<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>           RAAP-RAPPORT 2970
           Tussen Aa-dal en Rooise Heide
           Herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente
           Schijndel
Versie 6.9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>   Colofon
   Opdrachtgever: Gemeente Schijndel
   Titel: Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente
           Schijndel
   Status: eindversie
   Datum: 26 oktober 2015
   Auteurs: ir. L.J. Keunen (RAAP), drs. C.J.B.P. Frank (MAB), S. van der Veen MA (RAAP)
   & drs. M.E.D. Lemmens (MAB)
   Projectcode: SCHLA2
   Bestandsnaam: RA2970_SCHLA2
   Projectleider: ir. L.J. Keunen
   Projectmedewerkers: S. van der Veen MA, drs. C.J.B.P. Frank & drs. M.E.D. Lemmens
   Bevoegd gezag: Gemeente Schijndel
   ISSN: 0925-6229
   RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V.
   Leeuwenveldseweg 5b                           telefoon: 0294-491 500
   1382 LV W eesp                                telefax: 0294-491 519
   Postbus 5069                                  E-mail: raap@raap.nl
   1380 GB W eesp
   © RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V., 2015
   RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade
   voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.
Versie 6.9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
Samenvatting
De gemeente Schijndel heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau en het Monumenten Advies
Bureau via Buro Waalbrug gevraagd het erfgoedbeleid te herijken. Belangrijkste doel was het
inzichtelijk krijgen van de precieze redenen waarom specifieke gebieden, elementen of objecten
hoog, gemiddeld of laag gewaardeerd werden. Aanleiding voor deze herijking was het actualise-
ren van het bestemmingsplan waarin deze cultuurhistorische waarden dienden te worden vastge-
legd.
Basis voor het uit te voeren werk vormde een cultuurhistorische waardenkaart die was opgesteld
door het SRE, voorloper van de huidige Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant. RAAP en MAB heb-
ben in antwoord op deze vraag een projectaanpak geformuleerd die uitgaat van een gedeeltelijke
herziening van de bestaande inventarisatie- en waarderingskaart op het gebied van de land-
schapstypen, een aanvullende inventarisatie en een beargumenteerde herwaardering van land-
schapselementen/-structuren en van het gebouwd erfgoed.
Een belangrijk resultaat van het onderzoek met het oog op de toepassing is een waardering van
cultuurlandschappen, waaruit blijkt dat de belangrijkste waarden (hoog en zeer hoog) geconcen-
treerd zijn in de bosgebieden ten noorden van de kern, de heide- en broekontginningen Oude
Molenheide, Vlagheide en Rooische Heide alsmede een verspreid aantal gebieden in het kam-
penlandschap ten westen en zuiden van de bebouwde kom. Hoog en zeer hoog gewaardeerde
elementen, met name wegen maar ook groen en kleinere elementen als poelen, vinden we ver-
spreid over de gehele gemeenten. Langs de oude wegen van het kampenlandschap en in minde-
re mate in de jonge ontginningen vinden we de waardevolle historische bouwkunst, waarvan
alles vanaf een middelmatige waarde op de waarderingskaart is aangegeven. Geconcentreerd
zijn zij in een aantal stedenbouwkundige ensembles. Voor landschapselementen, bouwkunst en
stedenbouw is het belangrijk op te merken dat alleen die objecten op de kaarten zijn opgenomen,
die in het bestemmingsplangebied (buitengebied) vallen.
Wij adviseren om de planologische borging te richten op de afzonderlijke onderdelen landschap-
pen, landschapselementen, bouwkunst en bouwkunstensembles. Hiervoor kunnen passende
dubbelbestemmingen worden opgenomen, en per dubbelbestemming dient nagegaan te worden
welke waarderingsklassen geborgd zouden moeten worden. In het rapport hebben we ons advies
dienaangaand nader uitgewerkt.
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                              [3]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
Inhoudsopgave
Samenvatting ........................................................................................................................................ 3
Inhoudsopgave ........................................................................................................................ 4
1   Inleiding ............................................................................................................................. 5
    1.1   Aanleiding en aanpak .............................................................................................................. 5
    1.2 Onderzoeksgebied ..................................................................................................................... 5
2 Methoden en bronnen ........................................................................................................... 6
    2.1   Algemene uitgangspunten ........................................................................................................ 6
    2.2   Historisch cultuurlandschap ..................................................................................................... 7
    2.3 Landschapselementen.............................................................................................................. 12
    2.4   Historische bouwkunde .......................................................................................................... 15
3 Toelichting op de kaarten .................................................................................................... 21
    3.1 Historisch cultuurlandschap ...................................................................................................... 21
    3.2 Landschapselementen.............................................................................................................. 33
    3.3 Bouwkunst en stedenbouw ....................................................................................................... 35
4 Adviezen ............................................................................................................................ 45
    4.1 Inleiding .................................................................................................................................. 45
    4.2 Historisch cultuurlandschap ...................................................................................................... 45
    4.3 Landschapselementen.............................................................................................................. 46
    4.4 Historische bouwkunst en stedenbouw ...................................................................................... 47
Literatuur .............................................................................................................................. 53
Overzicht van figuren, tabellen en kaartbijlagen ..................................................................... 54
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                                                                       [4]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
1 Inleiding
1.1 Aanleiding en aanpak
De gemeente Schijndel heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau en het Monumenten Advies
Bureau via Buro Waalbrug gevraagd het erfgoedbeleid te herijken. Belangrijkste doel was het
inzichtelijk krijgen van de precieze redenen waarom specifieke gebieden, elementen of objecten
hoog, gemiddeld of laag gewaardeerd werden.
RAAP en MAB hebben in antwoord op deze vraag een projectaanpak geformuleerd die uitgaat
van een gedeeltelijke herziening van de inventarisatie- en waarderingskaart op het gebied van
de landschapstypen en een aanvullende inventarisatie en beargumenteerde herwaardering van
landschapselementen/-structuren en van het gebouwd erfgoed.
De kartering en waardering van landschapstypen werd uitgevoerd door ir. Luuk Keunen (RAAP),
die tevens als projectleider van de herijking vanuit RAAP optrad. Herwaardering van de land-
schapselementen en –structuren vond plaats door Frank van Bakel, Wim Bekkers, Peter Smul-
ders, Joop Verhagen, Tim Verhagen en Erik Verkuijlen van de gemeente Schijndel, waarbij Ste-
ven van der Veen MA (RAAP) de instruering, inhoudelijke begeleiding en uitwerking verzorgde.
Cees-Jan Frank en Miranda Lemmens (MAB) voerden de aanvullende inventarisatie en de waar-
dering van het onderdeel ‘bouwkunst en stedenbouw’ uit. De klankbordgroep, bestaande uit Joop
Steenbakkers (Stichting Brabantse Boerderij), Jan Aalders, Frans Abrahams, Ruud Hemelaar en
Gerard van Kaathoven (Heemkundekring Schijndel), Leo Telgenkamp en Karina Tribels (NMC
Schijndel) en Anton van den Broek (ZLTO Schijndel), leverde tijdens twee bijeenkomsten waar-
devolle opmerkingen aan.
1.2 Onderzoeksgebied
De herijking van het erfgoedbeleid is primair gericht op het bestemmingsplangebied ‘Agrarisch
Buitengebied’ van de gemeente Schijndel. De landschapstypologische kartering werd uitgevoerd
voor het totale grondgebied van de gemeente Schijndel, zodat ook de prestedelijke landschap-
pen zichtbaar werden. De aanvullende inventarisatie en de waardering van landschapselementen
en bouwkunst hebben zich beperkt tot het buitengebied.
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                               [5]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
2 Methoden en bronnen
2.1 Algemene uitgangspunten
Voornaamste doel van dit rapport en de bijbehorende kaartbijlagen is het inzichtelijk maken van
de aanwezige cultuurhistorische waarden op het grondgebied van de gemeente Schijndel en de
feitelijke karakteristieken/kenmerken die tot deze waarden leiden. Onder cultuurhistorische
waarden verstaan we binnen deze context bovengrondse ruimtelijke structuren, sporen, objecten
en relicten uit het verleden, waaraan een wetenschappelijke, politieke en/of maatschappelijke
waarde als erfgoed wordt toegekend.
Het eindproduct van het onderzoek bestaat uit uitgewerkte kaartbeelden gekoppeld aan een
geografisch informatiesysteem (GIS met databases) met exacte gegevens over de geografische
ligging en aard van waardevolle cultuurlandschappelijke en historisch-bouwkundige elementen.
De presentatieschaal van de cultuurhistorische waardenkaart, bestaande uit twee kaartbladen, is
1:10.000.
Ten behoeve van de kartering zijn de volgende bronnen gebruikt:
- Tiendkaart Schijndel, 1757;
- kadastrale minuutplans, ca. 1832;
- Topografisch-Militaire Kaart (TMK), ca 1840 en ca 1850, als veldminuut, in nettekening en
   steendruk;
- Chromotopografische Kaart des Rijks (bonneblaadjes), ca. 1910 en ca. 1935;
- Topografische Kaart van Nederland, 1954-heden;
- Bodemkaart en geomorfologische kaart als GIS;
- algemene literatuur over Noord-Brabant en bijzondere literatuur over (delen van) de gemeente
   Schijndel (zie literatuurlijst);
- databases behorend tot de erfgoedkaart van de gemeente Schijndel (SRE) 1;
- Actueel Hoogtebestand Nederland 0,5 meter grid (AHN2).
De landschapstypering is volledig nieuw opgesteld ter vervanging van de analyse van historisch
grondgebruik op de erfgoedkaart, waarvan de vertaling in het bestemmingsplan problematisch
bleek te zijn. De nieuwe kartering maakt het mogelijk meer op hoofdlijnen waardevolle karakte-
ristieken van specifieke deelgebieden/landschappen te borgen. Het betreft dan bijvoorbeeld de
algemene beplantings- en bebouwingskarakteristiek van bepaalde landschappen in historisch
perspectief, onafhankelijk van het exacte perceel waar zich die bevindt. De inventarisatie van
landschapselementen, waarbij het vooral om wegen gaat, is op onderdelen aangevuld en geïnte-
greerd op basis van de erfgoedkaart. De elementen in de categorieën reliëf en historische verka-
1
  Berkvens & Leenders, 2013
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                [6]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
veling zijn volledig aanvullend geïnventariseerd aan de hand van het AHN2 en vergelijking met
historische kaarten. Alle elementen zijn aanvullend gewaardeerd. De database van historische
bouwkunst is op onderdelen herzien en uitgebreid, en vervolgens zijn ook deze objecten (op-
nieuw) gewaardeerd.
2.2 Historisch cultuurlandschap
2.2.1 Achtergrond en uitgangspunten
Het landschap van de gemeente Schijndel is een complex geheel dat is ontstaan onder invloed
van natuurlijke en menselijke factoren. Bij de typering van het historisch cultuurlandschap be-
schrijven we de wijze waarop de mens haar invloed heeft laten gelden in het landschap (en
daarmee het natuurlijk landschap geleidelijk heeft omgevormd) en welke elementen daarmee
samenhangen.
Landschap in lagen
De genese van het landschap kan op verschillende manieren worden ontrafeld. 2 Eén van de ma-
nieren om inzicht te krijgen in deze complexe materie is de ontleding ervan middels een zoge-
naamd lagenmodel. Hierbij wordt inzichtelijk gemaakt hoe opeenvolgende fasen in de land-
schapsontwikkeling zich ten opzichte van elkaar verhouden. 3 Het model biedt ruimte voor uiteen-
lopende invalshoeken, zoals infrastructuur, landgebruik, occupatie, territoria, etc., en biedt daar-
naast ruimte om de ontwikkelingen van deze lagen door de tijd inzichtelijk te maken. Een voor-
beeld is hoe de vroeg-20e-eeuwse bebossing zich verhoudt ten opzichte van de situatie aan het
einde van de 20ste eeuw, of hoe het areaal akkerland van de 19e eeuw zich verhoudt tot de
hedendaagse situatie. In de landschapstypering en –beschrijving hebben we aspecten van deze
lagenbenadering meegenomen.
Landschapstypologie
De TMK is de vroegste landsdekkende topografische kaart waarbij op perceelsniveau bebou-
wing, landgebruik èn landschapselementen zijn gekarteerd. Deze kaart vormt ook inhoudelijk de
meest complete en geografisch meest correcte laag waarop het landschap uit de 19e eeuw van
de gemeente Schijndel zichtbaar is. De TMK, en wel in zijn vroege versie van omstreeks 1840,
vormt dan ook het uitgangspunt bij het inzichtelijk maken van de landschapsontwikkeling in de
gemeente. Vooral met behulp van deze kaart is een landschapstypologie opgesteld. Bodemkaar-
ten, geomorfologische kaarten en hoogtekaarten (AHN2) hebben we ter ondersteuning gebruikt.
Voor ons zicht op eerdere tijdslagen zijn we afhankelijk van archeologische en schriftelijke bron-
nen. Deze leveren echter zowel ruimtelijk als in temporeel opzicht een versnipperd beeld dat
lastig toepasbaar is op het gewenste schaalniveau. Dit probleem is deels ondervangen door aan
2
  Hidding, e.a., 2001. p.12
3
  Hidding, e.a., 2001. p.8
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                   [7]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
de hand van de landschapstypologie niet alleen het 19e-eeuwse landschap maar ook de ontwik-
kelingen daarvoor te bekijken. Het 19e-eeuwse landschap is dus slechts een hulpmiddel om de
voorgaande perioden en de periode daarna te beschrijven en mag niet als eindstadium of hoog-
tepunt van het historisch cultuurlandschap worden gezien.
Jongere landschappen
In de 20e en vroege 21e eeuw heeft zich een aantal grootschalige ruimtelijke transformaties
voorgedaan, zoals heideontginningen, ruilverkavelingen en natuurontwikkeling. Hierbij zijn nieu-
we lagen aan het landschap toegevoegd, waarbij soms wel en soms niet rekening is gehouden
met de toen aanwezige cultuurhistorische kwaliteiten in het landschap. De mate waarop deze
cultuurhistorische kwaliteiten zijn opgenomen in deze nieuwe laag blijkt wanneer we het kaart-
beeld van 1850 vergelijken met het huidige landschap en met kaartbeelden uit de tussenliggende
periode. Vooral het kaartbeeld van omstreeks 1955 is daarbij relevant, omdat hierbij duidelijk
voor het eerst de landschappelijke patronen na de heideontginningen te zien zijn, nog vóór de
transformatie door de ruilverkavelingen.
Wat uit deze kaartvergelijking niet noodzakelijkerwijs naar voren komt is de cultuurhistorische
kwaliteit van wat er na 1850 in het landschap is veranderd. Veel meer dan in de periode hiervoor
gaat het om ontworpen landschap, en is derhalve de kwaliteit en doordachtheid van het ontwerp
een waarderingscriterium. We kunnen vaststellen dat de ontginning van de heide en de ruilver-
kavelingen zeer kenmerkend zijn geworden voor het Schijndelse landschap, maar helaas is het
instrumentarium om tot een onderbouwde waardestelling van deze 'recente' landschappen te
komen heel beperkt. Naarmate de periode waarin deze ontwikkelingen zich voordeden verder
van ons af komt te liggen en we de ontwikkelingen in een historisch kader kunnen plaatsen, zul-
len we beter in staat zijn de cultuurhistorische waarde ervan te duiden.
Begrenzingen
Een systematische opbouw van de kaart is de basis voor zijn betrouwbaarheid. Dat betekent, dat
we op basis van een vergelijking tussen de historische en hedendaagse situatie grenzen tussen
verschillende landschappen trekken. Van elke plek in het huidige landschap is dan te traceren
welk historisch cultuurlandschap hier in het verleden te vinden was en in hoeverre dit nog her-
kenbaar is. Zou je huidige perceelsgrenzen aanhouden, dan koppel je in feite een verkeerd histo-
risch landschapstype aan een bepaald perceel.
De vlakken die hierdoor getekend worden, zijn in het waarderingsstadium de vlakken die als
geheel gewaardeerd worden en slechts in incidentele gevallen verder worden opgeknipt. Inventa-
risatie en waardering hebben dus in principe steeds op hetzelfde vlak betrekking.
Het aanhouden van historische grenzen heeft als voordeel dat exact inzichtelijk is waar de histo-
rische contouren van landschappen in de huidige verkaveling nog zichtbaar zijn (zoals de grens
tussen het oudste en jongste deel van de Rooische Heide). Daar staat tegenover dat we ook
herkennen waar de verkaveling dusdanig gewijzigd is, dat de overgang tussen historische land-
schappen in het huidige landschapsbeeld niet meer te zien is. Een voorbeeld daarvan is het
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                 [8]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
gebied ten oosten van Houterd. Verschillende waarderingen kunnen hier binnen één huidig per-
ceel bij elkaar komen als de gebieden als geheel een afzonderlijke waardering hebben gekregen.
Dat de grens van beide dan binnen één perceel komt te liggen, is door de keuze voor historische
grenzen (zoals hierboven onderbouwd) niet te vermijden.
2.2.2 Kartering
Bij de kartering van het cultuurlandschap is onderscheid gemaakt tussen landschapstypen en
nederzettingstypen. De nederzettingstypen die in deze fase gekarteerd en beschreven worden,
vormen de 19e-eeuwse kernen die onlosmakelijk verbonden waren met het historisch cultuur-
landschap. Wanneer de bebouwing sterk verspreid gesitueerd is, hebben we deze binnen de
landschapstypering niet meer als afzonderlijk nederzettingstype – los van het landschap – be-
schouwd, maar bekeken als onderdeel van een groter landschap.
Centraal in de gekozen methodiek voor de cultuurhistorische landschapstypering staat het land-
schaps- of dorpstype zoals dat historisch te typeren is in relatie tot wat daarvan in het tegen-
woordige landschap nog terug te vinden is. Daarmee biedt de gedetailleerde typering, bruikbaar
op perceelsniveau een goede basis om de historische kwaliteiten van het agrarisch cultuurland-
schap te monitoren, te stimuleren en op andere wijzen te gebruiken voor gemeentelijk beleid. Het
zorgvuldig karteren van landschapstypen is daarnaast een goede manier om cultuurhistorische
waarden niet alleen te inventariseren, maar vooral ook planologisch te verankeren. Daarbij biedt
deze manier goede mogelijkheden om cultureel erfgoed niet alleen te beschermen, maar ook op
een positieve manier te ontwikkelen. Door middel van het helder krijgen van de essentiële en
gedetailleerde kenmerken van de verschillende landschapstypen kan het landschap ook inspire-
rend werken en kunnen kansen en mogelijkheden optimaal benut worden. Historische contrasten
tussen verschillende landschapstypen, zowel de hoofdlijnen als subtiele verschillen, kunnen
versterkt worden. Daarvan profiteert niet alleen het landschap zelf, maar ook bijvoorbeeld de
gebruikers, bewoners en recreanten die elk op hun eigen manier met het landschap te maken
hebben.
Het karteren van landschaps- en dorpstypen dient systematisch en consequent plaats te vinden.
Binnen elk landschaps- en dorpstype zou de variatie zo gering mogelijk moeten zijn. Uiteraard is
dat nooit volledig te bereiken, omdat het landschap per definitie veelvormig is en je altijd zult
moeten generaliseren. Desondanks zijn de afgelopen jaren met succes classificatiesystemen
voor het historisch cultuurlandschap ontwikkeld, passend in een Wageningse traditie van land-
schapstypologie bij de Stichting voor Bodemkartering en zijn opvolgers. 4
4
    Baas & Brand, 2011; W ageningen is één van de fundamenten van de historische geografie in Nederland, achtereen-
    volgens onder leiding van dr. A.W . Edelman-Vlam (1909-1999), A.D.M. Veldhorst, prof. drs. J.A.J. Vervloet en hun
    medewerkers aan de Stichting voor Bodemkartering, DLO-Staring Centrum, Alterra en de W ageningen Universiteit.
    Toepassing van kennis in beleidsvorming is altijd een pijler geweest binnen de W ageningse instituten. Daarom wordt
    er wel gesproken over W ageningse tradities binnen de historische geografie. Zie bijvoorbeeld ook de regionale studie
    van Chris de Bont (1993) over Midden- en Oost-Brabant.
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                                       [9]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
De manier van classificeren die we voor het landschap van de gemeente Schijndel hebben toe-
gepast, sluit dus aan op deze Wageningse methode. In de kern komt het erop neer dat we op
basis van de kenmerken van het landschap in de 19e en 20e eeuw het landschap in een aantal
hoofdtypen indelen, die vervolgens weer onderverdeeld zijn in subtypen.
Bij de verdeling van de hoofdlandschappen in kleinere gebieden (subtypen) werd als stelregel
gehanteerd dat een belangrijk deel van de ruimtelijke variatie binnen deze subtypen gevangen
moest worden. De onderverdeling in subtypen is gemaakt op basis van een aantal criteria:
1.    verschil in vorm, regelmaat en positionering;
2.    verschil in historisch en hedendaags grondgebruik;
3.    verschil in genese;
4.    verschil in natte/droge omgeving;
5.    verschil in openheid/geslotenheid voor wat betreft opgaand groen.
Sommige landschapstypen laten zich in slechts één of enkele subtypen onderverdelen vanwege
de relatief grote eenvormigheid, andere zijn zo divers dat er meerdere subtypen onderscheiden
moesten worden. In vrijwel alle gevallen werd gezocht naar landschappelijke diversiteit binnen
de landschappen zoals deze zich tussen omstreeks 1840 en heden manifesteerden – en deels
ook al daarvoor. Dat laat onverlet dat het mogelijk is dat er landschapsontwikkelingen plaats
hebben gevonden die niet in een classificatiesysteem te vangen zijn.
 kampontginningen met plaatselijk essen
 open akker                                                                              ke1
 droge, halfopen kampontginning met bebouwing                                            kd1
 droge, halfopen kampontginning                                                          kd2
 droge en onregelmatige, halfopen kampontginning met bebouwing                           kd3
 vochtige, halfopen kampontginning                                                       kn2
 beekdalen en broeken
 halfopen, regelmatige broekontginning                                                   bh1
 oude heideontginningen
 halfopen, regelmatige heideontginning                                                   oh1
 regelmatige heideontginning met bos                                                     oh2
 jonge heide- en broekontginningen
 open, regelmatige jonge heideontginning                                                 hr1
 stuifzandbebossing                                                                      hs1
 voormalige stuifzandbebossing                                                           hs2
 open, regelmatige jonge broekontginning                                                 hb1
 halfopen, regelmatige jonge broekontginning                                             hb2
 jonge broekbebossing                                                                    hb3
 nederzettingen
 straatdorp                                                                              sd1
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                               [10]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
 keuterij                                                                                sd2
Tabel 1. De onderscheiden landschaps- en nederzettingsstypen, met de onderscheiden hoofd- en subtypen.
2.2.3 Waardering
De waardering van het historisch cultuurlandschap heeft plaatsgevonden door elk gekarteerd
deelgebied op drie criteria te beoordelen:
1. de gaafheid van de huidige topografie ten opzichte van de situatie omstreeks 1840 cq. de
   situatie ten tijde van de (heide)ontginning, d.w.z. type grondgebruik, verkaveling, percelering
   etc.;
2. de gaafheid van de huidige fysiognomie ten opzichte van de situatie omstreeks 1840 cq. de
   situatie ten tijde van de (heide)ontginning, d.w.z. de openheid of geslotenheid van het land-
   schap (aan- of afwezigheid van opgaand groen), de aanwezigheid van bebouwing, etc.;
3. de aanwezigheid van bijzondere kenmerken, waardoor het gebied een hogere waardering zou
   moeten krijgen dan het op basis van andere twee criteria zou krijgen.
Op elk criterium is een score van 0 tot 5 genoteerd. Voor de eerste twee criteria is dat op basis
van een strakke definitie gebeurd (tabellen 2 en 3), voor de laatste op basis van ‘expert judge-
ment’. Voor het derde criterium hebben we geen exacte omschrijving gegeven wat er onder wel-
ke score verstaan wordt, omdat dit per deelgebied kan verschillen en het afhangt van de bijzon-
derheid die in dat specifieke deelgebied aan de orde is.
 score     omschrijving
 0         volledig gewijzigd
 1         overbouwd
 2         verkaveling sterk gewijzigd, grondgebruik sterk gewijzigd
 3         hoofdstructuur verkaveling grotendeels intact, grondgebruik sterk gewijzigd óf hoofd-
           structuur in belangrijke mate gewijzigd, maar grondgebruik grotendeels intact
 4         hoofdstructuur verkaveling grotendeels intact, grondgebruik merendeels intact
 5         verkaveling grotendeels intact, grondgebruik grotendeels intact
Tabel 2. Waardering gaafheid van de historische situatie in de huidige topografie.
 score     omschrijving
 0         volledig gewijzigd
 1         overbouwd
 2         openheid/geslotenheid sterk gewijzigd, bebouwing grotendeels verplaatst
 3         openheid/geslotenheid half intact, bebouwing deels origineel, deels gewijzigd
 4         openheid/geslotenheid grotendeels intact, bebouwing merendeels origineel gesitueerd
 5         openheid/geslotenheid grotendeels intact, bebouwing als origineel gesitueerd
Tabel 3. Waardering gaafheid van de fysiognomie ten opzichte van de historische situatie omstreek 1850.
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                       [11]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
Een totaalwaardering werd uiteindelijk berekend door de drie scores op te tellen en door drie te
delen. Daardoor telt elk criterium even zwaar. De scores die uit deze berekening kwamen, zijn in
zes waarderingscategorieën (van zeer laag tot zeer hoog) verdeeld (tabel 4). De waardering
wordt inhoudelijk gemotiveerd in de GIS-tabellen.
 gemiddelde score            waardering
 0-1,0                       zeer laag
 1,1-2,3                     laag
 2,4-3,6                     gemiddeld
 3,7-4,2                     hoog
 4,3-5,0                     zeer hoog
Tabel 4. Scores en klassen van de waardering.
Hoewel op basis van bovenstaande criteria een vrij objectieve score berekend kan worden, blijft
de waardering toch een bepaalde mate van subjectiviteit houden. Dat komt niet alleen door de
nadruk op het criterium ‘gaafheid’ en de keuze voor het derde criterium (‘bijzondere kenmerken’),
maar ook door de schaal van het te beoordelen gebied en de begrenzing ervan. Voor de waarde-
ring zijn de grotere gebieden, zoals gekarteerd bij de inventarisatie, slechts in zeer uitzonderlijke
gevallen verder opgeknipt om willekeur te voorkomen. Een lage waardering voor een gebied
betekent daarmee niet dat er in het gebied geen enkele bijzondere individuele waarde kan voor-
komen!
2.3 Landschapselementen
2.3.1    Achtergrond en uitgangspunten
Op de inventarisatiekaart (kaartbijlage 1) zijn de landschapselementen afgebeeld die zijn over-
genomen uit het rapport Schijndels erfgoed 2013, opgesteld door de SRE Milieudienst. Op deze
erfgoedkaart zijn in Kaartbijlage 7 onder de noemer Historisch landschap zowel bestaande als
verdwenen historische bouwkunst, landschapselementen en het historisch cultuurlandschap op-
genomen.
In deze rapportage zijn deze elementen opgesplitst naar de drie disciplines. Onder landschaps-
elementen worden in deze rapportage alleen elementen verstaan die bovengronds zichtbaar zijn
en niet met een constructie zijn verankerd in de grond. Gebouwen, wegwijzers en bijvoorbeeld
grenspalen zijn dus niet opgenomen in de inventarisatie van landschapselementen en vinden we,
afhankelijk van hun waardering, terug in de laag met historische bouwkunst. Ontginningseenhe-
den, zoals bosontginning, of broek- en hooiland zijn in de inventarisatie van historische cultuur-
landschappen verwerkt.
2.3.2    Kartering
Uit de inventarisatie van SRE, kaartbijlage 7 zijn de volgende landschapselementen overgeno-
men:
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                   [12]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
- kanaal;
- gegraven waterlopen;
- railweg;
- doorgaande weg;
- lokale wegen;
- lokale wegen CHW zeer hoog;
- lokale wegen CHW hoog;
- lokale wegen CHW redelijk hoog;
- trekpad;
- plein;
- overig historisch groen;
- militair complex;
- park of tuin;
- akkerwal.
Hierbij werd evenwel het criterium aangehouden dat de bestanden voor het doel van deze studie,
de planologische borging, bruikbaar moesten zijn. Zo bleek het bestand met waterlopen zodanig
getekend te zijn, met tekenafwijkingen tot 80 meter, dat er geen relatie met het nog bestaande
watersysteem ontdekt kon worden. 5 Pas na een zorgvuldige herkartering zou ook het opnemen
en waarderen van een database met waterlopen zinvol zijn.
De oorspronkelijke databasestructuur van de verschillende bestanden is zoveel mogelijk intact
gehouden. Wel zijn hier kolommen aan toegevoegd waarin onder andere de typering, waardering
en herkomst van het bestand zijn opgenomen. Ook zijn op basis van de informatie van de klank-
bordgroep nog elementen toegevoegd.
Aan de lijst met elementen die uit het SRE-rapport werden overgenomen zijn twee elementgroe-
pen toegevoegd: historische verkaveling en historisch reliëf. Het bestand met historische verka-
veling is afkomstig van de gemeente Schijndel. Het bestand met historisch reliëf is gekarteerd
door gebruik te maken van historisch kaartmateriaal en het Actueel Hoogtebestand Nederland 2
(AHN2).
Omdat alleen de bestaande elementen worden gewaardeerd is een onderscheid gemaakt tussen
bestaande en verdwenen elementen. Desniettemin zijn de verdwenen elementen wel op de
kaartbijlage weergegeven, omdat zij ons in staat stellen de nog resterende elementen in hun
context te kunnen plaatsen. Ze geven bijvoorbeeld antwoord op de vraag hoe een weg oorspron-
kelijk heeft gelopen.
5
  Het lijkt erop dat deze afwijking deels te maken heeft met de georeferentie van het basismateriaal.
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                       [13]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
2.3.3 Waardering
Per element is een waardering uitgevoerd aan de hand van de Erfgoed Meetlat Schijndel. Dit
houdt in dat er vanuit drie invalshoeken kwaliteiten aan elementen worden toegekend: beleefde
kwaliteit, fysieke kwaliteit en inhoudelijke kwaliteit. Vervolgens zijn aan de kwaliteiten waarde-
ringscriteria toegekend, waaronder zichtbaarheid, gaafheid, zeldzaamheid, informatiewaarde,
samenhang en representativiteit (zie ook Erfgoed Meetlat Schijndel). Vervolgens zijn hier zoge-
naamde operationele paramaters aan toegekend, zoals bijvoorbeeld 'zichtbaarheid aan het
maaiveld' of 'ouderdom'. Per operationele parameter kan een score worden behaald van 3
(hoog), naar 2 (midden), tot 1 (laag).Omdat de Erfgoed Meetlat Schijndel is opgezet om zowel
historische bouwkunst, als historisch cultuurlandschap, als landschapselementen, als archeolo-
gie te waarderen, zijn niet alle operationele parameters van toepassing op de landschapsele-
menten. Daarom heeft een selectie plaatsgevonden van relevante parameters. Ook zijn de pa-
rameters veder uitgewerkt, zodat nog meer duidelijk wordt waar de waarde van het element in
schuilt.
Dit heeft geresulteerd in de onderstaande waarderingstabel voor landschapselementen. De co-
des 'a1', 'a2', etc. verwijzen naar de waarderingskolommen in het GIS.
 Beleefde kwaliteit                                                                                                                 Score
   Zichtbaarheid (herkenbaarheid en schoonheid) a1 Zichtbaarheid:                                       1 element is niet zichtbaar
                                                                                                        2 deels zichtbaar           1/2/3
                                                                                                        3 geheel zichtbaar
                                                a2 Passend in omgeving:                                 1 niet passend
                                                                                                        2 deels passend             1/2/3
                                                                                                        3 zeer passend
   Herinneringswaarde                           a3 Relatie met historische gebeurtenis (alleen bij      1 geen relatie
                                                   militair complex en spoorweg):
                                                                                                        - -                         1/2/3
                                                                                                        3 duidelijke relatie
                                                a4 Ouderdom:                                            1 na 1900
                                                                                                        2 tussen 1832-1900          1/2/3
                                                                                                        3 voor 1832
 Fysieke kwaliteit
   Aangezicht                                   b1 Gaafheid opgaand groen (niet bij historische         1 verdwenen
                                                   kavelgrens en spoorweg):                             2 deels intact/passend      1/2/3
                                                                                                        3 intact/authentiek
   Aangezicht                                   b2 Gaafheid bebouwing (alleen bij militair complex,     1 verdwenen
                                                   historisch groen, park(of tuin)):                    2 deels intact/passend      1/2/3
                                                                                                        3 intact/authentiek
                                                b3 Gaafheid verharding (alleen bij wegen, pleinen,      1 geasfalteerd
                                                   historisch groen, park(of tuin)):                    2 bestraat                  1/2/3
                                                                                                        3 intact/ongewijzigd
   Topografie                                   b4 Gaafheid topografie (alleen bij militair complex,    1 verdwenen
                                                   historisch groen, park (of tuin), plein, historische 2 deel intact               1/2/3
                                                   kavelgrens):
                                                                                                        3 intact
                                                b5 Gaafheid profiel (alleen bij (spoor)wegen, waterlo-  1 sterk verbreed
                                                   pen, kanalen):                                       2 verbreed                  1/2/3
                                                                                                        3 intact
 Inhoudelijke kwaliteit
   Zeldzaamheid                                 c1 Aantal vergelijkbare elementen in de omgeving        1 veel
                                                   (Schijndel en aangrenzende gemeenten):               2 weinig                    1/2/3
                                                                                                        3 geen
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                                                      [14]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
   Informatiewaarde                         c2   Mate waarin het element bijdraagt aan de lees-   1 laag
                                                 baarheid van de geschiedenis van het landschaps- 2 middelmatig 1/2/3
                                                 type:
                                                                                                  3 hoog
                                            c3   Samenhang met andere elementen/patronen:         1 geen
                                                                                                  2 middelmatig 1/2/3
                                                                                                  3 hoog
   Representativiteit
                                            d1   Kenmerkendheid voor ontwikkeling in een bepaal-  1 niet
                                                 de periode:                                      2 matig       1/2/3
                                                                                                  3 zeer
Tabel 5. Waarderingstabel voor landschapselementen.
Een totaalwaardering werd uiteindelijk berekend door de scores op te tellen en door het aantal
parameters te delen. Daardoor telt elk criterium per type element even zwaar. De scores die uit
deze berekening kwamen, zijn in een aantal waarderingscategorieën verdeeld en weergegeven
op de waarderingskaart (kaartbijlage 2).
2.4 Historische bouwkunde
2.4.1      Inventarisatie
Het onderzoeksgebied betreft het bestemmingsplangebied ‘buitengebied’ van de gemeente
Schijndel. Als uitgangspunt dient de door SRE samengestelde objectenlijst. De inventarisatie
richtte zich op buitenkant van panden (dus niet interieurs), en de tijdsgrens van de inventarisatie
lag in principe bij 1970. Rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten zijn in de inventarisa-
tielijst opgenomen, maar niet opnieuw gewaardeerd.
Onder het begrip “historische bouwkunst en stedenbouw” wordt het beschermde en onbescherm-
de 'bovengrondse' gebouwde erfgoed verstaan: gebouwen (objecten, complexen en ensembles),
stedenbouwkundige structuren, maar ook historisch straatmeubilair, herinneringsmonumenten,
monumentale kunst in de openbare ruimte (dat wil zeggen: wandkunst, nagelvast verbonden met
architectuur), etc. Tevens vallen beschermde dorpsgezichten, voor zover aanwezig, onder dit
begrip, evenals andere bijzondere gezichten/ensembles, historische buitenplaatsen en gebieden.
Voor het onderdeel (historisch)bouwkundige waarden zijn de thans onbeschermde objecten en
ensembles geïnventariseerd, gewaardeerd en geselecteerd ten behoeve van de cultuurhistori-
sche waardenkaart. De onderlinge samenhang, de ruimtelijke context en de historische gebieds-
karakteristiek, speerpunten in het ruimtelijk erfgoedbeleid, kunnen zo optimaal worden vergele-
ken en gewogen. In het overzicht zijn ook alle rijksmonumenten en de gemeentelijke monumen-
ten opgenomen, maar verder niet gewaardeerd.
Als uitgangspunt voor de inventarisatie dient de door SRE in 2012-2013 opgestelde database en
de Quickscan buitengebied Schijndel, opgesteld door de Stichting de Brabantse Boerderij en de
gemeente Schijndel (2007).
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                                 [15]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
Inventarisatieperiode
In de inventarisatie is in principe de tijdsperiode tot 1965-1970 onderzocht, tot en met de weder-
opbouwperiode. Incidenteel kunnen jongere objecten in de inventarisatie zijn opgenomen, bij-
voorbeeld wanneer de planvorming en het ontwerp van voor 1970 zijn of wanneer het betreffen-
de item onlosmakelijk deel uitmaakt van een ouder ensemble. Met de toevoeging van de weder-
opbouwperiode is dus een verdiepingsslag gemaakt ten opzichte van de rijks- en gemeentelijke
monumentenlijst.
Bureauonderzoek en veldwerk
De inventarisatie is opgesplitst in een bureauonderzoeksfase en een veldwerkfase. In de bu-
reauonderzoeksfase is kennis genomen van alle bestaande inventarisatielijsten, de redengeven-
de beschrijvingen van de rijksmonumenten en de gemeentelijke monumenten en de in een eer-
dere inventarisatiefase in een database verzamelde lijst karakteristieke objecten, alsmede de
resultaten van de bovengenoemde quickscan. Deze groslijst vormt de basis van nu samenstelde
database.
Ook de historische kringen en de Stichting de Brabantse Boerderij hebben nog enkele relevante
suggesties voor aanvulling van de inventarisatielijst gedaan. Uiteraard is relevante literatuur
bestudeerd (zie literatuurlijst). De uit bovenstaande componenten samengestelde objectenlijst is
zoveel mogelijk aan de hand van luchtfoto’s, google-streetview en door de gemeente en de
Stichting de Brabantse Boerderij aangeleverd fotomateriaal (met korte omschrijvingen) gecontro-
leerd op juistheid van de aanhangende informatie, de waardering en op het eventueel ontbreken
van items. Zo zijn de boerenerven gecheckt op de aanwezigheid van niet in de oude lijsten op-
genomen waardevolle bijgebouwen. Zo nodig is gericht veldwerk uitgevoerd, waar bovenstaande
input onvoldoende informatie opleverde. Deze objecten en ensembles zijn vanaf de openbare
weg geïnventariseerd.
Wanneer opgenomen in de inventarisatie?
De geïnventariseerde objecten en complexen hebben normaliter gemeen, dat ze alle in meer of
mindere mate een positieve bijdrage leveren aan de cultuurhistorische gebiedskarakteristiek. Ze
zijn in eerste instantie geselecteerd aan de hand van algemeen gangbare architectuurhistori-
sche, cultuurhistorische en historisch-ruimtelijke (ensemble) waarderingscriteria, zoals herken-
baarheid, een redelijke mate van gaafheid, authenticiteit en/of zeldzaamheidswaarde, zichtbaar-
heid en ensemblewaarde. De uit deze eerste schifting geselecteerde objecten zijn uiteindelijk ten
behoeve van de cultuurhistorische waardenkaart opnieuw gewaardeerd. Zie het hoofdstuk over
de waardering. De lijst van SRE bleek overigens een aanzienlijk aantal objecten te bevatten, die
eigenlijk niet aan de primaire selectiecriteria voldoen (door volledige herbouw, verregaande ver-
nieuwing of sloop).
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                 [16]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
2.4.2    De database / legenda
Database met variabelen
De via bovenstaande methodiek geïnventariseerde en geselecteerde historische bouwkunst is
samengebracht in een uitgebreide database met een aantal variabelen. Deze database is gekop-
peld aan de cultuurhistorische waardenkaart. De variabelen zijn:
- Thema
- Subthema
- Straatnaam
- Huisnummer
- Woonplaats
- Postcode
- X- en Y-coördinaten
- Bron
- Monumentnummer
- Relictstatus
- Waardering (9 velden)
- Waardering conclusie
- Type
- Datering, periode
- Datering, exact
- Beschrijving (2 velden)
- Bouwhistorische verwachting
Door de waarderingsinformatie te koppelen aan de database kan hieruit gemakkelijk de vertaling
naar de cultuurhistorische waardenkaart plaats vinden. De database is tevens het uitgangspunt
voor de analoge en digitale catalogus van de bekende cultuurhistorische waarden. In de excel-
database zijn de gebouwen met een lage waarde wel opgenomen, in de GIS-database zijn ze
verwijderd omdat ze niet relevant zijn voor de planologische borging.
Bouwkundige eenheden
In principe is ieder gebouwd object (bouwkundige eenheid met een zelfstandig adres) apart in de
kaart gedefinieerd en in de database opgenomen. Dit geldt ook voor de vrijstaande bijgebouwen.
Hierbij is zoveel mogelijk uitgegaan van de wijze waarop de bijgebouwen in de GBKN zijn gekar-
teerd. De x- en Y-coördinaten zijn in de database opgenomen. Soms zijn oorspronkelijke bouw-
kundige eenheden naderhand gesplitst en van extra huisnummers voorzien. Dit is dan in de da-
tabase vermeld. Indien relevant zijn ook losse onderdelen in tuinen en op erven in de inventari-
satie meegenomen en in database en kaart afzonderlijk vermeld (bijvoorbeeld bakhuizen, vrij-
staande schoppen, etc.).
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                               [17]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
Categorieën
In de inventarisatie wordt onder het hoofdthema “historische bouwkunst” een aantal subthema’s
onderscheiden (Boerderij, Woonhuis). Binnen deze hoofdthema’s bestaan verschillende bouwty-
pen, als verfijning van de hoofdcategorie. Deze “bouwtypen” zijn in een aparte kolom van de
bijbehorende database vermeld. In de categorie “boerderij” wordt bijvoorbeeld onderscheid ge-
maakt in de bouwtypen “langgevelboerderij”, “kortgevelboerderij”, “hallehuisboerderij” en “kop-
rompboerderij”. In een aparte kolom is aangegeven of het om een boerderij of woning uit de we-
deropbouwperiode gaat.
De verschillende categorieën zijn in de aan de kaart gekoppelde database vermeld en ook met
verschillende kleuren inzichtelijk gemaakt in de legenda.
Datering
De informatie over de exacte en geperiodiseerde datering is afkomstig uit verschillende bronnen:
de quickscan buitengebiedvan de SRE (inventarisatie van waardevolle bebouwing, i.s.m. de
Stichting de Brabantse Boerderij), inventarisatielijsten, lokale literatuur, opschriften op gevels,
uiterlijke kenmerken en de bag-informatie, tenzij de datering aantoonbaar onjuist of discutabel
blijkt te zijn. In dat geval is de datering gecorrigeerd.
Overige informatieve variabelen in de database
De overige informatie is in de eerste plaats afkomstig van de bestudering van de objecten vanaf
fotomateriaal, streetview, luchtfoto’s en vanaf de openbare weg. Deze informatie is bijeenge-
bracht in de kolommen “beschrijving”. Hier wordt een beknopt beeld geschetst van de aard van
het gebouw (hoofd- en kapvorm, materialen, belangrijkste details). Deze informatie is gecheckt
aan de hand van gegevens uit eerdere inventarisatielijsten, redengevende beschrijvingen, (loka-
le) literatuur en input van de historische kringen en de Stichting de Brabantse Boerderij.
Status en waarderingen
Zie hiervoor de betreffende paragraaf in hoofdstuk 3.3.
Ensembles
Er is niet alleen gekeken naar de individuele objecten en complexen, maar ook naar de ensem-
bles, met name die binnen de samenhangende historische structuren (de historische kernen van
de gehuchten en de bebouwingslinten).
De selectie van de “nieuwe” objecten en ensembles heeft plaats gevonden op basis van de ruim-
telijke en cultuurhistorische selectiecriteria: stedenbouwkundige/landschappelijke en ensemble-
waarden, lokaalhistorische waarden, architectuur- en bouwhistorische waarden, herkenbaarheid,
gaafheid/authenticiteit en zeldzaamheidswaarde.
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                    [18]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
2.4.3     Waardering historische bouwkunst en stedenbouw
Algemeen
Bij de waardering van de objecten wordt uitgegaan van verschillende schaalniveaus, waaraan,
naast regulier beschermingsbeleid via Monumentenwet of erf-goedverordening, specifiek beleid
via het bestemmingsplan gekoppeld is of kan worden. De waardenkaart is daarmee ontwikke-
lingsgericht en geeft informatie over hoe om te gaan met de beschermde en onbeschermde
waarden, wanneer ontwikkelingen plaats vinden of moeten worden getoetst (behoud, onderzoek,
ontwikkelingsmogelijkheden, randvoorwaarden en aanbevelingen). De kaart kan als onderlegger
worden gebruikt voor nieuwe bestemmingsplannen, maar ook als basis dienen voor de selectie
van bijvoorbeeld gemeentelijke monumenten.
De selectie van bijzondere bouwkundige ensembles geeft een overzicht van die gebieden, waar-
binnen ruimtelijke ontwikkelingen vanuit cultuurhistorisch perspectief om speciale aandacht vra-
gen.
Objecten die reeds een beschermde (monumenten)status hebben, zijn niet opnieuw gewaardeerd
omdat hun waarde reeds eerder is vastgesteld en daar in beleidsmatige zin ook reeds gevolgen
aan verbonden zijn.
Waarderingscriteria
De selectie van de cultuurhistorisch waardevolle objecten en de uiteindelijke waardering heeft
plaats gevonden via een toetsing aan de hand de erfgoedmeetlat Schijndel, zoals deze bij het
opstellen van de op 27 juni 2013 vastgestelde Beleidsnota Erfgoed is gebruikt (zie bijlage).
De erfgoedmeetlat weegt de beleefde kwaliteit (zichtbaarheid, herinnerbaarheid), de fysieke
kwaliteit (gaafheid, compleetheid, herkenbaarheid, technische staat) en de inhoudelijke kwaliteit
(zeldzaamheid, informatiewaarde, ensemble- en contextwaarde en de representativiteit).
Het gaat dus om een aantal cultuurhistorische en architectuurhistorische, maar vooral contextue-
le, historisch-ruimtelijke criteria, die het object duiden als onderdeel van een specifieke lokale
cultuurhistorische gebiedskarakteristiek.
De gemeentelijk monumenten en de rijksmonumenten zijn buiten deze waardering gehouden.
Alle in de inventarisatie opgenomen objecten zijn met behulp van de erfgoedmeetlat en met in
achtneming van de verschillende gebiedskarakteristieken getoetst. De optelsom van de scores
leidt tot het formuleren van een eindwaardering in vier klassen:
     1.   zeer hoge cultuurhistorische waarde (> 20 punten)
     2.   hoge cultuurhistorische waarde (15-20 punten)
     3.   middelhoge cultuurhistorische waarde (10-15 punten)
     4.   lage cultuurhistorische waarde (< 10 punten)
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                    [19]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
Stedenbouwkundige ensembles
Op de waardenkaart zijn ook de belangrijke historische bouwkundige ensembles en ook steden-
bouwkundige zones gewaardeerd in de volgende vijf categorieën, waardoor een schaal van 1 tot
5 ontstaat:
   - zeer hoge waarde;
   - hoge waarde;
   - middelmatige waarde;
   - basiswaarde;
   - geen bijzondere waarde.
Deze schaalverdeling en de waardering sluiten aan bij de systematiek van de landschappelijke
waardering. In de excel-database zijn alle ensembles opgenomen, in de GIS-database alleen die
met een middelmatige waarde of hoger in verband met de relevantie voor de planologische bor-
ging.
Panden met bouwhistorische kwaliteiten
In de waarderingskaart zijn de panden met een bouwhistorische verwachting gemarkeerd. Het
gaat om gebouwen, waarvan op basis van beschikbare informatie uit (bouw)historische rapporta-
ges, redengevende beschrijvingen en inventarisatiegegevens bekend is of verwacht wordt dat er
(intern) historische bouwconstructies en bouwsporen van belang en daterend uit de periode voor
circa 1850 bewaard zijn gebleven. Ook via waarnemingen vanaf de openbare weg kunnen bouw-
historische kwaliteiten worden verondersteld, bijvoorbeeld zichtbaar in de aanwezigheid van
hoge, steile kappen, gevels met oude bouwsporen en specifieke locatiegebonden eigenaardig-
heden.
In het buitengebied betreft het vooral de oudere agrarische bebouwing, de grote historische
boerderijen en de schuren, waarvan sommige belangwekkende houtconstructies uit de 17e en
18e eeuw bezitten (of ouder).
De panden met een bouwhistorische verwachting zijn alle ook getoetst aan de hand van de
waarderingscriteria en in één van de waarderingscategorieën ondergebracht. Het kan zowel be-
schermde als onbeschermde panden betreffen. Het betreft dus een extra gewaardeerde kwaliteit
binnen de totale inventarisatie.
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                             [20]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
3 Toelichting op de kaarten
3.1 Historisch cultuurlandschap
3.1.1 Kartering
Ten geleide
Op basis van historische en hedendaagse kenmerken hebben we elk onderscheiden cultuurland-
schap gekarakteriseerd. Aan het einde van elke beschrijving vatten we kort samen welke positie-
ve en minder positieve kenmerken relevant zijn in de verschillende cultuurlandschappen. Alhoe-
wel we noodzakelijkerwijs op hoofdlijnen moeten blijven en niet tal van plekken individueel kun-
nen benoemen, schuilt de relevantie van deze paragraaf in de gelijkvormige manier van analyse-
ren en beschrijven van het gehele gemeentelijk grondgebied. In de onderdelen ‘landschapsele-
menten’ en ‘bouwkunst en stedenbouw’ zoomen we dieper in op karakteristieken van een aantal
structuren en objecten.
Voor een uitgebreidere ontwikkelingsgeschiedenis van Schijndel verwijzen we naar de toelichting
op de erfgoedkaart uit 2013. 6 In dat rapport is ook de ‘archeologische kant van het erfgoed’ ver-
tegenwoordigd. Binnen het kader van de herijking was geen ruimte voor nadere studie en be-
perkte ruimte voor het opnemen van aanvullingen of het herzien van de bestaande inventarisatie.
Kampontginningen met plaatselijk essen
open akker (ke1)
Open akkers zijn een internationaal bekend fenomeen: uitgestrekte open bouwlanden, veelal op
de hoogste, droge en voedselrijkste gronden gelegen, waar de boeren uit de omgeving hun ge-
wassen verbouwden. De open akker was verkaveld, maar de kavelgrenzen waren niet zichtbaar.
Door afspraken over de teelten te maken voorkwam men, dat men op verschillende momenten
zaaide of oogstte. Op die manier konden de boeren gelijktijdig het veld op en was een ontsluiting
van elk individueel perceel via een netwerk van zandpaden niet noodzakelijk. Door bemesting
met een mengsel van dierlijke mest en heideplaggen ontstond vanaf de late middeleeuwen een
dik humeus dek, het zogenaamde plaggendek. 7 Dit dek nivelleerde eventuele oorspronkelijke
reliëfverschillen binnen de open akker.
De langgerekte open akker van Schijndel strekte zich grotendeels ten oosten van de dorpskom
uit, en lag in westnoordwest-oostzuidoost-richting. De open akker lag op de helling van de hei-
develden in het zuiden naar het dal van de Aa in het noorden. De wegen volgen veelal de hoog-
6
  Berkvens & Leenders, 2013
7
  Spek, 2004; Over de datering van het plaggendek en de plaggenlandbouw verschillen met name in Brabant de menin-
    gen (zie ook Vera, 2011), maar de theorie van Spek is binnen het vakgebied wel de meest algemeen aanvaarde.
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                                 [21]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
telijnen en liepen in de lengterichting over de open akker. Enkele wegen lagen daar haaks op
gepositioneerd en verbonden de huizen ten zuiden van de open akker met het beekdal ten noor-
den ervan. Door zijn openheid was de open akker ook een ideale plek voor windmolens; om-
streeks 1840 stonden er niet minder dan drie, twee ten zuidoosten en één ten noordwesten van
het dorp.
Traditioneel waren open akkers de beste bouwgrond voor de naoorlogse uitbreiding: droog en
dicht bij de oude kern. Dat gold ook voor Schijndel. Het dorp breidde zich aanvankelijk in zuid-
oostelijke richting uit tussen Plein en Van Berghenstraat. Later volgden andere nieuwbouwpro-
jecten. Van de open akker resteert daardoor op een niet meer herkenbare snipper tegen de
Structuurweg niets meer.
Waardevolle kenmerken:
     -    wegenstructuur als relict van de oorspronkelijke zandpadenstructuur.
Vertroebelde / verdwenen kenmerken:
     -    openheid van het akkercomplex
     -    relatie tussen dorpskom en landelijk gebied
     -    historisch grondgebruik
droge, halfopen kampontginning met bebouwing (kd1)
Rondom de open akker lag een uitgestrekt gefragmenteerd dekzandlandschap met kleine ter-
reinverheffingen. Hier ontwikkelde zich, secundair ten opzichte van de open akkers, een groot
areaal akkerland. Er was hier echter geen sprake van open akkers, maar van een fijnmazige
strokenverkaveling waarbij kavelgrenzen door middel van houtsingels of bomenrijen werden ge-
accentueerd. Vermoedelijk gaat het hier om iets lagere, wat vochtiger bodems. Het betreft bij-
voorbeeld beekeerdgronden. Plaatselijk was hier de humeuze bovenlaag zo dik dat we ook hier,
net als op de open akkers, spreken van een enkeerdgrond.
Wat dit landschap nog meer kenmerkte waren de driehoekige wegaansluitingen, waardoor kleine
‘brinkjes’ of plaetsen ontstonden (zoals te Borne) en voorpootstroken: langgerekte kavels langs
de weg waar de eigenaar van de aangrenzende gronden het recht had bomen op te kweken.
Kenmerkend is dat daar de bebouwing vaak verder van de weg vandaan lag, achter de voorpoot-
stroken (die als zodanig overigens meestal niet meer bestaan). Naast deze voorpootstroken
lagen er ook kleine bosperceeltjes in het gebied. Het areaal akkerland was echter vele malen
groter.
De agrarische bebouwing lag verspreid in het gehele gebied, aan de vele wegen die – soms in
een regelmatig grid, soms wat onregelmatiger – het gebied doorsneden. Van uitgesproken clus-
tering was geen sprake, met die kanttekening dat naarmate we dichter bij het dorp – de kern van
het Schijndelse cultuurland –komen, de dichtheid aan bebouwing wel wat toenam. Ook tegen de
open akker lag bebouwing. Schijndel was in vijf gehuchten verdeeld, die allemaal een hap uit het
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                [22]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
kampenlandschap hadden: Borne, Elde, Elschot, Wijbosch en Lutteleinde. In laatstgenoemd
gehucht bevonden zich niet alleen boerderijen, maar ook een klein slotje. 8 Binnen die gehuchten
bevonden zich weer kleine buurten, zoals Keur en Hermalen. 9 Bij de boerderijen lagen kleine
perceeltjes, zoals boomgaarden, bochten en drieslanden. 10
De hoofdstructuur van het gebied – de bebouwingsverdeling, de wegen – is nog goed herken-
baar, maar de verkaveling is flink opgeschaald en van de beplanting zijn maar hier en daar wat
snippers over. 11 Onder meer aan weerszijden van de weg Borne ten zuiden van de Gemondse-
weg herkennen we nog iets van dit landschap dat tot enkele decennia geleden grote delen van
Schijndel kenmerkte. We vinden daar nog boomrijen op kavelgrenzen, een kleine ‘plaetse’ met
brandkuil en bomen langs de weg. De voorpootstrook is hier echter sinds de 19e eeuw een berm
geworden 12; veel van de oorspronkelijke voorpootstroken zijn bij het erf gevoegd of de boerderij
is dichter bij de weg herbouwd. Langs veel wegen vinden we nu nog laanbeplanting in de vorm
van populieren ofwel ‘kanidassen’. 13 In een enkel geval zijn kleine perceeltjes met opgaand hout
bewaard gebleven. Belangrijk is verder dat het oorspronkelijke gebruik als akkerland nu veran-
derd is in gemengd grondgebruik: akkerland, grasland en boomteelt.
Waardevolle kenmerken:
                                                      14
      -     wegen- en watergangenstructuur
      -     pleintjes
      -     bebouwingspatroon
      -     hoofdstructuur van de (stroken)verkaveling
      -     sporadisch voorkomende kavelrandbeplanting
      -     populierenbeplanting langs wegen, deels als relict van voorpootstroken
      -     open ruimte tussen oude wegen en historische bebouwing, de voormalige voorpootstro-
            ken
Vertroebelde / verdwenen kenmerken:
      -     percelen zijn groter geworden
      -     groot deel van de kavelrandbeplanting verdwenen
      -     grondgebruik van akkerland naar gemengd
8
  Beijers (red.) 2003, p. 28-29, 33
9
  Beijers (red.) 2003, p. 34
10
   Beijers (red.) 2003, p. 79, 104-105
11
   De meest ter zake doende snippers hebben we om die reden hoger gewaardeerd.
12
   Beijers (red.) 2003, p. 113-114
13
   Beijers (red.) 2003, p. 141-142; tot in de 18e eeuw was vooral sprake van Zwarte Populieren, daarna vooral van Cana-
    dese Populieren ofwel ‘Kanidassen’.
14
   Voor wat betreft de watergangen zijn we niet nagegaan, of elke individuele watergang waardevol is. Relevant is het feit
    dat kavels in dit gebied in het verleden door sloten met beplanting van elkaar werden gescheiden en dat ook de we-
    gen door bermsloten werden begeleid. Hiervan is een deel nog bewaard gebleven.
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                                      [23]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
droge, halfopen kampontginning (kd2)
We gaven hiervoor al aan dat hoe verder we van de dorpskom vandaan komen, hoe lager de
bewoningsdichtheid in het kampenlandschap werd. Aan de randen vinden we enkele akkercom-
plexen, zoals hiervoor met strokenverkaveling en perceelsrandbeplanting, waar geen bebouwing
voorkwam. Dit zijn, naar we aannemen, de jongste uitbreidingen van het kampenlandschap die
door bewoners van het hiervoor genoemde kampenlandschap in gebruik werden genomen.
Evenals het overige kampenlandschap is ook hier sprake van een forse opschaling van de ver-
kaveling en het verdwijnen van veel kavelbeplanting. Daardoor is het contrast met aangrenzende
heideontginning aanzienlijk geringer geworden. Dat komt ook door het plaatsen van bebouwing
in het gebied (alhoewel niet in grote mate) en het niet meer exclusieve gebruik als akkerland.
Ook hier hebben grasland en boomteelt hun intrede gedaan.
Waardevolle kenmerken:
     -    wegenstructuur
     -    hoofdstructuur van de (stroken)verkaveling
     -    populierenbeplanting langs wegen, deels als relict van voorpootstroken
Vertroebelde / verdwenen kenmerken:
     -    percelen zijn groter geworden
     -    kavelrandbeplanting verdwenen
     -    grondgebruik van akkerland naar gemengd
     -    bebouwing in het gebied geplaatst
droge en onregelmatige, halfopen kampontginning met bebouwing (kd3)
Een bijzondere uitzondering op het eerstgenoemde kampenlandschap zijn de onregelmatige
kernen daarvan. Mogelijk hebben we hier, zo kunnen we uit hun onregelmatigheid afleiden, te
maken met de oudste kernen van akkerland buiten de grote open akker. Evenals in het voor-
noemde kampenlandschap was er sprake van bouwland met kavelrandbeplanting en bebouwing
langs de wegen daaromheen, maar de geografische vorm was anders. De kavels waren onre-
gelmatig van vorm en vormden samen een ronde of ovale structuur.
Door de agrarische ontwikkelingen zijn grondgebruik en kavelbeplanting aangepast cq. verdwe-
nen, maar in de weliswaar opgeschaalde verkaveling is het oorspronkelijke, van de omgeving
afwijkende onregelmatige patroon nog altijd herkenbaar. Zoals voorheen worden de ronde kamp-
ontginningen door bebouwing omringd, al steekt nu de agrarische bebouwing daarbij soms rela-
tief ver de kampontginning in.
Waardevolle kenmerken:
     -    wegenstructuur
     -    bebouwingspatroon
     -    hoofdstructuur van de onregelmatige verkaveling
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                [24]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
      -    populierenbeplanting langs wegen, deels als relict van voorpootstroken
Vertroebelde / verdwenen kenmerken:
      -    percelen zijn groter geworden
      -    groot deel van de kavelrandbeplanting verdwenen
      -    grondgebruik van akkerland naar gemengd
      -    bebouwing steekt soms erg ver de ronde structuur in
vochtige, halfopen kampontginning (kn2)
Aan de randen van de droge kampontginningen vinden we, op de iets lagere gronden richting het
dal van de Aa, de vochtige kampontginningen met een halfopen karakter. De bodem bestond er
deels uit lemige beekeerdgronden, deels uit zandig-lemige leek- of woudeerdgronden. Het gaat
duidelijk om nattere bodems. Dat zien we ook terug aan het historisch landgebruik: het gebied
kende een zeer kleinschalige verkaveling met percelen grasland en enkele bosjes, vooral in het
noordoostelijk deel richting de Zuid-Willemsvaart. Alle kavels kenden randbeplanting. Met name
in het westelijk deel, richting de dekzandrug van Houterd, werd de verkaveling wat onregelmati-
ger en de percelen wat groter. Grosso modo was het patroon met percelen grasland, randbeplan-
ting en bosjes hier echter hetzelfde, zij het in een wat afwijkend patroon.
Het landschap is in de afgelopen 200 jaar ingrijpend veranderd. De hoofdstructuur van de verka-
veling en het wegenpatroon lijken in hoofdlijnen hetzelfde gebleven te zijn, maar de houtteelt is
veel grootschaliger geworden. Waar er in de vroege 19e eeuw nog slechts enkele bosjes in een
verder halfopen landschap stonden, kunnen we nu spreken van een vrij gesloten landschap met
juist aan de westelijke rand een open landschap waar alle randbeplanting verdwenen is. Daar-
door zijn feitelijk de twee uitersten (gesloten en open landschap) sterker geworden en is de 19e-
eeuwse structuur nauwelijks nog terug te vinden.
Daar moeten we wel een kanttekening bij plaatsen. De grootschalige houtteelt in de Prekers is
niet iets van de laatste decennia. Waar de populierenbossen nog ontbreken op de topografische
kaart uit omstreeks 1840, laat de topografische kaart uit omstreeks 1900 ze wel heel duidelijk
zien in vrijwel dezelfde omgeving als tegenwoordig. We hebben daarom met een agrarische ont-
wikkeling uit de tweede helft van de 19e eeuw te maken, die vanwege de regionale context, de
klompenindustrie, als waardevol aangemerkt kan worden. Daar komt bij dat het reliëf dat samen-
hing met de populierenteelt (bossen op rabatten) nog zeer gaaf aanwezig is. Ook vanuit vegeta-
tiekundig oogpunt (en waarschijnlijk tevens historisch-ecologisch) kan dit gebied als zeer belang-
rijk worden gekenmerkt. 15
Waardevolle kenmerken:
15
   Zie ook Beijers (red.) 2003, p. 66-67
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                 [25]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
     -   wegenstructuur
     -   verkavelingspatroon
     -   microreliëf (rabattenstructuur)
     -   structuur van sloten en greppels
     -   de Biezenloop
     -   bebossing met populieren (binnen de oude verkavelingsstructuur) en broekbossen
     -   hoge (historisch-)ecologische waarden
Vertroebelde / verdwenen kenmerken:
     -   gebied veel geslotener geworden door populierenbossen
     -   verdwijnen historische kavelbeplanting in grootschalige populierenopstand?
     -   in zuidwestelijk deel landschap opener geworden door verdwijnen kavelbeplanting
Beekdalen en broeken
halfopen, regelmatige broekontginning (bh1)
Schijndel kent geen eigen beekdalen; het beekdal dat voor Schijndel van betekenis was ligt in de
aangrenzende gemeente Bernheze. Wel kent Schijndel enkele regelmatige broekontginningen
aan de rand van de Oude-Molenheide en aan de randen van het Wijboschbroek. Hier lagen
kleinschalige, door kavelbeplanting omgeven percelen grasland in een vrij regelmatig grid. De
kavels waren wat groter dan die in de vochtige kampontginningen, maar het meest onderschei-
dend was toch wel de ligging. Het gaat namelijk om de rand van een jonge broekontginning,
waarvan een gedeelte dus al vóór 1840 in ontginning werd genomen.
In het huidige landschap is de randbeplanting verdwenen, maar de verkaveling is nog vrijwel
intact. Langs de wegen eromheen is in het deel bij de Oude-Molenheide echter wel bebouwing
verrezen, wat het onbebouwde karakter van dit gebied heeft aangetast. Een deel van het gebied
is niet meer als grasland, maar als akkerland in gebruik. Belangrijk is verder dat de ontginning is
opgenomen in de jonge broekontginning daaromheen.
Waardevolle kenmerken:
     -   verkavelingspatroon
     -   als ruimtelijke structuur nog herkenbaar binnen jongere broekontginningen
Vertroebelde / verdwenen kenmerken:
     -   kavelrandbeplanting
     -   bebouwing toegenomen in het deel bij de Oude-Molenheide
     -   grondgebruik diverser geworden
Oude heideontginningen
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                 [26]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
halfopen, regelmatige heideontginning (oh1)
In de 18e en vroege 19e eeuw begon men vanuit de kampontginningen te ‘knabbelen’ aan de
gemeijnt, het vroegere heidegebied richting Sint-Oedenrode en daarom wel de Rooise Heide
genoemd. De oudste ontginningen bestonden uit een combinatie van akkerland, grasland en
kleine naald- en loofbossen, waarbij akkerland domineerde. De structuur was zeer regelmatig,
met een rechthoekig grid van wegen. Tussen de strookkavels, waarin de blokken land waren
verdeeld, stond perceelsrandbeplanting. Bebouwing kwam hier en daar voor, maar de indruk
bestaat dat het land in de eerste plaats toebehoorde aan de boeren op het ‘oude land’.
Het rechthoekige grid is nog herkenbaar, maar daar houdt de intactheid van dit landschap wel
mee op. Door het gebied werd een – op zich nu al weer cultuurhistorisch waardevolle – spoorlijn
getrokken, die het rechte grid niet volgt. De verkaveling werd fors opgeschaald en de randbe-
planting verdween vrijwel geheel. Gehandhaafd bleef de kavelgrens die de rand van het vroegste
deel van deze ontginning vormde.
Verspreide bebouwing kwam niet tot stand, maar de bebouwing langs de Langstraat zorgde wel
voor een ‘bebouwder beeld’. Belangrijker nog is de totstandkoming van het bedrijventerrein tus-
sen Spoorlaan en Rooiseweg, waardoor een deel van deze oude heideontginning werd bebouwd.
Vooral de korte poot van de L-vormige ontginning, die langs de Rooiseweg-N637, heeft veel te
lijden gehad van deze relatief recente ontwikkelingen.
Waardevolle kenmerken:
     -   rationele/gridvormige karakter van de wegenstructuur
     -   onverharde wegen en paden
     -   een kavelgrens als zuidrand van het oudste deel van de ontginning
     -   het Duits Lijntje
Vertroebelde / verdwenen kenmerken:
     -   verkaveling opgeschaald
     -   kavelrandbeplanting verdwenen
     -   bebouwing toegenomen langs Langstraat en op het bedrijventerrein in het oosten
     -   grondgebruik diverser geworden
     -   rationele wegenstructuur door wegconstructie Rooiseweg-N637 aangetast
     -   contrast met aangrenzende heideontginningen verdwenen
regelmatige heideontginning met bos (oh2)
Het westelijke deel van deze oude heideontginning bestond uit opgaand bos, afgewisseld door
kleine stukjes open cultuurland en een boerderij. Tussen de kavels stond randbeplanting. Het
geheel oogt als een systematische ontginning vanuit de aanwezige boerderij.
Veelal zien we in heideontginningen dat het aanvankelijk aangeplante bos al snel verdween om
plaats te maken voor akkerland. Dat zien we ook hier terug, alhoewel het nog meer dan een
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                               [27]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
eeuw duurde voor het laatste bos verdwenen was. Ook hier is de regelmaat nog te herkennen,
maar het landschap veranderde in de afgelopen eeuw fors. De boerderij als kern van het land-
schap is verdwenen, evenals de bebossing. Kleine kavels maakten plaats voor grote blokvormi-
ge, en de spoorlijn doorsnijdt ook dit gebied. Het contrast met de aangrenzende, vanouds half-
open oude heideontginning is daardoor verdwenen. Dat geldt bovendien ook voor het contrast
met de aangrenzende jonge heideontginning.
Waardevolle kenmerken:
     -      rationele karakter van de wegenstructuur
     -      een kavelgrens als zuidrand van het oudste deel van de ontginning
     -      het Duits Lijntje
Vertroebelde / verdwenen kenmerken:
     -      verkaveling opgeschaald
     -      kavelrandbeplanting verdwenen
     -      oorspronkelijke ontginningsboerderij (?) verdwenen
     -      bos verdwenen
     -      contrast met aangrenzende heideontginningen verdwenen
Jonge heide- en broekontginningen
open, regelmatige jonge heideontginning (hr1)
De ontginning van de Rooise Heide en Vlagheide werd vanuit de oude heideontginningen in
zuidwestelijke richting na 1845 voltooid. 16 Hier ontstond uiteindelijk in de vroege 20e eeuw een
regelmatig grid van wegen, waarbij de tussenliggende blokken in blokvormige kavels verdeeld
werden. Het grondgebruik was heel divers van aard; grasland en akkerland overheersten. Per-
ceelsrandbeplanting kwam zeker nog op grote schaal voor, alhoewel ook sloten zullen zijn ge-
bruikt. Langs de wegen stond mogelijk laanbeplanting. Bebouwing ontbrak in dit gebied. Soms
werd later bebouwing toegevoegd, waarbij het MOB-complex daarvan een bijzonder voorbeeld is.
Feitelijk is de situatie sinds de ontginning van grote delen van de Rooise Heide niet veel veran-
derd. De weinige kavelbeplanting is verdwenen en er heeft wel wat kavelvergroting plaatsgevon-
den, maar de hoofdstructuur is nog zeer goed herkenbaar. Alleen in de zuidoosthoek van het
westelijk deel lijkt de verkaveling echt fors opgeschaald te zijn. Daarnaast zijn er hier en daar
boerderijen gesticht. Het meest aangetast is de oostelijke helft, de Vlagheide; hier is een bedrij-
venterrein verrezen en is een vuilstort aangelegd.
Waardevolle kenmerken:
     -      rationele/gridvormige karakter van de wegenstructuur
16
   Beijers (red.) 2003, p. 58-59
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                   [28]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
     -      onverharde wegen en paden
     -      laanbeplanting langs de wegen
     -      in belangrijke mate intactheid van de verkaveling
     -      gemengd grondgebruik
Vertroebelde / verdwenen kenmerken:
     -      verkaveling opgeschaald in de zuidoosthoek van het westelijk deel
     -      enkele boerderijen verrezen
     -      een gedeelte van de oostelijke helft (Vlagheide) is bebouwd of in een vuilstort omge-
            vormd
stuifzandbebossing (hs1)
In vergelijking met andere Brabantse gemeenten kent Schijndel nauwelijks jonge droge heidebe-
bossingen of stuifzandbebossingen. Zo liggen de Eerdse Bergen grotendeels net buiten de ge-
meentegrenzen. Stuifzanden zijn er in de regio echter wel meer geweest. 17 Een relict van een
fraaie stuifzandwal bevindt zich in het zuidoostelijk deel van het bedrijventerrein Duin. Reliëf en
beplanting zijn hier nog intact, alhoewel door de aanleg van spoorlijn en bedrijventerrein de con-
text in sterke mate verstoord is.
Waardevolle kenmerken:
     -      reliëf
     -      beplanting
Vertroebelde / verdwenen kenmerken:
     -      context is grotendeels verdwenen
voormalige stuifzandbebossing (hs2)
Een aanzienlijk deel van de stuifzandbebossing die we hiervoor noemden, is verdwenen door
bebouwing of ontginning. Hier hebben we om die reden dus geen cultuurhistorische waarden
vanuit dit historisch grondgebruik meer te verwachten.
Waardevolle kenmerken:
     -      geen
Vertroebelde / verdwenen kenmerken:
     -      reliëf
     -      beplanting
     -      context
17
   Beijers (red.) 2003, p. 96-97
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                   [29]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
open, regelmatige jonge broekontginning (hb1)
De Oude Molenheide werd vanuit een vroeger ontgonnen rand (zie bh1) in de vroege 20e eeuw
in ontginning gebracht. Ook hier werd een rationeel grid van wegen aangelegd, waartussen een
patroon van blok- en strookvormige kavels werd aangelegd. Kavelrandbeplanting kwam wel voor,
maar niet op grote schaal. Laanbeplanting daarentegen werd wel op grote schaal aangelegd.
Langs de Middelrodense Dijk ontstond bebouwing; elders kwam die wel voor, maar in beperkte
mate. In de kern van het gebied ontstond een zeer fijnmazige begreppeling, waarvan het doel tot
op heden nog onduidelijk is, maar die mogelijk samenhangt met de leemwinning daar.
Weliswaar is de structuur van het gebied in hoge mate nog intact, inclusief de bijzondere be-
greppeling, maar door de aanleg van camping De Molenheide, de visvijver daar tegenover en het
sportpark is het karakter van het gebied wel sterk veranderd in de afgelopen ruime eeuw. De
visvijver was voorheen een openluchtzwembad, aangelegd in leemkuilen. 18 Het overdekte zwem-
bad vond later iets zuidelijker een plek.
Daarnaast is de agrarische bebouwing fors toegenomen. De laanbeplanting vinden we nog altijd
in het gebied terug, net als de hoofdstructuur van wegen en verkaveling.
Waardevolle kenmerken:
     -    wegenstructuur
     -    laanbeplanting
     -    hoofdstructuur van verkaveling
     -    houtsingels
     -    Middelrodense Dijk als hoofdas van bewoning
     -    deel van bijzondere begreppeling in middengebied
Vertroebelde / verdwenen kenmerken:
     -    aanleg van camping, visvijver en sportpark
     -    forse toename agrarische bijgebouwen / verrommeling
halfopen, regelmatige jonge broekontginning (hb2)
De kern van het Wijboschbroek bestaat historisch gezien uit een betrekkelijk open westelijk deel
en een bebost oostelijk deel. Het westelijk deel kende een regelmatig wegengrid van lange
noord-zuid-lopende wegen en korte verbindingen daartussen. Elk langgerekte strook was in klei-
ne strookjes verdeeld, waarbij het grondgebruik gemengd was. Elke kavel kende randbeplanting;
een deel was beplant met loofbos. Het meeste bos stond op rabatten. In het gebied kwam een
enkel gebouwd object voor.
18
   De topografische kaart uit 1900 laat op de heide een leemafgraving zien, die via een Electrische spoorbaan met de
    steenfabriek aan de Zuid-W illemsvaart (Kanaaldijk Zuid) verbonden was. De fabriek werd in 1898 opgericht en in
    1930 gesloten. Het terrein van de steenfabriek is nog steeds een geïsoleerd bedrijventerrein aan het kanaal.
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                                      [30]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
De geschetste situatie is grotendeels nog intact. De wegenstructuur is ten dele opgeheven, ver-
moedelijk om redenen van natuurontwikkeling. Verder is er wat bebouwing bijgekomen en staat
de bebossing op andere percelen dan die in de vorige eeuw. De meest ingrijpende verandering
is echter, dat de meeste perceelsrandbeplanting verdwenen is.
Waardevolle kenmerken:
     -   hoofdlijn van de wegenstructuur
     -   verkaveling
     -   microreliëf
     -   percelen opgaand bos in dezelfde mate als in vroege 20e eeuw, maar anders gesitueerd
Vertroebelde / verdwenen kenmerken:
     -   wegenstructuur aangetast
     -   perceelsrandbeplanting deels verdwenen
jonge broekbebossing (hb3)
Het oostelijk deel van het Wijboschbroek bestaat al sinds de ontginning uit (populieren)bos op
rabatten voor de houtteelt. Het karakter was en is gesloten en de wegenstructuur in een regel-
matig grid is nog altijd aanwezig. Daardoor is het landschap één van de gaafste van Schijndel.
Hetzelfde geldt voor het Elderbroek.
Waardevolle kenmerken:
     -   wegenstructuur
     -   microreliëf
     -   aanwezigheid van opgaand loofbos
Vertroebelde / verdwenen kenmerken:
     -   geen
Nederzettingen
straatdorp (sd1)
De nederzetting die als straatdorp is aangemerkt ligt geheel binnen de bebouwde kom en heb-
ben we derhalve niet nader geanalyseerd.
keuterij (sd2)
Omdat de bebouwing van Schijndel zo verspreid was, hebben we de verschillende gehuchten
niet afzonderlijk onderscheiden, maar gerekend tot de landschapstypen waar ze onderdeel van
uitmaakten. Eén bijzondere bebouwingsconcentratie hebben we echter wel apart genomen, na-
melijk die van Hoeven in het oostelijk deel van Schijndel. Dit gehucht ontstond als een concen-
tratie van hutjes aan de rand van de heide. Hiervan is om begrijpelijke redenen niets meer her-
kenbaar; het gehucht is omgevormd tot een nederzetting aan de rand van een flink aangepakte
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                               [31]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
jonge-heideontginning. Met uitzondering van (mogelijk) de bebouwing is hier geen waardevol
element aan te wijzen, anders dan de aanwezigheid van een gehucht op zich.
3.1.2 Waardering
Waarderingsklassen
Op basis van de methodiek zoals beschreven in hoofdstuk 2 hebben we het cultuurlandschap
van Schijndel gewaardeerd.
Een zeer hoge waarde werd toegekend aan het Wijboschbroek. Hier hebben we te maken met
een vrijwel intacte broekontginning uit de vroege 20e eeuw, waar we de ontginningsstructuur nog
duidelijk herkennen. Hetzelfde geldt voor buitenplaats De Denneboom, één van de weinige bui-
tenplaatsen in Schijndel.
Een hoge waarde is toegekend aan de vochtige kampontginning van de Prekers, waar we on-
danks de toegenomen bebossing nog veel van het oude kampenlandschap kunnen herkennen.
De jongere ontginningen van de Oude Molenheide, het Elderbroek en de Rooise Heide hebben
nog veel van hun oorspronkelijke karakteristieken behouden. Daarnaast zijn er enkele deelge-
bieden van het fijnmazige kampenlandschap die een deel van hun oorspronkelijke beplanting
behouden hebben en daarom ook een hoge waardering hebben gekregen.
Verreweg het grootste deel van het Schijndels buitengebied kunnen we als gemiddeld betitelen,
overeenkomend met de klasse ‘redelijk hoge waarde’ uit de vorige versie van de cultuurhistori-
sche waardenkaart. De hoofdstructuur van het landschap is nog intact en er komen nog bijzon-
der fraaie plekjes met veel historisch detail voor, maar de ingrepen ten behoeve van de moderne
landbouw hebben de oude karakteristiek van het cultuurland buiten de nederzettingen deels
doen verdwijnen. Het betreft dan bijvoorbeeld de kavelbeplanting, de fijnmazigheid van de ver-
kaveling en de brede voorpootstroken. Het grootste deel van de gemiddeld gewaardeerde gebie-
den valt in de hoogste score (3,3) die nog als gemiddeld kan worden aangeduid.
Laag gewaardeerde gebieden vinden we in het Schijndelse buitengebied in beperkte mate. Het
betreft de al eerder genoemde camping, visvijver en sportpark ten noordwesten van de kern van
Schijndel, het sportpark nabij de Rooise Heide, de vuilstort ten zuiden van Schijndel en enkele
kleinere deelgebieden.
Een zeer lage waardering wordt doorgaans toegekend aan overbouwde landschappen. Omdat
deze niet voorkomen in het Schijndels buitengebied, ontbreekt deze waarderingsklasse dan ook.
Vergelijking met provinciale waardering
De provincie Noord-Brabant heeft in haar cultuurhistorische waardenkaart uitspraken gedaan
over gebieden die zij van cultuurhistorische waarde én van provinciaal belang acht. Dat betekent
dat de specifieke waarden binnen die gebieden een vertaling dienen te krijgen in het bestem-
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                [32]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
mingsplan dat mede is gericht op behoud, herstel of de duurzame ontwikkeling van de cultuurhis-
torische waarden en kenmerken van de onderscheiden gebieden én regels stelt ter bescherming
van de cultuurhistorische waarden en kenmerken van de onderscheiden gebieden.
De gebieden die volgens de provincie cultuurhistorisch waardevol zijn, zijn het Wijboschbroek,
de Schijndelsche en Rooische Heide, het Lieseind en De Geelders en Gemonde. Daar voegen zij
bovendien Landhuis Denneboom als complex van provinciaal belang aan toe. Natuurlijk niet
helemaal toevallig is dat de genoemde gebieden overeenkomen met de gebieden die wij als cul-
tuurhistorisch waardevol hebben aangemerkt, met één belangrijk verschil: de provincie heeft de
vlakken van deze gebieden zó groot gemaakt, dat ze aaneensluiten en daarmee vrijwel het hele
Schijndelse buitengebied bedekken. Vooral het door ons onderscheiden kampenlandschap is
daarmee voor een belangrijk deel in de provinciale waardevolle zone terecht gekomen.
Vooral gebieden die wij van gemiddelde waarde hebben geacht – door de grootschalige verdwij-
ning van kavelbeplanting in de afgelopen eeuw – worden door de provincie toch als waardevol
benoemd. Die benadering sluit aan op onze ‘nota bene’ hieronder.
Nota bene
Een waardering is niet ‘voor eeuwig en altijd’. Een goede omgang met gemiddeld of laag ge-
waardeerde landschappen kan het gebied in waarde doen stijgen. Zeker in de gemiddeld ge-
waardeerde gebieden, die vooral die waarde kregen door het grootschalig verdwijnen van kavel-
beplanting en opschaling van de verkaveling, kunnen strategische ingrepen leiden tot een gelei-
delijke verhoging van het landschap. Bovendien is het kampenlandschap zo karakteristiek voor
het Schijndels cultuurlandschap en herbergt het zoveel waarden – ook gebouwd, bijvoorbeeld –
dat extra aandacht daarvoor ondanks de gemiddelde waardering aanbevelenswaardig is. Vanuit
die optiek is het derhalve raadzaam om ook dit aspect mee te nemen in de beleidsoverwegingen.
3.2 Landschapselementen
3.2.1 Inventarisatie
De geïnventariseerde landschapselement zijn overgenomen uit Kaartbijlage 7 Historisch land-
schap opgesteld door SRE Milieudienst in 2013 In paragraaf 2.3.2 is beschreven welke elemen-
ten wel, al dan niet zijn opgenomen in de inventarisatiekaart. Voor een inhoudelijke toelichting
van de geïnventariseerde elementen wordt verwezen naar het rapport Schijndels erfgoed 2013.
Deze gegevens zijn aangevuld met een bestand met historische kavelgrenzen, afkomstig van de
gemeente Schijndel, en een bestand met waardevol reliëf, gekarteerd aan de hand van histori-
sche kaarten en het Actueel Hoogtebestand Nederland 2 (AHN). Ook is informatie van de klank-
bordgroep toegevoegd. In de achterliggende GIS-data zijn de relevante bronnen bij elk nieuw
object toegevoegd.
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                 [33]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
3.2.2    Waardering
Waarderingsklassen
Op basis van de methodiek zoals beschreven in hoofdstuk 2 hebben we de landschapselementen
van Schijndel gewaardeerd. De score op de afzonderlijke criteria is opgenomen in de GIS-
database; het (afgeronde) gemiddelde daarvan is zichtbaar gemaakt op de waarderingskaart. In
alle gevallen zijn de structuren (wegen, spoorlijnen) gewaardeerd met hun begeleidende feno-
menen, zoals sloten, bermen, beplanting, etc.
Zeer hoge score
Uit de eindscore blijkt dat met name de jongere elementen, zoals de rationale wegenstructuur in
de jonge broek- en heideontginningen, zeer hoog scoren. Doordat deze elementen met een
grootschalige rationele structuur zijn aangelegd, zijn bij latere ontwikkelingen, zoals schaalver-
groting en intensivering in de landbouw, weinig aanpassingen nodig geweest in het landschap.
Als we naar de individuele criteria kijken zien we dat de elementen in deze gebieden met name
hoog scoren op gaafheid van verharding (veel wegen zijn hier nog onverhard) en gaafheid van
het profiel. Andere elementen die zeer hoog scoren zijn onder andere enkele bosjes en het park-
achtig groen bij De Bus in het uiterste westen van de gemeente.
Hoge score
Aan de overgrote meerderheid van elementen - met name de wegen - is een hoge waardering
toegekend. Veel wegen van deze wegen scoren hoog door de aanwezigheid van wegbeplanting,
wat hier historisch vaak zeer passend is. Veel wegen zijn echter geasfalteerd en enigszins ver-
breed, wat de eindscore iets lager doet uitkomen. Met name de wegen met historische bebou-
wing (linten) scoren hoog waar het gaat om de samenhang met andere elementen en/of patronen
en de mate waarin het element bijdraagt aan de leesbaarheid van het landschapstype.
Middelmatige score
Aan weinig elementen is een middelmatige score toegekend. Het betreft enkele wegen die sterk
zijn gewijzigd door verbreding en asfaltering en/of omdat ze relatief jong zijn.
Basiswaarde
Geen van de elementen is in de categorie basiswaarde opgenomen.
Verdwenen
Elementen die deels of geheel verdwenen zijn, zijn niet gewaardeerd en als 'verdwenen' op de
waarderingskaart weergegeven.
3.2.3    Behoudenswaardige onderdelen
Van de geïnventariseerde elementen zijn de kwaliteiten Zichtbaarheid, Fysieke kwaliteit en In-
houdelijke kwaliteit in beeld gebracht door een score toe te kennen aan de operationele parame-
ters. Alleen de fysieke kwaliteiten van de elementen kunnen door middel van een bestemmings-
plan worden geborgd. De inhoudelijke en beleefde kwaliteiten, zoals zichtbaarheid en zeldzaam-
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                  [34]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
heid en informatiewaarde kunnen op andere wijze worden benut, bijvoorbeeld in de vorm van
stimuleringsmaatregelen om elementen beter zichtbaar en toegankelijk te maken.
Per gewaardeerd element is gekeken op welk onderdeel van de fysieke kwaliteit een hoge score
is toegekend (score 3). Vervolgens is dit vertaald naar te borgen ruimtelijke karakteristieken, te
weten: behoud van beplanting, verharding, begrenzing(en), reliëf en profiel. Per element is in de
kolom 'behoud' opgenomen welke karakteristiek geborgd dient te worden.
3.3 Bouwkunst en stedenbouw
3.3.1 Inventarisatie
De geïnventariseerde objecten en complexen zijn, voor zover uiteindelijk van voldoende belang
geacht, als historische bouwkundige waarden aangegeven op de cultuurhistorische waarden-
kaart. Op deze kaart is de locatie van de objecten weergegeven. Onder het inventarisatiethema
“Historische bouwkunst” wordt een aantal subthema’s onderscheiden, waarvan in het buitenge-
bied vooral het subthema “boerderij” relevant is. Binnen de bouwcategorieën bestaan verschil-
lende bouwtypen, als verfijning van de hoofdcategorie. Deze “bouwtypen” zijn in een aparte ko-
lom van de bijbehorende database vermeld. In de categorie “agrarisch” wordt bijvoorbeeld on-
derscheid gemaakt in de bouwtypen “hallehuisboerderij”, “Langgevelboerderij”, Kortgevelboerde-
rij”, etc.
De kaartlaag met de historisch-bouwkundige waarden biedt verder de volgende informatie:
   - alle rijksmonumenten (hoofd- en bijgebouwen);
   - alle gemeentelijke monumenten (hoofd- en bijgebouwen)
   - overige karakteristieke gebouwen
   - gebouwen met bouwhistorische verwachting;
   - de beschermde stads- en dorpsgezichten (niet aanwezig);
   - overige bijzondere stedenbouwkundige ensembles.
Rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten
In de kaartlaag met de historisch-bouwkundige waarden zijn alle rijksmonumenten en de ge-
meentelijke monumenten in beeld gebracht, uitgezonderd de archeologische monumenten. Deze
monumenten hebben verder geen deel meer uitgemaakt van het thans uitgevoerde vervolgon-
derzoek van de waardevolle objecten.
Overige waardevolle gebouwen, objecten en ensembles
Op de waardenkaart is een groot aantal waardevolle items gemarkeerd, niet zijnde beschermde
monumenten. In het buitengebied betreft het voornamelijk historische boerderijen. In de inventa-
risatie is een minimale leeftijdsgrens aangehouden: 1970. De periode van het naoorlogs erfgoed
(1945-1970) is dus volledig in de inventarisatie meegenomen.
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                  [35]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
3.3.2 Waardering
Waardering objecten
De in de kaart opgenomen waardevolle objecten hebben op de criteria van de erfgoedmeetlat
tenminste overwegend positief gescoord. Ze zijn dan ook veelal van belang als onder-
deel/ondersteuning van de cultuurhistorische gebiedskarakteristiek en/of vanwege ensemble-
waarde met nabijgelegen karakteristieke en/of beschermde objecten. Ook is er altijd sprake van
een duidelijke herkenbaarheid van het oorspronkelijke concept en een redelijke tot hoge mate
van gaafheid van hoofdvorm, in relatie tot de ontwikkelingsgeschiedenis en de historische ge-
laagdheid van het gebied en de vele kernen.
Definitie totaalwaarden
Zeer hoge cultuurhistorische waarde
De objecten met een zeer hoge cultuurhistorische waarde scoren op de criteria van de erf-
goedmeetlat merendeels hoog tot zeer hoog. Het betreft zeer hoogwaardige onderdelen (gebou-
wen, objecten en ensembles), die vanwege de voornamelijk hoge ruimtelijke waarden, histori-
sche waarden en objectwaarden van wezenlijk en onlosmakelijk belang zijn voor de gemeente
Schijndel en de historisch-ruimtelijke gebiedskarakteristieken.
Wanneer ze zouden worden getoetst aan de algemeen gehanteerde monumentenselectiecriteria
dan is de kans zeer groot dat ze voldoende waarden bezitten voor de kwalificatie gemeentelijk
monument. Integrale instandhouding is zeer gewenst. Deze categorie kan dan ook als 'monu-
mentwaarde' worden gekenschetst. Mocht de gemeente in de toekomst overwegen nieuwe ge-
meentelijke monumenten aan te gaan wijzen, dan is dit de topcategorie, waaruit geselecteerd
kan worden.
Rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten vallen eveneens vrij wel altijd in de categorie
zeer hoge cultuurhistorische waarde.
Hoge cultuurhistorische waarde
De objecten met een hoge cultuurhistorische waarde scoren in de regel vooral bij de criteria
betreffende gaafheid en zeldzaamheid wat lager dan de categorie zeer hoge waarde, vaak van-
wege de wijzigingen aan details. Verder betreft het karakteristieke objecten. die vanwege de
voornamelijk hoge én positieve ruimtelijke waarden en historische waarden van grote betekenis
zijn voor de gemeente Schijndel en de historisch-ruimtelijke gebiedskarakteristieken. Instand-
houding van de hoofdvormen en het gevelbeeld is wenselijk.
Ook voor deze categorie geldt dat er veelal voldoende waarden aanwezig zijn om nader onder-
zoek te rechtvaardigen naar de monumentwaardigheid voor de kwalificatie gemeentelijk monu-
ment. Deze categorie kan dan ook als 'mogelijke monumentwaarde' worden gekenschetst. Mocht
de gemeente in de toekomst overwegen nieuwe gemeentelijke monumenten aan te gaan wijzen,
dan is dit eveneens een categorie, waaruit geselecteerd kan worden.
Middelhoge cultuurhistorische waarde (beeldondersteunende waarde)
Deze categorie objecten is voornamelijk wat betreft de hoofdverschijningsvorm goed herkenbaar
gebleven; details of gevelindelingen kunnen verstoord zijn. Voorwaarde is dat er sprake is van
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                [36]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
een meer dan voldoende mate van herkenbaarheid van het oorspronkelijke concept en de functie
en dat deze objecten een wezenlijk onderdeel vormen de gebiedskarakteristieken. Deze objecten
hebben vooral een beeldondersteunende waarde. Instandhouding van de hoofdvormen en de
huidige footprint is wenselijk.
Lage cultuurhistorische waarde
Categorie, die grotendeels bestaat uit objecten van recente datum: nieuwe woonhuizen of in het
recente verleden volledig herbouwde / fantasievol vernieuwde boerderijen, waarbij niet of nauwe-
lijks gebruik is gemaakt van de oorspronkelijke karakteristiek van de bebouwing. De oorspronke-
lijke toestand en het gebruik zijn niet meer herkenbaar. Ook kan het gaan om zeer grondig ver-
bouwde historische objecten, waarbij de oorspronkelijke verschijningsvorm en het gebruik niet
meer afleesbaar zijn. Enkele objecten hebben nog een zeer beperkte beeldondersteunende
waarde.
Waardering vlakken historische bouwkunde en stedenbouw (ensembles)
Het betreft de vlakken, die in de legenda van kaartbijlage 10: cultuurhistorische verwachtingen-
en waardenkaart als “Historische stedenbouw - hoge waarde” zijn opgenomen, voor zover lig-
gend binnen het plangebied buitengebied.
Uit de huidige toelichting (door SRE):
De selectie en waardering van de vlakken “Historische stedenbouw van hoge waarde” (erf-
goedkaart) hebben plaatsgevonden op basis van de historische waarde van de structuur en de
bebouwing en de onderlinge samenhang daarvan, de herkenbaarheid van beide elementen en de
samenhang met de historisch-landschappelijke omgeving. Ook de representativiteit voor de his-
torische ruimtelijke ontwikkeling van de verschillende gebieden in de regio en de landschappelij-
ke samenhang binnen en tussen verschillende gebieden speelde daarbij een rol. In dit geval
komen er in Schijndel enkel gebieden van hoge waarde voor, die als oranje omlijnde vlakken op
de kaart staan aangeduid.
Het gaat om de volgende vlakken:
   - Achterste Hermalen
   - Boogaard
   - De Bus (Woudseweg)
   - De Borne
   - Elde
   - Elschot
   - Hoeves / Heertveld
   - Houterd
   - Keur
   - Lieseind
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                               [37]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
  - Locht
  - Oetelaar
  - Plein
  - Schoot
  - Schootse Hoek
  - Weidonk
  - Wijbosch
De hoog gewaardeerde vlakken “historische stedenbouw” zijn opnieuw beoordeeld en gewaar-
deerd. Dit is in de eerste plaats gebeurd vanuit het perspectief van de historische bouwkunst, in
relatie tot de aanwezige gebiedskarakteristiek en de samenhang met het landschap en de aan-
wezige structuren. De dichtheid, de zichtbaarheid, herkenbaarheid, de gaafheid en onderlinge
relatie van de waardevolle (beschermde) gebouwen spelen hierbij een wezenlijke rol. Er is geke-
ken naar de samenhang tussen bebouwing, landschappelijke en nederzettingsstructuren, het
landschap en groen enerzijds en de bebouwing anderzijds. De gehanteerde criteria zijn gaafheid,
herkenbaarheid en zeldzaamheid op gemeentelijk niveau, wat betreft de aanwezige historische
ruimtelijke structuren en de bebouwing. De stedenbouwkundige vlakken / ensembles met een
hoge waarde worden in de regel gekenmerkt door een hoge dichtheid aan cultuurhistorisch
waardevolle objecten.
De stedenbouwkundige vlakken zijn getoetst aan de volgende criteria:
    1.    het belang van het gebied of ensemble als voorbeeld of onderdeel van de cultuurhistori-
          sche gebiedskarakteristiek en de ontwikkelingsgeschiedenis/historische gelaagdheid;
     2.   het belang van het gebied vanwege de bijzondere betekenis voor het beeld van de om-
          geving, vanwege opmerkelijke ligging, zichtlijnen, aanwezigheid van landmarks, etc.
     3.   de structurele gaafheid en herkenbaarheid van het gebied;
     4.   de dichtheid en kwaliteit van de aanwezige beschermde en/of karakteristieke bebouwing,
          waarbij gelet is op herkenbaarheid, gaafheid en (in mindere mate) zeldzaamheid.
Per criterium kunnen de volgende scores worden gegeven: xxx (zeer hoge waarde), xx (hoge
waarde), x (middenwaarde), 0 (lage waarde), - (geen waarde).
De eindscore bepaalt de waardengradatie:
1 Zeer hoge waarde - minimaal 3 maal xxx, 2 maal xx
2 Hoge waarde - minimaal 3 maal xx, 2 maal x
3 Middenwaarde - minimaal 4 maal x
4 Basiswaarde - minimaal 2 maal x en 3 maal 0
Geen bijzondere waarde - alles daaronder
                 Gebied                               Crit     Crit     Crit    Crit     Score
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                [38]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
                                                      1        2        3       4
001              Achterste Hermalen                   xx       x        xx      xx       2
002              Boogaard                             x        x        0       x        4
003              De Bus (Woudseweg)                   x        0        x       0        4
004              Elde / De Borne                      xx       x        xx      xx       2
005              Hoeves / Heertveld                   x        x        x       0        4
006              Houterd                              xx       x        xx      xx       2
007              Keur                                 x        0        x       0        4
008              Lieseind                             xx       0        xx      x        3
009              Locht                                x        x        x       x        3
010              Oetelaar                             xx       x        xx      x        2
011              Plein                                xx       x        xx      x        2
012              Schoot                               x        x        xx      xx       2
013              Schootse Hoek                        x        0        x       0        4
014              Weidonk                              x        x        0       0        4
015              Wijbosch                             x        x        x       x        3
Tabel 6. Historische stedenbouw, waarden
Conclusie n.a.v. nieuwe waardering:
Slechts een aantal van de eerder als hoogwaardig gekwalificeerde ensembles historische ste-
denbouw heeft in de nieuwe toetsing de waarde “hoog” 2 gekregen. Het betreft de ensembles
Achterste Hermalen, Elde-De Borne, Houterd, Oetelaar, Plein en Schoot. Enkele ensembles
hebben, mede vanwege de matige of lage kwaliteit van de aanwezig historische bebouwing, het
deels ontbreken daarvan of de nadrukkelijke aanwezigheid van nieuwe bebouwing een midden-
waarde 3 (Lieseind, Locht en Wijbosch) of basiswaarde 4 (alle overige ensembles).
Op de cultuurhistorische waardenkaart zijn tevens nieuwe begrenzingsvoorstellen voor deze
gebieden gedaan.
Stedenbouwkundig waardevol gebied hoge waarde
De historische situatie in deze gebieden is nog redelijk gaaf, zowel op structuurniveau als wat
betreft de historische bebouwing. Er is sprake van een meer dan lokale waarde en een hoge
mate van zeggingskracht. Interventies kunnen aangegrepen worden om cultuurhistorische waar-
den, daar waar mogelijk en nodig, verder te versterken. Een historisch-ruimtelijke analyse is
hierbij gewenst.
Stedenbouwkundig waardevol gebied middenwaarde
Het aanwezige erfgoed is een weerslag van de plaatselijke historische ontwikkeling en als zoda-
nig onderdeel van het cultuurlandschap van Schijndel. Het gebied draagt bij aan de lokale identi-
teit, maar de samenhang is op onderdelen vertroebeld. Ontwikkelingen bieden een kans om de
kwaliteit te verbeteren. Bij deze transformatie dient een basiszorgvuldigheid te worden betracht,
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                 [39]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
waarbij vanuit het generieke landschapsbeleid aandacht wordt besteed aan de landschappelijke
kwaliteiten van een gebied.
Stedenbouwkundig waardevol gebied basiswaarde en geen bijzondere waarde
Als onderdeel van de historische leefomgeving heeft het gebied op dit moment niet een heel
bijzondere waarde. Het historische karakter is aanwezig, maar ook deels vervaagd, veelal door
sterke modernisering of vernieuwing van de bebouwing. Er is geen sprake van uitgesproken
cultuurhistorische waarde of zeldzaamheid. Ontwikkelingen bieden een kans om de kwaliteit te
verbeteren of cultuurhistorische waarden te (re)construeren. Daarbij is aandacht voor de histori-
sche kenmerken van het gebied gewenst.
Korte karakteristiek van de gebieden met Historische stedenbouw – hoge waarde
001 Achterste Hermalen
Het gebied Achterste Hermalen ligt in de zuidwesthoek van de gemeente Schijndel, tegen de
Beekse Loop aan en vanuit het dorp gezien achter het gehucht Hermalen. Het behoorde tot de
parochie Schijndel en maakte deel uit van de gemeynte van de Bodem van Elde. Achterste Her-
malen ligt in de leemrijke vlakte van verspoelde dekzanden. In het oosten ligt de uitloper van een
zone met dekzandwelvingen en -ruggen, waarop oudbouwland ligt. Daar ligt ook het oude ge-
hucht Achterste Hermalen. Het gebied ligt aan de bovenloop van de Beekse Loop en van twee
minder belangrijke beekjes die het Elder Broek in liepen. Het ensemble betreft het kerngebied
van het gehucht dat mogelijk in de dertiende eeuw ontstond uit een ontginning met korte en
smalle stroken, zoals die ook bij de Kaatse Hoeven herkenbaar is. In dit gehucht stond een St.-
Antoniuskapel. Hoewel de kapel verdween is het gehucht goed herkenbaar gebleven. Het mani-
festeert zich in de eerste plaats door een hoevenreeks binnen die oude verkaveling langs de
Achterste Hermalen en een tweede reeks langs het iets noordelijker gelegen Hermalen. De ou-
dere boerderijen staan op deze smalle diepe percelen op enige afstand haaks op de openbare
weg. Er is sprake van een bebouwing met een redelijk gave samenhang in schaal, korrelgrootte,
traditionele bouwvormen, typen en materiaalgebruik, ingebed in een bijzondere en kenmerkende
historische nederzettingsstructuur.
004 Elde / De Borne
Elde is een gehucht in het westen van Schijndel. Het gaf zijn naam aan de gemeynte genaamd
De Bodem van Elde, waar het middenin lag. Elde hoorde vanouds wereldlijk en kerkelijk onder
Schijndel. Het gehucht ligt midden in een vlakte van verspoelde dekzanden en leem. In het oos-
ten strekt de dekzandrug van Schijndel nog juist tot in dit gebied. Elde gebruikte voor de afwate-
ring een min of meer natuurlijke waterloop tussen de velden, alsook sloten op de rand van ge-
meynte en cultuurland.
Er kunnen twee nederzettingen onderscheiden worden. De oudste ligt op de rand van de rug van
Schijndel, langs de straat genaamd De Borne die ruwweg van zuidzuidoost naar noordnoordwest
loopt en die deels door de ontwateringsloop begeleid werd. Deze straat is tweezijdig bebouwd
met boerderijen en bij sommige boerderijen liggen hoge akkers. Dit zou in oorsprong een neder-
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                [40]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
zetting uit het midden van de dertiende eeuw kunnen zijn. De tweede nederzetting is jonger en
bestaat uit boerderijen langs de grens van de gemeenschappelijke grond die aanvankelijk door
een sloot gevormd werd. Langs die grens is een voorpootstrook gekomen waar voorlangs later
een weg aangelegd is. Het gaat hier dus om een eenzijdige bebouwing. Door de voorpootstrook
staan de oudere boerderijen soms opvallend ver van de weg af.
Vanaf de verdeling van de Bodem van Elde tussen de deelnemende gemeenten in 1804 is men begonnen
met het aanleggen van rechte wegen over de gemeynte. Eén daarvan, de “Gemondse Weg”, passeert
door het gehucht Elde. Een deel van de boerderijen staat daardoor langs een lijn (de oude gemeynte-
grens) die schuin ten opzichte van de Gemondse Weg loopt.
Er is sprake van een bebouwing met een redelijk gave samenhang in schaal, korrelgrootte, tradi-
tionele bouwvormen, typen en materiaalgebruik, ingebed in een bijzondere en kenmerkende
historische nederzettingsstructuur. De boerderijen langs de Gemondseweg zijn ingrijpend gewij-
zigd of vernieuwd.
006 Houterd
Houterd is een oud gehucht ten noorden van Schijndel, aan de westrand van het Wijbosch Bos,
aan de weg die ooit naar het kasteel van Heeswijk leidde. Houterd hoort vanouds wereldlijk en
kerkelijk onder Schijndel en maakte gebruik van de gemeynte van Schijndel-oost. Het eigenlijke
gehucht Houterd ligt op een dekzandrug met oud bouwland. Enkeerdgronden vinden we alleen
bij sommige hoeven van het gehucht Houterd en in een van de westelijke heikampen. Van een
natuurlijke ontwatering via beken is, behalve een beginnend beekje in het zuiden, geen sprake.
Het oorspronkelijk eenzijdig straatgehucht Houterd is hier duidelijk de vroegste nederzetting,
mogelijk daterend van voor 1200. De boerderijen stonden aan de oostkant van de Houterdse
Dijk. Aan de westzijde was aanvankelijk wildernis. Uitbreiding van Houterd naar het natte ooste-
lijk gelegen bos was niet mogelijk. Wel kwam veel later een aantal heikampen in westelijke rich-
ting tot stand. Het ensemble bestaat uit een reeks (voormalige) boerderijen in een losse lintstruc-
tuur, voornamelijk langs de oostzijde van de Houterdsedijk. Er is sprake van een bebouwing met
een redelijk gave samenhang in schaal, korrelgrootte, traditionele bouwvormen, typen en materi-
aalgebruik, ingebed in een bijzondere en kenmerkende historische nederzettingsstructuur.
010 Oetelaar
Dit gebied met grote min of meer afgeronde kampen moet voor de stichting van de gemeynte van
de Bodem van Elde reeds ingericht geweest zijn. Uit de verkavelingsstructuur is nog enigszins
op te maken is hoe het gebied in kampen verdeeld was. Het westelijk deel vertoont gebogen
lange stroken als hoofdstructuur van de ontginning. Dit doet sterk aan een Waldhufen-
verkaveling denken en zal ook hier zijn oorsprong in dertiende-eeuwse bosontginning hebben.
Alleen aan de buitenzijde van het gebied komen duidelijke voorpootstroken voor. Toen in de
vijftiende eeuw de voorpootstroken aangelegd werden was er dus in het binnengebied al geen
gemeenschappelijk gebruikte grond meer. Dat wil niet zeggen dat alle grond ook ontgonnen was.
De Oetelaarsstraat (en de Kruisstraat) vormde van oudsher de belangrijkste nederzettingsstruc-
tuur en verenigde een lint van erven met hoeven. Op twee na zijn al die erven nog bewoond. Op
veel erven staan nog historische boerderijen. Er is sprake van een bebouwing met een redelijk
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                     [41]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
gave samenhang in schaal, korrelgrootte, traditionele bouwvormen, typen en materiaalgebruik,
ingebed in een bijzondere en kenmerkende historische nederzettingsstructuur.
011 Plein en 012 Schoot
Met de naam Hermalen duiden we hier een groep grote middeleeuwse kampen aan die van
Schijndel langs de noordkant van de spoorlijn naar het westen strekt. Hiertoe behoren ook Plein
en Schoot. Het gebied maakt vanouds op wereldlijk en kerkelijk gebied deel uit van Schijndel en
hoorde tot de gemeynte van de Bodem van Elde. Hermalen ligt op een westelijke uitloper van de
rug van Schijndel. Het is een zone met dekzandwelvingen waarin ook grote vlekken met oud
bouwland voorkomen.
De in 1301 uitgegeven Schrijvers Hoeve is de meest westelijke van de reeks en mogelijk de
jongste. De Schootse Hoeve zal ouder zijn en de omgeving van het Plein nog wat ouder.
De grenzen van de kampen werden kennelijk gevormd door sloten die te samen een semi-
natuurlijk bekennetwerk gingen vormen. De interne inrichting van de oudere kampen is vrij chao-
tisch. Over het algemeen zullen de kampen eerst in blokvormige of niet al te smalle stroken ver-
deeld geweest zijn. Op de nu talrijke perceelsgrenzen kwamen populieren en struiken, zodat ook
dit gebied deel ging uitmaken van het populierenlandschap. Na de Tweede Wereldoorlog zijn de
verkavelingen deels uit beeld verdwenen en is het populierenbestand belangrijk uitgedund. Het
nederzettingspatroon heeft zich hier geheel aan de oudere ovale en jongere rechthoekige kam-
pen aangepast. De boerderijen staan steeds aan de rand van de kampen en tezamen vormden
ze een verzameling elkaar rakende ringen en rijen.
Een bijzondere nederzettingsvorm is die van De Plein. Op de Schijndelse kaart van 1757 is het
een naar het zuidoosten breed uitlopende 750 meter lange ruimte tussen twee rijen boerderijen.
In 1832 staan er aan de zuidwestkant 9 en aan de overzijde 5 boerderijen. In de ruimte tussen
de hoeven loopt ook nog de beek De Borne. De Plein is meestal 100 meter breed en verbreedt
dan tot 250 meter richting heide. In wezen is het een reststrook tussen twee groepen oud cul-
tuurland. Qua genese is De Plein dus niet anders dan de meestal “Plaats” genoemde dorpsplei-
nen waar een kerk op staat. Alleen ontbreekt dat laatste element hier. Op veel erven staan nog
historische boerderijen. Er is sprake van een bebouwing met een redelijk gave samenhang in
schaal, korrelgrootte, traditionele bouwvormen, typen en materiaalgebruik, ingebed in een bij-
zondere en kenmerkende historische nederzettingsstructuur.
Het waardevolle deel van Schoot bestaat uit een kort lint met historische erven net buiten de
bebouwde kom van Schijndel, langs de Schootsestraat. De boerderijen, waaronder enkele uit de
wederopbouwperiode, zijn op verschillende wijze georiënteerd. Deels staan ze direct aan (even-
wijdig of haaks), deels op enige afstand van de openbare weg. Er is sprake van een bebouwing
met een vrij gave samenhang in schaal, korrelgrootte, traditionele bouwvormen, typen en materi-
aalgebruik, ingebed in een bijzondere en kenmerkende historische nederzettingsstructuur.
Korte karakteristiek van de gebieden met een middenwaarde Historische stedenbouw
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                [42]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
008 Lieseind
Lieseind is een straatgehucht ten noordwesten van Schijndel. Het hoort vanouds wereldlijk en
kerkelijk onder Schijndel. Het maakte gebruik van de gemeynte van de Bodem van Elde en was
gericht op het westelijk deel van de Molenheide. Het gehucht Lieseind ligt op de noordelijke rand
van de dekzandrug van Schijndel. De gronden direct achter de boerderijen zijn wat hoger dan
verderop, mogelijk een gevolg van ophoging met mest. Het gebied heeft geen zichtbare natuurlij-
ke afwatering.
Lieseind ligt als een krans rond het westelijke deel van de Molenheide. De akkerlanden lagen
"achter" de boerderijen. Vóór de boerderijen werden in de vijftiende eeuw voorpootstroken aan-
gelegd. De verbinding tussen de boerderijen werd hoofdzakelijk over de rand van de heide on-
derhouden. Na 1804, de verdeling van de Bodem van Elde, werd dat een echte weg. Door de
aanwezigheid van de voorpootstroken liggen de oudere boerderijen een eindje van de weg af.
Jongere boerderijen zijn in de voorpootstrook gebouwd. De huidige lintbebouwing bestaat uit een
mix van oude en jonge boerderijen en woonhuizen, waarbij recente bebouwing overheersend is.
Historische boerderijen zijn merendeels verbouwd tot woonhuizen en veelal ingrijpend ver-
nieuwd. Slechts op enkele plekken is nog sprake van enige samenhang, zoals in de zuidelijke
scherpe bocht van de Lieseindsestraat. Overigens ontbreekt een gave samenhang in schaal,
korrelgrootte, traditionele bouwvormen, typen en materiaalgebruik. De nog wel enigszins ken-
merkende historische nederzettingsstructuur wordt bepaald door veel nieuwe invullingen.
009 Locht
Onderdeel van de kampontginningen ten oosten van Schijndel. Locht hoort vanouds wereldlijk en
kerkelijk onder Schijndel en gebruikte de gemeynte van Schijndel-oost. Dit gebied ligt op de
noordflank van de rug van Schijndel die bestaat uit een zone met dekzandwelvingen. In het ge-
bied van De Locht komen enkele hoge bolle akkers voor. Locht ligt thans deels binnen de be-
bouwde kom van Schijndel, waardoor het ensemble voor een deel wordt bepaald door recente
woningbouw. Aan de Veghelsedijk / hoek Broekkant bevindt zich nog een klein ensemble lang-
gevelboerderijen uit het midden van de twintigste eeuw. De meest prominent gelegen boerderij is
recentelijk vernieuwd. Voorts is er sprake van een bebouwing met nog enige samenhang in
schaal, korrelgrootte, traditionele bouwvormen, typen en materiaalgebruik, ingebed in een ken-
merkende historische nederzettingsstructuur, echter vervaagd door deels nieuwe invullingen.
015 Wijbosch
Wijbosch is een groot gehucht van Schijndel, gelegen tussen de Schijndelse Akker en Eerde aan
de weg naar Veghel. Wijbosch hoort vanouds wereldlijk en kerkelijk onder Schijndel en maakte
gebruik van de gemeynte van Schijndel-oost. Het grootste deel van Wijbosch ligt op de rug van
Schijndel, met dekzandwelvingen met oudbouwland. Met uitzondering van de kampen in het
noordoosten komt overal enkeerdgrond voor. Een natuurlijke ontwatering door beekjes is niet
herkenbaar, wel zijn er vanouds enkele gegraven waterlossingen. Tegenwoordig ligt Wijbosch
grotendeels binnen de bebouwde kom van Schijndel. Net buiten de bebouwde komt (dus in BP
Buitengebied) liggen twee uitlopers van het gebied: de Kerkstraat en de Pastoor van Vroonho-
venstraat, beide met een eenvoudige, vrij jonge losse lintbebouwing, bestaande uit langgevel-
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                [43]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
boerderijen uit het tweede of derde kwart van de twintigste eeuw, vlak langs de openbare weg
gesitueerd. De boerderijen zijn veelal vooral in hoofdvorm goed behouden gebleven, maar overi-
gens verbouwd, met modern ingerichte erven. Er is hier sprake van een bebouwing met nog eni-
ge samenhang in schaal, korrelgrootte, traditionele bouwvormen, typen en materiaalgebruik,
ingebed in een eenvoudige en niet heel bijzondere lintbebouwingsstructuur.
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                             [44]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
4 Adviezen
4.1 Inleiding
Primair doel van de herijking van het erfgoedbeleid was om de stap naar borging van specifieke
waarden in het bestemmingsplan mogelijk te maken. Derhalve hebben we op verschillende ma-
nieren per object of groep objecten de te borgen waarden aangeduid. In dit hoofdstuk gaan we
hier verder op in.
4.2 Historisch cultuurlandschap
4.2.1 Dubbelbestemming Waarde - cultuurhistorie
Het is een politieke keuze of het cultuurhistorisch belang in de hele gemeente vlakdekkend een
rol mag spelen in de gemeentelijke planologie of slechts in specifieke, geselecteerde deelgebie-
den. Vanuit een gebiedsgerichte benadering en het provinciale standpunt in acht nemend advise-
ren we om ten minste voor de gebieden met een hoge en zeer hoge waarde een dubbelbestem-
ming ‘waarde – cultuurhistorie’ op te nemen, waaraan een vergunningplicht voor specifieke acti-
viteiten en de verplichting aan te tonen dat de voorgenomen activiteiten geen afbreuk doen aan
de cultuurhistorische waarde van het gebied gekoppeld kunnen worden. Indien wenselijk kan bij
de opname van regels gelet worden op datgene wat specifiek in de verschillende deelgebieden
aan waarden aanwezig is (zie § 4.2.2), in plaats van een generieke set regels die in de hele ge-
meente geldt.
Binnen het proces van beoordeling van de vergunningaanvraag zal een afwegingsmoment voor
de vergunningverlener moeten worden opgenomen voor de vraag of de ingreep dusdanig is dat
cultuurhistorische waarden in het geding zijn. Op die manier wordt voorkomen dat automatisch
een nader onderzoek wordt gevraagd terwijl het achteraf gezien om een huis-, tuin- en keuken-
plannetje gaat dat geen wezenlijke afbreuk doet aan de cultuurhistorische waarde(n) en waar
bovendien het verzoek om een cultuurhistorische onderbouwing qua kosten in geen verhouding
staat tot de geplande ingreep. Er wordt op die manier voor slechts een selectie van de aanvra-
gen binnen een gebied met deze dubbelbestemming daadwerkelijk een nadere onderbouwing
gevraagd. Deze kan van de vergunningsaanvrager worden gevraagd in de vorm van een cultuur-
historische analyse met ontwerphandreikingen of een landschaps- of stedenbouwkundig plan met
cultuurhistorische analyse. Binnen deze mogelijke analysevormen kan de cultuurhistorische
waardenkaart een rol spelen, maar afhankelijk van het schaalniveau kan ook een verdiepend
onderzoek noodzakelijk zijn.
Beoordeling van de vergunningaanvraag en het – indien nader gevraagd - door aanvrager aan-
geleverde onderzoek ter onderbouwing kan plaatsvinden door de betrokken gemeentelijk ambte-
naar, al dan niet met (adviserende) ondersteuning van in- of externe adviseurs (historisch geo-
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                               [45]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
grafen, historisch-(steden)bouwkundigen). Daarbij kan worden gedacht aan een onafhankelijke
commissie van deskundigen, met minstens daarin vertegenwoordigd de discipline cultuurhistorie.
4.2.2 Specifieke informatie over aanwezige waarden
Per landschapstype hebben we in dit rapport een korte toelichting opgenomen, alsmede een
opsomming van waardevolle kenmerken en van vertroebelde/verdwenen kenmerken. Elk land-
schapstype bestaat op de kaart uit een aantal deelgebieden die tot dat landschapstype gerekend
zijn. Per deelgebied is in de GIS-database in de kolom ‘behoud’ opgenomen welke ruimtelijke
karakteristieken geborgd zouden moeten worden. Daarbij hebben we getracht een zo specifiek
mogelijk lijstje te maken voor zaken die alleen in dát deelgebied spelen. Wanneer geen wegen
een deelgebied doorsnijden, hebben we bijvoorbeeld niet de ‘wegenstructuur’ als waardevol
kenmerk aangegeven, terwijl dat in zijn algemeenheid voor dat landschapstype wél een waarde-
vol kenmerk kan zijn. Niet elk waardevol kenmerk komt dus in elk deelgebied voor, en dat heb-
ben we hiermee getracht tot uiting te brengen. Deze opsomming is voor alle deelgebieden opge-
nomen, ook wanneer de waarde ervan ons inziens beperkt is. Dat is mede gedaan omdat vrijwel
de hele gemeente door de provincie in haar Verordening Ruimte is aangeduid als ‘cultuurhisto-
risch waardevol’ en derhalve uiteindelijk ook de waarden in ons inziens minder waardevolle ge-
bieden geborgd zullen moeten worden.
Naast de kolom ‘behoud’ is er in het GIS overigens nog een kolom met per deelgebied een één-
regelige toelichting op de waardering. Deze informatie kan worden gebruikt ter ondersteuning
van de vertaling van het behoudsadvies.
4.2.3 Nieuwe ontwikkelingen / afwijkingen / wijzigingen
Voor ontwikkelingen die niet binnen het bestemmingsplan passen zal een afzonderlijke afweging
gemaakt moeten worden. De voorwaarden die verbonden zijn aan het bestaande bestemmings-
plan zijn dan immers niet van kracht. Eventuele voorwaarden bij nieuwe ontwikkelingen zullen in
beleid moeten worden vastgelegd. Wij adviseren om ten minste in gebieden met de waarderings-
categorie ‘middelmatig’, ‘hoog’ en ‘zeer hoog’ bij ontwikkelingen een cultuurhistorisch onderzoek
met handreikingen voor ontwerp mede leidend te laten zijn voor een ruimtelijk ontwerp. Dat geldt
minimaal voor alle ingrepen groter dan huis-, tuin- en keukenniveau. 19 Beoordeling hiervan kan
plaatsvinden door de betrokken gemeentelijk ambtenaar, al dan niet met ondersteuning van in- of
externe adviseurs.
4.3 Landschapselementen
4.3.1 Enkelbestemming of dubbelbestemming?
Voor specifieke elementen zou het in theorie wenselijk kunnen zijn om in de vorm van een en-
kelbestemming of een aanduiding een vergunningstelsel voor specifieke ingrepen aan deze ob-
19
    Hiermee doelen we voor wat betreft landschap op plannen groter dan bijvoorbeeld een aanbouw aan een bestaande
    woning (tenzij die woning expliciete cultuurhistorische waarde heeft).
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                                [46]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
jecten en structuren te koppelen. In de praktijk gaat het echter om zoveel elementen dat het
werkbaarder is om een dubbelbestemming op te nemen, waarbij in de regeling wordt verwezen
naar de waarderingskaart. De planologische bescherming raden we aan voor alle elementen met
een hoge of zeer hoge waarde.
4.3.2 Specifieke informatie over aanwezige waarden
Voor de landschapselementen zijn er geen algemene opsommingen van waardevolle aspecten
per type element; hier hebben we volstaan met het aangeven per gewaardeerd element van de
eigenschappen die behoudenswaardig zijn (zoals beplanting, verharding, profiel als het om we-
gen gaat). Deze aanduiding staat in het GIS in de kolom ‘behoud’.
Daarbij hebben we in deze kolom alleen die aspecten als behoudenswaardig aangeduid, waar
het specifieke element een hoge score op heeft. Scoort een weg bijvoorbeeld hoog op verhar-
ding maar uiteindelijk totaal ‘gemiddeld’, dan is verharding als behoudenswaardig kenmerk op-
gevoerd. Dat betekent dus, dat niet alleen van elementen die in zijn totaliteit hoog scoren, be-
houdenswaardige kenmerken zijn gescoord, maar dat alle hoog scorende deelcriteria zijn omge-
zet in een behoudsadvies, onafhankelijk van de eindwaardering.
In de databases komen overigens geen laag gewaardeerde elementen voor.
4.4 Historische bouwkunst en stedenbouw
4.4.1 Adviezen voor instandhoudingsbeleid voor karakteristieke objecten
De aan de hand van de waarderingscriteria getoetste objecten geven aanleiding voor het doen
van suggesties voor specifiek beleid om deze waardevolle elementen te borgen in toekomstige
ruimtelijke ontwikkelingen. Daarvoor zijn verschillende mogelijkheden. De indeling in verschillen-
de waardencategorieën is hierbij richtinggevend.
Zeer hoge cultuurhistorische waarde
Hierboven is al aangegeven, dat de objecten met een zeer hoge cultuurhistorische waarde dus-
danig veel kwaliteiten bezitten, dat zij ook in een toetsing aan de hand van monumentenselectie-
criteria hoog zullen scoren. De inventarisatieresultaten kunnen daarom ook van dienst zijn voor
mogelijk toekomstige inventarisatie- en aanwijzingsprojecten voor het samenstellen / uitbreiden
van een gemeentelijke monumentenlijst. De huidige gemeentelijke Erfgoedverordening voorziet
in de mogelijkheid om objecten of terreinen aan te wijzen tot gemeentelijk monument.
Ook bevat de verordening de standaard instandhoudingsbepalingen. Het is formeel niet mogelijk
om via de erfgoedverordeningen beeldbepalende panden aan te wijzen.
Gezien de hoge kwaliteit van deze objecten is het aan te bevelen voor de instandhouding hier-
van de mogelijkheden voor het samenstellen van een gemeentelijke monumentenlijst te onder-
zoeken. De nu voorhanden zijnde groslijst is een uitstekend vertrekpunt voor een nadere inven-
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                  [47]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
tarisatie, beschrijving, waardering en definitieve selectie van cultuurhistorisch waardevolle objec-
ten en ensembles met het oog op aanwijzing als gemeentelijk monument.
Wanneer besloten wordt om (voorlopig) niet over te gaan tot het aanwijzen van gemeentelijke
monumenten bestaat er voor deze categorie objecten een alternatief, aansluitend bij de adviezen
die hieronder ook voor objecten met een hoge cultuurhistorische waarde worden gegeven.
Zeer hoge en hoge cultuurhistorische waarde
Voor deze categorie wordt geadviseerd de instandhouding via het bestemmingsplan te borgen
(“Waarde-cultuurhistorie”). Het bestemmingsplan voorziet in een regeling, die gevolgd moet wor-
den bij wijziging of sloop. Voor beide is een omgevingsvergunning nodig. Het College van B&W
maakt de belangenafweging tussen beeldwaarde en andere aspecten, hierbij geadviseerd door
de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit en Cultuurhistorie.
Advies
Enkele suggesties voor het opnemen van objecten met zeer hoge en hoge cultuurhistorische
waarde in het bestemmingsplan:
  - Opnemen van een object in de bestemmingsomschrijving, waarbij, ter plaatse van de aan-
     duiding ‘Waarde-cultuurhistorie’, de instandhouding van de karakteristieke hoofdvorm, de
     gevelindelingen en de materialisering (bijvoorbeeld bakstenen gevels, pannen- of rietdek-
     king) van gebouwen wordt nagestreefd;
  - Omgevingsvergunning voor het slopen: een vergunningplicht instellen, wat betekent, dat voor
     het slopen van bouwwerken, ter plaatse van de aanduiding ‘karakteristiek’ een omgevings-
     vergunning vereist;
  - Omgevingsvergunning voor het wijzigen; niet van toepassing op werken, geen bouwwerken
     zijnde, of werkzaamheden, die het normale onderhoud betreffen of reeds in uitvoering zijn op
     het tijdstip van het van kracht worden van het plan. Bij wijziging van gebouwen met een zeer
     hoge of hoge cultuurhistorische waarde dient zoveel mogelijk te worden uitgegaan van in-
     standhouding en een restauratieve aanpak van hoofdvorm/kap en gevelbeeld. Oorspronkelij-
     ke gevelelementen dienen te worden gehandhaafd en indien nodig hersteld. Hiervoor dienen
     tevens welstandscriteria te worden opgenomen in de welstandsnota van de gemeente
     Schijndel. Deze welstandscriteria moeten aansluiten bij de algemene gebieds- en bebou-
     wingskarakteristiek van het plangebied.
  - De omgevingsvergunning kan slechts worden verleend, indien:
                    o    geen onevenredige afbreuk wordt gedaan aan de karakteristieke hoofdvorm
                         en het gevelaanzicht van de bebouwing;
                    o    de karakteristieke hoofdvorm niet langer aanwezig is en niet zonder ingrij-
                         pende wijzigingen aan het gebouw kan worden hersteld;
                    o    de karakteristieke hoofdvorm in redelijkheid niet te handhaven is;
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                    [48]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
                    o    het delen van een gebouw of bijgebouwen betreft, die op zichzelf niet als ka-
                         rakteristiek vallen aan te merken, en door sloop daarvan geen onevenredige
                         aantasting van de karakteristieke hoofdvorm plaatsvindt.
Ook is het aan te bevelen om bij ruimtelijke ontwikkelingen eerst onderzoek te doen naar de
cultuurhistorische waarde van deze objecten, ten einde geen bijzondere kwaliteiten verloren
laten gaan.
Middelhoge cultuurhistorische waarde
Deze gebouwen hebben vooral veel waarde als ondersteuning van de gebiedskarakteristiek en
als onderdeel van belangrijke cultuurhistorische ensembles in de gemeente Schijndel. Bij ver-
bouwing is vooral behoud van de hoofdvorm, de schaal en de ruimtelijke betekenis -
binnen het historische ensemble het uitgangspunt. Ook hiervoor wordt aanbevolen welstandscri-
teria op maat op te nemen in de welstandsnota. Vervanging van deze panden is in principe mo-
gelijk, maar wel volgens duidelijke op de historische gebiedskarakteristiek afgestemde regels en
na verlenen van een omgevingsvergunning. Ook is het aan te bevelen om bij ruimtelijke ontwik-
kelingen eerst onderzoek te doen naar de cultuurhistorische waarde van deze objecten, ten ein-
de geen bijzondere kwaliteiten verloren te laten gaan.
Kort samengevat:
  - Zeer hoge cultuurhistorische waarde: in principe potentiële gemeentelijke monumenten, inte-
     graal behoud middels gemeentelijke Erfgoedverordening; alternatief is in standhou-
     den/herstel van hoofdvorm/kap, gevelbeeld, belangrijke gevelelementen en materiaalgebruik,
     regelen via aanduiding “waarde-cultuurhistorie” in bestemmingsplan (omgevingsvergunning,
     met objectgerichte en ruimtelijke (welstands)criteria); bij sloopaanvraag of verbouwingsplan
     dient cultuurhistorische / bouwhistorische verkenning (met waardering) te worden overlegd.
  - Hoge cultuurhistorische waarde: karakteristieke historische panden, in standhouden/herstel
     van hoofdvorm/kap en gevelbeeld, belangrijke gevelelementen en materiaalgebruik, regelen
     via aanduiding “waarde-cultuurhistorie” in bestemmingsplan (omgevingsvergunning, met ob-
     jectgerichte en ruimtelijke (welstands)criteria); bij sloopaanvraag of verbouwingsplan dient
     cultuurhistorische / bouwhistorische verkenning (met waardering) te worden overlegd, in ie-
     der geval bij objecten met een bouwhistorische verwachting.
  - Middelhoge cultuurhistorische waarde: beeldondersteunende panden, behoud van hoofd-
     vorm/kap, schaal en betekenis voor het historische ensemble, regelen via bestemmingsplan
     (omgevingsvergunning, met vooral ruimtelijke criteria); karakteristieke gebouwen; bij gebou-
     wen met een bouwhistorische verwachting kan overwogen worden een cultuurhistorische /
     bouwhistorische verkenning te verlangen bij sloopaanvraag of verbouwingsplan.
  - Lage cultuurhistorische waarde: geen instandhouding vanuit cultuurhistorisch perspectief.
4.4.2     Adviezen voor onderzoek van panden met bouwhistorische kwaliteit
Aan een aantal objecten is een bouwhistorische kwaliteit toegekend. Het betreft zowel rijksmo-
numenten en gemeentelijke monumenten, als gebouwen met een zeer hoge en hoge cultuurhis-
torische waarde, waarvan bekend is of verwacht wordt dat er (intern) historische bouwconstruc-
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                    [49]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
ties en bouwsporen van belang en daterend uit de periode voor circa 1850 (zeldzaam in de ge-
meente Schijndel) bewaard zijn gebleven. Om deze gebouwen, in geval van sloopaanvraag of
ruimtelijke transformatie, op hun juiste cultuurhistorische waarden te kunnen schatten is bouw-
historisch onderzoek noodzakelijk. Bouwhistorisch onderzoek dient een wetenschappelijk doel,
omdat de verkregen informatie en documentatie de kennis over het gebouw én het bouwen in het
verleden aanzienlijk vergroten. In de gemeente Schijndel is de ontwikkeling van het hallehuis en
de daaruit ontstane typen een belangrijk onderzoeksthema, dat aan de onderzoekers meegege-
ven kan worden. Bovenal heeft het onderzoek tot doel, om de waardevolle onderdelen van oude
gebouwen beter te kunnen definiëren en daarmee beter te kunnen behouden. Bouwhistorisch
onderzoek brengt die waarden in beeld. Overigens wordt bouwhistorisch onderzoek ook steeds
vaker ingezet bij de transformatie van jongere gebouwen.
Bouwhistorisch onderzoek (van globaal verkennend tot zeer gedetailleerd ontledend) kan worden
ingezet bij transformatie en herbestemming van monumenten en gebouwen met een zeer hoge
en hoge cultuurhistorische waarde. De onderzoeksresultaten (bouwhistorische informatie, bouw-
geschiedenis, waardenstelling) dienen als inspiratiebron en referentiepunt voor het verbouwings-
plan. In de vergunningsprocedure dient het bouwhistorisch onderzoek als basis voor de bouw-
plantoetsing of als toetsing van de eventuele sloopaanvraag. Aan de hand van de waardenstel-
ling wordt dan snel duidelijk of de cultuurhistorische waarden op adequate wijze in het plan zijn
geborgd. Is dat het geval, dan zal het ontwerp waarschijnlijk niet op gespannen voet staan met
de cultuurhistorische waarden. Een soepele planbeoordeling levert zo tijdwinst op in het vergun-
ningstraject. Een bouwhistorisch onderzoek dient te voldoen aan de Richtlijnen Bouwhistorisch
Onderzoek.
Op de cultuurhistorische waardenkaart is aangegeven bij welke panden bouwhistorisch onder-
zoek kan worden ingezet om tot een betere toetsing van het restauratie- of verbouwingsplan te
komen en uiteindelijk tot een betere borging van de cultuurhistorische waarden van het object.
Ten slotte kan hier worden opgemerkt, dat een hoge bouwhistorische kwaliteit reden kan zijn om
een niet-beschermd pand aan te wijzen als monument.
De diepgang van het onderzoek is afhankelijk van de impact van de voorgestelde ingreep. In de
regel zal een bouwhistorische verkenning voldoende informatie opleveren voor de bouwplan-
toetsing.
4.4.3 Eisen aan onderzoek bij ruimtelijke ontwikkelingen in omgeving van ge-
bouwde monumenten en cultuurhistorisch waardevolle gebouwen.
Er kunnen in het welstandsbeleid door middel van bijzondere (in de volgende alinea vermelde)
criteria aanvullende eisen worden gesteld aan plannen binnen de invloedssfeer van monumenten
en andere cultuurhistorisch waardevolle gebouwen, om zo recht te doen aan de bijzondere kwali-
teiten ervan. Zo zou extra aandacht kunnen worden gevraagd voor de inpassing van nieuwbouw-
plannen, waardoor bouwactiviteiten met een negatieve invloed op de ruimtelijke structuur en de
karakteristiek van de bebouwing kunnen worden tegen gegaan. Voor monumenten geldt natuur-
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                 [50]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
lijk overigens dat alle bouwactiviteiten vergunningplichtig zijn. Dat betekent dat ook kleine ingre-
pen in principe vooraf moeten worden getoetst aan redelijke eisen van welstand.
Als aanvullende welstandscriteria voor toetsen van bouwplannen aan of nabij monumenten en in
beschermde dorpsgezichten en andere cultuurhistorisch hoogwaardige ensembles kan worden
gedacht:
   - het bouwplan moet zich voegen in de omgeving en de historische con-
     text/gebiedskarakteristiek zoveel mogelijk respecteren;
   - het bouwplan mag een beschermd monument of een ander gebouw met een hoge / zeer ho-
     ge cultuurhistorische waarde niet fysiek of visueel afsluiten/isoleren van zijn omgeving;
   - het bouwplan mag niet conflicteren met de cultuurhistorische waarden, zoals in de regel ook
     vermeld in de redengevende omschrijving van een monument;
   - het bouwplan mag geen afbreuk doen aan de omgeving door gebrek aan kwaliteit van het
     ontwerp, een onzorgvuldige detaillering, inferieur materiaalgebruik en/of conflicterend kleur-
     gebruik.
Bij de ruimtelijke ontwikkelingen in omgeving van gebouwde monumenten dient nader onderzoek
plaats te vinden waarbij voldoende relevante informatie wordt verzameld om te kunnen bepalen
of wordt voldaan aan bovenstaande randvoorwaarden.
4.4.4 Adviezen voor bouwkundige ensembles met hoge cultuurhistorische
waarden
Vanuit het perspectief van de historische gebouwde omgeving is op de beleidskaart een aantal
gebieden en ensembles gemarkeerd, die vanwege de zeer duidelijk aanwezige gebiedskarakte-
ristiek, de gave structuren en een hoge dichtheid aan waardevolle (beschermde) gebouwen een
hoge cultuurhistorische waarde vertegenwoordigen. Het gaat dus om op dit moment niet be-
schermde gebieden. Er is vooral gelet op de samenhang tussen historische stedenbouw, dorps-
structuren, landschap, groen en bebouwing.
De criteria (op gemeentelijk niveau) waaraan deze gebieden en ensembles zijn getoetst zijn:
   - het belang van het gebied of ensemble als voorbeeld of onderdeel van één van de cultuurhis-
     torische gebiedskarakteristiek en de ontwikkelingsgeschiedenis/historische gelaagdheid;
   - het belang van het gebied vanwege de bijzondere betekenis voor het beeld van de omge-
     ving, vanwege opmerkelijke ligging, zichtlijnen, aanwezigheid van landmarks, etc.;
   - de structurele gaafheid en herkenbaarheid van het gebied;
   - de dichtheid en kwaliteit van de aanwezige beschermde en/of karakteristieke bebouwing,
     waarbij gelet is op herkenbaarheid, gaafheid en (in mindere mate) zeldzaamheid.
In het kader van de nieuwe erfgoedvisie om cultuurhistorie een factor te laten zijn bij het plannen
van de ruimtelijke inrichting van ons land, is het aan te bevelen om aan de in waardevolle gebie-
den bijzondere aandacht te besteden en ze te benoemen in de bestemmingsplannen als uit-
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                  [51]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
gangspunt bij het vaststellen van criteria en omgevingsvergunningen. Ook kunnen ze worden
opgenomen in structuurvisies en de welstandsnota.
Ten slotte bestaat de mogelijkheid te overwegen de hoogst scorende van deze gebieden als
gemeentelijk beschermd (dorps)gezicht aan te wijzen. De gemeentelijke erfgoedverordening
biedt deze mogelijkheid. Nadere studie, inventarisatie, duiding, begrenzing en waardering van
deze gebieden met een hoge cultuurhistorische waarde is dan noodzakelijk.
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                               [52]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
Literatuur
Aa, A.J. van der, 1848. Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden. Gorcum.
Baas, H. & N. Brand, 2011. ‘We zijn als wetenschappelijke discipline onvolwassen gebleven’:
              een interview met Jelle Vervloet naar aanleiding van zijn afscheid als hoogleraar his-
              torische geografie van het Nederlandse landschap aan de Wageningen Universiteit.
              Historisch-geografisch tijdschrift 29-2.
Beijers, H. (red.), 2003. Het Schijndelse landschap. Cultuurhistorische notities rond bodemar-
              chief, landschapsontwikkelingen en historische perceelsnamen. Heemkunde-
              kring/Gemeente Schijndel, Schijndel.
Berkvens, R. & K.A.H.W. Leenders, 2013. Schijndels erfgoed 2013. Toelichting op de erf-
              goedkaart van de gemeente Schijndel. Gemeente Schijndel.
Bont, Chr. de, 1993. ‘…al het merkwaardige in bonte afwisseling…’. Een historische geografie
              van Midden- en Oost-Brabant. Brabants Heem, Waalre.
Hidding, M., J. Kolen & Th. Spek, 2001. De biografie van het landschap. Ontwerp voor een
              interdisciplinaire benadering van de landschapsgeschiedenis. Essay NWO-
              Stimuleringsprogramma ‘Bodemarchief in Behoud en Ontwikkeling’. Uitgave NWO.
              Den Haag.
Nederlandsche Heidemaatschappij, 1941. Boerderijen in Nederland, Amsterdam.
Spek, Th., 2004. Het Drentse esdorpenlandschap. Een historisch-geografische studie. Matrijs,
              Utrecht.
Stenvert, R., C. Kolman, S. Broekhoven & B. Olde Meierink, 2000. Monumenten in Nederland.
              Noord-Brabant, Zeist/Zwolle.
Stichting de Brabantse Boederij, 2007. Quickscan waardevolle bebouwing buitengebied
              Schijndel, niet gepubliceerd.
Timmers, J., J. Toebast & M. Bimmel, 2012. Historische boerderijen van Peelland tor Land van
              Cuijk – Handreikingen voor het behoud van het ruraal erfgoed, uitgave van de Stich-
              ting de Brabantse Boerderij, Geertruidenberg.
Veen, L. van der, 1985. Boerderijen in Nederland, ’s-Gravenhage.
Vera, H.L.M., 2011. … dat men het goed van den ongeboornen niet mag verkoopen. Gemene
              gronden in de Meierij van Den Bosch tussen hertog en hertgang 1000-2000. Moerge-
              stel.
Websites
www.bonas.nl/archiwijzer
www.watwaswaar.nl
www.delpher.nl
www.wederopbouwdatabank.nl
www.bagviewer.geodan.nl
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                  [53]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel
Overzicht van figuren, tabellen en kaartbijlagen
Figuur 1.     Ligging van het plangebied; inzet: ligging in Nederland.
Tabel 1.      De onderscheiden landschaps- en nederzettingstypen, met de onderscheiden hoofd-
              en subtypen.
Tabel 2.      Waardering gaafheid van de historische situatie in de huidige topografie.
Tabel 3.      Waardering gaafheid van de fysiognomie ten opzichte van de historische situatie
              omstreeks 1850.
Tabel 4.      Scores en klassen van de waardering.
Tabel 5.      Waarderingstabel voor landschapselementen.
Tabel 6.      Historische stedenbouw, waarden.
Kaartbijlage 1.         Inventarisatie van historisch cultuurlandschap, landschapselementen en his-
              torische bouwkunst.
Kaartbijlage 2.         Waardering van historisch cultuurlandschap, landschapselementen en histo-
              rische bouwkunst.
Bijlage 1. Excel-database met historische bebouwing.
Bijlage 2. Excel-database met stedenbouwkundige vlakken.
RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015                                                  [54]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>