.778.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -10.229.000
                                                                                                                                                                                                                                                              14.445.700
                                                                                                                                                                                                                                                              -3.293.000
                                                                                                                                                                                                                                                                 860.000                 90.535.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         59.800.520
                                                                                                                                                                                                                                                                                         39.792.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         29.397.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         67.077.000            -38,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -11,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -11,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               36,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                1,3%                      8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          7               40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          27                           30                   15
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             5                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   3                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       51                  -38
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -11
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -
       114
       89
       64
       39
        14
    > 100.000 
                                          Leudal
                                           Vught
                                           Het
                                           Zutphen
                                           Venray
                                               Hogeland                               44.662
                                                                                      36.006
                                                                                      32.356
                                                                                      48.224
                                                                                      48.752
                                                                                      6.837.066               Limburg
                                                                                                              Noord-Brabant
                                                                                                              Groningen
                                                                                                              Gelderland
                                                                                                                  n.v.t.                 34,0%
                                                                                                                                         38,0%
                                                                                                                                         42,0%
                                                                                                                                         53,0%
                                                                                                                                         35,0%
                                                                                                                                        36,6%                     34,0%
                                                                                                                                                                  28,0%
                                                                                                                                                                  65,0%
                                                                                                                                                                  37,0%
                                                                                                                                                                  15,0%
                                                                                                                                                                 44,9%                     -1,0%
                                                                                                                                                                                           0,0%
                                                                                                                                                                                            2,0%
                                                                                                                                                                                          6,8%                  17,0%
                                                                                                                                                                                                                11,0%
                                                                                                                                                                                                                4,0%
                                                                                                                                                                                                                8,0%
                                                                                                                                                                                                                 2,5%
                                                                                                                                                                                                               3,0%                  100,0%
                                                                                                                                                                                                                                     109,0%
                                                                                                                                                                                                                                     102,0%
                                                                                                                                                                                                                                     89,0%
                                                                                                                                                                                                                                      90,0%
                                                                                                                                                                                                                                    96,3%                     -26.406.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -10.883.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -14.455.000
                                                                                                                                                                                                                                                                -8.881.000
                                                                                                                                                                                                                                                                 4.824.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -38.943.603                 90.087.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                        78.097.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                        92.583.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         83.714.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         63.710.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      681.023.508              -18,5%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -31,5%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -12,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -9,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 7,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                              -5,7%                6,78
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      7                   40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         27                         30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   29                     1415                  910               33
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   51                     -32
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          -12
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          -10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          -19
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        -15-
       115
       40
       90
       65
        15    
              
    50.000-100.000 Moerdijk
                   Bergen
                   Buren
                   Tytsjerksteradiel
                   Wageningen                                                         38.091
                                                                                      29.932
                                                                                      27.773
                                                                                      32.595
                                                                                      42.579
                                                                                      4.080.786               Noord-Brabant
                                                                                                              Noord-Holland
                                                                                                              Gelderland
                                                                                                              Friesland
                                                                                                                    n.v.t.               44,9%
                                                                                                                                         35,0%
                                                                                                                                         47,0%
                                                                                                                                         47,8%
                                                                                                                                         41,5%
                                                                                                                                        36,4%                     -19,0%
                                                                                                                                                                   37,0%
                                                                                                                                                                   -1,2%
                                                                                                                                                                   8,0%
                                                                                                                                                                   3,0%
                                                                                                                                                                 42,4%                     -0,3%
                                                                                                                                                                                           -1,0%
                                                                                                                                                                                            0,5%
                                                                                                                                                                                            1,0%
                                                                                                                                                                                            1,3%
                                                                                                                                                                                          7,3%                  10,6%
                                                                                                                                                                                                                 3,0%
                                                                                                                                                                                                                 4,5%
                                                                                                                                                                                                                 8,2%
                                                                                                                                                                                                                 3,1%
                                                                                                                                                                                                               3,0%                  128,3%
                                                                                                                                                                                                                                     119,0%
                                                                                                                                                                                                                                      98,6%
                                                                                                                                                                                                                                      92,0%
                                                                                                                                                                                                                                      99,7%
                                                                                                                                                                                                                                    95,5%                      -19.795.000
                                                                                                                                                                                                                                                                -8.674.000
                                                                                                                                                                                                                                                                -2.384.000
                                                                                                                                                                                                                                                                 3.398.000
                                                                                                                                                                                                                                                                 5.869.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -19.695.762                46.426.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                        60.407.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                        87.082.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         66.778.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         30.357.466
                                                                                                                                                                                                                                                                                       122.421.731             -29,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -18,7%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 -7,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 5,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 6,7%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                              -16,1%               6,58
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      7                  2927                       30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   30                     1415                  910               43
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   51                     -30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          -19
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        -20-8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -
       116
       66
       41
       16
        91    
              
    25.000-50.000  Echt-Susteren
                   Schouwen-Duiveland
                   Wassenaar
                   Rheden
                   Soest                                                              32.041
                                                                                      34.631
                                                                                      27.100
                                                                                      43.661
                                                                                      47.682
                                                                                      4.787.820               Limburg
                                                                                                              Zeeland
                                                                                                              Zuid-Holland
                                                                                                              Gelderland
                                                                                                              Utrecht
                                                                                                                    n.v.t.               43,0%
                                                                                                                                         44,3%
                                                                                                                                         29,5%
                                                                                                                                         61,0%
                                                                                                                                         16,0%
                                                                                                                                        40,9%                     -26,0%
                                                                                                                                                                  20,0%
                                                                                                                                                                   28,9%
                                                                                                                                                                   55,0%
                                                                                                                                                                   31,4%
                                                                                                                                                                 28,3%                     -2,0%
                                                                                                                                                                                            0,0%
                                                                                                                                                                                            5,0%
                                                                                                                                                                                            2,7%
                                                                                                                                                                                            1,2%
                                                                                                                                                                                          4,8%                  12,5%
                                                                                                                                                                                                                -1,0%
                                                                                                                                                                                                                -1,4%
                                                                                                                                                                                                                 5,0%
                                                                                                                                                                                                               3,3%                  109,0%
                                                                                                                                                                                                                                     167,0%
                                                                                                                                                                                                                                      88,6%
                                                                                                                                                                                                                                      92,0%
                                                                                                                                                                                                                                      91,0%
                                                                                                                                                                                                                                    99,5%                    -20.253.000
                                                                                                                                                                                                                                                               16.983.909
                                                                                                                                                                                                                                                               -8.551.000
                                                                                                                                                                                                                                                                7.134.000
                                                                                                                                                                                                                                                                1.030.005
                                                                                                                                                                                                                                                             -6.367.833                  58.439.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         62.508.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         69.774.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                          26.318.612
                                                                                                                                                                                                                                                                                          71.105.657
                                                                                                                                                                                                                                                                                        61.303.110              -32,4%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -14,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 24,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 27,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  1,4%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                              -10,4%               7,18
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      7                   40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         3027
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           13                       30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   30                     1515                  910
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  3               351                     -32
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          -15
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        -15 -
       117
       42
       67
       92
        17
    < 25.000                
                                          Aalten
                                           Gemert-Bakel
                                           Lochem
                                           Diemen
                                           Landgraaf                                  37.112
                                                                                      27.308
                                                                                      31.435
                                                                                      34.289
                                                                                      32.977
                                                                                      1.979.049               Limburg
                                                                                                              Noord-Brabant
                                                                                                              Gelderland
                                                                                                              Noord-Holland
                                                                                                                    n.v.t.               40,8%
                                                                                                                                         38,0%
                                                                                                                                         26,0%
                                                                                                                                         57,0%
                                                                                                                                         31,7%
                                                                                                                                        40,3%                     39,0%
                                                                                                                                                                  32,2%
                                                                                                                                                                  27,0%
                                                                                                                                                                  14,5%
                                                                                                                                                                  -8,0%
                                                                                                                                                                 27,7%                    -14,0%
                                                                                                                                                                                            9,0%
                                                                                                                                                                                            3,6%
                                                                                                                                                                                            7,0%
                                                                                                                                                                                            0,1%
                                                                                                                                                                                          5,6%                  4,0%
                                                                                                                                                                                                                6,8%
                                                                                                                                                                                                                 0,9%
                                                                                                                                                                                                                 4,3%
                                                                                                                                                                                                                 7,0%
                                                                                                                                                                                                               3,7%                  108,0%
                                                                                                                                                                                                                                     103,0%
                                                                                                                                                                                                                                      88,0%
                                                                                                                                                                                                                                      99,6%
                                                                                                                                                                                                                                      69,1%
                                                                                                                                                                                                                                    101,8%                   -18.452.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -18.189.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -10.222.000
                                                                                                                                                                                                                                                                2.409.000
                                                                                                                                                                                                                                                                  967.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -4.726.850                  53.702.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         39.877.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         30.159.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         71.892.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                          58.031.108
                                                                                                                                                                                                                                                                                        32.700.190              -19,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -25,7%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -31,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 6,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 3,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                              -14,5%               6,68
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      7                   40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         29                         30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   29                     1415                  910               33
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   51                     -26
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          -19
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          -31
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        -20-
       118
       43
       68
       93
        18
    Totaal                  
                                          Waadhoeke
                                           Renkum
                                           Raalte
                                           Teylingen
                                           De Bilt                                    46.911
                                                                                      31.419
                                                                                      38.364
                                                                                      38.470
                                                                                      43.718
                                                                                      17.684.721              Friesland
                                                                                                              Gelderland
                                                                                                              Overijssel
                                                                                                              Zuid-Holland
                                                                                                              Utrecht
                                                                                                                    n.v.t.               38,0%
                                                                                                                                         23,4%
                                                                                                                                         52,0%
                                                                                                                                         55,3%
                                                                                                                                         21,6%
                                                                                                                                        39,5%                     26,0%
                                                                                                                                                                  59,3%
                                                                                                                                                                  18,2%
                                                                                                                                                                  -0,5%
                                                                                                                                                                   3,0%
                                                                                                                                                                 32,3%                     10,0%
                                                                                                                                                                                            2,9%
                                                                                                                                                                                            2,2%
                                                                                                                                                                                            1,3%
                                                                                                                                                                                          5,7%                   3,0%
                                                                                                                                                                                                                 0,3%
                                                                                                                                                                                                                 2,3%
                                                                                                                                                                                                                 0,7%
                                                                                                                                                                                                                 2,1%
                                                                                                                                                                                                               3,4%                  124,4%
                                                                                                                                                                                                                                     109,3%
                                                                                                                                                                                                                                     112,5%
                                                                                                                                                                                                                                      90,0%
                                                                                                                                                                                                                                      92,0%
                                                                                                                                                                                                                                    99,2%                    -26.198.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -22.156.000
                                                                                                                                                                                                                                                                6.885.000
                                                                                                                                                                                                                                                                -8.261.107
                                                                                                                                                                                                                                                                5.813.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -10.827.262                 86.300.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                        56.097.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                        86.072.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                        28.143.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                        22.681.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      121.096.666               -30,4%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -29,4%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -25,7%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 25,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 12,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                              -14,8%               6,88
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      7                   40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         29                         30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   29                     1415                  910               351                     -30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          -26
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          -29
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        -18-
       119
       44
       94
       69
       19                   
                                          Oostvan
                                           Nunspeet
                                           Rijssen-Holten
                                           Hof
                                           Twenterand
                                                 Gelre
                                                   Twente                             29.969
                                                                                      29.072
                                                                                      38.675
                                                                                      35.446
                                                                                      34.073                  Gelderland
                                                                                                              Overijssel                 46,8%
                                                                                                                                         58,8%
                                                                                                                                         54,6%
                                                                                                                                         53,0%
                                                                                                                                         37,0%                    59,0%
                                                                                                                                                                  37,0%
                                                                                                                                                                  11,1%
                                                                                                                                                                   7,8%
                                                                                                                                                                   7,5%                   10,0%
                                                                                                                                                                                           3,0%
                                                                                                                                                                                           0,7%
                                                                                                                                                                                           4,7%
                                                                                                                                                                                           1,0%                 11,9%
                                                                                                                                                                                                                -1,1%
                                                                                                                                                                                                                3,9%
                                                                                                                                                                                                                6,7%
                                                                                                                                                                                                                 2,1%                123,0%
                                                                                                                                                                                                                                     104,0%
                                                                                                                                                                                                                                      75,0%
                                                                                                                                                                                                                                      71,0%                  -31.039.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -19.452.378
                                                                                                                                                                                                                                                             -14.481.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -18.210.000
                                                                                                                                                                                                                                                                1.645.000              101.873.648
                                                                                                                                                                                                                                                                                        94.266.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                        54.665.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                        60.684.877
                                                                                                                                                                                                                                                                                        83.521.000             -30,5%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -19,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -32,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -17,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                3,0%                      8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          7               40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          27                           30                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   3                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       51                  -30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -32
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -19
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -17
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -
       120
       45
        20
        95
        70                                Peel en Maas
                                           Heusden
                                           Uithoorn
                                           Nijkerk
                                           Edam-Volendam                              45.534
                                                                                      46.026
                                                                                      31.685
                                                                                      45.361
                                                                                      36.917                  Limburg
                                                                                                              Noord-Brabant
                                                                                                              Gelderland
                                                                                                              Noord-Holland              40,0%
                                                                                                                                         44,0%
                                                                                                                                         32,0%
                                                                                                                                         32,6%
                                                                                                                                         45,1%                    40,0%
                                                                                                                                                                  60,0%
                                                                                                                                                                  63,0%
                                                                                                                                                                  47,0%
                                                                                                                                                                  54,7%                   23,0%
                                                                                                                                                                                          30,0%
                                                                                                                                                                                          -2,5%
                                                                                                                                                                                           0,0%
                                                                                                                                                                                           1,0%                -6,8%
                                                                                                                                                                                                               6,0%
                                                                                                                                                                                                                2,0%
                                                                                                                                                                                                                2,4%
                                                                                                                                                                                                                1,6%                 105,0%
                                                                                                                                                                                                                                     80,0%
                                                                                                                                                                                                                                      87,3%
                                                                                                                                                                                                                                      89,1%
                                                                                                                                                                                                                                      77,0%                   -13.401.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -21.752.000
                                                                                                                                                                                                                                                               -5.851.000
                                                                                                                                                                                                                                                                9.358.000
                                                                                                                                                                                                                                                                9.963.905                79.694.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         79.670.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         61.804.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         64.591.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                          60.100.511           -27,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -16,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                16,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                14,5%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -9,5%                     8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          7                27                          30                   10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   3                   51                  -27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -17
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -
       121
       46
       96
       21
        71                  
                                          Halderberge
                                           Brunssum
                                           Aa
                                           Midden-Drenthe
                                           IJsselstein
                                               en Hunze                               31.183
                                                                                      27.770
                                                                                      25.845
                                                                                      34.092
                                                                                      33.421                  Noord-Brabant
                                                                                                              Limburg
                                                                                                              Drenthe
                                                                                                              Utrecht                    20,4%
                                                                                                                                         39,8%
                                                                                                                                         29,4%
                                                                                                                                         52,0%
                                                                                                                                         57,6%                     67,7%
                                                                                                                                                                   18,8%
                                                                                                                                                                   -3,6%
                                                                                                                                                                   4,0%
                                                                                                                                                                    5,1%                   3,0%
                                                                                                                                                                                           0,2%
                                                                                                                                                                                           2,6%                 -1,0%
                                                                                                                                                                                                                -1,4%
                                                                                                                                                                                                                6,3%
                                                                                                                                                                                                                5,3%
                                                                                                                                                                                                                 1,1%                105,8%
                                                                                                                                                                                                                                      94,3%
                                                                                                                                                                                                                                      88,7%
                                                                                                                                                                                                                                      73,0%
                                                                                                                                                                                                                                      88,1%                   -12.855.942
                                                                                                                                                                                                                                                               -5.569.000
                                                                                                                                                                                                                                                               -6.599.000
                                                                                                                                                                                                                                                               -9.955.407
                                                                                                                                                                                                                                                                5.498.531                56.592.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         32.745.689
                                                                                                                                                                                                                                                                                         33.647.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         29.779.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         49.176.000            -30,4%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -22,7%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -19,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -11,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                18,5%                     8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          7               40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          27                           30                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   3                   51                  -23
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -20
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -11
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -
       122
       47
       22
        97
        72                  
                                          Beekdaelen
                                           Hellendoorn
                                           Culemborg
                                           Noardeast-Fryslân
                                           Beuningen                                  35.896
                                                                                      36.264
                                                                                      29.944
                                                                                      45.866
                                                                                      26.725                  Limburg
                                                                                                              Overijssel
                                                                                                              Friesland
                                                                                                              Gelderland                 64,8%
                                                                                                                                         28,0%
                                                                                                                                         26,0%
                                                                                                                                         29,0%
                                                                                                                                         27,0%                    23,0%
                                                                                                                                                                  44,2%
                                                                                                                                                                  57,0%
                                                                                                                                                                  27,0%
                                                                                                                                                                   3,7%                   14,0%
                                                                                                                                                                                          -0,4%
                                                                                                                                                                                           2,0%
                                                                                                                                                                                           1,6%
                                                                                                                                                                                           7,7%                 -5,0%
                                                                                                                                                                                                                0,0%
                                                                                                                                                                                                                4,0%
                                                                                                                                                                                                                3,4%
                                                                                                                                                                                                                 1,2%                103,0%
                                                                                                                                                                                                                                     102,6%
                                                                                                                                                                                                                                     104,7%
                                                                                                                                                                                                                                      94,0%
                                                                                                                                                                                                                                      91,7%                  -10.788.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -10.302.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -3.027.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -4.375.000
                                                                                                                                                                                                                                                               -9.178.000                29.856.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         62.944.870
                                                                                                                                                                                                                                                                                         50.941.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         91.388.600
                                                                                                                                                                                                                                                                                         37.132.000            -14,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -36,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -11,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -11,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -5,9%                     8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          7               40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          27                           30                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   3                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       5                   -36
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -12
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -15
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -11
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -6
       123
       48
        23
        98
        73                  
                                          Tholen
                                           Borger-Odoorn
                                           Beverwijk
                                           Steenwijkerland
                                           Overbetuwe                                 26.851
                                                                                      26.014
                                                                                      42.866
                                                                                      45.472
                                                                                      48.919                  Zeeland
                                                                                                              Drenthe
                                                                                                              Noord-Holland
                                                                                                              Overijssel
                                                                                                              Gelderland                 46,0%
                                                                                                                                         49,0%
                                                                                                                                         39,0%
                                                                                                                                         37,0%
                                                                                                                                         27,7%                    30,0%
                                                                                                                                                                  64,6%
                                                                                                                                                                  16,0%
                                                                                                                                                                   6,0%                   -2,0%
                                                                                                                                                                                          11,0%
                                                                                                                                                                                          0,0%
                                                                                                                                                                                           2,0%
                                                                                                                                                                                           3,1%                 0,9%
                                                                                                                                                                                                                5,0%
                                                                                                                                                                                                                7,0%
                                                                                                                                                                                                                3,7%
                                                                                                                                                                                                                7,2%                 114,0%
                                                                                                                                                                                                                                     89,0%
                                                                                                                                                                                                                                     93,0%
                                                                                                                                                                                                                                     70,0%
                                                                                                                                                                                                                                      72,6%                  -23.487.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -14.237.000
                                                                                                                                                                                                                                                               -8.613.700
                                                                                                                                                                                                                                                                -526.000
                                                                                                                                                                                                                                                                 -885.457                45.204.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         62.303.200
                                                                                                                                                                                                                                                                                         63.149.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         57.847.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         52.516.000            -24,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -44,7%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -13,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -0,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -2,0%                     4
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          7                27                          30                   15                    10                   51                  -45
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -25
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -14
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -2
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -1
       124
       49
        24
        99
        74                  
                                          Opsterland
                                           Berkelland
                                           Kaag
                                           De
                                           Voorst
                                              Ronde
                                                en Braassem
                                                     Venen                            30.059
                                                                                      43.933
                                                                                      29.168
                                                                                      45.813
                                                                                      25.377                  Friesland
                                                                                                              Zuid-Holland
                                                                                                              Utrecht
                                                                                                              Gelderland                 44,0%
                                                                                                                                         24,0%
                                                                                                                                         22,0%
                                                                                                                                         50,7%
                                                                                                                                         41,2%                    69,0%
                                                                                                                                                                  29,0%
                                                                                                                                                                  55,0%
                                                                                                                                                                  15,4%
                                                                                                                                                                   3,5%                    11,6%
                                                                                                                                                                                           -0,1%
                                                                                                                                                                                           0,0%
                                                                                                                                                                                           2,0%
                                                                                                                                                                                            1,5%               10,0%
                                                                                                                                                                                                               -4,0%
                                                                                                                                                                                                                0,5%
                                                                                                                                                                                                                0,7%
                                                                                                                                                                                                                1,0%                 100,0%
                                                                                                                                                                                                                                     101,0%
                                                                                                                                                                                                                                     114,0%
                                                                                                                                                                                                                                      86,4%
                                                                                                                                                                                                                                      98,1%                  -17.232.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -12.815.193
                                                                                                                                                                                                                                                              -4.385.000
                                                                                                                                                                                                                                                               -5.057.000
                                                                                                                                                                                                                                                                 -769.000               101.097.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                        49.434.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         28.558.808
                                                                                                                                                                                                                                                                                         45.315.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                          27.717.000           -44,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -10,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -15,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -17,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                -1,7%                     4
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          7               40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          27                           30                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   3                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       51                  -45
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -16
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -17
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -2
       100
       125
        50
        25
        75                  
                                          Waddinxveen
                                           Noordwijk
                                           Berg
                                           Stadskanaal
                                           Harderwijk
                                                en Dal                                34.000
                                                                                      45.734
                                                                                      35.474
                                                                                      32.013
                                                                                      49.387                  Zuid-Holland
                                                                                                              Groningen
                                                                                                              Gelderland                 45,0%
                                                                                                                                         48,0%
                                                                                                                                         53,0%
                                                                                                                                         59,6%
                                                                                                                                         31,5%                    49,0%
                                                                                                                                                                  53,0%
                                                                                                                                                                  27,0%
                                                                                                                                                                  17,0%
                                                                                                                                                                   7,0%                   35,2%
                                                                                                                                                                                          10,9%
                                                                                                                                                                                          13,0%
                                                                                                                                                                                          0,0%
                                                                                                                                                                                           0,3%                 -0,2%
                                                                                                                                                                                                                4,6%
                                                                                                                                                                                                                 2,3%
                                                                                                                                                                                                                 4,7%
                                                                                                                                                                                                                 5,7%                106,7%
                                                                                                                                                                                                                                     96,0%
                                                                                                                                                                                                                                     82,0%
                                                                                                                                                                                                                                     92,0%
                                                                                                                                                                                                                                      79,2%                   -24.419.282
                                                                                                                                                                                                                                                              -27.710.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -17.481.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -14.287.041
                                                                                                                                                                                                                                                                7.364.000               161.705.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                        63.908.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         92.305.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                         57.078.488
                                                                                                                                                                                                                                                                                         90.519.000            -30,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -25,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -27,4%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               -15,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                8,1%                      4
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          7               40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          27                           30                   15
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             5                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   3                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       51                  -30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -25
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -15
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -
** Dit betreft een Artikel 12-gemeente.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>FINANCIËLE PERFORMANCE
Gemeenten met
< 25.000 inwoners
  KENGETALLEN
  Solvabiliteit
  Nettoschuldquote
  Grondexploitatie
  Structurele exploitatieruimte
  Belastingcapaciteit
  (BEGROTE) RESULTATEN
  RANKING
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>                                                    < 25.000 INWONERS
Resultaten 2023                                   Begroting 2024-2028
Het totale resultaat 2023 in deze catego-         De gemeenten in deze categorie verwachten
rie bedraagt € 347 miljoen. 84 van de 113         een totaal tekort in 2025 van € 61 miljoen.
gemeenten lieten een overschot zien van           In 2026 is dit toegenomen tot € 172
in totaal € 374 miljoen, in waren dat nog         miljoen. Daarna neemt het tekort weer
100 gemeenten met een totaal overschot            af naar € 154 miljoen in 2027 en naar
van € 419 miljoen.                                € 130 miljoen in 2028.
                                                                                              Overschot         Tekort
                                                                                              (in miljoenen)    (in miljoenen)
                                                                                                          <5
                                                                                                         5 - 10
                                                                                                        10 - 25                                                                    De laagst
                                                                                                        25 - 50                                                                    scorende
                                                                                                        50 - 75
                                                                                                                                                                                 gemeente is
                                                                                                       75 - 100
                                                                                                                                                                                 Hattem met
                                                                                                         > 100
                                                                                                                                                                                    een 1,0
                                                                                                                                                                                  Financieel gezond
                                                                                                                                                                                   Financieel zwak
                          Overschot        Tekort                                                                                                                   De hoogst scoren-
                             (in € miljoenen)                                                                     Ranking 2023                                       de gemeente in
                                    <5
                                                                                                                  De categorie gemeenten met < 25.000 inwoners       deze categorie is
                                   5 - 10                                                                                                                           Valkenburg aan de
                                  10 - 25                                                                         telt 113 gemeenten met in totaal 1.979.049 inwo-    Geul met een
                                  25 - 50                                                                         ners (11% van de totale Nederlandse bevolking).          10,0
                                  50 - 75
                                 75 - 100
                                                                                                                  Gemiddeld scoren ze in deze ranking een 6,6
                                   > 100                                                                          (2022: 7,3). Dat is iets lager dan het landelijke
                                                                                                                  gemiddelde van 6,8.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>        37  BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                                                                 FINANCIËLE PERFORMANCE GEMEENTEN < 25.000 INWONERS
             Toelichting kengetallen                                                                                                                                                                                                                   Klik op de
                                                                                                                                                                                                                                                   grafiek voor meer
                                                                                                                                                                                                                                                      categorieën
              Solvabiliteit is een belangrijke graadmeter voor de financiële                     Het kengetal structurele exploitatieruimte helpt mee om
              gezondheid van gemeenten en wordt berekend op basis van het                        te beoordelen welke ruimte een gemeente heeft om de eigen
        In diteigen   vermogen
               hoofdstuk     gaanten weopzichte
                                         in op de van     de totale bezittingen
                                                     vijf kengetallen     en de begro- van de  islasten   te dragen. Het
                                                                                                   dit toegenomen        tot €woord     ‘structureel’
                                                                                                                                172 miljoen.    Daarnamoeten
                                                                                                                                                          neemt hetwe tekort
                                                                                                                                                                      echter        Solvabiliteit Nederlandse gemeenten,
        tingengemeente.
                 2024-2028  Hoedie hoger   de solvabiliteit,
                                     gezamenlijk      leiden totdesdeteBDO-ranking
                                                                         groter de buffer        nuanceren,
                                                                                               weer    af naar omdat       incidentele
                                                                                                                 € 154 miljoen            overschotten
                                                                                                                                    in 2027   en naar € 130 positieve
                                                                                                                                                               miljoeninvloed
                                                                                                                                                                         in 2028.    gemiddeld
                                                                                                                                                                                     Graﬁek A        en naar groottecategorie (2010–2023)
              die gemeenten
        per gemeente.             hebben
                           Daarnaast         om tegenvallers
                                          analyseren              op te vangen.
                                                         we de resultaten        overEen sol-    kunnen hebben op de structurele exploitatieruimte.                               Solvabiliteit
        2023.vabiliteit   lagerdoen
                In dit geval      dan we
                                       20% datwordt
                                                 voor beschouwd
                                                       de categorie   alstot
                                                                           meest
                                                                              25.000risicovol. Solvabiliteit
        inwoners.                                                                                De grondexploitatieratio
                                                                                               Wat    opvalt, is dat de solvabiliteit geeft voor
                                                                                                                                             aan hoe    groot detotboekwaarde
                                                                                                                                                  gemeenten          25.000        25.000 inwoners                                                Overige categorieën
              De nettoschuldquote geeft inzicht in het niveau van de ge-                         van de grondexploitaties
                                                                                               inwoners      stabiel is geblevenis op  tencirca
                                                                                                                                            opzichte
                                                                                                                                                40% en van– de
                                                                                                                                                             als baten. Hoe
                                                                                                                                                                 we nauwkeu-
                                                                                                                                                                                  50%
              meentelijke
        Resultaten     2023 schuldenlast        ten opzichte van de totale baten.
                              en begrote resultaten                                              minder
                                                                                               riger        grond een
                                                                                                       inzoomen           gemeente
                                                                                                                    – zelfs             verkoopt,
                                                                                                                              iets is gestegen:   vanhoe   hogernaar
                                                                                                                                                       39,76%     de grondposi-
                                                                                                                                                                       40,32%.
        Van deHet113geeft  een indicatie
                      gemeenten      in dezevan    de mate
                                               categorie      waarin
                                                           lieten      de rentelasten
                                                                   in 2023    84 een en        Intie2022
                                                                                                     en hoe     hoger
                                                                                                           maakte    dede    boekwaarde.
                                                                                                                          solvabiliteit   vanEen   grondexploitatie
                                                                                                                                               gemeenten                van 10%
                                                                                                                                                             nog een flinke
              de aflossingen
        overschot    zien van inop    de exploitatie
                                   totaal  € 374 miljoen.drukken.   Eendaarvoor
                                                              Het jaar    laag percentage        of hoger
                                                                                               sprong        wordt beschouwd
                                                                                                          voorwaarts     ten opzichte als van
                                                                                                                                           kwetsbaar.
                                                                                                                                               2021, maar dat had alles te
        warenisdat
                 veelal
                     noggunstig.     Omdat bij
                          100 gemeenten        metleningen
                                                     een totaalonzekerheid
                                                                  overschot kan van bestaan    maken met incidentele gelden, zoals de energietoeslag en de
                                                                                                                                                                                  40%
              of ze
          € 419      allemaal
                  miljoen.      worden
                            Verder          terugbetaald,
                                      valt op                 wordt dit
                                                dat ruim driekwart     vankengetal
                                                                             de        zowel     De belastingcapaciteit
                                                                                               ‘Enecogelden’       (2020). In 2023geeftbleef
                                                                                                                                          aan hoe   de mogelijkheid
                                                                                                                                                het percentage            van
                                                                                                                                                                   dus gelijk
              berekend inclusief
            gemeenten                 (gecorrigeerd)
                           in deze categorie      er in dealskomende
                                                              exclusiefvijf
                                                                          dejaar
                                                                               doorgeleen-
                                                                                   in            eendat
                                                                                               aan     gemeente
                                                                                                           in 2022.om      belastingen
                                                                                                                      Daarmee      kunnentewe heffen   zich
                                                                                                                                                 stellen  datverhoudt   tot
                                                                                                                                                               deze gemeenten
              de  gelden. op
               vermogen     Eenachteruit
                                  hogere schuldquote
                                             gaat als geenhoeft     overigens
                                                              maatregelen         niet per
                                                                               worden            hetinlandelijk
                                                                                               ook       2023 een  gemiddelde.       De belangrijkste
                                                                                                                      gezonde solvabiliteit      kenden.belastingen       die is
                                                                                                                                                            De solvabiliteit
              definitie   een Hun
                  getroffen.   slecht   teken
                                     cijfer     te zijn.
                                             hebben   weEendusgemeente
                                                                gecorrigeerd.is immers een     ingemeenten
                                                                                                    de afgelopen heffen
                                                                                                                     jarenzijn   de onroerendezaakbelasting
                                                                                                                             gestegen    als gevolg van overschotten.op Deze
                                                                                                                                                                                  30%
              ‘bestedingshuishouding’.
                     Bij 23 gemeenten wasHet      dithoofddoel    is niet
                                                      niet het geval.      om zo veel mo-
                                                                        Gemiddeld                huizen en
                                                                                               zorgden         bedrijfspanden,
                                                                                                            er immers    voor dat en hetde   riool-
                                                                                                                                          eigen     en afvalstoffenheffing.
                                                                                                                                                 vermogen     toenam. Verder
              gelijk eigen   vermogen
                       genomen      teren dedangemeenten
                                                 wel middelen      aancategorie
                                                              in deze    te houden en daar       Als op
                                                                                               valt   dit dat
                                                                                                           kengetal    laag is, betekent
                                                                                                                de solvabiliteit              het dat
                                                                                                                                    vergelijkbaar      een gemeente
                                                                                                                                                    is met   die van gemeen-
              rendementen 19% inuitoptehun
                                        halen,   maar
                                             eigen      veel meer
                                                     vermogen        omkomende
                                                                 in de     de inkomsten          meer
                                                                                               ten       inkomsten
                                                                                                     tussen    de 25.000uit belastingen      zou kunnen
                                                                                                                             en 50.000 inwoners.            verwerven.
                                                                                                                                                        Gemeenten     met meer
              optimaal invijfte zetten
                                 jaar. Ditten
                                            kanbehoeve
                                                  deels eenvanbewuste
                                                                betere inzet
                                                                          voorzieningen
                                                                                 zijn van      dan 50.000 inwoners hebben een ‘beperkt lagere’ solvabiliteit
                                                                                                                                                                                  20%
              voor de burgers      en andere maatschappelijke
                              bestemmingsreserves.          Daarmee neemtbaten. het            van ruim 36%. Uit de cijfers blijkt ook dat in 2023 29 gemeenten                        ’10     ’11 ’12    ’13     ’14 ’15  ’16     ’17   ’18 ’19  ’20    ’21   ’22   ’23
                                  eigen vermogen tenslotte ook af. Bij                         in deze categorie een tekort hadden van in totaal € 27 miljoen.                            25.000     25.000 - 50.000      50.000 - 100.000       100.000      Gemiddeld
                                     gemeenten in deze groottecategorie                        Vorig jaar waren dat nog 10 gemeenten met een totaal tekort van
                                       bedraagt de algemene reserve ongeveer                   € 35 miljoen.
Kengetallen                               38% van het eigen vermogen.
 toegelicht                                  Verder zien we dat deze gemeenten                 Nettoschuldquote
                                               in totaal een tekort verwachten in              De nettoschuldquote bleef in 2023 min of meer gelijk aan die van
                                                  2025 van € 61 miljoen. In 2026               het jaar daarvoor: 27,7% in 2023 tegenover 27,4% in 2022.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>38 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                                                  FINANCIËLE PERFORMANCE GEMEENTEN < 25.000 INWONERS
                                       ‘Bij gemeenten tot 25.000 inwoners is
                                         de Grex-ratio het laagst: 5,6%’
Opvallend is dat deze gemeenten een nettoschuldquote begro-             ettoschuldquote Nederlandse gemeenten,
                                                                       N                                                                                    Grondexploitatie (Grex) Nederlandse gemeenten,
ten voor 2025 van 56%. Dat is aanzienlijk meer dan de 27,7% in         gemiddeld
                                                                       Graﬁek B       en naar groottecategorie (2010–2023)                                   gemiddeld
                                                                                                                                                             Graﬁek C        en naar groottecategorie (2010–2023)
2023. Kennelijk verwachten deze gemeenten in dat jaar meer te        Netto Schuldquote                                                                    Grondexploitatie (GREX)
investeren dan er eigen geld is. In het verleden is gebleken dat dit
deels voortkomt uit planningsoptimisme. Ook voor 2023 werd             25.000 inwoners                                              Overige categorieën     25.000 inwoners                                               Overige categorieën
een aanzienlijk hogere nettoschuldquote verwacht dan de uitein-
                                                                     100%                                                                                 40%
delijke 27,7%.
Grondexploitatie (Grex)
                                                                     80%                                                                                  30%
Bij gemeenten tot 25.000 inwoners bedraagt de Grex-ratio 5,6%,
dat is nipt onder het gemiddelde van 5,7%. Verder verwachten
deze gemeenten voor 2025 slechts een beperkt hogere Grex-ratio,
                                                                     60%                                                                                  20%
namelijk 6,5%. Deze was in 2023 een kleine procent lager. Grote
bouwplannen lijken daarmee voorlopig nog uit te blijven. Een lage
grondexploitatieratio levert weinig financiële risico’s op, maar het
                                                                     40%                                                                                  10%
laat ook zien dat deze gemeenten weinig investeren in grondex-
ploitaties, terwijl Nederland tegelijkertijd een wooncrisis kent.
Gebrek aan mensen en materialen zijn hier wellicht debet aan.
                                                                     20%                                                                                  0%
Het lukt gemeenten kennelijk niet om de benodigde capaciteit             ’10     ’11 ’12    ’13     ’14 ’15  ’16     ’17   ’18 ’19  ’20    ’21 ’22    ’23      ’10     ’11 ’12    ’13     ’14 ’15  ’16     ’17   ’18 ’19  ’20    ’21 ’22    ’23
te organiseren om bouwopgaven te realiseren. Daarnaast vormen               25.000     25.000 - 50.000      50.000 - 100.000       100.000     Gemiddeld          25.000     25.000 - 50.000      50.000 - 100.000       100.000     Gemiddeld
ook de wet- en regelgeving op het gebied van stikstof en milieu
een obstakel, wat de voortgang verder kan belemmeren.
Structurele exploitatieruimte
De structurele exploitatieruimte van gemeenten in deze categorie
daalde van 5,3% in 2022 naar 3,7% in 2023. Dat wil zeggen dat
de resultaten van gemeenten in 2023 achterbleven bij die van
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>39 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                                            FINANCIËLE PERFORMANCE GEMEENTEN < 25.000 INWONERS
                                                       ‘De structurele exploitatie­ruimte is
                                                         voor deze categorie het hoogst’
2022. Dat is niet verwonderlijk vanwege de niet verwachte ver-         tructurele exploitatieruimte Nederlandse gemeenten,
                                                                      S                                                                                Belastingcapaciteit Nederlandse gemeenten,
hoging van de algemene uitkering in 2022. Dit leidde in dat jaar      gemiddeld
                                                                      Graﬁek D       en naar groottecategorie (2014-2023)                               gemiddeld
                                                                                                                                                        Graﬁek E       en naar groottecategorie (2014-2023)
tot een overschot. Aangezien de algemene uitkering niet wordt       Structurele Exploitatieruimte                                                     Belastingcapaciteit
bestempeld als incidenteel geld, steeg de structurele exploitatie-
ruimte in 2022. Ook in 2023 was de algemene uitkering hoger           25.000 inwoners                                           Overige categorieën    25.000 inwoners                                           Overige categorieën
dan begroot, maar dit verschil was niet zo groot als in 2022.
                                                                     6%                                                                              110%
Vandaar de daling. Deze ratio daalt volgens de begroting nog
verder. De verwachte structurele exploitatieruimte bedraagt in       5%
2025 volgens de begrotingen 1,1%.
                                                                                                                                                     105%
                                                                     4%
Overigens is een structurele exploitatieruimte van 3,7% ook nog
                                                                     3%
hoog. Een percentage van 1% zou ook al voldoende zijn, aange-
                                                                                                                                                     100%
zien gemeenten hun geld ook willen uitgeven ten behoeve van de
                                                                     2%
gemeenschap. De structurele exploitatieruimte is voor deze cate-
gorie overigens het hoogst. Grotere gemeenten laten een lagere       1%
                                                                                                                                                      95%
structurele exploitatieruimte zien. Opvallend is echter dat de ex-
  ploitatieruimte bij de kleinste gemeenten het sterkst is gedaald  0%
    ten opzichte van 2022.
                                                                    -1%                                                                               90%
                                                                          ’14    ’15       ’16        ’17 ’18       ’19    ’20  ’21    ’22      ’23        ’14     ’15      ’16        ’17 ’18       ’19    ’20  ’21    ’22      ’23
         Belastingcapaciteit                                              25.000      25.000 - 50.000     50.000 - 100.000     100.000     Gemiddeld        25.000     25.000 - 50.000     50.000 - 100.000     100.000     Gemiddeld
           De belastingcapaciteit van gemeenten in deze categorie
             is in 2023 lager dan in 2022: 102% ten opzichte van
                105%. Tegelijkertijd hebben deze gemeenten de
                   hoogste belastingcapaciteit in vergelijking met
                     grotere gemeenten. Dit betekent dat zij minder
                       ruimte hebben om belastingen te verhogen of
                         uit te breiden dan grotere gemeenten.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>FINANCIËLE BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN VAN BDO
MET < 25.000 INWONERS (101-113)
                      (1-25)
                      (26-50)
                      (51-75)
                      (76-100)
 Ranking 1 - 25                           Ranking 26 - 50         Ranking 51 - 75      Ranking 76 - 100                       Ranking 101 - 113
                                                                                                                                                                                  Ratioanalyse (2023)                                                                           Begrotingssaldi                                                                                                     Opbouw cijfer 2023
                                                                                                                                                               Nettoschuldquote                                                                                                                                                                                            Nettoschuldquote
                                                                Klik op tab
                     Gestegen/gedaald/
                                                                                        Inwonersaantallen                                                                                                                          Belastingcapaciteit                                                                          Rapportcijfer 2023                                                                                           Belastingcapaciteit
                                                               om verder te
                                                                                                                                         Solvabiliteitsratio                                                                                                                                                                                         Solvabiliteitsratio
                                                                                                                                                                                                             Structurele                                                                                                                                                                                                 Structurele
                                                                                                                                                                                          Grondexploitatie                                                                                                                                                                                            Grondexploitatie
                                                                                                                                                                                                                                                                                          Eigen vermogen    Begrotingssaldi/                                                                                                                                       Begrotingssaldi/
                                                                                                                                                                                                                                                              Som van
                                                                   gaan
                                                                                                                                                               gecorrigeerd voor alle                                                                                                                                                                                      gecorrigeerd voor alle
      Ranking 2023
                                                                                                                                                                                                                                                              begrotingssaldi
                     gelijk gebleven      Gemeente                                                                Provincie                                    verstrekte leningen                           exploitatieruimte                                2024 t/m 2028               2023              eigen vermogen                                                 verstrekte leningen                           exploitatieruimte                         eigen vermogen
     101
     26
      76
      51
       1                  =
                          
                                        Valkenburg
                                         Meerssen aan de Geul
                                         Wijdemeren
                                         Losser
                                         Beek                                       16.431
                                                                                    18.576
                                                                                    24.605
                                                                                    23.376
                                                                                    16.215                  Limburg
                                                                                                            Noord-Holland
                                                                                                            Overijssel                 38,0%
                                                                                                                                       24,0%
                                                                                                                                       75,8%
                                                                                                                                       41,5%
                                                                                                                                       31,2%                   -46,5%
                                                                                                                                                               -13,7%
                                                                                                                                                               46,0%
                                                                                                                                                               38,0%
                                                                                                                                                                11,5%                   -1,0%
                                                                                                                                                                                        0,0%                  0,0%
                                                                                                                                                                                                              6,0%
                                                                                                                                                                                                              4,3%
                                                                                                                                                                                                              2,5%
                                                                                                                                                                                                              1,5%               158,0%
                                                                                                                                                                                                                                 127,9%
                                                                                                                                                                                                                                 101,9%
                                                                                                                                                                                                                                  94,1%
                                                                                                                                                                                                                                  95,1%                   -15.608.300
                                                                                                                                                                                                                                                           -9.534.000
                                                                                                                                                                                                                                                            2.970.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -676.000
                                                                                                                                                                                                                                                              577.000                34.345.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                     30.638.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                     49.752.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                     73.535.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                     22.410.000             -50,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -27,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -3,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             0,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             6,0%                 10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  86
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   3                 40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     27                           30                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              6                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  51                  -28
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -51
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       -3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        -
     102
      52
      27
      77
      2                   =
                          
                                        PuttenMaas en Waal
                                         Urk
                                         Brummen
                                         Waterland
                                         West                                       24.978
                                                                                    21.958
                                                                                    21.286
                                                                                    17.525
                                                                                    20.330                  Flevoland
                                                                                                            Noord-Holland
                                                                                                            Gelderland                 67,0%
                                                                                                                                       30,0%
                                                                                                                                       28,0%
                                                                                                                                       24,4%
                                                                                                                                       24,5%                   -18,0%
                                                                                                                                                               108,0%
                                                                                                                                                                65,4%
                                                                                                                                                                55,6%
                                                                                                                                                                21,0%                    8,0%
                                                                                                                                                                                        30,5%
                                                                                                                                                                                        70,0%
                                                                                                                                                                                        -1,0%
                                                                                                                                                                                         9,9%                9,0%
                                                                                                                                                                                                             -4,2%
                                                                                                                                                                                                             2,0%
                                                                                                                                                                                                              1,4%
                                                                                                                                                                                                              5,1%                82,0%
                                                                                                                                                                                                                                  112,5%
                                                                                                                                                                                                                                  98,0%
                                                                                                                                                                                                                                  95,0%
                                                                                                                                                                                                                                  99,3%                      3.695.000
                                                                                                                                                                                                                                                           -11.816.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -5.729.000
                                                                                                                                                                                                                                                             2.529.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -909.000                78.566.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      46.226.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      21.269.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      18.657.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                       20.462.117             4,7%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -28,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -25,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -4,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             11,9%                 10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   86
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    3                40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     27                           30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  20                   10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       15
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        5                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              3                   51
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  3                   -28
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -26
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       -5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        -
       3
     103
      78
      28
      53                  
                                        Noord-Beveland
                                         Montfoort
                                         Zoeterwoude
                                         Laren
                                         Rhenen                                     7.943
                                                                                    13.868
                                                                                    9.732
                                                                                    11.439
                                                                                    20.235                  Zeeland
                                                                                                            Zuid-Holland
                                                                                                            Noord-Holland
                                                                                                            Utrecht                    50,0%
                                                                                                                                       33,0%
                                                                                                                                       66,3%
                                                                                                                                       26,1%
                                                                                                                                       21,1%                    53,0%
                                                                                                                                                                35,8%
                                                                                                                                                                29,3%
                                                                                                                                                                73,3%
                                                                                                                                                                -7,8%                   0,0%
                                                                                                                                                                                        0,6%
                                                                                                                                                                                        2,0%
                                                                                                                                                                                        1,2%                 -1,4%
                                                                                                                                                                                                             6,0%
                                                                                                                                                                                                             5,0%
                                                                                                                                                                                                             0,2%
                                                                                                                                                                                                             5,9%                124,2%
                                                                                                                                                                                                                                 170,8%
                                                                                                                                                                                                                                 113,5%
                                                                                                                                                                                                                                 83,4%
                                                                                                                                                                                                                                 95,0%                    -16.827.000
                                                                                                                                                                                                                                                           -5.480.000
                                                                                                                                                                                                                                                           -2.849.923
                                                                                                                                                                                                                                                            3.207.000
                                                                                                                                                                                                                                                              802.964                 25.970.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      36.962.363
                                                                                                                                                                                                                                                                                      13.868.085
                                                                                                                                                                                                                                                                                      31.759.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                       8.941.202            -20,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -53,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -21,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             9,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             8,7%                 10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  86
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   7                 40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     27                           30                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              3                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  51                  -53
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -21
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       -
     104
      54
      29
      79
      4                   =
                                        Reimerswaal
                                         Duiven
                                         Blaricum
                                         Veere
                                         Heiloo                                     23.325
                                                                                    24.872
                                                                                    12.724
                                                                                    22.067
                                                                                    24.312                  Gelderland
                                                                                                            Zeeland
                                                                                                            Noord-Holland              56,0%
                                                                                                                                       84,0%
                                                                                                                                       29,0%
                                                                                                                                       37,0%
                                                                                                                                       40,1%                    10,0%
                                                                                                                                                                20,0%
                                                                                                                                                                96,6%
                                                                                                                                                                32,0%
                                                                                                                                                                -6,6%                   -8,0%
                                                                                                                                                                                        0,0%
                                                                                                                                                                                        4,0%
                                                                                                                                                                                         2,9%                8,0%
                                                                                                                                                                                                             16,7%
                                                                                                                                                                                                             3,0%
                                                                                                                                                                                                             4,5%
                                                                                                                                                                                                              1,6%                91,0%
                                                                                                                                                                                                                                 148,7%
                                                                                                                                                                                                                                 101,0%
                                                                                                                                                                                                                                 88,0%
                                                                                                                                                                                                                                 80,5%                     -2.237.000
                                                                                                                                                                                                                                                          -23.105.000
                                                                                                                                                                                                                                                           -6.684.000
                                                                                                                                                                                                                                                           -8.794.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -2.267.131                57.438.398
                                                                                                                                                                                                                                                                                      29.302.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      55.223.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      41.953.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      59.968.728             -3,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -30,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -55,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -12,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -3,8%                 10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   83
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    7                40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     27                           30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  20                   15                    10                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  51                  -30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -55
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -12
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       -4
       5
     105
     80
     30
      55                  
                                        Hillegom
                                         Scherpenzeel
                                         Westerveld
                                         Vlieland
                                         Simpelveld                                 22.822
                                                                                    10.343
                                                                                    20.003
                                                                                    1.255
                                                                                    10.255                  Zuid-Holland
                                                                                                            Gelderland
                                                                                                            Drenthe
                                                                                                            Friesland
                                                                                                            Limburg                    73,0%
                                                                                                                                       36,7%
                                                                                                                                       41,0%
                                                                                                                                       31,0%
                                                                                                                                       15,0%                   140,0%
                                                                                                                                                               -24,8%
                                                                                                                                                                28,8%
                                                                                                                                                                25,0%
                                                                                                                                                                 1,3%                   33,8%
                                                                                                                                                                                        -3,1%
                                                                                                                                                                                        -1,3%
                                                                                                                                                                                        0,0%                 10,0%
                                                                                                                                                                                                             11,0%
                                                                                                                                                                                                              5,2%
                                                                                                                                                                                                              1,0%               120,5%
                                                                                                                                                                                                                                 105,0%
                                                                                                                                                                                                                                 88,0%
                                                                                                                                                                                                                                 94,0%
                                                                                                                                                                                                                                  96,1%                    -3.003.000
                                                                                                                                                                                                                                                           -6.934.763
                                                                                                                                                                                                                                                            8.992.000
                                                                                                                                                                                                                                                              298.405
                                                                                                                                                                                                                                                               56.642                 26.505.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      15.749.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      13.025.202
                                                                                                                                                                                                                                                                                       73.511.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                        6.027.300           -53,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -11,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             12,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             0,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                              1,9%                10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  83
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   7                 40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     13                           30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  10                   10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       15                    10                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  51                  -53
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -11
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       -
     106
     56
      81
      31
      6                   
                                        Opmeer
                                         Gennep
                                         Stein
                                         Alblasserdam
                                         Oostzaan                                   12.199
                                                                                    17.789
                                                                                    24.744
                                                                                    20.314
                                                                                    9.694                   Limburg
                                                                                                            Zuid-Holland
                                                                                                            Noord-Holland              45,4%
                                                                                                                                       67,0%
                                                                                                                                       27,0%
                                                                                                                                       31,0%
                                                                                                                                       21,4%                    -19,0%
                                                                                                                                                                56,8%
                                                                                                                                                                62,0%
                                                                                                                                                                 71,0%
                                                                                                                                                                 7,5%                   0,0%
                                                                                                                                                                                        0,6%
                                                                                                                                                                                        3,0%
                                                                                                                                                                                        2,1%                 16,5%
                                                                                                                                                                                                             4,0%
                                                                                                                                                                                                             8,4%
                                                                                                                                                                                                             0,9%
                                                                                                                                                                                                              1,6%               129,0%
                                                                                                                                                                                                                                 103,0%
                                                                                                                                                                                                                                 122,3%
                                                                                                                                                                                                                                  94,2%
                                                                                                                                                                                                                                  91,5%                    -9.784.000
                                                                                                                                                                                                                                                           -2.324.499
                                                                                                                                                                                                                                                           -4.193.000
                                                                                                                                                                                                                                                           -6.969.952
                                                                                                                                                                                                                                                            6.466.286                 40.024.600
                                                                                                                                                                                                                                                                                      28.423.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      12.088.898
                                                                                                                                                                                                                                                                                      59.026.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      35.543.000           -34,4%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -57,7%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -11,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -5,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            11,0%                 10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  83
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   7                 40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     27                           30                   15                    10                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  51                  -34
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -58
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -12
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       -6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        -
     107
     82
     32
      57
      7                   
                                        Borsele
                                         Maasgouw
                                         Steenbergen
                                         Roerdalen
                                         Wormerland                                 23.121
                                                                                    24.406
                                                                                    24.476
                                                                                    20.806
                                                                                    16.552                  Zeeland
                                                                                                            Noord-Brabant
                                                                                                            Limburg
                                                                                                            Noord-Holland              40,4%
                                                                                                                                       44,9%
                                                                                                                                       36,3%
                                                                                                                                       38,2%
                                                                                                                                       55,0%                    -15,0%
                                                                                                                                                                24,0%
                                                                                                                                                                16,0%
                                                                                                                                                                 41,5%
                                                                                                                                                                 -6,0%                  -11,2%
                                                                                                                                                                                        -3,0%
                                                                                                                                                                                         0,0%
                                                                                                                                                                                         0,5%
                                                                                                                                                                                         1,5%                -1,1%
                                                                                                                                                                                                             0,4%
                                                                                                                                                                                                             5,4%
                                                                                                                                                                                                             1,0%                104,0%
                                                                                                                                                                                                                                  94,8%
                                                                                                                                                                                                                                  85,0%
                                                                                                                                                                                                                                  97,0%
                                                                                                                                                                                                                                  87,2%                    -14.222.792
                                                                                                                                                                                                                                                           -9.563.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -2.202.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -3.666.431
                                                                                                                                                                                                                                                            -2.501.384                23.023.648
                                                                                                                                                                                                                                                                                      59.454.435
                                                                                                                                                                                                                                                                                      27.606.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      31.645.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      49.908.913           -34,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -61,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -5,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -6,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -7,0%                     8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      2
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      7              40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     27                           30                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              3                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  5                   -62
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -35
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       -6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       -5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       -7
     108
      83
      33
      58
       8                  
                                        Eersel
                                         Doesburg
                                         Koggenland
                                         Haaksbergen
                                         Lopik                                      20.199
                                                                                    11.079
                                                                                    23.587
                                                                                    24.359
                                                                                    14.724                  Noord-Brabant
                                                                                                            Gelderland
                                                                                                            Noord-Holland
                                                                                                            Overijssel
                                                                                                            Utrecht                    45,0%
                                                                                                                                       56,4%
                                                                                                                                       68,0%
                                                                                                                                       28,0%
                                                                                                                                       62,4%                   -48,1%
                                                                                                                                                               23,0%
                                                                                                                                                               12,0%
                                                                                                                                                                -0,9%
                                                                                                                                                                -4,9%                   -5,9%
                                                                                                                                                                                        0,0%
                                                                                                                                                                                        0,2%
                                                                                                                                                                                         1,0%
                                                                                                                                                                                         1,8%                 6,0%
                                                                                                                                                                                                              4,3%
                                                                                                                                                                                                              5,0%
                                                                                                                                                                                                              6,2%
                                                                                                                                                                                                              4,7%               108,8%
                                                                                                                                                                                                                                 109,0%
                                                                                                                                                                                                                                 127,0%
                                                                                                                                                                                                                                  86,0%
                                                                                                                                                                                                                                  94,1%                   -13.880.000
                                                                                                                                                                                                                                                           -14.101.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -4.455.650
                                                                                                                                                                                                                                                            -7.042.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -6.973.053                18.807.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      28.787.290
                                                                                                                                                                                                                                                                                      21.740.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      51.461.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      70.957.189            -32,4%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -75,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -27,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -15,5%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -9,8%                    8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      71             40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     27                           30                   15                    10                   51                  -32
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -75
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -15
     109
     34
     84
      59
      9                   
                                        Laarbeek Gerwen en Nederwetten
                                         Woensdrecht
                                         Nuenen,
                                         Borne
                                         Enkhuizen                                  23.220
                                                                                    22.208
                                                                                    24.231
                                                                                    24.639
                                                                                    18.895                  Noord-Brabant
                                                                                                            Overijssel
                                                                                                            Noord-Holland              36,0%
                                                                                                                                       20,0%
                                                                                                                                       32,0%
                                                                                                                                       48,1%
                                                                                                                                       61,0%                    -11,0%
                                                                                                                                                                38,0%
                                                                                                                                                                78,0%
                                                                                                                                                                72,0%
                                                                                                                                                                -8,0%                   46,0%
                                                                                                                                                                                        98,0%
                                                                                                                                                                                        15,0%
                                                                                                                                                                                        -1,4%
                                                                                                                                                                                         6,0%                 0,0%
                                                                                                                                                                                                              4,0%
                                                                                                                                                                                                              8,3%
                                                                                                                                                                                                              5,0%
                                                                                                                                                                                                              2,0%               103,0%
                                                                                                                                                                                                                                 102,0%
                                                                                                                                                                                                                                 111,0%
                                                                                                                                                                                                                                 86,0%
                                                                                                                                                                                                                                  96,7%                   -15.780.000
                                                                                                                                                                                                                                                           -6.838.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -8.811.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -1.431.249
                                                                                                                                                                                                                                                              853.000                 58.123.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      55.475.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      41.977.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      17.827.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      30.183.415            -88,5%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -21,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -11,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -4,7%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                              1,5%                    8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      71             40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     27                           30                   15
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       5                     10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              6                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  51                  -89
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -12
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -21
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       -5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        -
     110
     60
     85
     35
      10                  
                                        Terschelling
                                         Bergeijk
                                         Texel
                                         Asten
                                         Eemnes                                     4.898
                                                                                    19.196
                                                                                    13.815
                                                                                    17.302
                                                                                    9.755                   Friesland
                                                                                                            Noord-Holland
                                                                                                            Noord-Brabant
                                                                                                            Utrecht                    45,0%
                                                                                                                                       32,0%
                                                                                                                                       47,0%
                                                                                                                                       37,0%
                                                                                                                                       19,2%                    56,0%
                                                                                                                                                                24,0%
                                                                                                                                                                84,5%
                                                                                                                                                                18,0%
                                                                                                                                                                 2,0%                   14,4%
                                                                                                                                                                                        8,0%
                                                                                                                                                                                         3,0%
                                                                                                                                                                                         7,0%
                                                                                                                                                                                         1,0%                 4,0%
                                                                                                                                                                                                              9,0%
                                                                                                                                                                                                              3,0%
                                                                                                                                                                                                              7,4%
                                                                                                                                                                                                              1,7%               130,0%
                                                                                                                                                                                                                                 80,0%
                                                                                                                                                                                                                                 84,0%
                                                                                                                                                                                                                                 90,0%
                                                                                                                                                                                                                                  77,0%                   -12.464.000
                                                                                                                                                                                                                                                           -10.529.377
                                                                                                                                                                                                                                                            -6.658.649
                                                                                                                                                                                                                                                            -2.696.244
                                                                                                                                                                                                                                                                97.000                46.494.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      39.397.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      32.758.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                       11.369.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                        14.116.212          -38,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -74,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -14,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -6,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                              0,9%                    8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      71              27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      13                          30                   15                    10                   51                  -38
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -75
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -14
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       -7
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        -
      111
      86
      36
      61
      11                  
                                        Bergen
                                         Boekel
                                         Ameland
                                         Geertruidenberg
                                         Landsmeer                                  13.154
                                                                                    11.293
                                                                                    3.839
                                                                                    22.060
                                                                                    11.661                  Limburg
                                                                                                            Friesland
                                                                                                            Noord-Brabant
                                                                                                            Noord-Holland              34,3%
                                                                                                                                       43,0%
                                                                                                                                       25,0%
                                                                                                                                       29,7%
                                                                                                                                       17,0%                    30,0%
                                                                                                                                                                54,0%
                                                                                                                                                                82,4%
                                                                                                                                                                25,9%
                                                                                                                                                                75,0%                   31,0%
                                                                                                                                                                                        3,0%
                                                                                                                                                                                         1,0%
                                                                                                                                                                                         4,1%
                                                                                                                                                                                         1,5%                12,0%
                                                                                                                                                                                                             10,0%
                                                                                                                                                                                                              4,0%
                                                                                                                                                                                                              6,0%
                                                                                                                                                                                                              0,2%               134,0%
                                                                                                                                                                                                                                 102,0%
                                                                                                                                                                                                                                  86,0%
                                                                                                                                                                                                                                  70,3%
                                                                                                                                                                                                                                  91,0%                    -4.892.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -8.621.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -3.667.287
                                                                                                                                                                                                                                                              248.000
                                                                                                                                                                                                                                                              378.000                 25.008.628
                                                                                                                                                                                                                                                                                      22.582.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      16.959.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                       17.516.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                        6.305.000           -38,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -77,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -14,7%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             2,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             1,5%                     8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      71              27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      13                          30                   10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       15                    10                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  51                  -38
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -78
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -15
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       -
     112
     62
     87
     37
      12                  
                                        Elburgbij Duurstede
                                         Bunschoten
                                         Drechterland
                                         Wijk
                                         Westervoort                                23.906
                                                                                    22.619
                                                                                    20.496
                                                                                    23.945
                                                                                    15.151                  Noord-Holland
                                                                                                            Utrecht
                                                                                                            Gelderland                 54,0%
                                                                                                                                       65,0%
                                                                                                                                       37,2%
                                                                                                                                       16,0%
                                                                                                                                       21,0%                    -19,0%
                                                                                                                                                                49,6%
                                                                                                                                                                47,0%
                                                                                                                                                                27,0%
                                                                                                                                                                 -4,0%                  18,8%
                                                                                                                                                                                        -0,1%
                                                                                                                                                                                        -1,0%
                                                                                                                                                                                         0,2%
                                                                                                                                                                                         4,7%                -0,5%
                                                                                                                                                                                                             -2,5%
                                                                                                                                                                                                             -1,1%
                                                                                                                                                                                                             8,0%
                                                                                                                                                                                                              5,3%               104,0%
                                                                                                                                                                                                                                 106,0%
                                                                                                                                                                                                                                 103,0%
                                                                                                                                                                                                                                  86,0%
                                                                                                                                                                                                                                  88,5%                    -4.239.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -5.158.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -8.761.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -8.628.713
                                                                                                                                                                                                                                                             2.448.000                35.674.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      31.968.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      62.831.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      14.275.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                       7.907.000            -24,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -65,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -29,7%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -13,7%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             7,7%                     8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      71             40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     13                           30                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              3                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  51                  -30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -65
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -25
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -14
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       -
     113
     88
     38
     63
     13                   =
                          
                                        Staphorst
                                         Hattem
                                         Ommen
                                         Bloemendaal
                                         Stede Broec                                17.739
                                                                                    12.624
                                                                                    19.031
                                                                                    23.786
                                                                                    22.217                  Gelderland
                                                                                                            Overijssel
                                                                                                            Noord-Holland              84,0%
                                                                                                                                       56,0%
                                                                                                                                       32,0%
                                                                                                                                       47,0%
                                                                                                                                       14,0%                   -44,0%
                                                                                                                                                                66,0%
                                                                                                                                                                14,0%
                                                                                                                                                                 8,0%
                                                                                                                                                                 9,4%                   8,0%
                                                                                                                                                                                        0,0%
                                                                                                                                                                                        2,0%
                                                                                                                                                                                        0,7%                  4,0%
                                                                                                                                                                                                              3,0%
                                                                                                                                                                                                              2,0%
                                                                                                                                                                                                              2,2%               87,0%
                                                                                                                                                                                                                                 207,3%
                                                                                                                                                                                                                                 110,0%
                                                                                                                                                                                                                                 113,0%
                                                                                                                                                                                                                                 82,0%                    -16.045.448
                                                                                                                                                                                                                                                          -10.024.000
                                                                                                                                                                                                                                                           -9.570.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -8.167.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -394.000                 55.558.601
                                                                                                                                                                                                                                                                                      35.346.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      48.269.306
                                                                                                                                                                                                                                                                                      26.941.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                        8.764.474          -28,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                           -114,4%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -35,5%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -16,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -1,1%                    71
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      5              40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     13                           30                   15                    10                   51                 -29
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -114
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -36
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -17
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       -1
      64
      89
      39
      14                                Rucphen
                                         Someren
                                         Heumen
                                         Baarle-Nassau                              23.920
                                                                                    20.188
                                                                                    16.836
                                                                                    7.076                   Gelderland
                                                                                                            Noord-Brabant              48,0%
                                                                                                                                       64,0%
                                                                                                                                       25,0%
                                                                                                                                       55,3%                    58,0%
                                                                                                                                                                12,0%
                                                                                                                                                                15,0%
                                                                                                                                                                35,1%                   -6,0%
                                                                                                                                                                                        -3,0%
                                                                                                                                                                                        0,0%
                                                                                                                                                                                         9,3%                 0,9%
                                                                                                                                                                                                              3,6%
                                                                                                                                                                                                              4,2%
                                                                                                                                                                                                              1,0%               102,0%
                                                                                                                                                                                                                                 86,0%
                                                                                                                                                                                                                                 90,4%
                                                                                                                                                                                                                                  87,0%                    -11.401.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -8.348.726
                                                                                                                                                                                                                                                            -5.574.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -2.623.213                54.348.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                       58.287.787
                                                                                                                                                                                                                                                                                       14.060.613
                                                                                                                                                                                                                                                                                       18.210.550           -39,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -14,4%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -14,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -21,0%                    8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      7              40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     27                           30                   15                    10                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  5                   -40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -14
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -21
      40
      90
      65
      15                  
                                        Zwartewaterland
                                         Ouder-Amstel
                                         De
                                         Bunnik
                                            Wolden                                  23.448
                                                                                    14.447
                                                                                    24.580
                                                                                    16.108                  Overijssel
                                                                                                            Noord-Holland
                                                                                                            Drenthe
                                                                                                            Utrecht                    45,6%
                                                                                                                                       58,0%
                                                                                                                                       36,9%
                                                                                                                                       42,6%                    -16,4%
                                                                                                                                                                47,9%
                                                                                                                                                                26,2%
                                                                                                                                                                10,0%                   15,4%
                                                                                                                                                                                        -1,7%
                                                                                                                                                                                        0,0%
                                                                                                                                                                                         1,6%                 2,0%
                                                                                                                                                                                                              4,2%
                                                                                                                                                                                                              3,2%
                                                                                                                                                                                                              1,9%               106,0%
                                                                                                                                                                                                                                 129,2%
                                                                                                                                                                                                                                 89,0%
                                                                                                                                                                                                                                  85,0%                   -10.788.000
                                                                                                                                                                                                                                                          -16.891.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -666.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -819.000                 30.070.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      48.974.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      20.163.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      53.257.000            -35,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -31,7%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -4,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -1,4%                    8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      7              40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     27                           30                   15                    10                   51                  -36
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -32
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       -4
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       -1
      66
      41
      16
      91                  
                                        Harlingen
                                         Pekela
                                         Waalre
                                         Olst-Wijhe                                 16.229
                                                                                    12.517
                                                                                    17.988
                                                                                    18.835                  Friesland
                                                                                                            Groningen
                                                                                                            Noord-Brabant
                                                                                                            Overijssel                 40,5%
                                                                                                                                       18,8%
                                                                                                                                       27,9%
                                                                                                                                       51,5%                   -25,8%
                                                                                                                                                               30,4%
                                                                                                                                                               54,4%
                                                                                                                                                                41,4%                   11,0%
                                                                                                                                                                                        -1,7%
                                                                                                                                                                                        3,0%
                                                                                                                                                                                         1,3%                 4,9%
                                                                                                                                                                                                              6,9%
                                                                                                                                                                                                              6,5%
                                                                                                                                                                                                              1,9%               103,6%
                                                                                                                                                                                                                                 107,7%
                                                                                                                                                                                                                                  84,7%
                                                                                                                                                                                                                                  99,7%                    -6.079.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -5.862.192
                                                                                                                                                                                                                                                             -238.989
                                                                                                                                                                                                                                                              -616.095                30.303.456
                                                                                                                                                                                                                                                                                      42.807.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      15.990.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                       12.103.731           -38,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -19,3%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -2,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -1,4%                    8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      7              40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     13                           30                   15                    10                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  51                  -38
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -19
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       -2
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       -1
  Totalen
   42
   67
   92
   17   per
         Goirle groottecategorie
          Reusel-De
          Renswoude
          Cranendonck
                    Mierden     24.327
                                13.577
                                5.753
                                20.841                                                                      Utrecht
                                                                                                            Noord-Brabant              48,2%
                                                                                                                                       29,0%
                                                                                                                                       36,1%
                                                                                                                                       54,1%                   144,0%
                                                                                                                                                                38,4%
                                                                                                                                                                15,4%
                                                                                                                                                                18,2%                   44,0%
                                                                                                                                                                                        19,0%
                                                                                                                                                                                        -1,1%
                                                                                                                                                                                         1,4%                 0,0%
                                                                                                                                                                                                              3,9%
                                                                                                                                                                                                              0,7%
                                                                                                                                                                                                              1,7%               102,0%
                                                                                                                                                                                                                                  93,0%
                                                                                                                                                                                                                                  99,8%
                                                                                                                                                                                                                                  74,6%                   -10.678.000
                                                                                                                                                                                                                                                           -2.453.000
                                                                                                                                                                                                                                                            9.662.000
                                                                                                                                                                                                                                                              729.030                 40.383.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      27.966.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      32.355.632
                                                                                                                                                                                                                                                                                      19.565.205            -38,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            23,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -7,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                              3,7%                    8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      7              40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     27                           30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  10                   15
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        5                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              6                   3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  5                   -38
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       -8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        -
      43
      68
      93
      18          Nederweert
                  Oirschot
                  Lisse
                  Mook   en Middelaar                                               8.153
                                                                                    17.492
                                                                                    19.280
                                                                                    23.447                  Limburg
                                                                                                            Noord-Brabant
                                                                                                            Zuid-Holland               48,0%
                                                                                                                                       42,0%
                                                                                                                                       50,9%
                                                                                                                                       21,2%                    -68,0%
                                                                                                                                                                -22,0%
                                                                                                                                                                 78,4%
                                                                                                                                                                 24,2%                   0,0%
                                                                                                                                                                                          2,0%
                                                                                                                                                                                          1,0%                10,0%
                                                                                                                                                                                                               0,0%
                                                                                                                                                                                                               0,3%
                                                                                                                                                                                                               0,5%               130,0%
                                                                                                                                                                                                                                  107,0%
                                                                                                                                                                                                                                  101,0%
                                                                                                                                                                                                                                   83,5%                    -4.206.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -2.882.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -8.181.000
                                                                                                                                                                                                                                                               1.403.361              37.245.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      25.353.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                       33.017.758
                                                                                                                                                                                                                                                                                        8.864.000            -22,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -32,5%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -16,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                              4,3%
   > 100.000
             
             
                                                                                     6.837.066                    n.v.t.              36,6%                    44,9%                    6,8%                 3,0%                96,3%                   -38.943.603               681.023.508              -5,7%              6,78
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  7                   40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               29
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      15
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     14
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              51                    -33
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -22
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -17
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   -15
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -
      44
      94
      69
      19     
                 Sluis
                  Woudenberg
                  Zeewolde
                  Schiermonnikoog                                                   23.150
                                                                                    14.637
                                                                                    23.899
                                                                                    972                     Zeeland
                                                                                                            Utrecht
                                                                                                            Flevoland
                                                                                                            Friesland                  80,0%
                                                                                                                                       42,0%
                                                                                                                                       26,0%
                                                                                                                                       47,1%                    -38,0%
                                                                                                                                                                -22,8%
                                                                                                                                                                 47,0%
                                                                                                                                                                 15,0%                   41,0%
                                                                                                                                                                                         -2,2%
                                                                                                                                                                                          5,0%
                                                                                                                                                                                          1,0%                -3,5%
                                                                                                                                                                                                              0,0%
                                                                                                                                                                                                               8,0%
                                                                                                                                                                                                               5,7%               110,0%
                                                                                                                                                                                                                                   98,0%
                                                                                                                                                                                                                                   98,4%
                                                                                                                                                                                                                                   97,0%                   -18.877.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -1.630.813
                                                                                                                                                                                                                                                             4.696.000
                                                                                                                                                                                                                                                                 716.324             118.578.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      20.825.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      70.400.201
                                                                                                                                                                                                                                                                                        4.184.893            -39,0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -15,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                              3,4%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                               6,7%               8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  7                   40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      27                        30                    15
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       5                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             3                31                    -39
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -16
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -
   50.000-100.000                                                                   4.080.786                     n.v.t.              36,4%                    42,4%                    7,3%                 3,0%                95,5%                    -19.695.762               122.421.731            -16,1%              6,5                   29                        30                    14                     9                4                     -20
      45
      20
      95
      70     
                 Vaals
                  Bladel
                  Kapelle
                  Midden-Delfland                                                   10.121
                                                                                    20.985
                                                                                    13.009
                                                                                    19.377                  Limburg
                                                                                                            Noord-Brabant
                                                                                                            Zeeland
                                                                                                            Zuid-Holland               34,0%
                                                                                                                                       35,0%
                                                                                                                                       28,9%                    133,0%
                                                                                                                                                                84,0%
                                                                                                                                                                 82,0%
                                                                                                                                                                 34,1%                   14,0%
                                                                                                                                                                                          9,0%
                                                                                                                                                                                          7,0%                0,0%
                                                                                                                                                                                                               8,0%
                                                                                                                                                                                                               3,8%               108,0%
                                                                                                                                                                                                                                   94,0%
                                                                                                                                                                                                                                   96,9%
                                                                                                                                                                                                                                   81,0%                    -5.554.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -4.179.000
                                                                                                                                                                                                                                                              -9.110.198
                                                                                                                                                                                                                                                               1.026.247              30.982.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      44.124.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      65.900.354
                                                                                                                                                                                                                                                                                       12.550.713            -13,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -17,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                              -9,5%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                              8,2%                8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  5
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  7                   27                        30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                10                    15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             6                3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              51                    -18
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -14
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -9
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -
   25.000-50.000                                                                    4.787.820                     n.v.t.              40,9%                    28,3%                    4,8%                 3,3%                99,5%                     -6.367.833                61.303.110            -10,4%              7,1                   30                        30                    15                     9                3                     -15
      46
      96
      21
      71     
                 Hilvarenbeek
                  Wierden
                  Son
                  Druten
                       en Breugel                                                   15.961
                                                                                    24.931
                                                                                    17.959
                                                                                    19.590                  Overijssel
                                                                                                            Noord-Brabant
                                                                                                            Gelderland                 30,0%
                                                                                                                                       46,4%
                                                                                                                                       49,0%
                                                                                                                                       26,0%                    46,0%
                                                                                                                                                                 37,0%
                                                                                                                                                                 -8,1%                  -13,0%
                                                                                                                                                                                         -2,1%
                                                                                                                                                                                          6,0%
                                                                                                                                                                                          2,8%                -5,0%
                                                                                                                                                                                                               6,0%
                                                                                                                                                                                                               0,3%
                                                                                                                                                                                                               1,2%                88,0%
                                                                                                                                                                                                                                   96,9%
                                                                                                                                                                                                                                   92,0%
                                                                                                                                                                                                                                   95,0%                   -10.593.025
                                                                                                                                                                                                                                                            -4.902.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -3.516.000
                                                                                                                                                                                                                                                                -414.000              44.332.185
                                                                                                                                                                                                                                                                                      36.715.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      16.231.480
                                                                                                                                                                                                                                                                                       24.244.115            -43,7%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -13,4%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                              -2,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                              -7,9%               4
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  6                   27                        30                    15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             3                3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              5                     -44
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -13
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -3
   < 25.000                                                                          1.979.049                    n.v.t.              40,3%                    27,7%                    5,6%                 3,7%                101,8%                    -4.726.850                32.700.190            -14,5%              6,6                   29                        29                    14                     9                3                     -20
      47
      22
      97
      72         Zandvoort
                  Loon
                  Hardinxveld-Giessendam
                  Voerendaal
                        op Zand                                                     17.469
                                                                                    23.850
                                                                                    18.762
                                                                                    12.375                  Noord-Holland
                                                                                                            Noord-Brabant
                                                                                                            Zuid-Holland
                                                                                                            Limburg                    44,0%
                                                                                                                                       39,0%
                                                                                                                                       35,0%
                                                                                                                                       47,0%                    40,0%
                                                                                                                                                                 28,0%
                                                                                                                                                                 26,0%
                                                                                                                                                                 22,0%                  22,0%
                                                                                                                                                                                         -2,0%
                                                                                                                                                                                         0,0%
                                                                                                                                                                                         8,0%                 0,0%
                                                                                                                                                                                                               4,0%
                                                                                                                                                                                                               9,0%
                                                                                                                                                                                                               1,0%               109,0%
                                                                                                                                                                                                                                   97,0%                   -10.237.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -2.193.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -4.123.106
                                                                                                                                                                                                                                                               -487.000               45.239.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      32.278.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      27.069.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      25.207.604            -40,6%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -12,8%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                              -8,1%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                              -1,1%               4
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  6                   27                        30                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             6                31                    -41
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -13
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -1
   Totaal                                                                           17.684.721                    n.v.t.              39,5%                    32,3%                    5,7%                 3,4%                99,2%                    -10.827.262              121.096.666             -14,8%              6,8                   29                        29                    14                     9                3                     -18
      48
      23
      98
      73         Rozendaal
                  Dantumadiel
                  Uitgeest
                  Tubbergen                                                         1.831
                                                                                    19.135
                                                                                    13.400
                                                                                    21.397                  Gelderland
                                                                                                            Friesland
                                                                                                            Noord-Holland
                                                                                                            Overijssel                 67,0%
                                                                                                                                       28,0%
                                                                                                                                       47,1%
                                                                                                                                       25,1%                    -55,0%
                                                                                                                                                                 20,0%
                                                                                                                                                                 41,3%
                                                                                                                                                                  5,2%                   -1,5%
                                                                                                                                                                                         -2,1%
                                                                                                                                                                                         0,0%
                                                                                                                                                                                          2,0%               39,0%
                                                                                                                                                                                                              -5,0%
                                                                                                                                                                                                               0,9%
                                                                                                                                                                                                               2,0%               120,0%
                                                                                                                                                                                                                                  103,0%
                                                                                                                                                                                                                                  110,0%
                                                                                                                                                                                                                                   78,1%                   -12.722.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -3.029.000
                                                                                                                                                                                                                                                             -1.206.146
                                                                                                                                                                                                                                                               -266.000               13.624.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      28.133.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                       19.474.524
                                                                                                                                                                                                                                                                                        9.657.920            -45,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -22,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -12,5%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                              -1,4%               4
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  6                   40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      27                        30                    15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             3                3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              51                    -45
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -22
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -12
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     -1
      49
      24
      99
      74                  
                                        Beesel
                                         Oldebroek
                                         Oudewater
                                         Alphen-Chaam                               13.394
                                                                                    24.281
                                                                                    10.223
                                                                                    10.455                  Limburg
                                                                                                            Gelderland
                                                                                                            Utrecht
                                                                                                            Noord-Brabant              40,0%
                                                                                                                                       24,0%
                                                                                                                                       31,0%
                                                                                                                                       51,0%                    -16,0%
                                                                                                                                                                20,0%
                                                                                                                                                                39,0%
                                                                                                                                                                57,0%                   11,0%
                                                                                                                                                                                        -1,0%
                                                                                                                                                                                        4,0%
                                                                                                                                                                                        1,0%                 -1,0%
                                                                                                                                                                                                             4,0%
                                                                                                                                                                                                             8,6%
                                                                                                                                                                                                             3,0%                122,0%
                                                                                                                                                                                                                                 113,0%
                                                                                                                                                                                                                                 84,0%
                                                                                                                                                                                                                                 93,0%                     -2.605.684
                                                                                                                                                                                                                                                           -5.170.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -1.319.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -3.711.000                10.560.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      38.379.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      10.798.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      22.218.000            -47,9%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -24,7%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -16,7%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             -3,4%                    4
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      6              40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     27                           30                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              3                   51                  -48
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -25
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -17
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       -3
     100
      50
      25
      75                  
                                        Zundert
                                         Heerde
                                         Heeze-Leende
                                         Gulpen-Wittem                              22.553
                                                                                    19.226
                                                                                    16.807
                                                                                    14.054                  Gelderland
                                                                                                            Noord-Brabant
                                                                                                            Limburg                    32,0%
                                                                                                                                       37,0%
                                                                                                                                       12,0%
                                                                                                                                       31,0%                    90,0%
                                                                                                                                                                12,0%
                                                                                                                                                                41,0%
                                                                                                                                                                21,0%                    2,0%
                                                                                                                                                                                         1,0%                -0,6%
                                                                                                                                                                                                             0,0%
                                                                                                                                                                                                             4,0%
                                                                                                                                                                                                              2,0%               106,0%
                                                                                                                                                                                                                                 102,0%
                                                                                                                                                                                                                                 116,0%
                                                                                                                                                                                                                                 119,0%                    -3.980.000
                                                                                                                                                                                                                                                            -2.875.536
                                                                                                                                                                                                                                                             1.938.296
                                                                                                                                                                                                                                                               793.000                26.833.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                      30.162.464
                                                                                                                                                                                                                                                                                      17.042.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                       11.869.362           -23,4%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                            -24,2%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             6,4%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                             3,0%                     8
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      3               27
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      13                          30
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  20                   15                    10
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              6
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              3                   31                  -23
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      -24
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       -
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>            ONLINE & INTERACTIEF
            Bekijk en vergelijk de scores
            van gemeenten                                              OOK MOBIEL
            Met de interactieve analysetool brengt u de Financiële
            benchmark Nederlandse gemeenten van BDO nóg meer
            tot leven. Bekijk en vergelijk uw eigen resultaten met die
            van andere gemeenten, ontdek sterke en zwakke regio’s
            en nog veel meer.
                                                        BEKIJK &
  VERNIEUWE METHODIEK                           VERGELIJK SPECIFIEKE
 Vergelijk meerdere gemeenten
          tegelijkertijd                             GEMEENTEN
     FILTER OP
                                                 VERGELIJK
GROOTTECATEGORIE,
                                                 DE CIJFERS
   RAPPORTCIJFER
                                                 2018-2023
    EN RANKING
          ONTDEK
        DE STIJGERS                              ONTDEK STERKE EN
         EN DALERS                                ZWAKKE REGIO’S                   VERGELIJK MET
                                                                                  STREEKGENOTEN
            BEKIJK DE INTERACTIEVE ANALYSE­TOOL
            www.bdo.nl/analysetoolgemeenten
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>AANLEIDING, AANPAK EN
VERANTWOORDING VAN
HET ONDERZOEK
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>43 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                                               AANLEIDING, AANPAK EN VERANTWOORDING VAN HET ONDERZOEK
Berekeningssystematiek houdt
      Toelichting
rekening met meerjarenbegroting                   kengetallen
       Solvabiliteit is een belangrijke graadmeter voor de financiële            Het kengetal structurele exploitatieruimte helpt mee om
       gezondheid van gemeenten en wordt berekend op basis van het               te beoordelen welke ruimte een gemeente heeft om de eigen
       eigen vermogen
Hoe houden       gemeenten ten zich
                               opzichte    van de
                                     ondanks       totale
                                                grote     bezittingen van de
                                                      maatschappelijke           lasten 2024
                                                                                 tingen   te dragen.
                                                                                                 tot enHet
                                                                                                         metwoord
                                                                                                               2028.‘structureel’
                                                                                                                     Wanneer de moeten
                                                                                                                                    optelsomwevan echter
                                                                                                                                                     de begro-  primitieve begrotingen 2024-2028. Wij passen geen correcties toe
       gemeente.
uitdagingen          Hoe hoger
                financieel        de solvabiliteit,
                             staande?    Wij zochten deshet
                                                         te groter   de buffer
                                                             uit en hebben       nuanceren,
                                                                                 tingen         omdat
                                                                                          over deze      incidentele
                                                                                                      jaren           overschotten
                                                                                                             een negatief             positieve
                                                                                                                            beeld geeft,  heeft datinvloed
                                                                                                                                                      gevolgen  op de vastgestelde documenten en corrigeren niet voor het al dan
ook ditdiejaar
            gemeenten
                gemeenten hebben
                              langs om
                                     detegenvallers   op te vangen.
                                         financiële meetlat     gelegd.Een sol-  kunnen
                                                                                 voor       hebben opratio’s
                                                                                       de financiële      de structurele
                                                                                                                en daarmee exploitatieruimte.
                                                                                                                              voor de financiële gezondheid     niet doorgevoerd hebben van taakstellingen of ombuigingen.
Niet vabiliteit
       alleen de lager
                   financiële
                         dan 20%prestaties   uit het verleden
                                     wordt beschouwd             tellen
                                                          als meest     mee,
                                                                      risicovol. van een gemeente. In dat geval corrigeren wij het rapportcijfer op
ook de begrotingen wegen mee in de rapportcijfers.                               De grondexploitatieratio
                                                                                 basis  van de kengetallen metgeeft      aan hoe groot
                                                                                                                    de negatieve           de boekwaarde
                                                                                                                                   begrotingscijfers.    Deze   Reflectie uit het veld
       De nettoschuldquote geeft inzicht in het niveau van de ge-                van de grondexploitaties
                                                                                 correctie   laat zien dat een is  ten opzichte
                                                                                                                 gemeente         van de
                                                                                                                             verwacht       baten.
                                                                                                                                        in de       Hoe jaren
                                                                                                                                              komende           Cijfers vertellen zoals gezegd nooit het hele verhaal. Wij plaatsen
Financiële    kengetallen
       meentelijke    schuldenlast ten opzichte van de totale baten.             minder
                                                                                 in te terengrond  eeneigen
                                                                                               op het   gemeente     verkoopt,
                                                                                                               vermogen.         hoe hoger de
                                                                                                                           De rapportcijfers      grondpo-
                                                                                                                                               geven   daarmee  de cijfers in dit rapport dan ook in de context van de ontwikkelingen
De immense
       Het geeftuitdagingen    waarvan
                    een indicatie    gemeenten
                                        de mate voor    staan,
                                                   waarin        waren en en
                                                            de rentelasten       sitiegecombineerd
                                                                                 een   en hoe hoger beeld
                                                                                                        de boekwaarde.      Een grondexploitatie
                                                                                                                van de financiële  uitgangssituatievan van
zijn voor   BDO reden op
       de aflossingen     omdedeexploitatie
                                  financiële gezondheid
                                              drukken. Een vanlaag
                                                                 gemeenten
                                                                    percentage   10% of hoger
                                                                                 gemeenten      nú,wordt
                                                                                                    en hetbeschouwd      als kwetsbaar.
                                                                                                            financieel meerjarenperspectief      dat op ze
in kaart   te brengen
       is veelal
en aanbevelingen
       of ze allemaal
                        en de
                  gunstig.
                      opworden
                               belangrijkste
                            Omdat
                          een rij te
                                               bevindingen,
                                     bij leningen   onzekerheid
                                     zetten. Zes jaar
                                   terugbetaald,       op dit
                                                   wordt
                                                               conclusies
                                                                   kan bestaan
                                                           rij hebben
                                                               kengetalwezowel
                                                                                 afkomt. Bij de totstandkoming van deze score en ranking is zoveel
                                                                                 De belastingcapaciteit
                                                                                 mogelijk    gebruikgemaaktgeeft      aan
                                                                                                                 van de    hoe de mogelijkheid
                                                                                                                        signaleringswaarden          van
                                                                                                                                                 (ondergren-
                                                                                                                                                                ‘We kijken ook naar de financiële
rapportcijfers
       berekendtoegekend
       gelden.
getallen    waarEen
                              op basis van deals
                   inclusief (gecorrigeerd)
                      hogere schuldquote
                  gemeenten
                                                 openbare
                                                   exclusieffinanciële   ken-
                                                               de doorgeleende
                                              hoeft overigens niet per defi-
                               over rapporteren:
                                                                                 een gemeente
                                                                                 zen)
                                                                                 eel
                                                                                                    om belastingen
                                                                                       die de provincies
                                                                                 hettoezicht
                                                                                      landelijkopgemiddelde.
                                                                                                                       te heffen zich
                                                                                                            als toezichthouders         verhoudt
                                                                                                                                  hanteren          totfinanci-
                                                                                                                                              bij het
                                                                                                    gemeenten. De belangrijkste belastingen die
                                                                                                                                                                  toekomst van gemeenten in de
       nitie een slecht teken te zijn. Een gemeente is immers een ‘be-
       stedingshuishouding’. Het hoofddoel is niet om zo veel moge-
  S olvabiliteit
                                                                                 gemeenten heffen zijn de onroerendezaakbelasting op
                                                                                 huizen en bedrijfspanden, en de riool- en afvalstoffenheffing.
                                                                                 Ranking
                                                                                                                                                                  vorm van de saldi van de begro-
  N    lijk eigen vermogen
    etto-/gecorrigeerde       dan wel middelen aan te houden en daar
                             schuldquote                                         Als ditranking,
                                                                                 Deze      kengetal  laagdeis,Financiële
                                                                                                  ofwel        betekent benchmark
                                                                                                                         het dat eenNederlandse
                                                                                                                                       gemeente gemeen-           tingen 2024 tot en met 2028’
  G    rendementen uit te halen, maar veel meer
    rondexploitatie                                      om de inkomsten
                                                      Kengetallen                meer
                                                                                 ten  vaninkomsten
                                                                                            BDO, hebbenuit belastingen
                                                                                                            we verdeeldzounaarkunnen
                                                                                                                                omvang verwerven.
                                                                                                                                          van gemeenten.
       optimaalexploitatieruimte
  S tructurele    in te zetten ten behoeve van betere toegelicht
                                                              voorzieningen      Daarbij willen we benadrukken dat de ranking weergeeft hoe het
  B    voor de burgers en andere maatschappelijke baten.
    elastingcapaciteit                                                          staat met de financiële positie van gemeenten. Het zegt echter                 die wij waarnemen in de sector. Daarnaast hebben wij vertegen-
                                                                                 niets over hoe gemeenten functioneren richting hun burgers. De                 woordigers van gemeenten, het Rijk, de Vereniging van Nederlandse
Begrotingen tellen ook mee                                                       ene gemeente vindt al snel een bestemming voor al het geïnde be-               Gemeenten (VNG) en de Bank Nederlandse Gemeenten (BNG) uit-
De vijf financiële kengetallen op basis van de jaarcijfers 2023 vor-             lastinggeld, terwijl de andere gemeente geld overhoudt, omdat er               genodigd om hun visie te delen tijdens een rondetafeldiscussie. We
men de basis voor de analyses. Maar ze zijn een momentopname                     bijvoorbeeld onvoldoende capaciteit is om de middelen daadwer-                 vroegen hen hoe en waarom zij hun financiële beleid vormen en wat
op basis van de laatst vastgestelde jaarcijfers en weerspiegelen                 kelijk te besteden. Elke gemeente heeft daarbij een eigen verhaal.             hun ervaringen en adviezen zijn die zij met andere gemeenten willen
daarmee – in een roerige tijd als de huidige – onvoldoende het                   Strategie, beleid en uitvoering van gemeenten beoordelen wij in                delen. De inzichten uit de rondetafeldiscussie, die in november
toekomstperspectief. Daarom kijken we ook naar de financiële                     deze ranking dan ook niet. We beoordelen slechts de financiële                 plaatsvond, bieden een waardevolle aanvulling op de cijfers door een
toekomst van gemeenten in de vorm van de saldi van de begro-                     gezondheid op basis van de vastgestelde jaarrekening 2023 en de                directe blik vanuit de sector zelf.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>44 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                           AANLEIDING, AANPAK EN VERANTWOORDING VAN HET ONDERZOEK
Zo is de ranking samengesteld
BDO heeft de financiële situatie van Nederlandse gemeenten in          Signaleringswaarden                                                  is het om een gemeente een score te geven zonder rekening te
beeld gebracht, met elkaar vergeleken en een financiële ranking        In het Gemeenschappelijk Financieel Toezichtkader 2020 (GTK          houden met hoge tekorten in de komende jaren? Stel, een ge-
gemaakt op basis van de jaarcijfers over 2023 en de primitieve         2020) zijn de signaleringswaarden ‘minst risicovol’, ‘neutraal’ en   meente heeft eind 2023 een vermogen van € 100 miljoen
begrotingen 2024 en 2025-2028. In dit hoofdstuk leggen we              ‘meest risicovol’ toegekend aan de vijf kengetallen: solvabiliteit,  en per saldo is het begrote resultaat over de jaren 2024-2028
uit hoe en met welke rekenmethode deze lijst tot stand is              netto-/gecorrigeerde schuldquote, grondexploitatie, structurele      € 10 miljoen negatief. Dan krimpt het eigen vermogen met
gekomen.                                                               exploitatieruimte en belastingcapaciteit. Deze signaleringswaar-     10%. Dit leidt dan tot een correctie van de score van 10
                                                                       den vormen de grondslag voor de rapportcijfers. Dit betekent         punten. Als deze gemeente een 9 scoorde op basis van
We hebben voor het samenstellen van de ranking gebruikgemaakt          dat een gemeente die op alle vijf ratio’s ‘minst risicovol’ volgens  de vijf financiële ratio’s, scoort de gemeente per saldo
van de vaste financiële kengetallen uit de jaarstukken van gemeen-     de indeling van de provincie scoort, een score van 100 behaalt,      een 8.
ten. Met ingang van de jaarrekening 2015 en de begroting 2016          en daarmee in eerste instantie een rapportcijfer 10 in onze ana-
is elke gemeente verplicht om in de jaarstukken en begroting                                                                                Puntenwaardering
te werken met dezelfde kengetallen: de nettoschuldquote, de                                                                                 Om op basis van de scores van gemeenten op
netto­schuldquote gecorrigeerd voor verstrekte leningen, de
solvabiliteitsratio, de grondexploitatie, de structurele exploitatie-
                                                                       ’De financiële positie                                              al deze verschillende punten één totaalra-
                                                                                                                                            ting per gemeente te kunnen berekenen,
ruimte en de belastingcapaciteit.                                        inzichtelijker maken en de                                         heeft BDO deze signaleringswaarden
                                                                                                                                            van Nederlandse gemeenten beoor-
Daarbij zijn de solvabiliteitsratio, de nettoschuldquote en het finan­   vergelijkbaarheid tussen                                           deeld, gewogen en daaraan punten
cieel meerjarenperspectief het meest bepalend voor de financiële                                                                            toegekend. Daarbij hebben we
gezondheid van gemeenten. Deze uniforme rapportage heeft als             gemeenten vergroten’                                               één keer rekening gehouden
doel om de gemeentelijke financiële positie inzichtelijker te maken                                                                         met de nettoschuldquote: de
en de vergelijkbaarheid tussen gemeenten te vergroten.Daar komt                                                                             nettoschuldquote gecorri-
bij dat ook provincies bij het financieel toezicht dat zij houden op   lyse krijgt. Een gemeente die op alle vijf ratio’s ‘meest risicovol’ geerd voor alle verstrekte
gemeenten een meer uniforme signaleringsmethode hanteren: het          scoort, behaalt in onze analyse een score van 32, en daarmee een     leningen.
in 2018 opgestelde Gemeenschappelijk Financieel Toezichtkader          rapportcijfer 3. Scores zijn afgerond op hele getallen. Vervolgens
2020 (GTK 2020). Dit wijst aan elk kengetal een signaleringswaarde     kan het rapportcijfer beïnvloed worden door de begrotingssaldi
toe: ‘minst risicovol’, ‘neutraal’ en ‘meest risicovol’.               2024-2028, maar alleen indien dit negatief is. Immers: hoe reëel
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>45 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                              AANLEIDING, AANPAK EN VERANTWOORDING VAN HET ONDERZOEK
Meegewogen effecten eigen vermogen                             rapportcijfer 10. Gemeenten die bij alle financiële kengetallen  niet meegewogen. De begrote kengetallen wijken in de praktijk
In de scores voor de kengetallen speelt de solvabiliteit een   scoren in de categorie ‘meest risicovol’ krijgen de laagst moge- bovendien soms sterk af van de realisatie.
belangrijke rol. Hierin is het eigen vermogen van de gemeente  lijke score van 32 punten, ofwel een rapportcijfer 3,2, afgerond
meegewogen. Bij de weging van de begrotingscijfers gaan wij    een 3. Dit kan nog verder omlaag als deze gemeenten ook nog      Primitieve begrotingen
uit van de resultaten vóór bestemming. Wij beschouwen dit      een negatief saldo verwachten voor de komende vijf jaar.         Verder realiseren we ons dat we ook dit jaar onze berekeningen
als het beste uitgangspunt om gemeenten onderling te verge-                                                                     hebben gebaseerd op primitieve begrotingen van het lopende
lijken. Wij gaan ervan uit dat gemeenten die over de periode   Nuanceringen                                                     jaar 2024, vastgesteld in oktober 2023. Dit kan inmiddels ach-
2024-2028 opgeteld een tekort ramen (vóór bestemming), een     De kengetallen die als basis dienen voor onze benchmark willen   terhaalde informatie zijn. Tegelijkertijd werken ze nog wel door
beroep zullen doen op het eigen vermogen. Daarmee corrigeren   we wel enigszins nuanceren. Zo kan het voorkomen dat een ge-     in onze cijfers. Deze primitieve begrotingen maken immers deel
we in feite de omvang van het eigen vermogen die in de kenge-  meente gronden exploiteert via een andere entiteit, waardoor     uit van het tekort over de jaren 2024-2028. We hebben gekeken
tallen over 2023 is verdisconteerd.                            de gronden buiten de jaarrekening blijven en dus ook geen im-    of we dit kunnen wijzigen in de systematiek door voor 2024
                                                               pact hebben op de Grex (grondexploitatie)-ratio. Ook is het zo   de gewijzigde begrotingen als uitgangspunt te nemen, maar
Het effect van het slinken van het eigen vermogen bevat                                                                         gemeenten rapporteren dit niet consistent. Niet alle gemeen-
meerdere aspecten.                                                                                                              ten nemen een gewijzigde begroting 2024 op in hun begroting
  Beleidsmatig verankerde inzet van reserves voor de dekking
   van onder andere kapitaallasten en projecten die onderdeel
                                                               ‘Het effect van resultaat­                                      2025. Dat maakt het vrijwel onmogelijk om gemeenten met
                                                                                                                                elkaar te vergelijken. Daarom hebben we uiteindelijk be-
   zijn van het begrotingsresultaat vóór bestemming.
  Doorgeschoven projecten/opgaven die via reserves worden
                                                                 bestemming wegen wij bij                                       sloten de systematiek niet aan te passen. In het geval dat
                                                                                                                                we de gewijzigde begrotingen 2024 wél hadden mee-
   afgewikkeld.                                                  gemeenten met een negatief                                     genomen, waren de cijfers hoogstwaarschijnlijk lager
  Incidentele lasten die onderdeel zijn van het begrotings-                                                                    uitgevallen. Gemeenten met een gewijzigde begro-
   resultaat vóór bestemming.                                    cumulatief begrotingsresultaat                                 ting 2024 in de meerjarenbegroting 2025-2028
  Het (structurele) begrotingstekort.                                                                                          hadden aanvankelijk € 442 miljoen negatief
                                                                 mee in het rapportcijfer’                                      begroot en stelden dit bij naar € 1,1 miljard
Bovenstaande aspecten hebben allemaal een (potentieel)                                                                          negatief. Tegelijkertijd zien we vaak ook
neerwaarts effect op het eigen vermogen. Het effect van re-                                                                     dat tekorten ‘meevallen’, omdat het voor
sultaatbestemming wegen wij bij gemeenten met een negatief     dat gemeenten op basis van de verslaggevingsregels tot 2017      gemeenten vaak lastig is om plannen
cumulatief begrotingsresultaat mee in het rapportcijfer. Wij   niet verplicht waren om zogenaamde activa met maatschappe-       daadwerkelijk gerealiseerd te krijgen.
realiseren ons dat veel gemeenten sturen op de begrotingssaldi lijk nut te activeren. Daardoor kunnen we gemeenten niet in alle
inclusief reservemutaties. Wij hebben hiervoor uitgelegd hoe   gevallen 100% met elkaar vergelijken.
wij dit in de rapportcijfers hebben meegenomen.
                                                               Daarnaast hoeven gemeenten volgens de verslaggevingsregels
Ook met deze wegingsmethode kunnen gemeenten de maxi-          ‘voorzieningen’ niet altijd op te nemen in de jaarrekening. Zo
male 100 punten scoren als ze op alle financiële kengetallen   staan voorzieningen voor personele verplichtingen bijvoorbeeld
uitkomen in de categorie ‘minst risicovol’ en geen negatief    heel beperkt op de balans, en die voor onderhoud ook niet al-
saldo verwachten voor de komende vijf jaar. Ze krijgen dan een tijd. Voorzieningen buiten de jaarrekening hebben we daarom
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>46 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                                                                                   AANLEIDING, AANPAK EN VERANTWOORDING VAN HET ONDERZOEK
Beperkingen                                                          Kengetallen       en waarderingscijfers zoals in het GTK 2020
Tot slot maken we gebruik van de begrotingssaldi en ook daar
zitten beperkingen aan. We realiseren ons dat begrotingen per de-   Waarderingscijfer                         Minst risicovol(%) Neutraal (%)     Meest risicovol (%)
finitie een zekere mate van subjectiviteit en een onzeker karakter
                                                                    Nettoschuldquote                          <90                90-130           >130
                                                                    Nettoschuldquote gecorrigeerd
                                                                                                              <90                90-130           >130
‘Gemeenten steken veel tijd                                        voor alle verstrekte leningen
                                                                    Solvabiliteitsratio                       >50                20-50            <20
  en energie in de kwaliteit                                        Grondexploitatie                          <20                20-35            >35
  van de begroting, dat is voor                                     Structurele exploitatieruimte (begroting) >0                 0                <0
  hen het belangrijkste                                             Belastingcapaciteit                       <95                95-105           >105
  sturingsinstrument’
hebben, en vaak niet uitkomen. Tegelijkertijd steken gemeenten       De BDO-rekenmethode: signaleringswaarden en puntenverdeling
 veel tijd en energie in de kwaliteit van de begroting, houden pro-
    vincies hierop toezicht en is de begroting richtinggevend voor  Waarderingscijfer                         Minst risicovol    Neutraal         Meest risicovol
      college en raad. Voor gemeenten is de begroting dan ook het
         belangrijkste sturingsinstrument.                          Solvabiliteitsratio                       40                 27               13
                                                                    Nettoschuldquote gecorrigeerd
                                                                                                              30                 20               10
             We moeten de Financiële benchmark Nederlandse          voor alle verstrekte leningen
               gemeenten bekijken met deze nuanceringen in het      Grondexploitatie                          15                 10               5
                 achterhoofd. Desalniettemin biedt deze ran-
                    king een goed beeld van hoe de verschillende    Structurele exploitatieruimte (begroting) 10                 6                3
                      gemeenten er financieel voorstaan, ook in
                        vergelijking tot elkaar. En de ontwikkeling Belastingcapaciteit                       5                  3                1
                          van de rapportcijfers ten opzichte van
                             voorgaande jaren geeft een goed beeld                                            100                66               32
                               van wat er financieel gaande is bij
                                 gemeenten individueel en in de
                                   sector als geheel.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>BRANCHEGROEP OVERHEID
De adviseurs van BDO willen een bijdrage leveren aan een goed functionerende overheid en
zien gemeenten als de regionale regisseur van de toekomst. Met de overheveling van taken
uit het sociaal domein van het Rijk naar gemeenten, de energietransitie, de woningmarkt,
en uiteraard de financiële uitdagingen die dit alles met zich meebrengt, zijn een doelmatige
en doeltreffende bedrijfsvoering bij gemeenten belangrijker dan ooit. Daar kunnen we u
bij helpen.
Meer informatie
Voor meer informatie naar aanleiding van dit onderzoeksrapport of over
de Branchegroep Overheid van BDO, kunt u contact opnemen met:
Telefoon: 088 - 236 48 06
E-mail: overheid@bdo.nl
Internet: bdo.nl/overheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>48 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025                                              BRANCHEGROEP OVERHEID
BRANCHEGROEP OVERHEID
DE ONDERZOEKERS/CONTACTPERSONEN               MT BRANCHEGROEP OVERHEID
           C.M. (Marc) Steehouwer RA MSc              C.M. (Marc) Steehouwer RA MSc
           Partner BDO Audit & Assurance              Partner BDO Audit & Assurance
           voorzitter branchegroep Overheid           voorzitter branchegroep Overheid
           T 06 – 46 10 55 43                         T 06 – 46 10 55 43
           E marc.steehouwer@bdo.nl                   E marc.steehouwer@bdo.nl
           E.R. (Esther) Kuik-van Wijk RA MSc         Mr. E.H.C. (Erik) Bakx
           Partner BDO Audit & Assurance              Partner BDO Tax & Legal
           T 06 – 13 55 81 69                         T 06 – 30 40 46 60
           E ester.kuik@bdo.nl                        E erik.bakx@bdo.nl
           Drs. M. (Marco) Pot                        Drs. M. (Marco) Pot
           Partner BDO Advisory                       Partner BDO Advisory
           T 06 – 11 00 31 51                         T 06 – 11 00 31 51
           E marco.pot@bdo.nl                         E marco.pot@bdo.nl
                                                                                       COLOFON
           B. (Beryl) Dekker MSc                      Drs. D.O. (Dennis) Meeuwissen RA Tekst Irene Schoemakers
           Manager BDO Audit & Assurance              Partner BDO Audit & Assurance
           T 06 – 23 07 55 37                         T 06 - 52 61 50 67               Concept & realisatie Monte Media
           E beryl.dekker@bdo.nl                      E dennis.meeuwissen@bdo.nl       Vormgeving Ivo van IJzendoorn
                                                                                       Infographic Ivo van IJzendoorn,
                                                                                       Dimitry de Bruin
                                                                                       Fotografie ANP Photo, Friso Keuris
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>                      BDO is een op naam van Stichting
                      BDO te Amsterdam geregistreerd merk.
                      In deze publicatie wordt BDO gebruikt
                      ter aanduiding van de organisatie die
                      onder de merknaam ‘BDO’ actief is op
                      het gebied van de professionele dienst-
Een              kijk
                      verlening (accountancy, belastingadvies
                      en advisory).
op waarde
                      BDO Accountants & Adviseurs is
                      een op naam van BDO Holding B.V. te
                      Eindhoven geregistreerde handelsnaam
                      en wordt gebruikt ter aanduiding van
                      een aantal met elkaar in een groep
                      verbonden rechtspersonen, die ieder
                      afzonderlijk onder de merknaam ‘BDO’
                      actief zijn op een bepaald terrein van
                      de professionele dienstverlening
                      (accountancy, belastingadvies en
                      advisory).
                      BDO Holding B.V. is lid van BDO
                      International Ltd, een rechtspersoon
                      naar Engels recht met beperkte aan-
                      sprakelijkheid, en maakt deel uit van
                      het wereldwijde netwerk van juridisch
                      zelfstandige organisaties die onder de
                      naam ‘BDO’ optreden.
                      BDO is de merknaam die wordt gebruikt
                      ter aanduiding van het BDO-netwerk
01/2025 – PS2501      en van elk van de BDO Member Firms.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>FINANCIËLE BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN VAN BDO
MET 50.000 - 100.000 INWONERS (26-50)
  Ranking 1 - 25                            Ranking 26 - 50         Ranking 51 - 63
                                                                                                                                                                           Ratioanalyse (2023)                                                                        Begrotingssaldi                                                                                                   Opbouw cijfer 2023
                                                                                                                                                        Nettoschuldquote                                                                                                                                                                                       Nettoschuldquote
                       Gestegen/gedaald/
                                                                                          Inwonersaantallen                       Solvabiliteitsratio                                                                      Belastingcapaciteit                                                                      Rapportcijfer 2023   Solvabiliteitsratio                                                                     Belastingcapaciteit
                                                                                                                                                                                                      Structurele                                                                                                                                                                                            Structurele
                                                                                                                                                                                   Grondexploitatie                                                                                                                                                                                       Grondexploitatie
                                                                                                                                                                                                                                                                                Eigen vermogen   Begrotingssaldi/                                                                                                                                      Begrotingssaldi/
                                                                                                                                                                                                                                                    Som van
                                                                                                                                                        gecorrigeerd voor alle                                                                                                                                                                                 gecorrigeerd voor alle
        Ranking 2023
                                                                                                                                                                                                                                                    begrotingssaldi
                       gelijk gebleven      Gemeente                                                                 Provincie                          verstrekte leningen                           exploitatieruimte                             2024 t/m 2028               2023             eigen vermogen                                                verstrekte leningen                           exploitatieruimte                         eigen vermogen
        26                                Barneveld                                  62.592                  Gelderland         34,8%                    85,1%                  23,4%                2,1%                96,0%                  -11.833.000               135.031.000           -8,8%                    7               27                          30                   10                    10                   3                     -9
        27                                Bergen op Zoom                             69.694                  Noord-Brabant      22,0%                   54,6%                   6,5%                  1,7%               106,3%                  -9.987.000                80.434.000           -12,4%                   7               27                          30                   15                    10                    1                   -12
        28                                Capelle aan den IJssel                     67.925                  Zuid-Holland       58,9%                    21,4%                   0,1%                -1,1%               82,9%                  -43.031.000               191.120.000           -22,5%                   7              40                           30                   15                      3                  5                   -23
        29                                Hengelo                                    83.058                  Overijssel         18,4%                   40,2%                   11,1%                1,3%                86,3%                   -5.341.000               141.132.000           -3,8%                    7                13                         30                   15                    10                   5                     -4
        30                                Roermond                                   60.743                  Limburg            39,7%                   28,3%                    1,3%                -1,3%               105,0%                  -7.541.000               106.581.000           -7,1%                    7               27                          30                   15                      3                   1                    -7
         31                               Kampen                                     56.177                  Overijssel         34,8%                    47,0%                  0,3%                 4,2%                68,3%                  -16.542.000                89.578.000           -18,5%                   7               27                          30                   15                    10                   5                    -18
        32                                Hardenberg                                 62.932                  Overijssel         48,0%                   36,0%                   4,0%                 4,0%                90,0%                  -25.565.000               128.178.000           -19,9%                   7               27                          30                   15                    10                   5                   -20
        33                                Lansingerland                              65.594                  Zuid-Holland       63,0%                   26,0%                   47,0%                1,0%                95,0%                  -54.879.000               252.148.000           -21,8%                   7              40                           30                      5                  10                   3                   -22
        34                   *             Waalwijk                                   50.302                  Noord-Brabant      39,2%                   66,9%                   -0,3%                3,3%                81,4%                  -23.221.000               111.432.000           -20,8%                   7               27                          30                   15                    10                   5                    -21
        35                                Nieuwegein                                 65.971                  Utrecht            30,0%                    55,0%                   7,2%                -1,0%               90,0%                  -15.780.000               113.366.000           -13,9%                   7               27                          30                   15                      3                  5                    -14
        36                                Maashorst                                  59.222                  Noord-Brabant      48,4%                    26,7%                  10,9%                4,8%                78,7%                  -26.775.000               125.399.000           -21,4%                   7               27                          30                   15                    10                   5                    -21
        37                                Den Helder                                 56.432                  Noord-Holland      23,0%                   48,0%                   4,0%                 1,0%                98,0%                  -13.937.000                 71.901.000          -19,4%                   7               27                          30                   15                    10                   3                    -19
        38                                Schiedam                                   81.838                  Zuid-Holland       24,7%                  112,6%                   4,2%                 2,8%                98,3%                  -18.294.000               180.229.000           -10,2%                   6               27                          20                   15                    10                   3                    -10
        39                                Gouda                                      75.758                  Zuid-Holland       25,2%                   68,4%                   8,0%                 0,6%                117,7%                 -21.842.000               113.793.000           -19,2%                   6               27                          30                   15                    10                    1                   -19
        40                                Katwijk                                    66.966                  Zuid-Holland       28,0%                    76,0%                  6,0%                 0,0%                103,0%                 -18.895.000               101.436.000           -18,6%                   6               27                          30                   15                      6                  3                    -19
        41                                Veenendaal                                 69.440                  Utrecht            34,0%                    57,0%                  4,9%                 -0,5%               79,0%                  -19.709.000               107.706.000           -18,3%                   6               27                          30                   15                      3                  5                    -18
        42                                Hoogeveen                                  56.591                  Drenthe            33,4%                   24,0%                   5,4%                 7,9%                95,0%                  -20.187.000                 75.517.000          -26,7%                   6               27                          30                   15                    10                   3                   -27
        43                                Woerden                                    53.724                  Utrecht            26,0%                  102,0%                   3,0%                 4,0%                107,0%                 -12.979.703                84.466.000           -15,4%                   6               27                          20                   15                    10                    1                   -15
        44                ***              Voorne aan Zee                             74.304                  Zuid-Holland       36,0%                   83,0%                   17,0%                -3,0%               101,7%                 -38.376.000               181.268.000           -21,2%                   6               27                          30                   15                      3                  3                    -21
        45                                Lelystad**                                 84.080                  Flevoland          29,0%                  -12,0%                   0,3%                 0,0%                89,3%                  -34.782.000               131.613.000           -26,4%                   6               27                          30                   15                      6                  5                   -26
        46                                Assen                                      69.701                  Drenthe            38,0%                   59,0%                   7,0%                 -2,2%               85,0%                  -49.159.000               194.691.000           -25,2%                   5               27                          30                   15                      3                  5                   -25
        47                                Krimpenerwaard                             57.785                  Zuid-Holland       39,0%                     9,0%                  0,0%                 3,0%                98,0%                  -30.528.000                93.725.000           -32,6%                   5               27                          30                   15                    10                   3                   -33
        48                                Land van Cuijk                             91.722                  Noord-Brabant      45,0%                   32,0%                   7,0%                 5,0%                86,0%                  -68.914.000              189.000.000            -36,5%                   5               27                          30                   15                    10                   5                   -36
        49                                Altena                                     58.277                  Noord-Brabant      31,3%                   60,8%                   3,8%                 2,5%                93,3%                  -27.194.000                73.257.000           -37,1%                   5               27                          30                   15                    10                   5                   -37
        50                                Almelo                                     74.317                  Overijssel         32,0%                   30,0%                   5,0%                 3,0%                109,0%                 -39.998.000               120.516.000           -33,2%                   5               27                          30                   15                    10                    1                  -33
* / ** / *** Zie toelichting onder de ranking.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>