<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>ROUTEKAART VERDUURZAMEN SPORT VOOR GEMEENTEN




Succesvol
verduurzamen
in de sportsector
doe je zo
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>We merken allemaal de gevolgen van de
klimaatverandering: plotselinge hitte, lange
periodes van droogte, plotse zware regenbuien.

Om daar wat aan te doen hebben we het klimaat-
akkoord ondertekend. In heel Nederland nemen
we maatregelen. Ook in de sportsector gaan
we in versneld tempo verduurzamen. Dat levert
behalve veel energie, ook geld én een gezonde
sportomgeving op.

De rijksoverheid, sport en gemeenten trekken
samen op om deze ambities waar te maken.

We gaan aan de slag met 10.000 sportaccom-
modaties die door 22.000 sportverenigingen
en sportondernemers gebruikt worden en die
samen maar liefst zo’n 5,7 miljoen vierkante
meter beslaan.




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		   2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Ambities
                                      1                                2




                alle                                         geen
        sportaccommodaties                             gewasbeschermings-
              CO2-arm                                       middelen


                                      3                                4




           gebruik circulaire                           klimaatadaptieve
              materialen                                 sportomgeving




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		                        3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Wie gaan het doen?
De rijksoverheid, sport en gemeenten trekken
samen op om deze ambities waar te maken.

Voor gemeenten ligt er een bredere uitdaging
om het maatschappelijk vastgoed te verduur-
zamen, sportaccommodaties vormen daar
een onderdeel van.



                           In cijfers
                           Gemeenten besteden jaarlijks
                           ruim 1 miljard euro aan sport.
                           Ruim 71% daarvan betreft de
                           bouw, onderhoud en exploitatie
                           van sportvoorzieningen.




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		        4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>De opgave

                  22.000
    sportverenigingen
 en sportondernemers




                    5,7 mln                                       10.000
                vierkante meter                                   sportaccommodaties



                          65%                          35%
                          eigendom gemeenten           eigendom andere partijen




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		                                   5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>5,7 mln m2
We gaan aan de slag met 10.000 sportaccommodaties
die door 22.000 sportverenigingen en sportondernemers
gebruikt worden en die samen zo’n 5,7 miljoen vierkante
meter beslaan.




60 tot 70%
van de sportaccommodaties is in eigendom van de
gemeenten. (*Voor deze accommodaties gelden ook de
afspraken die gemaakt worden in de Routekaart voor
Gemeentelijk Vastgoed).




30-40%
van de accommodaties is in bezit van andere partijen dan
de gemeente. Hierbij is sprake van vastgoed van zowel
sportondernemers (bijvoorbeeld fitness) als de georgani-
seerde sport (voetbal, tennis, hockey, golf).

Wat is de situatie nu?
Er is een nulmeting uitgevoerd voor het sportvastgoed: het
energieverbruik dat in 2018 is gemeten. Deze nulmeting
laat zien dat zwembaden, sporthallen, voetbal- en fitness-
accommodaties hierin het grootste aandeel hebben.

Hiermee is meer dan 90% van het energiegebruik in beeld
gebracht. De overige 10% energiegebruik is versnipperd
over een groter aantal kleinere sporten.




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		         6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                 2018: Totale CO2 -uitstoot per sector (kton CO2)*

                 0                        100               200          300            400       500         600   700

                                                  324                                           327



                                      182                         169



                               109                90



                          71              66



                     35         51



                          19 3
                                                                                                  95% CO 2 -reductie
                           13 12



                     CO2 elektra                 CO2 gas


                 CO 2 -uitstoot in 2018 (1.372 kton)




                 2050: Totale CO2 -uitstoot per sector (kton CO2)*

                 0                               50                     100               150           200         250

Zwemmen                    33                                                     198



   Fitness           18                                    107



 Sporthal         10                        61



   Voetbal       7                   43



    Tennis       5         27



  IJsbaan              6



   Hockey              6



                     CO2 elektra                 CO2 besparing door eigen opwek


                 CO 2 -uitstoot in 2050 (69 kton)




Bron
Mulier Instituut, Kadaster en CSR manager
*Voor het doelverbruik van 2050 geldt dat er 95% CO2-reductie is ten opzichte van 2018




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		                                                                      7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Wat
gaan
we
doen?




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		   8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>        1




In 2050 moeten alle
sportaccommodaties
CO2 -arm zijn
Naast het einddoel in 2050 is er een tussentijdse
doelstelling van 49% CO2-reductie in 2030.

Regionale Energiestrategie
De Regionale Energiestrategie (RES) is de doorvertaling
van het Klimaatakkoord als het gaat om ‘Elektriciteit’
en ‘de Gebouwde Omgeving’. Het omvat plannen van
lokale partners voor duurzame energieopwekking en de
energie-infrastructuur.




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		      9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Planning en context van RES


                 September 2019              Maart 2020        Maart 2021   Eind 2021          Maart 2023   2030+
  Producten

                  Startnotitie RES            Concept RES       RES 1.0      Transitievisie     RES 2.0
                                                                             Warmte

Instrumenten      Handreiking 2.0
                  Analysekaarten 2.0
                  Leidraad 0.8                Leidraad 1.0




Wat zijn de ijkpunten?


   BENG voor             eerste voort-                                                            49%
   nieuwbouw             gangsrappor-                                                             CO2-reductie
                         tage, herijking                                                          t.o.v. 1990
                         routekaarten




2020    2021         2022      2023        2024    2025      2026    2027    2028       2029   2030           2050




               • transitievisie warmte is
                  gereed. Klik hier
               •w  ettelijke eindnorm
                  (voor 2050)                                                                               95%
                  energieprestatie van                integrale evaluatie                        CO2-reductie
                  kracht                              routekaarten                                  t.o.v. 1990




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		                                                              10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Aardgasvrij
Bij de energietransitie hoort de overgang naar aardgas-
vrije warmtevoorziening. De overgang naar aardgas-
vrij betreft de gehele gebouwde omgeving: woningen,
kantoren, maatschappelijk vastgoed, bedrijven, et cetera.
Gemeenten krijgen de regie in dit traject, waarbij een
wijkgerichte aanpak het uitgangspunt is. In de verduur-
zaming van het sportvastgoed gaan we uit van deze
drie-eenheid: portefeuillestrategie – wijkactieplannen – RES.




   In Emmen heeft de realisatie van een nieuw, zo duurzaam mogelijk zwembad
   ertoe geleid dat is nagedacht hoe de restwarmte van kunststofproducent
   Emmtec (dat tot de 10 grootste gasverbruikers van Nederland behoort) kan
   worden gebruikt voor de aanpalende woonwijk, scholen én natuurlijk het
   nieuwe zwembad.

   Op deze manier heeft het zwembad gefungeerd als vliegwiel voor
   warmtetransitie in de stad. Denk ook aan de verduurzaming van sportparken
   met energieopwekking in relatie tot aardgasvrije wijken.




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		                           11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>      2




Gewasbeschermings-
middelenreductie
In 2015 hebben NOC*NSF, Vereniging Sport en Gemeenten,
brancheverenigingen in de sport en cultuurtechniek en
de Golfalliantie met de rijksoverheid de Green Deal Sport-
velden gesloten. Op basis hiervan mogen na 2022 geen
gewasbeschermingsmiddelen meer worden gebruikt
op sportvelden. In de tussentijd wordt het gebruik alleen
nog toegestaan voor een beperkte lijst met (nog vast te
stellen) te bestrijden plagen. Het gaat hierbij om bepaalde
onkruiden, schimmels en insecten, en waar geen werkend
alternatief voor is.




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		          12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Integrated Pest Management
Bij gewasbescherming is Integrated Pest Management
(IPM) voortaan het uitgangspunt. Deze zogeheten ‘geïnte-
greerde bestrijding van ziekten en plagen’, staat voor een
manier van duurzaam onderhoud met minimale afhan-
kelijkheid van chemische gewasbeschermingsmiddelen
tegen ziekten en plagen. Preventie en het voorkomen van
resistentie bij ziekteverwekkers staan centraal.

Strikt noodzakelijke situaties?
Met ingang van dit jaar mogen dus geen gewasbescher-
mingsmiddelen meer gebruikt worden op sportvelden,
behalve:

•   In die situaties waarin dat strikt noodzakelijk is en
    wanneer IPM voorwaardelijk is toegepast;
•   In die resterende situaties worden alleen laag-risico
    gewasbeschermingsmiddelen ingezet zodra die voor
    de betreffende toepassing beschikbaar en voldoende
    effectief zijn.




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		         13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>      3




Het gebruik van
circulaire materialen
Als we steeds nieuwe producten aanschaffen, gebruiken
en weggooien, heeft dat natuurlijk negatieve gevolgen
voor de aarde. Daarom willen we verantwoord omgaan
met het materiaal dat we in de sport gebruiken, van
accommodaties tot sportvelden, van pillonen tot kanti-
nestoelen. Het nieuwe uitgangspunt is dat we producten
en materialen gebruiken die na gebruik kunnen worden
gedemonteerd en hergebruikt kunnen worden. Oftewel:
de producten van nu zijn de grondstoffen voor later. Zo
helpen we het afvalprobleem op te lossen en verkleinen
we de CO2 voetafdruk van de sportsector.




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		      14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Wat betekent dit voor gemeenten?
Om te beginnen dat zij hun inkoopprocessen anders
inrichten. Met als eindresultaat dat in 2023 circulariteit de
basis is voor alle inkoopprocessen. Dat kan aan de hand
van deze 10 actiepunten:

Marktontwikkeling

 1    een eerste serie innovatieve producten en diensten
      voor circulair bouwen.

 2    een concrete vraag naar circulaire producten en
      diensten, bijvoorbeeld in overheidsopdrachten.

 3    nauwkeurige kennis en een plan van aanpak om
      CO2-uitstoot in de bouw in 2030 te halveren en in 2050
      geheel uit te bannen.

 4    een plan om de verduurzaming van de woningvoor-
      raad en één miljoen extra woningen in tien jaar zo
      circulair mogelijk uit te voeren.

 5    voldoende prikkels voor R&D, experimenten, prototy-
      pen en concrete projecten.

Meten

 6    gemeenschappelijke taal en instrumenten om
      circulariteit in projecten te duiden en te meten.

Beleid, wet- en regelgeving

 7    geen remmende, wel stimulerende wetten en regels.

 8    internationale positionering en samenwerking.

Kennis & bewustwording

 9    kennis, ervaring en instrumenten bij voldoende en de
      juiste mensen in de totale bouwketen.

10    begrip, draagvlak, herkenbare voordelen,
      bewustwording.




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		            15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>      4




We maken de sportomgeving
klimaatadaptief
Klimaatadaptatie is kortgezegd het aanpassen van de
leefomgeving aan klimaatverandering.

Overheidspartijen hebben afgesproken dat Nederland in
2050 zo goed mogelijk klimaatbestendig en waterrobuust
moet zijn ingericht.

Sportparken lenen zich hier gezien hun bestemming en
vaak de ligging uitstekend voor. Denk aan wateropvang
onder de sportvelden en meer groen op en rond de
accommodatie, wat zorgt voor verkoeling. Op parkeer-
plaatsen kan ‘waterpasserende verharding’ worden
aangelegd.




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		     16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Er bestaat geen vastomlijnd format voor het klimaatadaptief maken
van de sportomgeving. Goede voorbeelden bestaan wel, zoals de
ondergrondse waterberging op Sportpark de Neul in St. Oedenrode.
‘Als de Dommel buiten zijn oevers treedt, fungeert het sportpark als
waterberging voor het hele gebied.’




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		                   17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Wat
kost dit
allemaal
en wat
levert
het op?




DUURZAME SPORTACCOMMODATIES		   18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Om de energiereductie in de sportsector te realiseren is
naar verwachting de komende 30 jaar een financiële
inspanning van 3,5 miljard euro nodig; dat is inclusief
verduurzamingsmaatregelen, waarbij is uitgegaan van
natuurlijke vervangingsmomenten. Zwembaden, sporthal-
len en voetbalaccommodaties betreffen ongeveer 75%
van de investeringsopgave.

Tegenover deze kosten staan de baten. Nu zijn er nogal
wat accommodaties die veel energie verbruiken, denk
aan verouderde sportzalen en vooral ook zwembaden.
Als gemeenten aan de slag gaan met een duurzame
sportinfrastructuur, kan dat enorme besparingen
opleveren.



                                               3,5 miljard


                                     ✔ zwembaden
                                     ✔ sporthallen
                                     ✔ voetbalaccomodaties




                                                       ✔ overig




Bron
CFP Green Buildings & Mulier Instituut, 2019




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		              19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Voor 3,5 miljard euro aan investeringen kan 350 miljoen euro
jaarlijkse besparingen worden gerealiseerd. Zonnepanelen,
warmtepompen en dakisolatie zorgen samen voor 70% besparing.

                           Totale investeringen per maatregel (mln. €)

    Zonnepanelen                                                                                              1142
     Warmtepomp                                                                            676
        Dakisolatie                                                          572
      Gevelisolatie                                          476
    Ledverlichting                             332
          HR++ glas                            166
Zonnecollectoren                    150
Elektrische boilers             56
        Warmtenet              27



                           Besparingen per maatregel (mln. €)

    Zonnepanelen                                                                                 161
     Warmtepomp                                                         67
        Dakisolatie                                         51
      Gevelisolatie                                    41
    Ledverlichting                                      45
          HR++ glas                 8
Zonnecollectoren                          16
Elektrische boilers                     15
        Warmtenet              0



                           Terugverdientijd per maatregel in jaren (mln. €)

    Zonnepanelen                                                 7,1
     Warmtepomp                                                               10
        Dakisolatie                                                                11,2
      Gevelisolatie                                                                 11,6
    Ledverlichting                                                7,4
          HR++ glas                                                                                    21,6
Zonnecollectoren                                                             9,6
Elektrische boilers                              3,8
        Warmtenet              0



Bron
CFP Green Buildings & Mulier Instituut, 2019




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		                                                                 20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Investeren op natuurlijke momenten zorgt voor lagere
investeringen voor duurzaamheid

Bouwjaar


< 1990                 2000                    2010              2020            2030       2040     2050 >




                                  30 jaar                                        50 jaar
     < 1992

5160 accommodaties
+ 1692 accommodaties bouwjaar onbekend

                                                       30 jaar                             50 jaar
                   1992-2013
                2330 accommodaties

                                                                              30 jaar                50 jaar
                                                      > 2013
                                                200 accommodaties



            Uiterlijke vervanging van de licht- en verwarmingsinstallatie




            Uiterlijke vervanging van de gebouwschil


*De objecten met een onbekend bouwjaar zijn niet toegevoegd aan dit figuur.
Dit betreft 1692 objecten.




                                  Tip: Vragen om te stellen
                                  Voor een goede planning kijk je om te beginnen naar het
                                  bouwjaar. Stel daarbij de vraag: heb je het gebouw voor de
                                  lange termijn nodig? Denk ook strategisch: moet je als krimp-
                                  gemeente, het gebouw wel optuigen met zonnepanelen?




Bron
CFP Green Buildings & Mulier Instituut, 2019




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		                                                      21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>   In Den Bosch en Breda heeft men het vastgoed goed in beeld gebracht en
   vervolgens heeft men een strategische afweging gemaakt: dient het gebouw een
   (beleids)doel voor de lange termijn? En wat moeten we met dat gebouw gaan
   doen? Verbouwen? Of nieuwbouw? Voor elke gemeente is dat weer anders.

   Lees hier hoe de gemeente Breda de verduurzaming van binnensport-
   accommodaties aanpakte.

   Vraag: voor welke investeringen op korte en lange termijn in sportvastgoed
   staat jouw gemeente?




           Investeringen voor gemeenten bedragen per sector (mln. €)




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		                              22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Hoe
gaan
we het
doen?




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		   23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>Ondanks dat er geen scherp onderscheid in gemeentelijk
of privaat eigendom gemaakt is, is voor een paar accom-
modatietypen wel duidelijk waar het zwaartepunt van de
investeringen zal liggen. Investeringen in zwembaden
en sporthallen zullen vooral door gemeenten gedaan
moeten worden, terwijl bijvoorbeeld tennisaccommoda-
ties vaker privaat bezit zijn.




    De Groene Club
    De KNVB, KNHB en KNLTB hebben de handen ineen
    geslagen om samen met de provincies Gelderland,
    Overijssel en Zuid-Holland sportaccommodaties te
    verduurzamen. De ambitie is om binnen drie jaar de
    accommodaties van minstens driehonderd clubs te
    verduurzamen. De Groene Club hanteert een 5-stappen-
    plan waarmee clubs binnen één jaar kostenbesparende
    maatregelen invoeren die tot duizenden euro’s per jaar
    besparing opleveren.




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		         24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>Hoe gaan we deze ambities waarmaken?
Essentieel voor het welslagen van de ambities in deze
Routekaart is dat alle partners elkaar vinden en samen
tot de best beschikbare oplossingen komen. Daarvoor
worden de volgende acties ondernomen:

•   VSG organiseert de komende maanden samen met de
    partners in deze Routekaart de Duurzaamheidstour. Dit
    zijn 27 bijeenkomsten voor gemeenten, verenigings-
    ondersteuners en andere professionals die aan de
    slag gaan met het verduurzamen van sportvastgoed.
    Ze zijn gepland bij duurzame sportaccommodaties
    verspreid over het hele land. De deelnemers worden
    meegenomen in de Routekaart verduurzaming sport
    en beschikbare ondersteuningsmogelijkheden,
    waarbij ze hun eigen route bepalen om sportaccom-
    modaties in de gemeente te verduurzamen.
•   Onder regie van NOC*NSF is een landelijk netwerk
    van geselecteerde adviseurs opgericht. Dit zijn nu:
    de Groene Club, Sportstroom, Sport Service Noord
    Brabant, Team Sportservice en Sport Drenthe. Zij
    nemen clubs bij de hand in het duurzaamheidstraject.
    Van een energiescan tot een plan van aanpak, van het
    opvragen van offertes tot de uitvoering.
•   Alle kennis, informatie, best practises en andere
    bronnen komen samen op het door Kenniscen-
    trum Sport & Bewegen gelanceerde kennisplatform
    duurzame sportaccommodaties.
•   Verduurzaming wordt een onderdeel van de lokale
    sportakkoorden die nu gesloten worden. Hierbij is een
    belangrijke taak weggelegd voor de lokale sportadvi-
    seur.
•   Daarnaast worden innovaties voor verduurzaming van
    de sportinfrastructuur gestimuleerd door het organi-
    seren van ‘challenges’.




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		        25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Monitoring
De Rijksoverheid stelt zo spoedig mogelijk een verduur-
zamingstool beschikbaar waarmee gemeentes energie-
prestatie per gebouw in de gaten kunnen houden en
bijhouden hoe de CO2-reductie verloopt. Overigens is via
de BNG al een tool beschikbaar voor gemeenten, de CSR
Manager, te vinden via bngbank.nl/mvs.

Financiën
De investeringen die de gemeenten in het vastgoed doen,
kunnen zij solvabiliteitsvrij lenen bij de BNG Bank en de
NVB. De Rijksoverheid bekijkt of dit ook mogelijk is voor
andere eigenaren van maatschappelijk vastgoed.
Tevens is bij Stichting Waarborgfonds Sport het waarborg-
stellingskapitaal de afgelopen jaren met 12,5 miljoen euro
verhoogd om meer borgstellingen voor verenigingen
mogelijk te maken. Hiermee is er naar verwachting tot
en met 2025 voldoende borgingscapaciteit beschikbaar
om de financiering van de verduurzamingsopgave voor
de verenigingen, die er tot dan mee aan de slag willen, te
realiseren. Dit strekt zich ook uit over de uitdagingen met
betrekking tot circulariteit en milieuvriendelijk beheer.




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		          26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Van
landelijk
naar
lokaal




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		   27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Stimulering Duurzame Energieproductie
Voor gemeenten is er de subsidieregeling Investerings-
subsidie duurzame energie (ISDE), die een tegemoet-
koming vormt bij de aankoop van zonneboilers, en
warmtepompen. Er wordt vanaf 1 januari 2020 geen ISDE
meer verstrekt bij de aankoop van biomassaketels en
pelletkachels. Met deze regeling stimuleert het ministerie
van Economische Zaken en Klimaat (EZK) de ontwikkeling
van een duurzame energievoorziening in Nederland. Er
zijn diverse subsidieregelingen gericht op verduurzaming
beschikbaar voor sportverenigingen en gemeenten. Zo
kunnen sportverenigingen kunnen via de BOSA regeling
(Bouw en Onderhoud SportAccommodaties) extra subsidie
krijgen op duurzame maatregelen in hun accommodatie.
Voor sportondernemers zijn er fiscale regelingen zoals de
EIA (Energie Investeringsaftrek) en de MIA/Vamil (Milieu
Investeringsregelingen) die hen als bedrijf kunnen onder-
steunen.




                           Zorg voor overzicht en regie
                           Het thema duurzaamheid is bij gemeenten vaak heel
                           verschillend georganiseerd. Vaak is nog onduidelijk wie
                           ermee aan de slag gaat, wie de regie neemt.
                           Bepaal dat eerst, waarbij het noodzakelijk is de verschil-
                           lende portefeuilles met elkaar te laten samenwerken om
                           duurzaamheid te implementeren in de organisatie.
                           Pas daarna kun je het vastgoed in kaart brengen, en die
                           inventarisatie laten volgen door een strategie met oog
                           voor de lange termijn.




Deze en meer duurzaamheidssubsidies zoals de regeling
Stimulering Duurzame Energieproductie, voor sportvereni-
gingen, vind je op de site van de RVO.




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		                                    28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Handvatten
& tips voor
gemeenten




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		   29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>1. Lokaal plan
De belangrijkste, eerste stap: Vertaal de 4 landelijke
hoofddoelen naar een lokaal plan met bijbehorende
doelen, monitoring, financiering en planmatige aanpak.
Dus: maak je eigen nulmeting, bepaal je ambities en
presenteer deze. Zoek hierbij zo veel mogelijk aansluiting
bij landelijk, provinciaal en lokaal beleid.

2. Gebruik de opgewekte energie
Sluit binnen en buiten jouw organisatie aan bij de energie
en initiatieven die er in de samenleving al zijn.
Het gedachtengoed van Green Offices valt in meer
organisaties toe te passen, met name in gemeentelijke
organisaties, het primair en voortgezet onderwijs, de sport
en het wijkwerk.

Zorg als sportambtenaar dat je zij-aan-zij met je collega’s
van vastgoed, inkoop en duurzaamheid (indien aanwezig)
werkt. Maak duurzaamheid onderdeel van het dagelijks
werk, ook dat van je collega’s. Zorg dat meerjaren onder-
houdsplannen, duurzame meerjaren onderhoudsplannen
worden. Kijk ook naar jouw lokale Sportakkoord: hoe kun
je de daarbij betrokken partijen mobiliseren? Laat vervol-
gens zien wat je bereikt, bijvoorbeeld via real time monito-
ring (en wees daar eerlijk in). Vier je successen.

Lees hier hoe de gemeente Vlaardingen werk maakt van het
incorporeren van duurzaamheid in haar inkooptrajecten.

3. Richt je blik naar buiten
Welke opties zijn er om de transitie naar CO2-vrije energie-
voorziening mogelijk te maken?
Kijk hierbij ook naar de regionale energiestrategie;
deze gaat boven de gemeentelijk strategie. En wat is de
warmtetransitievisie per wijk? Wat doen gemeentes in 2021
per woonwijk om van het gas af te komen?
Bestudeer de routekaart maatschappelijk vastgoed als je
duurzaamheidsplannen ontwikkelt.




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		           30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>4. Samenwerken
Samenwerken is de sleutel tot succes bij het waarmaken
van de ambities uit deze Routekaart. Omdat het eigendom
van sportaccommodaties –de velden, het gebouw, de
verlichting– vaak bij verschillende partijen is belegd, is het
ook verstandig gezamenlijk afspraken te maken over de
investeringen en baten. Zo heeft de gemeente Groningen
alle gemeentelijke energiebudgetten gebundeld – rond
6 miljoen euro – en in 2013 een investerings- en uitvoe-
ringsclub opgericht: de Groningse Energie Service
Compagnie. De Gresco pakt de regie bij energiebespa-
rende investeringen, bijvoorbeeld op sportaccommoda-
ties in de gemeente, die in 2035 energieneutraal wil zijn.
Een uitdagende vraag daarbij is wel: wie betaalt (mee
aan) de investeringen, en wie profiteert van de opbrengst
daarvan? Gezamenlijke afspraken hierover de verdeling
kunnen bijvoorbeeld worden vastgelegd in een ‘Green
Lease-contract’.




   Kennisplatform
   Voor alle sportbestuurders, sportondernemers, ambtenaren, vrijwilligers
   en professionals die met deze Routekaart te maken hebben, wordt door
   Kenniscentrum Sport & Bewegen alle kennis, informatie en best practices
   samengebracht op het platform: www.duurzamesportsector.nl

   Hier vind je onder meer een praktisch stappenplan dat je kunt doorlopen als
   je aan de slag wil gaan met het verduurzamen van je sportaccommodatie,
   maar ook technische en praktische kennis, welke partijen je kunnen
   helpen, de subsidiemogelijkheden, wet- en regelgeving, handige tools en
   praktijkvoorbeelden.




SUCCESVOL VERDUURZAMEN IN DE SPORTSECTOR DOE JE ZO		                             31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>De Routekaart verduurzaming sport is een initiatief
van het Rijk, de gemeenten en de georganiseerde sport.



                                                         WWW.DUURZAMESPORTSECTOR.NL
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>