<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>WONEN IN VIJFHEERENLANDEN
ZONDER AARDGAS
TRANSITIEVISIE WARMTE
Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Transitievisie Warmte
Vijfheerenlanden
                                                                              8000
De Transitievisie Warmte van
Vijfheerenlanden                                                              7000

                                                                              6000
Als Vijfheerenlanden willen we in 2050 een energie-
neutrale gemeente zijn, waarbij alle gebruikte energie
duurzaam is opgewekt. Dat betekent ook dat we de                              5000
bijna 25.000 woningen in de gemeente op een andere,
duurzame manier moeten gaan verwarmen.                                        4000

Gemeente Vijfheerenlanden heeft een Transitievisie                            3000
Warmte opgesteld die op hoofdlijnen aangeeft welke
mogelijkheden er op buurt, wijk- of gemeenteniveau                            2000
zijn om CO2 te besparen in de gebouwde omgeving.
                                                                              1000


                                                        Bouwjaar                            < 1920         1920 - 1949       1950 - 1974       1975 - 1989       1990 - 2004              >2005




1. De huidige situatie                                           van de totale energievraag van de woningen
                                                                                                                                                            gebruiken gemiddeld zo’n
                                                                 in Vijfheerenlanden bestaat uit het gebruik                              25.000
                                                80                                                                                                          1.480 m3 aardgas per
                                                PROCENT          van aardgas voor verwarmen, warm water                                    WONINGEN
                                                                                                                                                            jaar
                                                                 en koken


                                         Als we in 2050 volledig aardgasvrij willen zijn, zullen we vanaf 2022 moeten we versnellen naar ge-
                                         middeld 860 woningen per jaar die aardgasvrij worden.



                                                                                                                           Alternatieve                          Inzet van
                                                                                          Isoleren
2. In stappen naar aardgasvrij:                                                                                          warmteoplossing                     duurzame bronnen
   beginnen met isoleren
                                                                  Huidige situatie                   Aardgasvrij-ready                        Aardgasvrij                         CO2 neutraal
Alles wat je niet gebruikt, hoef je ook niet op te wekken.
Bovendien is isolatie nodig om over te kunnen stappen op aardgasvrije oplossingen die je huis met lagere temperaturen verwarmen.




                                                          In Vijfheerenlanden gebruiken we niet één alternatief,
3. Aardgasvrije warmteopties                              maar een mix van collectieve en individuele oplossingen om het aardgas te vervangen.




         Het volledig                                 Een warmtenet zorgt                                 Hernieuwbaar gas                             De Transitievisie Warmte gaat uit
         elektrisch                                      ervoor dat centraal                                 vraagt de minste                          van de huidige techniek op basis
       verwarmen van                                 geproduceerd warm water                           aanpassingen in woningen,                        van de uitvoerbaarheid van de
            woningen,                              door buizen in de grond naar                           maar is in de vorm van                       warmteoplossingen. Dit betekent
      bijvoorbeeld met een                            de woningen stroomt. In                           groen gas of waterstof gas                       dat ontwikkelingen op
    elektrische warmtepomp.                        Vijfheerenlanden kunnen we                          slechts beperkt beschikbaar.                     het gebied van hernieuwbare
                                                    in de toekomst mogelijk op                                                                          gassen en geothermie worden
                                                   kleine schaal gebruikmaken                                                                            meegenomen, maar nog niet
                                                         van warmtenetten.                                                                             nadrukkelijk worden aanbevolen
                                                                                                                                                         voor de komende 10 jaar om
                                                                                                                                                               mee te starten.


         All-electric                                       Lokale                                    Hernieuwbaar gas /                                        Toekomstige
                                                         warmtenetten                                hybride warmtepomp                                         oplossingen
                  ISOLATIE
                  ALTERNATIEF                                     < 70°C                                               GAS




      w w w . n at u u r l i j k v i j f h e e r e n l a n d e n . n l / i k - p r a at - m e e - o v e r / s ta p - v o o r - s ta p - n a a r - a a r d g a s v r i j e - w i j k e n
      https://hetnieuwewonen.nl/het-nieuwe-wonen-gemeente-vijfheerenlanden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>    Transitievisie Warmte
    Vijfheerenlanden

    4. Routekaart: zo starten we met de overstap
       naar een aardgasvrij Vijfheerenlanden

       We kunnen niet heel Vijfheerenlanden in één keer aard-
       gasvrij maken. We hebben daarom gezocht naar logische
       startpunten. Een groot deel van de woningen in Vijf-
       heerenlanden moeten geïsoleerd worden. Daar ligt de
       komende jaren de meeste prioriteit.




    Planning


    2022
                              GEBIEDSGERICHTE                            BEWONERSINITIATIEVEN
                            BESPARINGSCAMPAGNES                                       -
                                       -
                       Besparen en op termijn duurzame             Ondersteuning Everdingen en
    2023               warmte gebruiken.                           lokale initiatieven




    2024
                                                                                                                      DE BIEZEN EN DE HAGEN

                                                                                                                Verduurzamen bedrijventerrein

    2025




    2026
                                                                                                                                                                       LEERDAM-WEST

                                                                                                                                                            Duurzame collectieve warmte,
                                                                                                                                                            onderzoek restwarmte glasfabriek
    2027




                                                        Om je woning voor te bereiden kun je alvast maatregelen nemen. Onderstaande maatregelen besparen
    5. Woning voorbereiden                              energie en verhogen het comfort. Vaak zijn hiervoor subsidies beschikbaar. Het duurzaamheidsloket kan je
                                                        helpen met een gratis, onafhankelijk, persoonlijk en vrijblijvend energieadvies. Voor meer informatie kan
       op overstap aardgasvrij                          je kijken op https://regionaalenergieloket.nl/vijfheerenlanden. Woon je in een huurwoning, neem
                                                        dan contact op met je verhuurder.


    Vervang enkel glas door          Laat de spouwmuren              Isoleer de vloer van de               Isoleer het dak              Zorg voor voldoende                   Stap over op
       HR++ dubbelglas                     isoleren                       begane grond                                                 ventilatiemogelijkheid               elektrisch koken
3




           w w w . n at u u r l i j k v i j f h e e r e n l a n d e n . n l / i k - p r a at - m e e - o v e r / s ta p - v o o r - s ta p - n a a r - a a r d g a s v r i j e - w i j k e n
           https://hetnieuwewonen.nl/het-nieuwe-wonen-gemeente-vijfheerenlanden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Colofon                                                                  Inhoudsopgave
Datum versie: 4 oktober 2021

Deze Transitievisie Warmte is vastgesteld op [datum]                     Voorwoord5
door de gemeenteraad. De visie is opgesteld door Over
Morgen, in opdracht van gemeente Vijfheerenlanden                        Publiekssamenvatting6
en in samenwerking met woningcorporaties
                                                                         1. Inleiding                                                   8
LEKSTEDEwonen, KleurrijkWonen en Fien Wonen,
                                                                            1.1 Landelijke ambities                                     8
Waterschap Rivierenland, Stedin en energiecoöperatie
                                                                            1.2. Lokale ambities                                       10
Huibertstroom.                                                              1.3. Wie hebben er meegedacht?                             10
                                                                            1.4 Leeswijzer                                              11

                                                                         2. Wat vinden we belangrijk: uitgangspunten                   12

                                                                         3. De warmtetransitie in Vijfheerenlanden                     13
                                                                            3.1. De huidige situatie in Vijfheerenlanden               13
                                                                            3.2. Naar aardgasvrij in twee stappen                      13
                                                                            3.3. Regionale Structuur Warmte                            16

                                                                         4. Waar gaan we van start?                                    18
                                                                            4.1. Criteria wijkfasering                                 18
                                                                            4.2. Analyse van de maatschappelijke kosten                19
                                                                            4.3. Routekaart voor duurzaam wonen in Vijfheerenlanden    20

                                                                         5. Handreiking tot uitvoering van de warmtetransitie          28
                                                                            5.1. Samenwerken in de warmtetransitie                     28
                                                                            5.2. Flexibiliteit van de Transitievisie Warmte            32

                                                                         Bijlage A   Isolatieniveaus33
                                                                         Bijlage B   Resultaten inwoner enquête35
                                                                         Bijlage C   Financieringsinstrumenten38
                                                                         Bijlage D   Warmtevraagbeperking, warmteopties en duurzaamheid39
                                                                         Bijlage E   Koeling52
                                                                         Bijlage F   Begrippenlijst




4     Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Voorwoord
Nederland staat aan de vooravond van een grote verbouwing, zo schrijft het           Inwoners uit Everdingen hebben energiecoöperatie Huibertstroom opgericht om
Rijk over de Transitievisie Warmte. Dat is een mooie beschrijving, want we           een plan te ontwikkelen om Everdingen aardgasvrij te maken. Huibertstroom
veranderen hoe we onze energie opwekken en gebruiken. Dat heeft grote                houdt zich ook bezig met de opwek van duurzame energie. En ook in Ameide
gevolgen voor onze manier van bouwen, wonen en leven.                                zijn een aantal inwoners – onder de naam Ameide Duurzaam – de mogelijk­
                                                                                     heden voor verduurzaming van het dorp aan het onderzoeken. Dat past goed in
In 2050 worden gebouwen in Nederland niet meer met aardgas verwarmd. Dat             onze aanpak van dorps- en wijkgericht werken: de energie van onze inwoners
is nodig om onze CO2-uitstoot te verminderen en klimaatverandering tegen te          gebruiken om een grote uitdaging aan te gaan. Zo pakken we in iedere kern de
gaan. Ook willen we minder afhankelijk zijn van aardgas uit Groningen en het         energietransitie op.
buitenland. Daarom gaan we in Vijfheerenlanden onze gebouwen en woningen
op een duurzame manier verwarmen. Daarbij trekken we samen op met                    Toch zijn we er daarmee nog niet. Om echt meters te kunnen maken in de
woningcorporaties, de netbeheerder, het Waterschap en natuurlijk onze inwoners.      warmte­transitie hebben we nog veel meer partijen nodig. Als gemeente blijven
                                                                                     we inzetten op energiebesparing en onderzoeken we welke stappen we nog
Hoe ziet een toekomst zonder aardgas er in onze gemeente uit? Dit bespraken          meer kunnen zetten en wie daarbij onmisbaar zijn.
we tijdens online bijeenkomsten met inwoners en andere geïnteresseerden. Die
toekomst is best ingrijpend, er komt veel op ons af. Waar begin je dan als huurder   Wij zijn trots op het groene karakter van de gemeente Vijfheerenlanden en
of huiseigenaar? Of als corporatie of verhuurder? Wat kan de gemeente zelf doen?     willen dit samen met onze bewoners blijvend versterken. Wij zien het als onze
                                                                                                                      verantwoordelijkheid om onze mooie gemeente
Rond de warmtetransitie zie ik al hele mooie dingen in onze gemeente gebeuren.                                        goed achter te laten voor onze kinderen en
Onze inwoners weten de weg naar het Regionaal Energieloket te vinden. Zij                                             kleinkinderen. De warmtetransitie is een
maken gebruik van acties, energiemarkten en informatieavonden over pv-panelen,                                        belangrijk onderdeel om onze leef­omgeving goed
isolatie en hybride warmtepompen om hun huizen te isoleren, zonnepanelen te                                           en gezond te houden. Dit is misschien wel onze
plaatsen en andere energiebesparingsmaatregelen te nemen.                                                             grootste uit­daging voor de komende jaren. Dit
                                                                                                                      doel kunnen we alleen bereiken door de handen
Woningcorporaties isoleren hun woningen en plaatsen zonnepanelen. LEKSTEDE                                            uit de mouwen te steken en te leren uit de
heeft een aantal bestaande woningen aardgasvrij gemaakt. KleurrijkWonen heeft                                         praktijk. Samen met onze inwoners, bedrijven en
een circulair, biobased, energieleverend en natuurinclusief bouwconcept voor                                          partners kunnen we Vijfheerenlanden aardgasvrij
de sociale huursector ontwikkeld. Fien Wonen plaatst zonnepanelen, isoleert                                           maken voor de volgende generatie.
de woningen en realiseert op de Vijverhof in Meerkerk een groen dak. Ook
bouwt Fien 10 grondgebonden (biobased) woningen in het nieuwbouwproject                                             Christa Hendriksen
Killesteijnstraat II in Lexmond. De drie corporaties zetten zich daarnaast                                          Wethouder
gezamenlijk in om bewoners te motiveren duurzamer te leven en in te zetten op
energiebesparing.




                                                                                                                           Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving   5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Publiekssamenvatting
In 2050 worden gebouwen in Nederland niet meer met aardgas verwarmd. Dat is nodig om
onze CO2-uitstoot te verminderen en klimaatverandering tegen te gaan. Ook willen we minder
afhankelijk zijn van aardgas uit Groningen en het buitenland.

Daarom gaan we in Vijfheerenlanden onze gebouwen en woningen op een                                        om de vervolgstap te zetten naar een hybride of volledig elektrische warmtepomp.
duurzame manier verwarmen. Met ‘we’ bedoelen we de gemeente die samen                                      Daar waar het betaalbaar, de woonlasten niet verhoogd en uitvoerbaar is,
met betrokken partijen 1 en inwoners deze visie heeft opgesteld. Deze overstap                             verkennen we per gebied, zoals een wijk of kern gericht de stappen naar een
naar duurzame, aardgasvrije verwarming noemen we de warmtetransitie. Volgens                               aardgasvrije gemeente.
het Nederlands Klimaatakkoord moeten alle gemeenten uiterlijk in 2021 hun
Transitievisie Warmte (TVW) vaststellen. In de TVW zijn de alternatieven voor                              Routekaart voor duurzaam wonen in Vijfheerenlanden
aardgas en het handelingsperspectief per wijk of buurt uitgewerkt. De TVW moet                             Op basis van de data-analyse, lokale data en de besliscriteria zijn we gekomen
iedere vijf jaar worden vernieuwd om de nieuwste inzichten over innovatie en wet-                          tot een fasering van wijken waar de komende jaren kan worden gestart met een
en regelgeving mee te kunnen nemen. In bijlage F staat een begrippenlijst met                              wijkaanpak. Het huidige inzicht biedt, op een lokale uitzondering na, geen duidelijke
begrippen die in deze TVW terugkomen en worden uitgelegd.                                                  potentie voor collectieve oplossingen. De lokale collectieve kans die we zien is
                                                                                                           gelegen in Leerdam.
Uitgangspunten voor de warmtetransitie
We hebben met input vanuit de inwoners en de betrokken partijen uitgangspunten                             Voor een groot gedeelte van het vastgoed in de Vijfheerenlanden geldt dat isoleren
opgesteld voor de warmtetransitie. Dit zijn principes om de warmtetransitie in                             de voornaamste prioriteit is. Woningbouwcorporaties, de gemeente, ondernemers
Vijfheerenlanden tot een succes te maken. Zo komen we tot warmteoplossingen                                en inwoners treffen hier al maatregelen voor en zijn dus al bezig met isoleren. Maar
die passen bij de woningen én bij de bewoners. In hoofdstuk 2 staan die toegelicht.                        het betekent dus dat hier gemeentebreed nog meer aandacht voor nodig is dan nu.
We werken samen aan een betaal­bare, haalbare en uitvoerbare transitie. De                                 Het is van belang dat dit voortgezet wordt en dit kan ook gebiedsgericht worden
gemeente Vijfheerenlanden heeft de ambitie om in 2050 95% CO2-reductie te                                  opgepakt.
behalen en om dan aardgasvrij te zijn. De alternatieve warmtebronnen die we
gebruiken in de gemeente moeten bijdragen aan de CO2-reductie. Dat betekent dat                            In totaal staan in de gebieden met startkansen ongeveer 1.500 woongebouwen,
bij het gebruik van de warmtebron geen CO2 vrij komt. We zoeken naar duurzame                              de bedrijventerreinen vertegenwoordigen ongeveer 310 gebouwen die een
en betrouwbare bronnen voor de toekomst én naar maatregelen die op korte                                   warmtevraag vertegenwoordigen van 6.000 standaardwoningen. Als alle gebouwen
termijn al energie besparen. De gemeente gaat zorgvuldig om met de inwoners.                               in deze gebieden in 2030 van het aardgas af zijn, is +/- 7% van de gebouwde
                                                                                                           omgeving aardgasvrij. Om die reden wordt ook ingezet op een gebiedsgerichte
Er wordt duidelijk gecommuniceerd over de plannen en wat die plannen voor hen                              besparingen aanpak om de woningen gefaseerd te verduurzamen.
betekenen. We zien besparing als essentiële stap en vertalen dit naar een strategie
om gemeentebreed in te zetten op isolatie en andere maatregelen, op zo’n manier                            Stappen richting de uitvoering
dat we daarmee de gebouwen klaarmaken voor de overstap naar aardgasvrij. Daar                              Om de warmtetransitie te laten slagen is het belangrijk dat we samen met
waar de isolatiestap al gezet is, informeren, motiveren en faciliteren we inwoners                         inwoners en de betrokken partijen aan de slag gaan. We willen inzetten op

1
    De betrokken partijen zijn LEKSTEDE Wonen, Fien Wonen, Kleurrijk Wonen, Waterschap Rivierenland, Stedin en Energiecoöperatie
    Huibertstroom.



6         Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>de energie die er al is en de lokale initiatieven stimuleren en ondersteunen
in heel Vijfheerenlanden. Er zijn ook maatregelen die inwoners nu al in hun
woning of bedrijfspand kunnen nemen om stappen te zetten richting aardgasvrij
en eigen duurzame energie opwekken. Het Regionaal Energieloket https://
regionaalenergieloket.nl/vijfheerenlanden kunnen inwoners hierbij helpen.
Meer informatie en suggesties om zelf aan de slag te gaan vindt u op www.
iedereendoetwat.nl en www.milieucentraal.nl. Informatie over aardgasvrij wonen
en voorbeelden vindt u ook op www.hierverwarmt.nl.




                                                                                 Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving   7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>1 Inleiding
  Gemeente Vijfheerenlanden werkt samen met professionele partijen aan een duurzame                                      Strategie (RES) en met landelijke thema’s zoals de
  leefomgeving. De gemeente heeft de ambitie gesteld om in 2050 de CO2-uitstoot met 95% te                               beschikbaarheid van hernieuwbare gassen zoals
  verminderen en om dan aardgasvrij te zijn. De meeste inwoners en bedrijven gebruiken op dit                            bijvoorbeeld waterstof of groengas. Tot slot komen
  moment aardgas voor verwarming, warm water en koken. Maar het gebruik van aardgas is niet                              ook de startgebieden of -wijken aan bod en op
  duurzaam. We gaan daarom op zoek naar duurzame oplossingen voor het verwarmen van onze                                 welke manier de gemeente de regie wil voeren over
  woningen en andere gebouwen. Misschien klinkt 2050 nog ver weg, maar de overstap naar een                              de warmtetransitie in Vijfheerenlanden. Dit is de
  aardgasvrije gemeente is een enorme klus, die we zorgvuldig en stap voor stap realiseren. Daar                         uitvoeringsstrategie.
  moeten we dus op tijd mee beginnen.
                                                                                                                         De warmtetransitie zit nog in de startfase. Op
  Op dit moment worden de meeste woningen in                    de verduurzaming van de woningvoorraad. Daarnaast        nationaal, regionaal en lokaal niveau zijn er continu
  Nederland verwarmd door aardgas en koken ook                  hebben inwoners uit Everdingen Huibertstroom,            nieuwe ontwikkelingen die invloed kunnen hebben
  veel inwoners op aardgas. Aardgas is een fossiele             opgericht om een plan te ontwikkelen om Everdingen       op de transitie in Vijfheerenlanden. Flexibiliteit in de
  bron. Dit betekent dat het eindig is en daarom op             aardgasvrij te maken. Huibertstroom houdt zich           uitvoering is dus belangrijk. Deze Transitievisie Warmte
  raakt. Veel van het aardgas wordt onder de grond              ook bezig met opwek van duurzame energie. En             geeft focus en richting, maar is geen eindpunt en dient
  vandaan gehaald, bijvoorbeeld in Groningen waar dit           ook in Ameide zijn een aantal inwoners – onder de        op basis van ontwikkelingen aangepast te worden. We
  zorgt voor aardbevingen. Daarnaast veroorzaakt het            naam Ameide Duurzaam – de mogelijkheden voor             zullen de Transitievisie Warmte in principe eens in de
  gebruik van aardgas CO2-uitstoot en dit zorgt voor de         verduurzaming van het dorp aan het onderzoeken.          vijf jaar bijwerken. Op deze manier wijzen we telkens
  opwarming van de aarde. Opwarming van de aarde                                                                         nieuwe wijken aan met kansrijke warmtealternatieven
  heeft grote gevolgen, zoals extreme temperaturen en           Maar er is meer nodig: het tempo moet omhoog en          en nemen we de leerervaringen in de eerste wijken
  overstromingen. Dit zijn allemaal redenen waarom we           het is belangrijk om naar de hele gemeente te kijken.    daarin mee. Zo blijven we nieuwe ontwikkelingen
  in Nederland geen aardgas meer willen gebruiken in            Nu is dus het moment om de aanpak voor deze grote        volgen en kunnen we tijdig bijsturen als blijkt dat het
  2050.                                                         verandering in Vijfheerenlanden te bepalen. We blijven   einddoel of de tussendoelen buiten beeld raken.
                                                                inzetten op energiebesparing en onderzoeken welke
  We zijn in Vijfheerenlanden al op meerdere fronten            acties we met de betrokken partijen en inwoners van      1.1. Landelijke ambities
  bezig met het verduurzamen van onze gebouwen.                 de gemeente verder kunnen ondernemen.                    In december 2015 heeft Nederland in Parijs het VN
  Zo werken we samen met het Energieloket en Het                                                                         Klimaatakkoord ondertekend. Dit akkoord heeft als
  Nieuwe Wonen, die bijvoorbeeld advies geven over              In het Klimaatakkoord staat dat elke gemeente            doel om de opwarming van de aarde te beperken
  isolatie en energiescans afnemen. Woningcorporaties           uiterlijk in 2021 een Transitievisie Warmte heeft.       tot ruim onder 2 graden Celsius. Om de afspraken
  zijn volop bezig met de verduurzaming van hun bezit:          De Transitievisie Warmte geeft voor de gemeente          van het Parijs Klimaatakkoord te realiseren is een
  isoleren van woningen, zonnepanelen aanbrengen,               Vijfheerenlanden als geheel en voor elke wijk en         forse inspanning op energiebesparing en het gebruik
  voorzieningen aanbrengen voor elektrisch koken                kern de stappen hoe we uiteindelijk duurzaam en          van duurzame alternatieve energiebronnen nodig. In
  en experimenten met het gasloos maken van                     zonder aardgas kunnen wonen en werken. Per wijk          Nederland is in 2019 het Nationaal Klimaatakkoord
  woningen. Hierbij staat de betaalbaarheid voor                en kern worden het duurzame voorkeursalternatief         overeengekomen, op basis waarvan op 28 mei 2019
  de huurders centraal. De komende jaren zullen de              en de logische tussenstappen onderzocht. Hierbij         de Klimaatwet vastgesteld. In deze wet zijn de
  woningcorporaties een enorme opgave realiseren in             wordt rekening gehouden met de Regionale Energie         klimaatdoelen concreet vastgelegd om in 2030 de



  8     Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>uitstoot van broeikasgassen met 49% en in 2050 met                                                        Regionale
                                                                                                    Energiestrategie (RES)
95% te reduceren ten opzichte van 1990.
                                                                                                                    Elektriciteitsvraag voor verwarmen,
                                                                                                                    ruimtelijke impact opwek en infra              Onzekerheid
                                                                                Regio                                                                              neemt af met
Een van de onderdelen van het Klimaatakkoord is dat                             Warmtevraag, aanbod      Regionale Structuur                                           de
alle gebouwen uiterlijk in 2050 op een betaalbare                               (bronnen) en afweging
                                                                                                           Warmte (RSW)                                                tijd
manier aardgasvrij zijn. Als eerste stap moeten in
2030 de eerste 1,5 miljoen bestaande woningen                                          Warmtevraag en                  Aanbod en toedeling
verduurzaamd zijn, dat is 20% van het totaal aantal                                   lokale afwegingen              regionale warmtebronnen
gebouwen in Nederland.
                                                                                Gemeente                                                                    Warmtebronnen
                                                                                Tijdspad van wijken en     Transitievisie                                         en
In de Transitievisie Warmte bepalen we wat deze                                 voorkeursoplossing per     Warmte (TVW)                                      -oplossingen
ambities betekenen voor Vijfheerenlanden. De plaats                             wijk

van de Transitievisie Warmte in deze landelijke
                                                                                   Lessen planvorming en                   Keuze eerste
afspraken en plannen, is in figuur 1 te zien. De                                         uitvoering                     aardgasvrije wijk(en)
opdracht voor de Transitievisie Warmte is specifiek
voor woningen en gebouwen met een verblijfsfunctie.                             Wijk (gebied)
                                                                                Uitvoering(splan) en      Wijkuitvoeringsplan                              Kennis
Voor landbouw en procesindustrie gelden andere
                                                                                besluit wijk-infrastructuur   aardgasvrij                                 neemt toe
regels. Zij moeten ook aan de slag, maar volgen hierbij                                                                                                   met de tijd
een ander traject.
                                                          Figuur 2: Samenhang RES, Transitievisie Warmte en Wijkuitvoeringsplan aardgasvrij
PLANNEN OP DRIE NIVEAUS
Gemeenten hebben een belangrijke rol in deze                 is ook de Regionale Structuur Warmte (RSW),                           •	Voor de wijken die we in deze visie als ‘kansrijke
transitie. In lijn met het nationale Klimaatakkoord dat      daarin kijken we naar de beschikbaarheid van                             aardgasvrije wijken’ selecteren, gaan we
in 2019 gepubliceerd is, zijn we bezig met plannen op        bovengemeentelijke duurzame warmtebronnen en                             vervolgens op wijkniveau aan de slag gaan met
drie niveaus.                                                hoe deze in de regio verdeeld worden.                                    een concreet wijkuitvoeringsplan (WUP).
                                                          •	Deze Transitievisie Warmte (TVW) beschrijft
•	Regionaal wordt gewerkt aan de Regionale                  hoe we als gemeente onze warmtevraag op een                           Inwoners en belanghebbenden worden bij alle
   Energie Strategie (RES) waarin we de                      aardgasvrije en duurzame manier gaan invullen,                        plannen betrokken. Besluitvorming vindt plaats in de
   aanwezige duurzame energiebronnen in de                   waarbij we de voorlopige resultaten uit de RES                        gemeenteraad. Figuur 2 laat de samenhang tussen
   regio in kaart brengen. Onderdeel van de RES              meenemen.                                                             deze plannen zien.




Figuur 1: Plannen en afspraken




                                                                                                                                          Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving    9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>LANDELIJKE ONTWIKKELINGEN AARDGASVRIJE                        huurders, particuliere eigenaren en voor Verenigingen    •	Samen te werken met Het Nieuwe Wonen, die
WIJKEN                                                        van Eigenaren (VvE’s).                                      duurzame activiteiten voor huiseigenaren en
De transitie zal op de meeste plekken wijk voor                                                                           huurders organiseert zoals energiescans;
wijk worden aangepakt. Dit is een proces van                  1.2. Lokale ambities                                     •	Via de website Natuurlijk Vijfheerenlanden te
uitproberen, leren en opschalen. Het Rijk ziet dat we         Gemeente Vijfheerenlanden bouwt al geruime tijd             communiceren over de warmtetransitie;
versneld moeten gaan starten in de eerste wijken              aan een duurzame gemeente. De gemeente heeft             •	De renovaties en verduurzamingen door de
om dit proces in gang te zetten en heeft daarom               een groen karakter en wil dit samen met haar                woningcorporaties;
de regeling ‘Grootschalige Proeftuinen Aardgasvrij’           inwoners blijvend versterken. Om hier zorg voor te       •	De bewonersinitiatieven in Everdingen en Ameide;
in het leven geroepen. Hierbij biedt ze 100 wijken            dragen hebben we integraal duurzaamheidsbeleid           •	Isolatie- en energiebesparingsmaatregelen door
,waar concrete stappen naar aardgasvrij worden                opgesteld, met een drietal pijlers: energietransitie,       inwoners en bedrijven.
gezet, ondersteuning. In 2018 en 2020 zijn de eerste          klimaatadaptatie en circulaire economie2 .
48 wijken bekend gemaakt. In 2021 is er een nieuwe                                                                     1.3. Wie hebben er meegedacht?
mogelijkheid om plannen voor wijken in te dienen,             Gemeente Vijfheerenlanden wil ook in lijn met de         We willen dat de Transitievisie Warmte rekening
gericht op isolatie en hybride oplossingen.                   landelijke afspraken in 2050 aardgasvrij zijn. Dit       houdt met de belangen van de inwoners en
                                                              betekent dat er geen aardgas meer gebruikt wordt om      organisaties die betrokken zijn bij de overgang naar
Voor bestaande bouw rekenen netbeheerders geen                woningen en utiliteitsgebouwen te verwarmen. Stap        duurzaam wonen. We kunnen als gemeente de
kosten meer als een woning van het aardgas wordt              voor stap werkt de gemeente de komende                   warmtetransitie ten slotte niet zelf realiseren. We
gehaald. Nieuwe woningen mogen niet meer op                   +/- 30 jaar naar deze aardgasvrije leefomgeving. Dit     werken samen met de belangrijkste partners die een
aardgas worden aangesloten. Ook wordt gewerkt                 gaat niet van het een op het andere moment. Er           rol spelen in de transitie. Zo kunnen we planningen op
aan een nieuwe Warmtewet die de ontwikkeling van              zijn ook een heel aantal woningen die de komende         elkaar afstemmen, schaalgrootte behalen, leren van
warmtenetten moet stimuleren.                                 jaren nog verwarmd worden met aardgas. De                elkaar en de transitie versnellen. Uiteindelijk heeft
                                                              gemeente kan dit ook niet alleen: samenwerking met       de warmtetransitie impact op alle gebouweigenaren
Het is belangrijk dat landelijk een oplossing wordt           partners en inwoners is essentieel. Hiervoor biedt       en inwoners. Daarom zijn ook zij betrokken bij de
gevonden voor de verdeling van de kosten van                  de Transitievisie Warmte perspectief op de mogelijke     Transitievisie Warmte en worden ze nog intensiever
de warmtetransitie. Bij de energietransitie zijn              stappen naar deze toekomst. Bestaande woningen           betrokken bij de uiteindelijke plannen voor hun wijk.
veel verschillende partijen betrokken waarbij de              kunnen door aanpassingen minder aardgas verbruiken       Het is essentieel om hierin samen te werken.
verdeling van de kosten van de warmtetransitie over           en zich voorbereiden op het aardgasvrij verwarmen.
verschillende partijen een struikelblok vormt voor            Voor nieuwbouwwoningen is het al de norm dat zij         PROJECTGROEP
succesvolle realisatie. Een goede afstemming tussen           aardgasvrij moeten zijn.                                 De Transitievisie Warmte is opgesteld met input
de verschillende partijen en afspraken tussen deze                                                                     van een brede groep met betrokkenen, verenigd in
partijen is noodzakelijk. Dit gaat over het deel van de       Daarnaast is het goed om te weten dat we al              een projectgroep. Hierin zaten vertegenwoordigers
kosten die liggen bij de verschillende betrokkenen die        bezig zijn met de warmtetransitie, zo zetten we in       van netbeheerder Stedin, woningcorporaties
een rol spelen in het realiseren van de overstap naar         Vijfheerenlanden al stappen door onder andere:           LEKSTEDEwonen, KleurrijkWonen en Fien Wonen en
aardgasvrij, bijvoorbeeld de netbeheerder, woning­                                                                     waterschap Rivierenland. Stakeholders van lokale
corporaties en particuliere woningeigenaren. En               •	Samen te werken met het Regionaal Energieloket,       energiecoöperatie Huibertstroom hebben concept
met name moeten deze discussies zorgen ervoor                    voor advies voor woningeigenaren, huurders en         stukken ontvangen en hierop kunnen reageren aan
zorgen dat de warmtetransitie betaalbaar blijft voor             VvE’s en bijvoorbeeld collectieve inkoopacties voor
de inwoners van Vijfheerenlanden. Dit geldt voor                 energiebesparende maatregelen zoals isolatie;         2
                                                                                                                           Bron: Coalitieakkoord Sterk in verscheidenheid, 2019 – 2022.




10    Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>de projectgroep. Ook hebben medewerkers van de          opstellen van deze visie. Vervolgens wordt in
gemeente deelgenomen met kennis van de openbare         hoofdstuk 3 de transitie naar aardgasvrij toegelicht
ruimte en participatie/communicatie.                    en gaan we in op de verschillende oplossingen voor
                                                        het aardgasvrij maken van woningen en gebieden.
INWONERS EN ONDERNEMERS                                 Dit hoofdstuk is een algemeen theoretisch kader
Inwoners en ondernemers uit de gemeente zijn            voor de mogelijkheden om van het gas af te gaan
tijdens het opstellen van de Transitievisie Warmte      In hoofdstuk 4 geven we een richting voor een
op verschillende momenten betrokken. In het najaar      aardgasvrij Vijfheerenlanden in 2050 en zoomen we
van 2020 hebben 719 mensen via het gemeentelijke        in op de wijken waar we de komende jaren van start
panel hun kijk op de warmtetransitie gegeven door       willen gaan met de warmtetransitie. Tot slot gaan we
middel van een digitale enquête. De uitkomsten          in hoofdstuk 5 in op de manier waarop we dit gaan
hiervan zijn te vinden in een bijlage C. Ook hebben     organiseren en welke stappen we de komende tijd
we twee digitale informatie avonden gehouden. De        gaan zetten om te komen tot een programmatische
eerste informatie avond vond plaats op 14 december      aanpak van de warmtetransitie in Vijfheerenlanden.
2020. Tijdens de deze avond informeerden wij de
inwoners over hoe de Transitievisie Warmte opgesteld
wordt en haalden we input op bij de inwoners voor de
uitgangspunten en selectiecriteria. Tijdens de tweede
informatie avond, op 6 juli 2021, presenteerden we
de (voorlopige) resultaten uit de visie en haalden we
input op over de uitvoeringsstrategie.

GEMEENTERAAD
De gemeenteraad van Vijfheerenlanden is
meerdere keren geïnformeerd over het proces
van de Transitievisie Warmte. In januari 2020 is de
gemeenteraad via een brief geïnformeerd over het
doel en het proces van de Transitievisie Warmte.
Daarna heeft de gemeenteraad tijdens twee VHL-
pleinen (26 november 2020 en 24 juni 2021) een
presentatie gekregen over de (voorlopige) resultaten
en was er de gelegenheid om vragen te stellen.

1.4. Leeswijzer
In deze Transitievisie Warmte behandelen we eerst
in hoofdstuk 2 de gezamenlijke uitgangspunten
waarop deze visie gebaseerd is. Dit zijn de leidende
principes die centraal hebben gestaan tijdens het



                                                                                                               Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving   11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>2 Wat vinden we belangrijk: uitgangspunten
   De projectgroep heeft met inbreng van de bewonersenquête en inbreng van bewoners in een
   openbare informatieavond gezamenlijke uitgangspunten opgesteld. Dit zijn principes om de
   warmtetransitie in Vijfheerenlanden tot een succes te maken. Zo komen we tot warmteoplossingen
   die passen bij de woningen én bij de bewoners. Deze principes laten we duidelijk terugkomen in
   de Transitievisie Warmte. Op die manier wordt er zoveel mogelijk aangesloten bij de wensen en
   verwachtingen van bewoners en betrokken partijen.

   1.   Een betaalbare overstap                                   of er nieuwe ontwikkelingen en technieken zijn om
   We willen dat de overstap naar aardgasvrij voor                de gemeente aardgasvrij te maken. Als het nodig is,
   iedereen mogelijk is en dat de totale kosten voor              passen we de Transitievisie Warmte aan. Bovendien
   de transitie zo laag mogelijk zijn. Kosten en baten            willen we de plannen zo efficiënt mogelijk uitvoeren
   moeten op een goede manier verdeeld worden.                    met zo laag mogelijke overlast voor de inwoners en
   Betaalbaarheid en investeringszekerheid voor                   door de werkzaamheden waar mogelijk te combineren.
   vastgoedeigenaren, eindgebruikers en de gemeente
   is noodzakelijk om voortgang mogelijk te maken.                4. 	De alternatieve warmtebron moet
   We benutten natuurlijke vervangingsmomenten                         bijdragen aan CO2-reductie
   door gefaseerd te verduurzamen om woningen en                  De transitie naar aardgasvrij is geen doel op zich. We
   gebouwen in onze gemeente aardgasvrij te maken.                willen de woningen en gebouwen in onze gemeente
                                                                  CO2-neutraal maken, dat wil zeggen dat er in het
   2.   Zorgvuldig proces                                         gebruik geen CO2 vrij komt door duurzame bronnen
   We gaan zorgvuldig om met onze inwoners. Het is                te gebruiken. Daarom zoeken we naar duurzame
   belangrijk dat er duidelijk gecommuniceerd wordt               en betrouwbare bronnen voor de toekomst én naar
   over de plannen en wat die plannen voor hen                    maatregelen die op korte termijn al energie besparen.
   betekenen. We betrekken inwoners door enquêtes
   en informatieavonden. Waar nu duidelijkheid is, moet            ENQUÊTERESULTATEN
   dat ook nu geboden worden. Het is belangrijk dat
   de beschikbare informatie gedeeld wordt met de                  Zoals genoemd hebben we inwoners en ondernemers gevraagd om hun kijk op
   betrokkenen, om keuzes begrijpelijk te maken.                   de overstap naar aardgasvrij via het invullen van een enquête. Deze enquête
                                                                   is door 719 inwoners ingevuld. De enquête is zorgvuldig samengesteld aan de
   3. 	Duidelijke plannen die haalbaar en                         hand van ervaringen bij andere gemeenten en in samenspraak met de afdeling
        uitvoerbaar zijn                                           communicatie van de gemeente. De uitkomsten van de enquête zijn gebruikt
   We willen realistische plannen maken. Daarom is het             om de algemene principes aan te vullen en aan te scherpen en om een beter
   belangrijk om al in deze fase van de transitie rekening         beeld te krijgen hoe inwoners in de gemeente Vijfheerenlanden aankijken tegen
   te houden met de tijd, het geld en de capaciteit die            de warmtetransitie. De volledige uitkomsten zijn opgenomen in bijlage B.
   nodig is voor de uitvoering. Iedere vijf jaar bekijken we



   12     Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>3 De warmtetransitie in Vijfheerenlanden
   In dit hoofdstuk gaan we in op de verandering naar een aardgasvrije                                                         3.2. Naar aardgasvrij in twee stappen
   gemeente. We kijken voor welke opgave de gemeente Vijfheerenlanden                                                          Om de stap naar aardgasvrij te maken, moeten we op
   staat. Vervolgens gaat het hoofdstuk in op welke stappen nodig zijn om                                                      zoek naar alternatieve duurzame oplossingen. Maar er
   de transitie naar een aardgasvrije gemeente te doorlopen: wat moeten we                                                     is meer nodig om gebouwen duurzaam en comfortabel
   doen om al onze gebouwen zonder aardgas van warmte en warm water te                                                         te verwarmen. We onderscheiden twee stappen, zoals
   voorzien?                                                                                                                   figuur 3 laat zien.

                                                                       3.1. De huidige situatie in Vijfheerenlanden              Minder verbruiken. Voor alle oplossingen geldt:
                                                                                                                               •	
                 Het grootste deel van onze woningvoorraad heeft
                                                                       De gemeente Vijfheerenlanden kent ongeveer                wat je niet gebruikt, hoef je ook niet op te wekken.
                 een cv-ketel voor de verwarming. Een particulier
                 huishouden in de gemeente Vijfheerenlanden
                                                                       23.500 woningen, waarvan ongeveer 19.500                  In sommige gevallen zijn bepaalde maatregelen
                 verbruikte in 2018 gemiddeld 1.480 m3 aardgas per     eengezinswoningen. Daarnaast bevinden zich er nog         niet alleen wenselijk, maar noodzakelijk om
                 jaar en heeft een warmtevraag van gemiddeld 82        zo’n 1.550 andere gebouwen, zoals bedrijfspanden.         woningen comfortabel zonder aardgas te kunnen
                 kWh/m2. De warmtevraag wijkt daarmee niet veel        Ongeveer 27 procent van de woningen is in het bezit       verwarmen. In bijlage B staat meer over isoleren.
                 af van het landelijk gemiddelde. Het gasverbruik      van verschillende woningcorporaties verspreid over de
                 kan uiteraard sterk verschillen per huishouden en
                                                                       wijken en kernen binnen de gemeente.                    •    ver op aardgasvrij. Er zijn drie infrastructuren
                                                                                                                                   O
                 is afhankelijk van het soort huis, het bouwjaar, de
                 mate van isolatie en het gebruikersgedrag.                                                                        die in een wijk kunnen liggen om de verwarming
                 De cv-ketel kan water tot ongeveer 90°C               De meeste woningen en andere gebouwen maken                 van woningen zonder aardgas mogelijk te maken:
                 verwarmen, dat vervolgens door de radiatoren          op dit moment nog gebruik van aardgas om te                 een warmtenet, een elektriciteitsnet en een
                 stroomt en onze woningen verwarmt. Met deze           verwarmen, voor warm tapwater en om op te koken.            aardgasvrij gasnet. Een hybride warmteoplossing is
                 temperatuur kunnen ook slecht geïsoleerde             Tabel 1 laat zien hoe aardgas op dit moment in de           ook mogelijk: een warmtepomp in combinatie met
                 woningen verwarmd worden. Veel woningen
                                                                       woningen in Vijfheerenlanden wordt gebruikt.                een gasketel met duurzaam gas.
                 zijn aangelegd met een installatie gebaseerd op
                 deze temperatuur. Verwarmen met een lagere
                 temperatuur bespaart energie maar vraagt ook
                 de nodige aanpassingen. Deze woningen moeten
                 goed geïsoleerd zijn om met een lage temperatuur
                 verwarmd te worden.
                 Bijna 80 procent van het aardgas in een woning
                 wordt gebruikt voor het verwarmen van de woning.


                 Meer dan 15 procent wordt gebruikt voor warm
                 water, met name douchen.


                 Voor koken wordt maar een heel klein deel van het
                 aardgas gebruikt, minder dan 5 procent.


   Tabel 1: De huidige situatie                                        Figuur 3: Naar aardgasvrij in twee stappen




                                                                                                                                   Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving   13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>STAP 1: MINDER VERBRUIKEN: ISOLEREN EN                           om op de koudste dagen deze woningen warm te                       een maximumtemperatuur van 70°C als met 40°C
ANDERE MAATREGELEN IN DE WONING                                  stoken. De meeste woningen gebouwd vóór 1990                       (laagtemperatuur). Voor laagtemperatuur zullen
Energiebesparende maatregelen beperken de                        zitten op dit niveau.                                              wel alle radiatoren vervangen moeten worden.
warmtevraag in de woning en zijn essentieel in de             •	Woningen die een minimumisolatieniveau hebben                      De woning is daarmee toekomstbestendig omdat
energietransitie. Energiebesparing kan worden bereikt            bereikt (65-80 kWh/m2). Bij het minimumniveau                      hij geschikt is voor meerdere alternatieve lage
door een combinatie van de volgende maatregelen:                 kunnen woningen comfortabel verwarmd                               temperatuur verwarmingstechnieken. De woning is
                                                                 worden met een maximumtemperatuur van 70°C                         dus transitie gereed.
•	Isoleren van de vloer, de muren, glas en/of het dak;          (middentemperatuur). Het kan wel voorkomen dat                  •	Woningen met een hoog isolatieniveau en
•	Dichten van kieren in combinatie met slim                     er een aantal radiatoren vervangen moet worden                     voorzien van een energiezuinig ventilatiesysteem
   ventileren                                                    voordat deze woningen daadwerkelijk met 70°C                       (20-50 kWh/m2). Deze woningen zijn daarmee
                                                                 kunnen worden verwarmd. De woning is dus ‘70°C                     zeer geschikt om comfortabel te verwarmen
Isolatie verbetert het wooncomfort, verlaagt de CO2-             ready’. Bijna alle woningen gebouwd na 1990                        met een maximumtemperatuur van 40°C. Dit zijn
uitstoot en is voor veel woningen een voorwaarde om              voldoen aan dit niveau.                                            recent gebouwde woningen en woningen die
later de overstap naar een aardgasvrije warmte­oplossing      •	Woningen die een basisisolatieniveau hebben                        nog gebouwd gaan worden de komende jaren. Bij
te kunnen maken. Met name omdat alternatieve                     bereikt (50-65 kWh/m2). Bij een basisniveau kan de                 aanpassing van de bestaande bouw tot dit niveau
warmteoplossingen vaak een lagere temperatuur                    woning zowel comfortabel worden verwarmd met                       moeten vaak de radiatoren worden vervangen.
hebben dan een cv-ketel levert. Bijvoorbeeld als een
warmtepomp als alternatieve warmteoplossing in beeld
is of om oude of slecht geïsoleerde woningen op een
warmtenet aan te sluiten.

Daarnaast zullen alle huishoudens over moeten
stappen op elektrisch koken. In sommige gevallen
moet het bestaande afgiftesysteem, zoals de
radiatoren vervangen worden door lage temperatuur
radiatoren of vloerverwarming. Ook kunnen betere
isolatie en kierdichting ertoe leiden dat mechanische
ventilatie noodzakelijk is voor een gezond
binnenklimaat.

Kijkend naar de bestaande woningenvoorraad in de
gemeente Vijfheerenlanden kan deze grofweg worden
opgedeeld in vier niveaus van isolatie:

•	Woningen met slechte of onvoldoende isolatie
   (jaarlijks warmtevraag van 80 kWh/m2 of hoger).
   Er is een hoge temperatuur van circa 90°C nodig            Figuur 4: Warmtevraag in kWh/m2 van alle woningen in de gemeente Vijfheerenlanden




14    Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Naast warmte voor ruimteverwarming is er in een                     WARMTEVRAAG IN KWH/M2 ALS INDICATIE VAN DE ISOLATIE-OPGAVE
woning ook warm tapwater nodig. Woningen hebben
voor warm tapwater een energievraag tussen de 15 en                 Het kilowattuur (symbool kWh) is een hoeveelheid energie. De meeste mensen associëren kWh met
20 kWh/m2. In verband met veiligheidsvoorschriften                  elektriciteit. Als je een lamp met een vermogen van 1 kW één uur laat werken heeft die lamp 1 kWh
moet het tappunt van warm water in woningen                         stroom gebruikt. In Europa is de afspraak gemaakt om zoveel als mogelijk alle vormen van energie uit te
een temperatuur hebben van minimaal 55°C. In                        drukken in kWh. Zo kunnen verschillende soorten energie beter met elkaar vergeleken worden. Zo ook
verband met veiligheidsvoorschriften moet het                       de warmtevraag. Door deze uit te drukken in kWh per vierkante meter woonoppervlak (kWh/m2) kan de
opweksysteem, zoals een elektrische boiler in praktijk              warmtevraag van verschillende woningtypes en woninggroottes goed met elkaar vergeleken worden. Het
een temperatuur van 60-70°C kunnen leveren. Als de                  maakt daarbij niet uit of deze verwarmd worden met gas, met een warmtenet of met een warmtepomp.
aanvoertemperatuur onvoldoende hoog is, moet er                     De gemiddelde warmtevraag voor ruimteverwarming van een woning in Nederland is circa 80 kWh/m2. Bij
dus een aanvullende voorziening komen in de woning                  niet geïsoleerde woningen kan de gemiddelde warmtevraag oplopen tot boven de 130 kWh/m2. Bij zeer
voor het opwekken of het verder verhogen van de                     goed geïsoleerde nieuwbouw kan het gemiddelde naar onder de 30 kWh/m2. Deze waarde is gebaseerd op
temperatuur voor warm tapwater.                                     daadwerkelijke meterstanden en kan minder goed vergeleken worden met de meer theoretisch bepaalde
                                                                    waarden zoals een energietabel.
Naast aardgasvrije verwarming zal ook koeling een
steeds belangrijkere rol gaan spelen in de gebouwde
omgeving. Beter geïsoleerde woningen raken in de
zomer lastig hun warmte kwijt (als de warmte eenmaal                           Warmtenet (HT)                                   Hernieuwbaar gas
binnen is), waardoor warmteoverlast of ‘hittestress’
kan ontstaan. Het voorkomen van warmteoverlast is          Hoge temperatuur          - 70°C                                           > 70°C
belangrijk. Meer hierover in bijlage E.                                          Geothermie,                                          Hybride
                                                                                 restwarmte,                                      warmtepomp of
STAP 2: OVER OP AARDGASVRIJ: ALTERNATIEVE                                          biomassa                                     cv-ketel i.c.m. groen
WARMTEOPLOSSING                                                               + basismaatregelen                                 gas of waterstof
Om een woning of bedrijf in Vijfheerenlanden
uiteindelijk aardgasvrij te maken, is (minimaal) één van
de volgende energie-infrastructuren in de wijk nodig
als alternatieve oplossing:                                                    Warmtenet (LT)                                       All-electric
                                                           Lage temperatuur




•	All-electric: verwarmen en koken met gebruik van                                 < 55°C                                           35-55°C
   alleen elektriciteit. Dit is meestal een warmtepomp                        Restwarmte, WKO,                                  Warmtepomp i.c.m.
   waarvan er ook verschillende types zijn die de                                aquathermie                                    vergaande isolatie
   omgevings- of restwarmte benutten. In enkele                                  + vergaande                                       + vergaande
   gevallen zijn directe elektrische verwarming of                               maatregelen                                       maatregelen
   infrarood panelen mogelijk.
•	Warmtenetten: collectieve warmtevoorziening in
   de vorm van een warmtenet die zich kenmerken                                             Collectief systeem                                 Individueel systeem



                                                                                                                              Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving   15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>   door het temperatuurniveau van warm water dat                   beschikbaarheid van warmtebronnen. In bijlage C                 DUURZAME ELEKTRICITEIT, DUURZAAM GAS,
   wordt aangevoerd naar de woning.                                worden deze warmteoplossingen verder toegelicht.                DUURZAME WARMTEBRONNEN
•	Lokale bronnetten: lokale (kleinschalige)                       Onderstaande tabel geeft de warmteopties                        Het is belangrijk dat niet alleen de woningen
   collectieve warmtevoorziening op basis van zeer                 schematisch weer.                                               aardgasvrij zijn, maar ook dat de achterliggende
   lage temperatuur (water met een temperatuur                                                                                     systemen aardgasvrij zijn. Dit betekent dat
   van circa 15°C). In het gebouw is een warmtepomp                3.3. Regionale Structuur Warmte                                 warmte voor warmtenetten uit duurzame bronnen
   nodig voor verwarming. Dit systeem is ook                       De gemeente Vijfheerenlanden werkt samen met de                 komt. Elektriciteit voor hybride en all-electric
   geschikt om koeling naar de woning te brengen.                  gemeenten in de regio (U16) aan de Regionale Energie            warmtepompen wordt zonder aardgas gemaakt.
•	Gasnet gecombineerd met bij voorkeur een zuinige                Strategie. Voor alle samenwerkende gemeenten is een
   combinatie van een cv-ketel met een elektrische                 energieanalyse uitgevoerd en worden de volgende                 Tot slot wordt het gasnet niet meer voor aardgas
   warmtepomp (de zg. hybride). De gasinfrastructuur               uitgangspunten gehanteerd:                                      gebruikt, maar voor hernieuwbare gassen. Dit
   wordt (op termijn) gevoed met duurzaam gas,                     •	 In 2050 een klimaat-neutrale warmtevoorziening              kan groen gas zijn en waterstof. Het Europese en
                                                                   •	Inzet op circa 15-20% warmtevraagreductie                    landelijke doel is dat dit uiterlijk in 2050 bereikt is.
De meest geschikte infrastructuur en warmte-                           (isolatie) tot 2030
oplossing is afhankelijk van de eigenschappen van                  •	Kansrijke regionale warmtebronnen zijn voorlopig             De concept Regionale Energie Strategie zegt het
gebouw en gebied. Diverse factoren spelen hierbij                      niet in beeld voor Vijfheerenlanden                         volgende over hernieuwbare gassen:
een rol, zoals bouwjaar, gebouwtype, gebouwfunctie,                •	De focus ligt op startkansen voor het aardgasvrij            • Groen gas: dit blijft tot 2030 buiten beeld voor het
bebouwingsdichtheid, eigendom, schaal en                               maken van woningen en bedrijfsgebouwen                         verduurzamen van de gebouwde omgeving met
                                                                                                                                      name door de beperkte productiemogelijkheden in
                      All-electric         Duurzaam gas          Warmtenet 70°C        Warmtenet 40°C       Lokale bronnetten         de regio. Er is echter wel in voorzien als aanvulling
 In het gebouw        - Elektrisch koken   - Elektrisch koken    - Elektrisch koken    - Elektrisch koken   - (Elektrisch koken)
                                                                                                                                      op warmtenetten door de piekvoorziening middels
                      - Basisisolatie      - Minimumisolatie,   - Minimumisolatie,   - Basisisolatie      - Basisisolatie           groen gas in te vullen als bron voor waterstof.
                      - Warmtepomp            op termijn naar       op termijn naar    - Afleverset         - Warmtepomp
                                              basisisolatie         basisisolatie                                                    Waterstof: daar wordt de verbinding gelegd
                                                                                                                                   •	
                                           - Hybride WP          - Afleverset                                                        naar de landelijke ontwikkeling waaronder een
 In de wijk           Verzwaard            Bestaand gasnet       - Warmtenet           - Warmtenet          Bronnet                  Kabinetsbrief Waterstof (30 maart 2020). In de
                      elektriciteitsnet                          - (Collectieve       - (Collectieve                               brief staat dat waterstof de potentie heeft om
                                                                   warmtepomp)           warmtepomp)
                                                                                                                                     op langere termijn ook een belangrijke bijdrage
 Bronnen              Landelijk            Landelijk gasnet      - Hoogwaardige       - L aagwaardige     - Aquathermie
                                                                                                                                     te leveren aan de verwarming van de gebouwde
                      elektriciteitsnet    met toekomstig           restwarmte           restwarmte         - Zonthermie
                                           duurzaam gas          - Geothermie          - Ondiepe
                                                                                                                                     omgeving. TNO heeft recent in kaart gebracht op
                                                                 - Aquathermie         geothermie                                    welke manier dit kan gebeuren. Conclusie van dit
                                                                 - Zonthermie          - Aquathermie                                 onderzoek is dat de potentie er is, maar dat er
                                                                                       - Zonthermie                                  nog belangrijke vragen zijn rond toepasbaarheid,
 Typische toepassing Woningen ≥ 1990 en    Vooroorlogse          Gebouwen ≥            Grootschalige        Utiliteitsbouw ≥         veiligheid, beschikbaarheid, duurzaamheid en
                     nieuwbouw in lage     bebouwing             1950 met hoge         nieuwbouw in hoge    1950                     betaalbaarheid. De komende jaren wordt, onder
                     dichtheden                                  dichtheden            dichtheden                                    andere in het nationaal waterstofprogramma,
Tabel 2: Overzicht van duurzame warmteopties                                                                                         gewerkt aan het beantwoorden van deze vragen.



16      Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>      Doel is om de randvoorwaarden voor het veilig                     HYBRIDE WARMTEPOMPEN
      toepassen van waterstof in de gebouwde
      omgeving op orde te krijgen. De verwachting op                    De hybride warmtepomp is een combinatie van een warmtepomp met een gasketel. De toepassing van een
      basis van de huidige plannen is evenwel dat er pas                hybride warmtepomp zorgt voor een sterke verlaging van het gasverbruik van een woning of gebouw. Deze
      na 2030 significante volumes (groene) waterstof                   warmtepomp gebruikt een combinatie van zowel een warmtebron als elektriciteit voor het opwekken van
      beschikbaar zullen zijn. Naar verwachting zullen                  warmte. Er wordt gebruik gemaakt van gas op koude dagen en voor warm tapwater. Er zijn verschillende
      de kosten van het produceren van groene                           typen hybride warmtepompen op de markt, waarbij de bronnen van warmte variëren tussen buitenlucht,
      waterstof op termijn sterk dalen, maar het is nog                 ventilatieretourlucht of zonthermie.
      lastig te voorspellen tegen welke prijs waterstof
      daadwerkelijk beschikbaar komt, en of deze                        Een voordeel van een hybride systeem ten opzichte van een all-electric oplossing is dat er geen
      prijs ook voor de gebouwde omgeving tot een                       aanpassingen nodig zijn aan het elektriciteitsnet. Voor de piekbelasting maakt het systeem namelijk
      betaalbare optie leidt. Ook is nog moeilijk in te                 gebruik van gas. Bovendien hoeven de radiatoren niet worden te vervangen. Een nadeel is dat een woning
      schatten wanneer welke volumes beschikbaar                        nog steeds een vorm van gas (duurzaam gas of aardgas) gebruikt. Het systeem is daarom niet voor alle
      zijn. Isolatie en energiebesparing blijven wenselijk.             wijken mogelijk, omdat woningen hierbij afhankelijk blijven van de aanwezigheid van een gasnet. Wel
      Omdat de beschikbaarheid van groene waterstof                     kan het overgebleven gebruik van aardgas na isolatie eventueel in de toekomst vervangen worden door
      naar verwachting nog beperkt zal zijn, zal                        duurzaam gas, zodat de hybride warmtepomp een gebouw in de toekomst aardgasvrij kan verwarmen.
      waterstof in de gebouwde omgeving daarom in                       Voor een optimale werking van het systeem moet de woning aan een aantal voorwaarden voldoen. Denk
      eerste instantie worden gebruikt voor gebouwen                    daarbij aan spouwisolatie, minimaal HR glas, een geïsoleerde begane grondvloer en bij voorkeur ook dak- of
      en wijken die moeilijk op andere wijze te                         zoldervloerisolatie. Een andere voorwaarde om een woning met een hybride warmtepomp aardgasvrij te
      verduurzamen zijn. Hierbij wordt ook meegenomen                   kunnen verwarmen is de beschikbaarheid van duurzaam gas.
      hoe waterstof andere opties zoals hybride
      warmtepompen en warmtenetten kan versterken                       In wijken waar (nog) niet gestart wordt met de transitie naar een bronnet of een warmtenet is een
      (met name voor de piekvraag). 3                                   wijkaanpak met hybride warmtepompen kansrijk om al op korte termijn het gasverbruik te reduceren. Bij
                                                                        woningen kan gemiddeld circa 70 procent gas bespaard worden door de inzet van een hybride warmtepomp
De hoeveelheid hernieuwbare gassen blijven in                           in combinatie met goede isolatiemaatregelen. Uiteraard gaan de woningen wel meer elektriciteit gebruiken.
voorlopig schaars. Er zal naar met grote zekerheid                      Een hybride warmtepomp kan ook een tussenoplossing zijn.
onvoldoende duurzaam gas beschikbaar komen voor
het volledig verwarmen van de gebouwde omgeving
via de huidige gasnetten. Spaarzame inzet van
hernieuwbare gassen is dus raadzaam. Bijvoorbeeld
alleen als piekvoorziening voor warmtenetten of
alleen voor het vastgoed waar de isolatieopgave
zodanig groot is dat hernieuwbare gassen het enige
zinvolle alternatief is en dan ook bij voorkeur in
combinatie met technieken als een warmtepomp.



3
    https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2020/03/30/kamerbrief-over-kabinetsvisie-waterstof



                                                                                                                                    Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving    17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>4 Waar gaan we van start?
   In dit hoofdstuk kijken we naar de wijken waar binnen de gemeente een start gemaakt kan worden                        inwoners voor keuzevrijheid en eigen initiatief. Wijken
   met de aardgasvrije opgave. Dit zijn de gebieden die de komende jaren in aanmerking komen om van                      die al goed georganiseerd zijn of waar al initiatieven
   het aardgas af te gaan. We selecteren deze gebieden op basis van een aantal criteria. Deze zijn door                  zijn, krijgen voorrang in de prioritering.
   de projectgroep opgesteld en aangevuld op basis van de input van de inwonerspanel enquête en de
   inwoners tijdens de open informatieavond.                                                                             3.	Veel grote eigenaren, zoals woningcorporaties,
                                                                                                                             particulieren, vastgoedpartijen of beleggers
   4.1. Criteria wijkfasering                                    maatschappelijke kosten’ wordt uitgelegd in het             aanwezig zijn.
   Op basis van consultatie van de werkgroep, de                 blauwe tekstvak op de volgende pagina. Het belang
   inwoners en de ondernemers zijn ‘besliscriteria’              van de laagste maatschappelijke kosten sluit ook aan    Wanneer een vastgoedbeheerder zoals een
   opgesteld. Hiermee kunnen we bepalen in welke                 bij de enquêteresultaten, waarin Vijfheerenlandeners    woningcorporatie een groot deel van het vastgoed
   wijken we het beste kunnen starten met de                     aangeven het meeste waarde te hechten aan betaal­       in een wijk in bezit heeft of bij een centrale, grote
   warmtetransitie. De besliscriteria zijn gebruikt              baarheid, bij de overstap naar aardgasvrij. Naast       warmtevraag is het eenvoudiger en soms ook
   voor het prioriteren van wijken, oftewel als                  de laagste maatschappelijke kosten, bepalen we          goedkoper om een warmtealternatief in de wijk te
   afwegingskader, om in deze visie keuzes te maken              aan de hand van onderstaande besliscriteria of een      realiseren.
   over de volgorde van wijken. De uitgangspunten in             wijk kansrijk is om op korte termijn aardgasvrij of
   hoofdstuk 2 zijn principes die we gedurende de hele           aardgasvrij-ready te worden.                            4.	Werkzaamheden aan gebouwen (transformatie/
   warmtetransitie nastreven om de warmtetransitie                                                                           sloop/nieuwbouw/renovatie), werkzaamheden in de
   in Vijfheerenlanden tot een succes te maken. Deze             De selectiecriteria kunnen gelezen worden als               wijk (riolering, herstructurering) en projecten rond
   uitgangspunten helpen om zoveel mogelijk aan                  antwoord op de volgende vraag: Een gebied is kansrijk       klimaatadaptatie gecombineerd kunnen worden
   te sluiten bij de wensen en verachtingen van de               om te starten als:                                          om de overlast in de wijk te verminderen óf de
   betrokken partijen.                                                                                                       haalbaarheid van de investering te verbeteren. Dit
                                                                 1.	De maatschappelijke kosten van de oplossing             noemen we ook wel meekoppelkansen.
   De besliscriteria hoeven niet in elke wijk hetzelfde              voor de wijk van zowel de gebouw maatregelen,
   gewicht te hebben. In de ene wijk kunnen bijvoorbeeld             als infrastructuur, opwek en levering) het laagst   5.	Bij de bouw- en renovatiewerkzaamheden zien
   kansen liggen omdat daar weinig aanpassingen                      zijn en woonlastenneutraliteit georganiseerd kan        we kansen om dit zo veel mogelijk circulair op te
   nodig zijn en de maatschappelijke kosten                          worden. .                                               pakken.
   (verhoudingsgewijs) laag zijn om aan de slag te gaan
   met de warmtetransitie, terwijl in een andere buurt           2.	Er energie in de wijk is vanuit een georganiseerd   6.	Er duidelijkheid is over de toe te passen
   kansen omdat er al grootschalige renovatieplannen                 bewonersinitiatief.                                     warmtetechniek en deze betaalbaar is voor de
   of verbeteringen in de buitenruimte op de planning                                                                        gebouweigenaar, gebruiker en gemeente.
   staan.                                                        In wijken waar inwoners of organisaties stappen
                                                                 willen zetten om te isoleren en van het aardgas af      Op basis van de uitkomsten van de data-analyse en
   Vanuit het Klimaatakkoord is aangegeven dat we bij            te gaan en zich goed georganiseerd hebben, kunnen       bovenstaande besliscriteria is een keuze gemaakt voor
   het bepalen van startkansen rekening houden met de            sneller stappen gezet worden en kan het draagvlak       de wijken die we als kansrijk zien om de komende
   laagste maatschappelijke kosten. Het begrip ‘laagste          groter worden. Dit sluit ook aan op de wens van de      periode mee aan de slag te gaan. Het tijdspad



   18    Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>waarin we per wijk starten en de bijbehorende              WAT ZIJN DE LAAGST MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN EN WAT BEDOELEN WE MET
warmteoplossingen die we beschrijven, geven richting       WOONLASTENNEUTRALITEIT?
voor de komende jaren. Hier willen we ons voor
inzetten om zo de warmtetransitie voor iedereen            Laagste maatschappelijke kosten zijn de totale kosten van de maatregelen aan de gebouwen, aan de
betaalbaar en uitvoerbaar te kunnen houden. Dit            infrastructuur en aan de bron, productie en levering van energie om een wijk aardgasvrij te maken. Daarbij
betekent dat we hier samen met de betrokkenen gaan         worden niet alleen de investeringen, maar ook onderhoud en operationele kosten meegenomen, inclusief de
beginnen met het maken van wijkuitvoeringsplannen          energierekening van de eindgebruiker, gedurende een periode van 30 jaar. Deze kosten worden uitgedrukt in
(WUP). In hoofdstuk 5 beschrijven we hoe deze              bandbreedtes: een inschatting van de minimale en maximale kosten. De bandbreedtes houden rekening met
vervolgstappen eruit kunnen komen te zien.                 zaken zoals onzekerheid in het prijspeil, het benutten van natuurlijke momenten en technische varianten
                                                           binnen de warmteopties.
4.2. Analyse van de maatschappelijke kosten                Woonlastneutraliteit is een ander belangrijk criterium. Het kabinet ziet ‘woonlastenneutraliteit’ als het
We hebben per postcodebuurt in de gemeente                 gelijk blijven of lager worden van de maandelijkse lasten die een huishouden betaalt aan energie (gas,
Vijfheerenlanden bekeken welke optie de laagste            elektriciteit, warmte) en hypotheeklast of huur. Dat wil zeggen dat de verlaging van de energierekening van
maatschappelijke kosten heeft. Dit is gedaan aan de        een huishouden minimaal gelijk is aan de maandelijkse financieringskosten of huurverhoging op het moment
hand van een financieel-technische analyse, waarbij        dat de energiebesparende maatregelen worden genomen. Door de maatregelen verbetert vaak ook het
de resultaten zijn getoond in de warmtetransitiekaart.     wooncomfort en zal de waarde van een woning naar verwachting stijgen.

De warmtetransitiekaart (figuur 5) laat per buurt de
techniek zien met de laagste maatschappelijke kosten.
Deze kaart is gemaakt met het Warmte Transitie
Model van Over Morgen, op basis van de huidige
kennis van de techniek. Bij het herijken van deze
Transitievisie Warmte zal de warmtetransitiekaart
bijgewerkt worden op basis van de laatste
ontwikkelingen. Via de website van het Regionaal
Energieloket kunnen inwoners inzicht krijgen in welke
warmteoplossing het beste past bij hun woning. Ook
kunnen inwoners daar lezen welke maatregelen die
ze kunnen nemen om hun woning of bedrijfspand te
verduurzamen.

De kaart in figuur 5 laat een divers beeld zien van
de gemeente Vijfheerenlanden. De uitkomsten
van de berekeningen liggen veelal dicht bij elkaar.
In de wijken Vianen en Leerdam is collectieve
warmte de voordelige keuze. Daar is de bebouwing
geconcentreerd en is de isolatieopgave nog groot. In     Figuur 5: Warmtetransitiekaart




                                                                                                                      Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving      19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>     de lintbebouwing in het buitengebied zien we vooral           wijken waar nu concrete aanknopingspunten liggen        Om de warmtetransitie te laten slagen is het
     de individuele warmtepomp naar voren komen als                door plannen van de woningbouwcorporatie, energie       belangrijk dat we samen met inwoners en de
     meest voordelig. Dat de uitkomsten in veel wijken             in de wijk en de isolatieopgave van het vastgoed. Ook   betrokken partijen aan de slag gaan. We willen
     dicht bij elkaar liggen heeft te maken met het feit dat       kan in deze gebieden verder worden gekeken welke        inzetten op de energie die er al is en deze motor
     de divers is in woningtype en bouwperiode. Dit maakt          maatregelen het beste aansluiten bij het vastgoed       aanzwengelen in heel Vijfheerenlanden.
     dat voor de gemeente Vijfheerenlanden de overgang             haar eigenaren. Deze ervaring is dan
     naar aardgasvrij een maatwerkoplossing vraagt.                weer input voor de gemeente brede
                                                                   aanpak.
     De transitie zal daarnaast gefaseerd moeten verlopen,
     waarbij we ook op zoek gaan naar logische tussen­             We zullen dit in het vervolg van deze
     stappen. Uiteraard zijn er in elk gebied uitzonderingen. Er   paragraaf verder toelichten. We geven
     zijn woningen van voor 1990 die al vergaand geïsoleerd        een overzicht van deze gebieden
     zijn, of nieuwe woningen in oude wijken. Bovenstaande         waarna per gebied de motivatie wordt
     geldt als richtinggevend beeld. Vanuit deze transitie­        gegeven.
     richting gaan we op zoek naar startkansen.
                                                                   In totaal staan in de gebieden
     4.3.	Routekaart voor duurzaam wonen in                       met startkansen ongeveer 1.500
           Vijfheerenlanden                                        woongebouwen, de bedrijventerreinen
     Op basis van de data-analyse, lokale data en de               vertegenwoordigen ongeveer 310
     besliscriteria zijn we gekomen tot een fasering van           gebouwen die een warmtevraag
     wijken waar de komende jaren kan worden gestart               vertegenwoordigen van 6.000
     met een wijkaanpak. Op een lokale uitzondering na,            standaardwoningen. Als alle gebouwen
     geen duidelijke potentie voor collectieve oplossingen.        in deze gebieden in 2030 van het
     De collectieve kans die we zien is gelegen in Leerdam         aardgas af zijn, is +/- 7% van de
     en is kleinschalig en de doorschaal potentie is               gebouwde omgeving aardgasvrij.
     vooralsnog beperkt.                                           Om die reden wordt ook ingezet op
                                                                   een gebiedsgerichte besparingen
     Voor een groot gedeelte van het vastgoed in de                aanpak om de woningen gefaseerd te
     Vijfheerenlanden geldt dat isoleren de voornaamste            verduurzamen.
     prioriteit heeft. Dat betekent dat hier gemeentebreed
     aandacht voor nodig is. Zoals eerder benoemd, treffen         De aanpak gericht op besparen zet in op
     woningbouwcorporaties, de gemeente, ondernemers               het bereiken van het door de overheid
     en inwoners al maatregelen. Het is van belang dat dit         gestelde tussendoel van 20 procent
     voortgezet wordt. Naast een gemeente brede aanpak             verduurzaamde woningen (aardgasvrij
     wordt een gebiedsgerichte aanpak opgezet, Door te             ready) in 2030. Per kans op de kaart
     starten met een gebiedsgerichte benadering wordt              lichten we toe waarom het is gekozen,
     gecontroleerd ervaring opgedaan met welke aanpak              wat de aandachtspunten zijn en hoe er
     het beste werkt binnen een aantal representatieve             gestart kan worden.



20   WONEN IN EDAM-VOLENDAM ZONDER AARDGAS | TRANSITIEVISIE WARMTE
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>HOUD DIT IN JE ACHTERHOOFD BIJ HET LEZEN VAN DE KAART MET DE LOCATIES:

EEN WIJK OF GEBIED IS NIET VAN DE ENE OP DE ANDERE DAG AARDGASVRIJ                 per fase of particulieren en andere eigenaren mee kunnen en willen doen. Het
In de kaart is een tijdsaanduiding gegeven voor de jaren waarin we starten met     is daarbij van belang dat er voldoende schaalgrootte is om te kunnen starten in
de warmtetransitie in de eerste wijken. Let wel, het jaar dat is aangeduid om      een wijk. De minimale schaalgrootte die nodig is, is afhankelijk van de gekozen
te starten is het jaar dat we met de voorbereidingen gaan beginnen om toe te       warmteoplossing.
werken naar wonen zonder aardgas. Dit betekent niet dat in dat jaar de overstap
naar aardgasvrij al gemaakt wordt. Starten betekent in dit geval samen met         De route naar aardgasvrij is niet in beton gegoten
de belangrijke stakeholders in de wijk te beginnen met het opstellen van een       De fasering die in deze kaart is aangegeven is een visie. Deze ligt dus niet vast.
concreet plan van aanpak voor de wijk. Daarbij worden ook bewoners in de wijk      Wat zeker is, is dat we de komende jaren eerst beginnen in de wijken die als
betrokken. In het plan van aanpak worden keuzes gemaakt over de techniek, de       groen zijn gemarkeerd. De warmtetransitie is een proces van ervaring opdoen en
organisatie, de financiering, de koppeling met andere opgaven in de wijk en de     leren in de eerste wijken. Initiatief nemen en rekening houden met flexibiliteit
communicatie- en participatieaanpak.                                               in de uitvoering en fasering zijn daarbij belangrijk. Ook vinden we het belangrijk
Het totale proces naar een aardgasvrije wijk of gebied kan vijf á tien jaar        om initiatieven in de stad, die passen binnen de uitgangspunten van deze
en soms zelfs langer duren afhankelijk van de complexiteit en daaraan              Transitievisie Warmte te stimuleren. Het kan dus ook zo zijn dat er in wijken die
gekoppelde benodigde acties en investeringen en de grootte van het gebied.         nu nog niet zijn aangegeven om voor 2025 te starten, toch al stappen worden
Hoe meer er geïsoleerd moet worden voordat een aardgasvrije technologie            gezet richting aardgasvrij.
kan worden toegepast, hoe langer het over het algemeen zal duren voordat
de wijk aardgasvrij is. De complexiteit kan ook toenemen als er in een wijk        ER IS KEUZEVRIJHEID, MAAR WEL ONDER VOORWAARDEN
veel verschillende vastgoedeigenaren aanwezig zijn, die allemaal op een voor       Voor particuliere woningeigenaren geldt dat zij in principe zelf mogen kiezen
hen natuurlijk moment in hun woning(en) willen investeren. Daarnaast kan de        welke warmteoplossing ze willen toepassen. De praktijk zal echter ook uitwijzen
overstap versneld worden als de Rijksoverheid ruimte creëert op het gebied van     dat er niet altijd keuze is. Er zal bijvoorbeeld niet in alle wijken een warmtenet
financiering en juridische mogelijkheden.                                          mogelijk zijn. All-electric zal soms vragen om een netverzwaring die tijd kost
                                                                                   en duurzaam gas is maar beperkt beschikbaar. Daarnaast is het ook goed om
Grenzen liggen niet vast                                                           er rekening mee te houden dat het maatschappelijk niet kosteneffectief is om
We kiezen in de warmtetransitie voor een gebiedsgerichte aanpak, dus wijken,       dubbele infrastructuur aan te leggen. We zullen daarom in een wijk waar een
combinaties van wijken of juist delen van wijken staan centraal. Dit betekent      collectieve warmteoplossing is gepland, particulieren niet aanmoedigen om te
natuurlijk niet dat de aanpak ophoudt bij de grens van een wijk, of dat een        kiezen voor een individuele warmtepomp. De wijkprioritering en de bijbehorende
bewonersinitiatief altijd maar in één wijk mag plaatsvinden. De wijkgrenzen        warmteoplossingen die we beschrijven, geven de voorkeursrichting aan waar we
mogen daarom ook niet beperkend zijn. Ze kunnen wel helpen om richting te          ons gezamenlijk voor in willen zetten om zo de warmtetransitie voor iedereen
geven en gebruikt worden om de communicatie op te starten.                         betaalbaar en uitvoerbaar te kunnen houden.

Diversiteit binnen wijken is mogelijk                                              NIET INGEKLEURD BETEKENT NIET NIKS DOEN
Het feit dat een wijk is aangeduid als kansrijk voor een warmtenet, betekent       De wijken die nu geselecteerd zijn als startwijken tellen op tot ongeveer 7
niet dat elk gebouw in de wijk op een warmtenet aangesloten wordt. Wijken zijn     procent van de woningen en kantoren in Vijfheerenlanden. Dat betekent niet dat
niet homogeen en het kan dus zijn dat in delen van een wijk andere oplossingen     er in de andere wijken helemaal niets hoeft te gebeuren voor 2030. De noodzaak
kostenefficiënter zijn. We starten bovendien niet in de hele wijk tegelijk, maar   van het transitiegereed maken van woningen door te isoleren, geldt voor alle
eerst met de corporatiewoningen die al voorzien zijn van energielabel B en         woningen in alle wijken. Individuele gebouweigenaren kunnen er altijd voor
andere panden met eigenaren die snel kunnen en willen aansluiten. We kijken        kiezen om zelf de overstap naar aardgasvrij te maken.



                                                                                                                    Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving       21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>4.2.1. Bedrijventerreinen De Biezen & De Hagen                                    wordt het terrein begrensd door het Merwedekanaal en aan de oostkant door de A27.
                                                                                  Ten noorden van het plangebied bevindt zich een woonwijk en ten zuiden hiervan de
                                                                                  Autenasekade. De A2 splitst het gebied in tweeën. Het noordelijk deel is De Hagen
                                                                                  en het zuidelijk deel is De Biezen. Er zijn ongeveer 300 gebouwen die samen een
                                                                                  warmtevraag van 6.000 woningen vertegenwoordigen. Ook is het bedrijventerrein
                                                                                  georganiseerd en er is parkmanagement aanwezig. Dit maakt het mogelijk om
                                                                                  collectieve verbeteringen professioneel te organiseren. Op basis van een financiële
                                                                                  doorrekening blijkt een zogenaamd bronnet voor de hand te liggen als aardgasvrije
                                                                                  warmteoplossing. Dit omdat bedrijfspanden met lage temperaturen verwarmd
                                                                                  kunnen worden. In het land zijn er al succesvolle voorbeelden waar bedrijfspanden
                                                                                  worden verwarmt met warmtepompen die een collectieve bron benutten en die de
                                                                                  ondernemer ook geld opleveren. In het noordelijke deel, de Hagen wordt mogelijk een
                                                                                  transformatie ingezet naar woningbouw. Deze transformatie kan een impuls geven
                                                                                  aan de ambities om energie collectief te organiseren.

                                                                                  WAAROM DIT GEBIED?
                                                                                  Selectiecriteria                 Toelichting
                                                                                  Laagste maatschappelijke kosten Utiliteitsgebouwen kunnen met beperkte aanpassingen aan de
                                                                                                                  installaties en de gebouwschil geschikt worden gemaakt voor
                                                                                                                  een aardgasvrije verwarming.
                                                                                  Energie in de wijk               De bedrijventerreinen zijn aangeduid als een
                                                                                                                   Bedrijfsinvesteringszone(BIZ). Daar betalen alle ondernemers
                                                                                                                   en/of eigenaren mee aan de kosten van het verbeteren van
                                                                                                                   een winkelgebied of bedrijventerrein. De bedrijven zijn daarmee
                                                                                                                   georganiseerd, ofwel er is sprake van collectiviteit.
                                                                                  Veel grote eigenaren             Een aantal gebouweigenaren hebben in samenwerking gekozen
                                                                                                                   voor het plaatsen van PV panelen. Door deze samenwerkingen
                                                                                                                   te benutten kunnen sneller meters worden gemaakt.
                                                                                                                   De mogelijke transformatie naar woningbouw maakt het
                                                                                                                   mogelijk om de nieuwbouwopgave te benutten (i.s.m.
                                                                                                                   grondbezitters en/of ontwikkelaars) om schaal te organiseren
                                                                                                                   voor collectieve warmte.
                                                                                  Combineren werkzaamheden en      De BIZ-periode loopt dit jaar af, wat betekent dat er
                                                                                  projecten                        opnieuw gestemd moet worden over de verlenging van de
                                                                                                                   Bedrijfsinvesteringszone. Daar liggen aanknopingspunten om
                                                                                                                   verduurzaming collectief te organiseren.
In Vianen bevindt zich 198 hectare bedrijventerrein. Vanaf de jaren ’60 zijn de   Duidelijkheid over de            Een bronnet (collectief) in combinatie met all-
bedrijventerreinen De Biezen & De Hagen en Gaasperwaard uitgegeven. De            warmtetechniek en betaalbaar     electric of individuele warmtepompen is onder huidige
bedrijventerreinen zijn gelegen aan de zuidoostkant van Vianen. Aan de westkant                                    marktomstandigheden kansrijk door korte terugverdientijd.




22    Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>AANDACHTSPUNTEN EN EIGENSCHAPPEN
•	Openbare data duidt erg hoog gasgebruik voor enkele van de bedrijfsgebouwen.
   Daar kunnen kansen liggen om restwarmte in te zetten voor het verwarmen
   van de gebouwen. Een onderzoek achter de voordeur kan dit verder uitwijzen.

4.2.2. Leerdam
In Leerdam zijn er kansen voor collectiviteit. Het vastgoed van KleurrijkWonen is
gunstig gelegen en er is een vrij hoge dichtheid aan warmtevraag. Dit verklaart,
in combinatie met de isolatie van de woningen, dat collectieve warmte hier de
laagst maatschappelijk kosten realiseert. Kleurrijk woningen wil de komende jaren
woningen in Leerdam verder verduurzamen. KleurrijkWonen kan deze plannen
mogelijk aan laten sluiten op collectieve warmte.
Als bron voor een warmtenet ligt de restwarmte van de glasfabriek en Thermische
Energie uit Oppervlaktewater (TEO) voor de hand door de geringe (300m.) afstand
tot de glasfabriek en het water van de Linge. Uit gesprekken met de glasfabriek blijkt
een behoorlijke hoeveelheid restwarmte beschikbaar (>1000 woningequivalenten
die op een hoge temperatuur geleverd kan worden. Voor woningen die nog veel
geïsoleerd moeten worden, is dit een kosteneffectieve oplossing. Nadere gesprekken
met de mogelijke warmteleveranciers en een haalbaarheidsstudie is een eerste
essentiële stap naar het concretiseren van deze kans.

WAAROM DIT GEBIED?
Selectiecriteria                  Toelichting
Laagste maatschappelijke kosten Collectieve warmte brengt voor Leerdam-West de laagst
                                maatschappelijk kosten. Ook is er een concrete startkans om
                                collectieve warmte voor de buurt beschikbaar te maken. Niet
                                voor al het vastgoed in de wijk ligt een warmtenet voor de hand.
                                Daar zullen individuele oplossingen zoals warmtepompen en
                                hernieuwbare gassen een oplossing mogelijk zijn.
Energie in de wijk                Woningcorporatie KleurrijkWonen, in samenwerking met de
                                  glasfabriek, Waterschap Rivierenland en Stedin
Veel grote eigenaren              Een hoog aandeel corporatiebezit (van KleurrijkWonen)
Combineren werkzaamheden en       KleurrijkWonen heeft bouwplannen in dit gebied. Er kan
projecten                         verkend worden of er mogelijke combinaties zijn. Voorkeur van
                                  KleurrijkWonen is om te starten vanaf 2026.
Duidelijkheid over de             Middentemperatuur warmtenet op basis van restwarmte uit
warmtetechniek en betaalbaar      de glasfabriek en/of Thermische Energie uit Oppervlaktewater
                                  (300m afstand van de Linge)




                                                                                                   Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving   23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>AANDACHTSPUNTEN EN EIGENSCHAPPEN                                                        in de grond. Vervolgens wordt het water in de winter weer opgepompt. Een
•	Bouwperiode 1950 – 1975 met ongeveer 40% Meergezinswoningen en 60%                   centrale waterpomp zorgt ervoor dat het water wordt opgewarmd tot 70 graden.
   eengezinswoningen                                                                    Dit verwarmde water gaat vervolgens via een warmtenet naar de woningen.
•	Er zijn ongeveer 720 woningequivalenten aan warmtevraag die compact                  De bodem is uitermate geschikt voor warmte-koude-opslag (WKO) waarmee de
   zijn gelegen. Deze woningen zijn van woningcorporatie KleurrijkWonen.                thermische energie uit de Lek in de zomer kan worden opgeslagen. Daarmee kan
   Een nader onderzoek begeleid door een projectgroep vanuit de gemeente                deze energie in de winter worden benut voor het verwarmen van de woningen.
   (haalbaarheidsstudie) voor het vastgoed van KleurrijkWonen naar de                   Er is een aandachtsgebied aanwezig (Archeologie) die een beperkt deel van
   geschiktheid van deze woningen voor collectieve warmte is een logische               Everdingen beslaat. Het project wordt ondersteund door de Participatiecoalitie, die
   vervolgstap.                                                                         bewonersinitiatieven ondersteunt om stappen te zetten naar een aardgasvrije wijk
•	Hoe borg je dat er breder draagvlak is in de wijk, buiten de initiatiefnemers?       of dorp.

4.2.3. Energie in de Wijk: Everdingen en Ameide                                         Ook maakt woningcorporatie LEKSTEDEwonen werk van de opgave aardgasvrij. Zij
Vijfheerenlanden kent een aantal actieve dorpsgemeenschappen. De energie en             heeft de aansluiting met het collectief gevonden. Als de plannen definitiever en de
het enthousiasme wat in bepaalde wijken aanwezig is, kan een vliegwiel zijn             keuze voor een definitieve warmteoplossing is gemaakt, wil zij er ervoor zorgen dat
voor de warmtetransitie in deze wijken. We zien vanuit die invalshoek met name          de woningen daarvoor geschikt zijn.
kansen voor Everdingen en Ameide. Met een gebiedsgerichte aanpak willen we
deze initiatieven naar behoefte ondersteunen. De lessen en ervaring die opgedaan        WAAROM DIT GEBIED?
worden in Everdingen in Ameide, kunnen vervolgens ingezet worden voor andere            Selectiecriteria                 Toelichting
buurten of andere initiatieven. Een aandachtspunt hierbij is hoe we deze energie        Laagste maatschappelijke kosten Door een collectieve aanpak wordt gewerkt aan het voorkomen
kunnen overbrengen naar andere dorpen en wijken.                                                                        van meerdere infrastructuren in de wijk.
                                                                                        Energie in de wijk               Energiecoöperatie Huibertstroom en een deel van de
Everdingen kent veel actieve inwoners. In 2013 is stichting Vitaal Dorp opgericht,                                       dorpsgemeenschap is reeds verenigd en werkt samen aan een
deze heeft het doel om de vitaliteit van het dorp te vergroten de vitaliteit van haar                                    duurzame warmteoplossing. Het project wordt ondersteund door
                                                                                                                         de Participatiecoalitie, die bewonersinitiatieven ondersteunt om
inwoners te versterken 4 . Hierbij kijkt zij ook naar het benutten van kansen voor
                                                                                                                         stappen te zetten naar een aardgasvrije wijk of dorp.
een beter milieu, heeft zij zich ingezet om deelauto’s in Everdingen op te zetten en
                                                                                        Veel grote eigenaren             Er zijn circa 360 (circa 65 in Everdingen, 295 in Ameide) woningen
is het project Energiedorp Everdingen gestart. Het doel hiervan is om Everdingen                                         van Woningcorporatie LEKSTEDEwonen (Everdingen) en Fien
over te laten gaan op duurzame energie, zowel voor de verwarming van huizen                                              Wonen (Ameide) aanwezig die aan kunnen sluiten op de gekozen
(ongeveer 1.200 inwoners) als voor het elektriciteitsverbruik. Uit dit project is                                        warmteoplossing en uitvoeringsplanning.
energiecoöperatie Huibertstroom ontstaan5                                               Combineren werkzaamheden en      Gezamenlijk met de afdeling stadsbeheer en beheer
                                                                                        projecten                        openbare ruimte van de gemeente, de woningcorporatie
Energiecoöperatie Huiberstroom heeft vergevorderde plannen om het relatief                                               en de netbeheerder worden de planningen afgestemd om
                                                                                                                         koppelkansen te benutten en overlast te beperken.
warme rivierwater van de Lek daarvoor te gaan gebruiken. Een honderd procent
                                                                                        Duidelijkheid over de            Thermische energie uit oppervlakte water is een warmtebron
duurzame oplossing, als de elektriciteit ook duurzaam wordt opgewekt. In het
                                                                                        warmtetechniek en betaalbaar     voor de woningen Everdingen. Er wordt op het moment van
plan wordt Lekwater met een temperatuur van meer dan 20 graden opgeslagen                                                schrijven onderzoek gedaan naar de mogelijkheden.

4
    w ww.vitaal-dorp.nl
5
    w ww.vitaal-dorp.nl/energiedorp/#energie




24        Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                                                                                     Ook in Ameide en Tienhoven aan de Lek zijn kansen gezien om de gemeenschap
                                                                                                     te ondersteunen naar een aardgasvrij woning. Hier is een groep inwoners – onder
                                                                                                     de naam Ameide Duurzaam – die onderzoek doet naar mogelijkheden voor de
                                                                                                     verduurzaming van het dorp. Het doel is om op dorpsniveau te komen tot een lager
                                                                                                     energieverbruik, het opwekken van schone energie en minder afval. Zo zet zij zich
                                                                                                     o.a. in voor het isoleren van woningen, het stimuleren van zonnepanelen op daken
                                                                                                     om duurzame energie op te wekken en meer groen in het dorp te krijgen. Ook wil
                                                                                                     zij onderzoeken hoe ze een dorpsverwarmingssysteem kunnen realiseren met
                                                                                                     warmtewinning uit het rivierwater van de Lek6 .

                                                                                                     De gemeente Vijfheerenlanden en woningcorporatie Fien Wonen zien in Ameide
                                                                                                     kansen om in gesprek met de lokale woningeigenaren en het bedrijventerrein toe
                                                                                                     te werken naar concrete plannen, zodat er een vliegwiel ontstaat om samen aan de
                                                                                                     slag te gaan. Fien Wonen gaat in 2022 in Ameide een grote verduurzamingsopgave
                                                                                                     uitvoeren, waardoor er een concrete mogelijkheid ontstaat om uitgebreid in
                                                                                                     gesprek te gaan over de mogelijkheden voor een aanpak. Hier kan een slimme
                                                                                                     combinatie gevonden worden met de bestaande energie in de wijk, waardoor
                                                                                                     Ameide een logische plek is om te verkennen welke mogelijkheden er zijn.

                                                                                                     Fien Wonen is voornemens om samen met de gemeente voor de komende paar
                                                                                                     jaar deze initiatieven, waar mogelijk en zinvol te ondersteunen. Het doel is om eind
                                                                                                     2023 samen met die coalities een beeld te schetsen van hoe de warmtetransitie
                                                                                                     eruit kan komen zien.

                                                                                                     AANDACHTSPUNTEN EN EIGENSCHAPPEN
                                                                                                     •	Everdingen: ongeveer +/- 500 woningequivalenten aan warmtevraag en
                                                                                                        voldoende van schaal om thermische energie uit oppervlakte te realiseren. Dit
                                                                                                        vraagt echter dat veel inwoners mee doen met het initiatief.
                                                                                                     •	Ameide: Schoolgebouw De Kandelaar is gesloopt en op deze plek worden naar
                                                                                                        verwachting begin 2022 maximaal 22 nieuwe woningen gebouwd.
Figuur 6: De grote verscheidenheid in warmtevraag kenmerkt Everdingen, aquathermie lijkt vanuit de
                                                                                                     •	Boringsvrije zone bij Ameide.
data een goede keuze.                                                                                •	Het vastgoed is zeer gevarieerd qua isolatieopgave.
                                                                                                     •	Hoe borg je dat er breder draagvlak is in de wijk, buiten de initiatiefnemers?
                                                                                                     •	Bedrijventerrein: aan de Zodeslagen is beperkt in het benutten van de bodem
                                                                                                        voor een efficiënte bron van warmte. Door inzet op samenwerking met andere
                                                                                                        vastgoedeigenaren buiten het beschermingsgebied kan de bodem worden
6
    Plannen voor een Groen Ameide, 2020                                                                benut.



                                                                                                                                       Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving     25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>•	Het natuurgebied Everdinger Waarden in Everdingen omzeilen om warmte uit de                          4.2.4. Wijkgerichte campagnes besparen en op termijn aardgasvrij
   Lek te halen.                                                                                        Isoleren is onlosmakelijk verbonden met de warmtetransitie. Middels
                                                                                                        gebiedsgerichte aanpakken wordt in de hele gemeente de warmtevraag
                                                                                                        terug gebracht naar een niveau waarmee de woningen met een all-electric
                                                                                                        warmteoplossing verwarmd kunnen worden. Door te starten met woningen met
                                                                                                        maatregelen die direct bijdragen aan een op termijn aardgasvrije woning, werken
                                                                                                        we aan een opschaalbare aanpak voor al het vastgoed binnen de gemeente
                                                                                                        Vijfheerenlanden. We spelen daarbij in op natuurlijke momenten zoals verhuizingen,
                                                                                                        cv-ketel vervanging en geplande verbouwingen om zo de kosten voor isoleren
                                                                                                        zo laag mogelijk te houden. De aanpak is gebiedsbericht en zal over een langere
                                                                                                        periode plaats vinden om aan te sluiten op deze natuurlijke momenten.

                                                                                                        ENERGIELOKET VIJFHEERENLANDEN
                                                                                                        De gemeente Vijfheerenlanden ondersteunt haar inwoners al om hun woningen
                                                                                                        energiezuiniger te maken en gebruikt hiervoor een gebiedsgerichte aanpak. De
                                                                                                        gemeente heeft een Energieloket ingericht. Het Energieloket geeft voorlichting
                                                                                                        aan inwoners over het verduurzamen van hun woning. Inwoners kunnen via
                                                                                                        e-mail of per telefoon vragen beantwoorden. Ook organiseert het Energieloket
                                                                                                        voorlichtingsavonden over thema’s als woningisolatie en zonnepanelen. Om
                                                                                                        inwoners te ontzorgen en goede kwaliteit te waarborgen organiseert het
                                                                                                        Energieloket collectieve inkoopacties voor isolatiemaatregelen en zonnepanelen.
                                                                                                        Deze collectieve inkoopacties worden per wijk of kern georganiseerd. Ook werkt de
                                                                                                        gemeente met wooncoaches die inwoners voorlichten over de mogelijkheden voor
                                                                                                        energiebesparing in hun woning. Er zijn wijkaanpakken uitgerold waarbij gekeken is
                                                                                                        naar renovatie tot aardgasvrij.

                                                                                                        De gemeente wil via het Energieloket werken met de TVW Tool. Via deze tool
                                                                                                        kunnen inwoners zien wat er in hun wijk gaat gebeuren en worden voorbeeld­
                                                                                                        woningen beschreven die stappen hebben gezet richting aardgasvrij. Via de Tool op
                                                                                                        de website www.regionaalenergieloket.nl/vijfheerenlanden kunnen inwoners ook
                                                                                                        zien wat de technische en financiële consequenties zijn van de warmtetransitie.

                                                                                                        VERDUURZAMING DOOR WONINGCORPORATIES
                                                                                                        De woningcorporaties in de gemeente zijn ook al bezig met het verduurzamen
                                                                                                        van hun woningen. De komende jaren worden diverse woningen gerenoveerd
                                                                                                        of vervangen door bijna energie neutrale woningen. Bij renovatie werken de
Figuur 7: Kansen voor Ameide, isoleren. Het bedrijventerrein is beperkt in het benutten van de bodem.   woningcorporaties aan de hand van een gebiedsgerichte aanpak.



26      Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>WAT DOEN DE WONINGCORPORATIES ZELF AL?                                          WAAROM DEZE STARTKANS?

Woningcorporaties hebben een uitgebreid verduurzamingsprogramma                 Selectiecriteria                  Toelichting
opgenomen in hun meerjaren programma voor beheer, onderhoud en                  Laagste maatschappelijke kosten De aanpak sluit aan op maatregelen die de overgang naar de
                                                                                                                aardgasvrij optie met de laags maatschappelijk kosten mogelijk
investeringen in de woningvoorraad. Een groot deel van de corporatiewoningen
                                                                                                                maakt
zijn al volledig geïsoleerd of wordt dit de komende jaren. Bij renovaties van
                                                                                Energie in de wijk                Energiecollectieven en -coöperaties worden hier gevonden
woningen worden deze op zijn minst energie-transitie ‘ready’ gemaakt in                                           en gevormd, en fungeren als aanjager. Het initiatief van de
de komende jaren. Woningen waarbij verduurzaming niet makkelijker te                                              inwoners van Everdingen is hier een goed voorbeeld van.
realiseren is of alleen tegen bijzonder hoge kosten, worden onderzocht om       Veel grote eigenaren              Met de woningcorporaties wordt samengewerkt aan een
te zien welke mogelijkheden er wel zijn. Sommige woningen zullen om deze                                          collectieve aanpak om de energie in de wijk te ondersteunen.
reden ook worden vervangen door energieneutrale nieuwbouw. Sectorbreed          Combineren werkzaamheden en       De aanpak is gericht op het benutten van natuurlijke momenten.
zijn corporaties aan de slag om te kijken welke maatregelen nog nodig zijn of   projecten                         Deze campagne zal haar eigen dynamiek en tempo hebben,
uitgevoerd kunnen worden om alle woningen ‘transitie-ready’ te maken. Waar                                        aangepast op de lokale behoefte van de woningeigenaren.

mogelijk werken corporaties aan initiatieven en experimenten om woningen        Duidelijkheid over de             All-electric en individueel is in deze gebieden volgens de
                                                                                warmtetechniek en betaalbaar      modellen de meest voor de hand liggende keuze.
‘van het gas te halen’. Iedere corporatie heeft een zonnepanelenprogramma
waarmee zij, bij zo veel mogelijk, woningen zonnepanelen aanbrengen
of al aangebracht hebben. Daarnaast is beleid geformuleerd of zal dit           AANDACHTSPUNTEN EN EIGENSCHAPPEN
geformuleerd gaan worden voor klimaatadaptief bouwen en onderhouden en          •	Het ligt voor de hand om te starten met de woningen met een grote
de mogelijkheden voor het opslaan van CO2 in de bestaande voorraad middels         isolatieopgave. Deze woningen kunnen met maatregelen worden voorzien die
bio-based bouwen.                                                                  op termijn de overstap op een aardgasvrije oplossing mogelijk maken.
                                                                                •	Er is sprake van een beschermd stadsgezicht in het centrum Vianen en ten
Het opstellen en uitvoeren van al deze plannen gaat in overleg met                 westen van Leerdam. Vanuit Rijkdienst voor Cultureel Erfgoed zijn er leidraden
huurdersorganisaties, bewonerscommissies en de individuele huurders waar           en subsidies beschikbaar die beperkingen door de beschermde status kunnen
de aanpak wordt uitgevoerd. Via de woningcorporaties zijn huurders daarmee         verlichten. Energiecoöperaties en andere initiatieven vanuit de samenleving en
actief betrokken in de gehele verduurzaming en energietransitie.                   de gemeente geven een impuls geven aan deze aanpak, bijvoorbeeld via het
                                                                                   platform Het Nieuwe Wonen en energie coöperatie Huibertstroom.




                                                                                                                      Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving              27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>5 Handreiking tot uitvoering van de warmtetransitie
   In dit hoofdstuk worden kansrijke gebieden om te starten benoemd en beschrijven we de eerste acties om in die gebieden
   stappen te zetten. Ook gaan we verder in op de route richting uitvoering en de zaken waar de gemeente rekening mee
   moet houden om de komende jaren samen met de partners verder te werken aan de overstap naar een aardgasvrij
   Vijfheerenlanden.

   5.1. Samenwerken in de warmtetransitie                        verbetering van de inrichting van de openbare ruimte,    om een structureel bestuurlijk overleg op te starten,
   De warmtetransitie is ingewikkeld en wordt niet               het verhogen van de leefbaarheid en het versterken       met daarin in ieder geval de woningcorporaties en
   van de ene op de andere dag uitgevoerd. In de                 van de sociale cohesie. Een wijkgerichte aanpak          de gemeente. Randvoorwaarde hiervoor is dat er
   voorgaande hoofdstukken hebben we gezien dat het              biedt kansen om de transitie te combineren met           voldoende gemeentelijke capaciteit beschikbaar komt
   om veranderingen aan gebouwen en infrastructuur               andere opgaven, zoals klimaatadaptatie, verdichting,     om de regierol daadwerkelijk te kunnen invullen. In dit
   gaat, dat er energiebronnen nodig zijn en dat er              vergroening en de opgaven vanuit mobiliteit. Maar        bestuurlijk overleg wordt samen met de projectgroep
   grote investeringen bij komen kijken. Deze transitie          denk ook aan het tijdig afstemmen van de planningen      uitgewerkt wat de rollen inhouden, wie welke
   vraagt om nieuwe vormen van samenwerken                       van Stedin, de woningcorporaties en de gemeente.         bevoegdheid heeft en hoe besluitvorming plaatsvindt.
   met gebouweigenaren, met inwoners en met het                                                                           Naast partijen zoals de gemeente, woningcorporaties,
   bedrijfsleven. Ook vraagt het om veranderingen                De gemeente is regisseur van de warmtetransitie.         energiecoöperaties en de netbeheerder moeten
   binnen de gemeentelijke organisatie.                          Dat betekent dat de gemeente het verdere proces          inwoners en ondernemers ook goed betrokken worden
                                                                 van de warmtetransitie blijft leiden en de belangrijke   bij de warmtetransitie. De inwoners en ondernemers
   Samenwerken in de warmtetransitie betekent meer               samenwerking met de verschillende belanghebbenden        uit Vijfheerenlanden zijn betrokken bij het schrijven
   dan het naast elkaar uitvoeren van de projecten               voortzet en uitbreidt door een organisatiestructuur      van de TVW via een digitale enquête en een digitale
   van de individuele belanghebbenden. Enerzijds                 in te richten met bijbehorende uitvoeringsorganisatie,   inwonersavond. In paragraaf 5.2.1 is toegelicht hoe zij
   dient er gebiedsgerichte coördinatie te zijn op de            om de ambities in de visie te kunnen realiseren. De      betrokken zullen worden.
   (samenhang tussen) de specifieke projecten en                 gemeente zet zich daarin vooral als ‘trekker’ van het
   opgaven. Projecten kunnen elkaar versterken, als              gesprek in en heeft een belangrijke uitvoerende rol      Het doel is uiteindelijk om stappen te maken in de
   voorbeelden dienen of verbonden worden aan                    met het grote bezit in de gemeente. We zien daarbij      warmtetransitie. Deze stappen moeten in de vorm
   koppelkansen. Om deze mogelijkheden in kaart te               partijen als de woningcorporaties en de netbeheerder     van een nieuw gemeentelijk programma gericht zijn
   brengen, moet er een coördinatie komen die vanuit             als voorwaardelijke partners om gezamenlijk en met       op het daadkrachtig werken aan de eerste projecten
   de hele gemeente kijkt naar de opgave. Anderzijds             gedeelde verantwoordelijkheid de warmtetransitie         in de wijken en hier leerervaringen uit te halen
   liggen er stevige uitdagingen op samenwerking,                verder te brengen.                                       voor vervolgproces. Omdat nog veel onzeker is in
   strategie, communicatie, participatie en financiering.                                                                 de warmtetransitie vraagt de uitvoering van een
   Dit vraagt een gestructureerde aanpak en sturing.             Om dat te bereiken, is de eerste en essentiële stap      programma continue aandacht, regie, monitoring
   De warmtetransitie is bovendien geen op zichzelf              het verder opbouwen van de samenwerking met              en bijsturing. Gelet op de grote opgave zal het
   staande opgave. Het is belangrijk dat ambities                deze partners, met onder andere als doel om een          programma ook een aanzienlijke investering vergen in
   en plannen worden afgestemd en waar mogelijk                  gedeeld beeld te krijgen over de meest geschikte         capaciteit vanuit zowel de gemeentelijke organisatie
   gecombineerd worden met de ambities en plannen                manier van samenwerken en de best bijpassende            als haar partners. Structureel werken aan aardgasvrij
   op andere thema’s. Het gaat dan om thema’s als                organisatiestructuur. Vandaar dat er het voornemen is    Vijfheerenlanden



   28    Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Er zijn een aantal belangrijke onderdelen die de
komende periode verder zullen moeten worden
uitgewerkt:
•	Het vormgeven van de organisatiestructuur die
    nodig is om de overstap naar wonen zonder
    aardgas mogelijk te maken zoals in figuur 8.
•	Het formuleren van de (tussentijdse) doelen en
    acties die nodig zijn om te starten in de eerste
    wijken
•	Het opstellen van een communicatie- en
    participatiestrategie om bewoners zo goed
    mogelijk te kunnen informeren. En indien van
    toepassing mee te laten denken in de benodigde
    stappen.

ORGANISATIESTRUCTUUR
De laatste twee onderdelen moeten worden
uitgevoerd door verschillende medewerkers van de
gemeente en andere stakeholders. In figuur 8 doen
we een voorstel voor een organisatiestructuur.
Samenwerken in de warmtetransitie betekent meer        Figuur 8: Voorstel organogram
dan het naast elkaar uitvoeren van de projecten
door de individuele stakeholders. Enerzijds dient      5.1.1. Belangrijke aandachtspunten                      De gemeente en woningcorporaties doen hier al
er gebiedsgerichte coördinatie te zijn op de           COMMUNICATIE                                            veel aan. De gemeente heeft de website Natuurlijk
(samenhang tussen) de specifieke projecten en          De warmtetransitie is voor veel inwoners en             Vijfheerenlanden en informatievoorziening via het
opgaven. Anderzijds liggen er stevige uitdagingen op   ondernemers een lastig onderwerp. Daarom is             Regionaal Energieloket. Het Regionaal Energieloket
samenwerking, strategie, communicatie, participatie    het belangrijk dat de hele gemeente op hetzelfde        heeft een advieslijn, een website en organiseert
en financiering. Dit vraagt een gestructureerde        kennisniveau zit. Daarna pas kunnen wensen en eisen     informatieavonden. Ook kunnen inwoners een
aanpak en sturing. De warmtetransitie is bovendien     opgehaald worden bij de inwoners en ondernemers. Dit    adviesgesprek met een wooncoach aanvragen via Het
geen op zichzelf staande opgave. Het is belangrijk     doet de gemeente door onder andere het afnemen van      Nieuwe Wonen en organiseert Het Nieuwe Wonen een
dat ambities en plannen worden afgestemd met de        interviews en enquêtes op verschillende momenten, of    informatiemarkt en informatiebijeenkomsten.
ambities en plannen op andere thema’s die spelen       via andere manieren waarop bewoners kunnen worden
in de gemeente. Het gaat dan om thema’s zoals          bereikt. In de projectgroepen van de Transitievisie     Per project, maar ook gemeentebreed wordt er een
verbetering van de inrichting openbare ruimte,         Warmte is meerdere keren besproken dat communicatie     communicatie- en participatieplan opgesteld. Hierin
klimaatadaptatie, circulariteit, het verhogen van      over de warmtetransitie en het betrekken van            staat onder andere hoe inwoners en andere partijen
de leefbaarheid en het versterken van de sociale       inwoners essentieel is. We willen inwoners meenemen     geïnformeerd worden en hoe en wanneer zij worden
cohesie.                                               in het verhaal en de noodzaak van de warmtetransitie.   betrokken.



                                                                                                                   Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving     29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Communiceren en het delen van informatie over de              voor, maar hoe kunnen we deze energie kopiëren            uitvoering nodig. Op basis van het voorstel voor de
warmtetransitie, het belang daarvan en welke keuzes           naar andere wijken? Daarnaast is er uiteraard ook         organisatiestructuur in figuur 8 is minimaal 3 extra
en gevolgen daar bij komen kijken is belangrijk. We           ruimte voor andere participatievormen. Denk aan           FTE nodig in de gemeentelijke organisatie. Met deze
nemen inwoners en bedrijven hierin mee en zorgen              het uitwisselen van lessen over isolatiemaatregelen       Transitievisie warmte vragen we de gemeenteraad
dat zij kennis maken met de opgave. We informeren             tussen de woningcorporaties en andere                     om middelen voor het vervolg beschikbaar te stellen.
woningeigenaren, huurders en bedrijven om                     gebouweigenaren. We willen de motor voor de               Deze middelen, zoals capaciteit, zijn nodig om de
toekomst­bestendige keuzes te maken. Het is daarom            warmtetransitie gemeentebreed aanslingeren.               warmtetransitie verder te brengen en waar mogelijk
belangrijk dat we doorgaan met communiceren                                                                             toe te werken naar wijkuitvoeringsplannen.
over de isolatiemaatregelen, verschillende opties             De gemeente heeft als regisseur van de warmte­
en technieken. We laten inwoners zien wat er al               transitie hierbij een belangrijke rol. De gemeente        Daarnaast zullen de betrokken partijen ook voldoende
gebeurt of wat er in de toekomst gaat gebeuren.               moet huidige lokale initiatieven en nieuwe initiatieven   capaciteit beschikbaar moeten stellen voor de
Daarnaast ontstaan er logischerwijs vragen over de            stimuleren en faciliteren zodat de inwoners aan de        projecten.De VNG en de Raad Openbaar Bestuur heeft
kosten, vandaar dat we communiceren over mogelijke            slag gaan en blijven. Deze lokale initiatieven zijn       in kaart gebracht welke afspraken uit het Nederlandse
financiële middelen.                                          uiteindelijk de motor in de gemeente als het gaat         Klimaatakkoord resulteren in extra taken voor de
                                                              om de warmtetransitie. In Everdingen en Ameide            gemeente welke financiële consequentie dat heeft7.
PARTICIPATIE                                                  lopen al initiatieven en daar ligt dus een mooie kans
Om Vijfheerenlanden aardgasvrij te maken, is het              voor de gemeente om dit verder te stimuleren. Deze        FINANCIERINGSMOGELIJKHEDEN:
essentieel dat de inwoners van de gemeente zelf               initiatieven kunnen dan uitbreiden en een voorbeeld       Duidelijk communiceren over isolatiemogelijkheden
ook in beweging komen. Er is inzet van alle betrokken         zijn voor andere kernen.                                  en financieringsmogelijkheden die hiervoor
partijen, zoals inwoners, energiecoöperaties, woning­                                                                   beschikbaar zijn via kanalen zoals de website
corporaties, Stedin, het Regionaal Energieloket, de           KOSTEN:                                                   Natuurlijk Vijfheerenlanden en het Energieloket van
wooncoaches en de gemeente zelf nodig om de                   Veel mensen maken zich zorgen over de kosten. De          de gemeente. Zo biedt bijvoorbeeld het Nationaal
warmtetransitie te laten slagen. Zoals hierboven              gemeente zal daarom duidelijkheid scheppen over:          Warmtefonds financieringsmogelijkheden voor de
beschreven is heldere communicatie hierover                   • de kosten;                                              verduurzaming van huizen en gebouwen tegen
onmisbaar. Maar daarnaast is het bijvoorbeeld ook             • de financiering;                                        aantrekkelijke voorwaarden voor particuliere
belangrijk om handelingsperspectief te creëren, zodat         •	de urgentie van de transitie naar aardgasvrij          woningeigenaren, VvE’s en scholen. Bijlage 3 gaat
betrokkenen weten welke maatregelen zij kunnen                   wonen;                                                 verder in op de verschillende mogelijkheden.
nemen of bij wie zij bijvoorbeeld terecht kunnen met
vragen en zorgen.                                             Daarbij moet duidelijkheid komen over de kosten en        5.1.2. Evaluatie:
                                                              baten. Het aanbod om over te stappen naar wonen                  Na 5 jaar worden de wijkprioritering en de
Inwoners, de woningcorporaties en de gemeente                 zonder aardgas moet acceptabel zijn. Ook voor             belangrijkste uitgangspunten uit deze Transitievisie
zijn al bezig met het nemen van bijvoorbeeld                  mensen met een kleinere portemonnee.                      Warmte geëvalueerd. Daarbij wordt gekeken hoeveel
isolatiemaatregelen. Maar hoe geven we dit                    Beschikbaarheid van mensen:                                    CO2-reductie de stappen hebben opgeleverd.
gezamenlijk richting 2050 verder vorm? Een                                                                                          Werk maken van de startkansen.
vraagstuk hierbij blijft hoe we alle inwoners van             Om de warmtetransitie mogelijk te maken en de
Vijfheerenlanden kunnen aanhaken. Initiatieven zoals          gemeentelijke regierol in te vullen is er voldoende       7
                                                                                                                            Website Raad voor het Openbaar Bestuur, “Van Parijs
in Everdingen en Ameide zijn hier al een inspiratie           technische kennis en technisch personeel voor de              naar praktijk: 1,8 miljard euro nodig voor lokale uitvoering
                                                                                                                            Klimaatakkoord”. 25 januari 2021.



30    Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Er is nog geen “standaardrecept” voor de wijkaanpak.   lessen uit deze pilots worden beschikbaar gesteld       STAP 1: START
Op meerdere plekken in het land worden momenteel       aan alle gemeentes. Wel zijn er bepaalde stappen en     Het vastleggen van procesmatige keuzes voor het
pilots uitgevoerd in het kader van het nationaal       bepaalde onderdelen van de wijkgerichte aanpak die al   werken aan de wijkaanpak. Deze kunnen per wijk
programma ‘Proeftuinen Aardgasvrije Wijken’. De        wel duidelijk zijn.                                     verschillen. Deze afspraken leggen we bij voorkeur




                                                                                                                   Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving    31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>vast in een gezamenlijke intentieovereenkomst. Hierbij        heeft voor de aardgasvrijtransitie in deze buurt. Aan    fasering van buurten en de oplossing per buurt. Zo lijkt
staan de volgende vragen centraal: Welke partijen             het einde van deze stap zijn de afspraken definitief     het dat de gemeente een statisch eindbeeld vaststelt
gaan in de wijken aan de slag? Hoe communiceren               vastgelegd.                                              waarin geen ruime is voor flexibiliteit. Dit kan een
we met inwoners en hoe kunnen inwoners                                                                                 spanningsveld creëren met bewonersinitiatieven die
kunnen participeren bij de vervolgstappen? Welke              STAP 4: UITVOERING                                       een andere oplossing ambiëren dan uit de Transitie­
vervolgonderzoeken zijn nodig en wat is de reikwijdte         Als alle afspraken op papier staan, kunnen we            visie Warmte, of met innovatieve technieken die in de
van deze onderzoeken? Denk bijvoorbeeld aan                   daadwerkelijk aan de slag. Voor all-electric kan         Transitievisie nog niet in beeld waren. Het is belangrijk
technisch en financieel haalbaarheidsonderzoek.               dit betekenen dat de hele buurt in korte tijd van        te benadrukken dat de Transitievisie meer flexibiliteit
                                                              het aardgas af gaat. Het is ook mogelijk dat we          biedt dan op het eerste oog lijkt:
Welke koppelkansen zijn er om met de aanpak bij               op een gefaseerde aanpak uitkomen. Inwoners
aan te sluiten? Uitgangspunt van de Transitievisie            en woningeigenaren kunnen dan op natuurlijke             •	De definitieve keuze voor een oplossing per
Warmte is namelijk zoveel mogelijk afstemming                 momenten, waarop het henzelf het beste uitkomt,             buurt volgt pas in het Uitvoeringsplan, waar
met andere werkzaamheden in de wijk. Dit loopt                overstappen. Voor warmtenetten betekent dit dat             de gemeenteraad ook over besluit. In het
uiteen van regulier onderhoud aan de wegen, riool,            het net wordt aangelegd en de woningen en panden            Uitvoeringsplan zijn zowel de warmteoptie als de
aanleg van glasvezel en andere infrastructuur van de          worden aangesloten.                                         fasering in groter detail uitgewerkt.
gemeente en andere partijen. Niet alleen binnen een
buurt moeten partners investeringen en planningen             STAP 5: MONITORING EN NAZORG                             •	De Transitievisie Warmte wordt in principe iedere
afstemmen, ook tussen buurten is dit essentieel om            We staan nog maar aan het begin van de                      vijf jaar herijkt. Dat betekent dat de nieuwste
tot goede buurtuitvoeringsplannen en uitvoering te            aardgasvrijtransitie. Dat betekent dat niet alles           technische en financiële inzichten kunnen worden
komen.                                                        meteen vlekkeloos zal verlopen. Daarom is het               verwerkt, en dat zowel fasering als warmteopties
                                                              belangrijk dat we ook nadat de wijk van het aardgas         kunnen worden aangepast aan de laatste stand
STAP 2: WIJKUITVOERINGSPLAN                                   af is goed in de gaten houden hoe het gaat. Zo              van zaken.
Inhoudelijke keuzes over de wijkaanpak leggen we              kunnen we indien nodig bijsturen en leren we voor de
vast in een Wijkuitvoeringsplan (WUP). Hierin maken           volgende wijken.                                         •	De Transitievisie Warmte zelf onderkent dat lokale
we bijvoorbeeld de definitieve technische keuzes (op                                                                      omstandigheden altijd kunnen leiden tot andere
buurt- en gebouwniveau) en werken we de business              De TVW wordt om de 4 jaar herijkt. Dat betekent dat         afwegingen, en neemt daarom de opt-out in acht.
case verder uit. Als blijkt dat we voor een buurt             om de 4 jaar gekeken wordt naar nieuwe technieken           Dit biedt bijvoorbeeld ook ruime aan particuliere
aanvullende middelen nodig hebben, vragen we                  en processen die ingezet kunnen worden om de                initiatieven die een andere oplossing ambiëren dan
subsidies of een proeftuin-bijdrage aan. We werken            warmtetransitie in Vijfheerenlanden te versnellen. Het      de Transitievisie.
in deze stap toe naar een concreet aanbod voor                landelijke advies is om de TVW minimaal om de 5 jaar
inwoners en pandeigenaren.                                    te herijken. In Vijfheerenlanden kiezen we voor om de
                                                              4 jaar, zodat we kunnen aansluiten op het college
STAP 3: AANBOD EN ONTWERP
We doen een concreet voorstel aan inwoners en                 5.2. Flexibiliteit van de Transitievisie Warmte
pandeigenaren om van het aardgas af te gaan. Dit              De Transitievisie Warmte wordt vastgesteld door de
houdt in dat we duidelijk zijn over de kosten, maar ook       gemeenteraad en is zodoende beleid van de gemeente.
over de taken en verantwoordelijkheden die iedereen           Er wordt een duidelijke voorkeur uitgesproken voor de



32    Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>A Isolatieniveaus
BIJLAGE
          We onderscheiden twee niveaus van isolatie in het model: het minimumniveau en      warmtevraag voor ruimteverwarming lager dan 80 kWh/m2. De woningen van
          het basisniveau.                                                                   <1920 vragen de meeste aandacht bij het treffen van maatregelen door eventuele
                                                                                             beschermde status (monument en/of beschermd stadgezicht) en de bouwwijze van
          1.1   Minimum isolatieniveau                                                       deze periode (bijvoorbeeld zonder spouw).
          Om de transitie mogelijk te maken, is het wenselijk dat alle woningen zo snel
          mogelijk het minimumniveau aan isolatie hebben bereikt. Op dit niveau kunnen        Minimum                Vloer            Gevel           Kozijnen en      Dak
          woningen comfortabel verwarmd worden met een maximumtemperatuur van                 isolatieniveau                                          glas
          70°C in plaats van de 80°C tot 90°C die nodig is voor het verwarmen van slecht      Eengezinswoningen
          geïsoleerde woningen. De woningen zijn dan dus 70°C-ready (klaar voor een           < 1920          Kruipruimte             Geen spouw Minimaal HR           Dak isoleren
          afgiftesysteem met 70°C in de woning).                                              ≥ 1920 - 1950   isoleren                           glas
                                                                                                              indien                  Spouw      Minimaal              Voldoet
          Tabel 4 geeft ter indicatie per bouwjaar de isolatiemaatregelen die genomen         ≥ 1950 - 1975   aanwezig                Isoleren   dubbel glas
          moeten worden voor het minimumniveau. Bij alle maatregelen geldt dat maximaal
                                                                                              ≥ 1975 - 1990
          mogelijk geïsoleerd moet worden zonder dat onderdelen van de woning geheel
                                                                                                              Voldoet                 Voldoet         Voldoet
          vervangen hoeven te worden. De daadwerkelijke isolatiewaarde die behaald kan
                                                                                              ≥ 1990 - 2005
          worden is dus sterk situatieafhankelijk, omdat alle woningen anders zijn. Iedere
          woningbezitter kan testen of hij op dit niveau zit door de bestaande gasketel op    ≥ 2005
          een maximumtemperatuur van 70°C in te (laten) stellen zonder (veel) in te hoeven    Meergezinswoningen
          leveren op gebied van comfort en warmte. In een aantal gevallen zullen er           < 1920          Kruipruimte             Geen spouw Minimaal HR           Dak isoleren
          radiatoren vervangen of bijgeplaatst moeten worden. Wooncoaches kunnen              ≥ 1920 - 1950   isoleren                           glas
          inwoners hierbij helpen.                                                                            indien                  Spouw      Minimaal
                                                                                              ≥ 1950 - 1975   aanwezig                Isoleren   dubbel glas
          Afgerond op honderdtallen                                                           ≥ 1975 - 1990
          Woningen 1920                                    1800                                                      Voldoet          Voldoet         Voldoet          Voldoet
          Woningen 1920-1950                               1900                               ≥ 1990 - 2005
          Woningen 1950-1975                               7900                               ≥ 2005
          Woningen 1975-1990                               5200                              Tabel 4: Indicatie minimumniveau maatregelen per bouwjaar en woningtype
          Woningen 1990-2005                               2900
          Woningen 2005                                    3800                              1.2 Basisisolatieniveau
          Totaal                                           23500                             Als woningen het basisniveau bereikt hebben, zijn ze zowel geschikt om
                                                                                             comfortabel te verwarmen met een maximumtemperatuur van 70°C, als met
          Alle woningen gebouwd na 1990 en een deel gebouwd tussen 1975 en 1990 zitten       beperkte aanpassingen ook lager tot zelfs 40°C. Om verwarming met deze lagere
          al vanaf het bouwjaar op dit minimumniveau. Alle woningen die daarvoor zijn        temperatuur mogelijk te maken, moeten wel in de meeste gevallen de radiatoren
          gebouwd, kunnen door het nemen van deze maatregelen naar een gemiddelde            vervangen worden door grotere laagtemperatuurradiatoren of vloerverwarming.



                                                                                                                                   Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving      33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Het is wenselijk dat een groot deel van de woningen in Nederland aan het einde
van de warmtetransitie op dit niveau zit. Hierdoor zijn ze namelijk geschikt
voor bijna alle alternatieve duurzame verwarmingstechnieken. Door isolatie
naar basisisolatieniveau wordt de warmtevraag nog verder verlaagd en kunnen
installaties (warmtepompen en warmtenetten) efficiënter functioneren.

Tabel 5 geeft ter indicatie de maatregelen die horen bij het basisisolatieniveau. Bij
alle isolatiemaatregelen geldt dat het advies is om maximaal te isoleren tot het
niveau dat technisch mogelijk is, zonder dat onderdelen van de woning geheel
vervangen hoeven te worden.

Basis                    Vloer            Gevel           Kozijnen en   Dak
isolatieniveau                                            glas
Alle woningtypes
< 1920           Kruipruimte              Isolatie        Minimaal      Dak
≥ 1920 - 1950    isoleren                 binnenzijde     HR glas       (na)isoleren
                 indien                   Spouw
≥ 1950 - 1975    aanwezig                 (na)isoleren
≥ 1975 - 1990
≥ 1990 - 2005    Voldoet                  Voldoet         Voldoet       Voldoet
≥ 2005
Tabel 5: Indicatie basisniveau maatregelen per bouwjaar




34      Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>B Resultaten inwoner enquête
BIJLAGE
          De aardgasvrijtransitie vindt grotendeels plaats ‘achter de voordeur’ bij inwoners   VRAAG 2 – BENT U ONDERNEMER MET EEN PRAKTIJK AAN HUIS, EEN KLEINE
          en ondernemers. Tijdens het opstellen van de Transitievisie Warmte heeft de          WINKEL OF HORECAGELEGENHEID IN VIJFHEERENLANDEN?
          gemeente daarom de inwoners via een panel om meningen en gedachten gevraagd
          over de warmtetransitie. Deze resultaten van het panel zijn verwerkt in de visie,
          tijdens onder andere het formuleren van de uitgangspunten en bepalen van de
          transitiepaden.

          Het gemeentelijke panel is door 719 inwoners ingevuld. Door een analyse is gekeken
          of de deelnemers aan de enquête een afspiegeling van de gemeente vormt (voor
          de kenmerken: leeftijd, geslacht en plaats). Na deze analyse heeft een herweging     VRAAG 3 – WAT IS HET BOUWJAAR VAN UW WONING?
          plaatsgevonden. Dit houdt in dat de antwoorden van de ondervertegenwoordigde
          groepen ‘zwaarder’ meetellen. De resultaten van het onderzoek zijn op deze manier
          representatief voor de gemeente als geheel.

          Het volledige rapport van de inwonerspanel resultaten zijn op te vragen bij de
          gemeente.

          2.1 Resultaten enquête
          We stelden als eerste een aantal achtergronden vragen.

          VRAAG 1 – IN WAT VOOR SOORT WONING WOONT U?

                                                                                               VRAAG 4 – BENT U AL OP DE HOOGTE VAN DE OVERSTAP NAAR AARDGASVRIJ
                                                                                               WONEN?
                                                                                               Ruim een kwart (29%) van de inwoners geeft aan al vrij veel over de overstap naar
                                                                                               aardgasvrij te weten. Ruim de helft (58%) heeft er wel over gehoord, maar heeft
                                                                                               zich er nog niet in verdiept. Ruim een tiende (13%) weet er (vrijwel) niets van.




                                                                                                                               Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving   35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>VRAAG 5 – MET AARDGAS KUNT U KOKEN EN WORDT HET HUIS EN HET WATER                     VRAAG 6 – WAAROVER MAAKT U ZICH HET MEEST ZORGEN BIJ DE OVERSTAP
VERWARMD. WAT DOET U OM MINDER AARDGAS TE GEBRUIKEN?                                  NAAR AARDGASVRIJ WONEN? MAXIMAAL 3 ANTWOORDEN
Een ruimte meerderheid van de inwoners (86%) neemt maatregelen om minder              We hebben inwoners gevraagd over welke drie aspecten ze zich bij de overstap
aardgas te verbruiken. De meest genomen maatregel is korter douchen of een            naar aardgasvrij wonen het meeste zorgen maken. De kosten worden met 65% het
waterbesparende douchekop gebruiken (43%).                                            meeste genoemd. Ruim een tiende (11%) maakt zich geen zorgen over de overstap.




Bij de optie ‘Op een andere manier, namelijk’ kwamen meerdere verschillende
reacties. Van vegetarisch eten en elektriciteit en gas verbruiken in de daluren tot
aan isoleren. Tien inwoners geven aan al aardgasvrij te wonen. De meest genoemde      Bij de optie ‘Anders, namelijk’ kwamen veel verschillende reacties. De meeste
maatregelen zijn een zonnepanelen/boilers (32 keer) en houtkachels (17 keer).         reacties geven een toelichting over de zorg om de kosten en dat sommige andere
                                                                                      warmteoplossingen niet duurzamer zijn. Ook noemen een aantal dat ze het zonde
Significante verschillen:                                                             vinden van het bestaande (aardgas) netwerk en dat het mooi zou zijn als we die
•	Woningeigenaren die niet zijn aangesloten bij een VVE hebben vaker hun             hergebruiken. Dan zijn er nog een paar reacties over dat de inwoners al aardgasvrij
   woning extra geïsoleerd (48%) dan inwoners die een woning huren (18%). Ook         zijn of te oud zijn om de transitie mee te maken.
   hebben deze woningeigenaren vaker dubbel/triple glas dan huurders (39% vs.
   15%).                                                                              Significante verschillen:
•	Huurders zetten vaker hun verwarming lager dan woningeigenaren die niet zijn       •	Woningeigenaren die niet zijn aangesloten bij een VVE (68%) en
   aangesloten bij een VVE (52% vs. 40%).                                                woningeigenaren die wel zijn aangesloten bij een VVE (83%) maken zich
                                                                                         vaker zorgen over de kosten dan inwoners die huren (47%). Ook maken
                                                                                         woningeigenaren zich vaker zorgen over gedoe (wel VVE: 38%; geen VVE: 42%
                                                                                         vs. 25% van de huurders).
                                                                                      •	Huurders geven vaker aan dat ze zich zorgen maken om de keuzevrijheid (35%).
                                                                                         Bij woningeigenaren is dit lager (wel VVE: 21%; geen VVE: 13%).
                                                                                      •	Inwoners in een woning van 2006 of later maken zich vaker geen zorgen (23%).



36    Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>VRAAG 7 – WAT VINDT U HET BELANGRIJKST AAN DE AARDGASVRIJE                           VRAAG 8 – IN WELKE BUURTEN ZOU U BEGINNEN MET DE OVERGANG NAAR
OPLOSSING VOOR UW WONING? MAXIMAAL 3 ANTWOORDEN                                      AARDGASVRIJ?
De kosten zijn ook het belangrijkste als het gaat om de aardgasvrije oplossing van   We hebben ook gevraagd naar de buurten waar de overgang naar aardgasvrij zou
de woning (genoemd door 77%). Ook een comfortabele temperatuur (40%) en een          moeten starten. Iets meer dan de helft (51%) noemt de buurten waar toch al
duurzame oplossing (39%) worden relatief vaak genoemd.                               werkzaamheden zijn gepland.




                                                                                     Bij de optie ‘Anders, namelijk’ kwamen veel verschillende reacties. De reacties gingen
                                                                                     onder andere over beginnen met isoleren, beginnen bij de buurten met een korte
                                                                                     terugverdientijd, waar veel en/of snel effect kan worden behaald. Tien inwoners
                                                                                     geven ook aan dat ze adviseren om niet van het aardgas af te gaan en onder andere
                                                                                     te wachten tot er een bewezen en betaalbaar alternatief is. De meeste inwoners
Bij de optie ‘Anders, namelijk’ kwamen veel verschillende reacties. De meeste        gaven aan dat ze zouden beginnen bij nieuwbouw woningen (18 keer).
reacties geven een toelichting op onder andere de keuzevrijheid, kosten en
duurzame oplossingen. Een aantal geven aan dat zij een woning huren, dus de          VRAAG 9 – HEEFT U VRAGEN OVER AARDGASVRIJ WONEN? MELD UW VRAGEN
warmtetransitie is niet hun verantwoordelijkheid. Acht inwoners geven aan niet       OF ONDERWERPEN WAAR U MEER INFORMATIE OVER WILT HIERONDER. WIJ
van het aardgas af te willen.                                                        MAKEN OP BASIS HIERVAN EEN ‘VEEL GESTELDE VRAGEN’ RUBRIEK OP DE
                                                                                     WEBSITE NATUURLIJKVIJFHEERENLANDEN.NL
Significante verschillen:                                                            130 inwoners reageerden op deze laatste vraag. De reacties zijn erg verschillend. Een
•	Woningeigenaren die niet zijn aangesloten bij een VVE (80%) en                    aantal laten contactgegevens achter of benoemen nogmaals hun zorgen over onder
   woningeigenaren die wel zijn aangesloten bij een VVE (77%) maken zich vaker       andere de kosten. Een aantal vragen over hoe zij van het aardgas af kunnen. Een
   zorgen over de betaalbaarheid van de oplossing dan inwoners die huren (64%).      aantal inwoners verwijzen naar de aflevering over aardgasvrij wonen van Zondag
•	Woningeigenaren die niet zijn aangesloten bij een VVE (41%) en                    met Lubach en zijn daardoor sceptisch. Er is behoefte aan meer informatie over het
   woningeigenaren die wel zijn aangesloten bij een VVE (35%) vinden een keuze in    ‘waarom’ en ‘hoe’ van het aardgasvrij wonen. Ook geven meerdere inwoners aan
   het alternatief voor aardgas vaker belangrijk dan huurders (15%).                 dat zij duurzaamheid het belangrijkst vinden en dat sommige warmteoplossingen
•	Inwoners van een woning van voor 1945 vinden de duurzaamheid van de               niet duurzaam zijn. Daarom is het volgens hen goed om te onderzoeken welke
   oplossing vaker belangrijk (53%).                                                 warmteoplossingen echt duurzaam zijn en daar uiteindelijk voor te gaan.



                                                                                                                       Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving      37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>C Financieringsinstrumenten
BIJLAGE

          Nieuwe financiële instrumenten zijn nodig om ervoor te zorgen dat iedereen          3.2 Financiering
          zoveel mogelijk betaalbaar de stap naar een aardgasvrij gebouw kan maken. Op het    •	
                                                                                                Het Nationaal Warmtefonds biedt langjarige financiering tegen een lage
          moment van schrijven (begin 2021) zijn de volgende instrumenten beschikbaar of        rente voor woningeigenaren en Verenigingen van Eigenaars (VvE’s) voor de
          verwacht:                                                                             verduurzaming van woningen.
                                                                                              •	
                                                                                                Hypothecaire leningen: deze zijn te overwegen vanaf € 15.000,- vanwege
          3.1   Subsidieregelingen                                                              de bijbehorende administratie- en advieskosten. Bij het kopen van
          •	
            BZK proeftuinen aardgasvrij: het ministerie van Binnenlandse Zaken (BZK) heeft      een nieuwe woning kan tot € 9.000,- extra gefinancierd worden voor
            een subsidieregeling voor aardgasvrije proeftuinen om in de eerste aardgasvrije     verduurzamingsmaatregelen.
            wijken de onrendabele top (verschil maatschappelijke kosten ten opzichte van      •	
                                                                                                Overige duurzaamheidsleningen: verschillende Nederlandse banken bieden
            aardgas) te verkleinen en lessen voor de uitvoering op te doen. Er zijn al twee     duurzaamheidsleningen aan.
            rondes geweest, waarin 48 wijken subsidie hebben gekregen. Het is van 2 juli      •	
                                                                                                Gebouw gebonden financiering (nog niet beschikbaar). Een lening voor
            2021 tot 1 november 2021 mogelijk om nieuwe aanvragen te doen.                      energiebesparende maatregelen die gekoppeld is aan het huis. De lening gaat
          •	
            Subsidie Energiebesparing Eigen Huis (SEEH): woningeigenaren kunnen een             bij verkoop van het huis over op de koper. Deze optie is echter door het kabinet
            subsidie aanvragen bij RVO (Rijksdienst voor Ondernemen) wanneer zij minimaal       onderzocht en wordt voorlopig niet ingezet.
            twee energiebesparende isolatiemaatregelen laten uitvoeren aan hun woning.
          •	
            Regeling Reductie Energiegebruik Woningen (RREW): Gemeenten kunnen bij            3.3 Overig
            het ministerie van BZK subsidie aanvragen voor kleine energiebesparende           •	
                                                                                                Collectieve inkoopacties zorgen voor lagere kosten per maatregel, zoals isolatie
            maatregelen in woningen. Met de RREW zetten gemeenten projecten op                  en zonnepanelen.
            om huiseigenaren en huurders te stimuleren tot kleine energiebesparende
            maatregelen in huis. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om het inregelen van de cv-
            installatie, het aanbrengen van radiatorfolie en tochtstrippen of het plaatsen
            van ledlampen.
          •	
            Investeringssubsidie duurzame energie (ISDE): Particuliere huishoudens en
            zakelijke gebruikers (waaronder Verenigingen van Eigenaars (VvE’s)) die
            zelf duurzame energie willen opwekken kunnen subsidie aanvragen voor
            zonneboilers en warmtepompen. De subsidie is afhankelijk van de gekozen
            maatregel.
          •	
            Voor VvE’s is er subsidie beschikbaar voor een energieadvies en
            procesbegeleiding in combinatie met Meer Jaren Onderhoudsplan.
          •	
            De Stimuleringsregeling aardgasvrije huurwoningen (SAH) is bedoeld voor het
            aansluiting van huurwoningen van woningcorporaties op een warmtenet. De
            subsidie is zowel voor aanpassingen in de woningen als voor de aansluitkosten
            op het warmtenet.




          38     Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>D Warmtevraagbeperking, warmteopties en duurzaamheid
BIJLAGE
          Deze bijlage behandelt de technische achtergrond bij warmtevraagbeperking,                                   Gemiddeld              Gemiddeld              Gemiddelde
          warmteopties en duurzaamheid van warmteopties.                                                               oppervlak m2           gasverbruik m3         warmtevraag
                                                                                                                                                                     ruimteverwarming
                                                                                                                                                                     kWh/m2
          4.1 Beperken van de warmtevraag
                                                                                                Eengezinswoningen
          Bij een groot deel van de woningvoorraad, die gebouwd is voor de jaren ‘90, is
                                                                                                < 1920                 170                    2200                   95
          het nodig om de warmtevraag van gebouwen en woningen te beperken. Enerzijds
                                                                                                ≥ 1920 - 1950          135                    2100                   110
          om woningen geschikt te maken voor duurzamere warmte-opwekinstallaties,
                                                                                                ≥ 1950 - 1975          125                    1800                   100
          die doorgaans een lagere temperatuur leveren dan gasketels, en anderzijds om
                                                                                                ≥ 1975 - 1990          130                    1500                   85
          schaarse bronnen efficiënter te benutten (en dus meer woningen per bron mogelijk
                                                                                                ≥ 1990 - 2005          145                    1400                   65
          te maken).
                                                                                                ≥ 2005                 155                    1200                   50

          De warmtevraag voor ruimteverwarming van een woning, hierna uitgedrukt in             Nieuwbouw              120                    -                      35

          kilowattuur per vierkante meter gebruiksoppervlak (kWh/m2), wordt bepaald door
          de mate van isolatie, kierdichting en het ventilatiesysteem. De temperatuur die een   Meergezinswoningen
          woning nodig heeft om op de koudste dag van het jaar comfortabel warm te krijgen      < 1920                 85                     1250                   95
          hangt hier voor een groot deel mee samen. Hoe beter de isolatie, kierdichting         ≥ 1920 - 1950          80                     1200                   95
          en hoe efficiënter het ventilatiesysteem, hoe geschikter de woning is om met          ≥ 1950 - 1975          75                     1100                   95
          een lagere temperatuur te kunnen verwarmen. In bestaande woningen moeten              ≥ 1975 - 1990          70                     850                    70
          daarnaast vaak radiatoren worden vervangen of toegevoegd om verwarming op             ≥ 1990 - 2005          90                     800                    50
          een lagere temperatuur mogelijk te maken. Of dat nodig is kan niet op voorhand        ≥ 2005                 90                     700                    40
          per woning(type) worden vastgesteld.                                                  Nieuwbouw              70                     -                      25


          De warmtevraag voor ruimteverwarming is sterk afhankelijk van het bouwjaar.           Nederlands             119                    1310                   84
          In tabel 6 staat de gemiddelde warmtevraag voor eengezinswoningen en                  gemiddelde

          meergezinswoningen. Deze tabel is gebaseerd op data over het werkelijke               Tabel 6: Gemiddelde warmtevraag ruimteverwarming van woningen in Nederland gerelateerd aan
          gasgebruik op postcodeniveau (Open Data Netbeheerders). Voor warmtapwater             bouwjaar.

          is de warmtevraag circa 20 kWh/m2. Met name bij de woningvoorraad gebouwd
          voor 1990 is er nog een grote besparingspotentie voor de warmtevraag.                 De bestaande woningenvoorraad kunnen we grofweg opdelen in vier niveaus van
                                                                                                isolatie:
          Onder eengezinswoningen wordt verstaan rijwoningen, twee-onder-een-
          kapwoningen en vrijstaande woningen. Meergezinswoningen zijn bijvoorbeeld             1.	Woningen met slechte of onvoldoende isolatie (80 kWh/m2 of hoger). Er is een
          galerijflats, portiekflats en portiekwoningen.                                            hoge temperatuur van ongeveer 90°C nodig om op de koudste dagen deze
                                                                                                    woningen comfortabel warm te stoken.




                                                                                                                                      Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving          39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>2.	Woningen, die een minimumisolatieniveau hebben bereikt (lager dan 80 kWh/         Om deze temperatuur te kunnen garanderen moet het opweksysteem in praktijk
    m2). Deze woningen hebben reeds een aantal aanpassingen in de schil gekregen      een temperatuur van 45-50°C kunnen leveren. Samenvattend kan het volgende
    of hadden dit niveau al bij de bouw. Sommige woningen kunnen bij dit niveau       gesteld worden over de isolatieniveaus van woningen:
    al afdoende comfortabel worden verwarmd met 70°C op de koudste dagen,
    mits er voldoende radiatorvolume aanwezig is. Daarnaast is het afhankelijk        4.1.1 Woningen stapsgewijs isoleren naar het basisniveau
    van specifieke omstandigheden of de woning daadwerkelijk geschikt is voor         Het totale isolatieniveau is de optelsom van de verschillende bouwdelen:
    verwarming met 70°C, zoals welke bouwdelen al zijn aangepakt en of de             vloer, gevel, raam, dak. Het minimumniveau en basisniveau zijn gebruikt om
    bewoners de ruimtes gebruiken die met dit niveau nog niet comfortabel warm        modelmatig het onderscheid te maken in welke ingrepen per woningtype en
    worden op de koudste dagen.                                                       bouwjaar op bouwdeelniveau nog minimaal nodig zijn om klaar te zijn voor een
                                                                                      bepaalde warmteoptie. Als er een ingreep gedaan moet worden op een bouwdeel
3.	Woningen, die een basisisolatieniveau hebben bereikt (lager dan 65 kWh/           (vloer, gevel, raam, dak) is het van belang dat dit onderdeel klaar is voor de
    m2). Bij dit niveau is er maximaal na geïsoleerd in de bestaande schil. Bij een   energietransitie, onafhankelijk van de warmteoptie die in de buurt komt. Per
    basisniveau kan de woning zowel comfortabel worden verwarmd met 70°C              bouwdeel is het advies om op het moment van ingreep dus zo goed mogelijk
    als met maximaal 55°C (laagtemperatuur). Voor laagtemperatuur moeten wel          te isoleren, afhankelijk van wat de praktijksituatie toelaat (no regret). Daarmee
    aanvullend radiatoren vervangen worden en mogelijk ook de cv-leidingen. De        wordt voorkomen dat dak, vloer of gevel in twee stappen worden aangepakt.
    woning is daarmee toekomstbestendig en geschikt voor meerdere alternatieve        Dat is kosteninefficiënt en het aantal natuurlijke momenten is beperkt. Het
    verwarmingstechnieken. Woningen die op dit niveau zitten zijn woningen die        basisniveau kan door de meeste eigenaren worden bereikt door alle bouwdelen op
    grofweg gebouwd zijn in de periode 1990-2005. Idealiter zitten aan het einde      een natuurlijk moment van onderhoud stapsgewijs zo goed mogelijk te isoleren.
    van de transitie zoveel mogelijk woningen op minstens dit niveau.                 Zo kan spouwmuurisolatie aangebracht worden, isolatieglas geplaats worden in
                                                                                      combinatie met een schilderbeurt en kan een plat dak zeer goed geïsoleerd worden
4.	Woningen met een hoog isolatieniveau en voorzien van een energiezuinig            als de dakbedekking wordt vervangen. Indien nodig zullen ook de radiatoren
    ventilatiesysteem (lager dan 50 kWh/m2). Deze woningen zijn daarmee zeer          vervangen moeten worden. Bij zowel het minimum- als het basisniveau wordt er
    geschikt om comfortabel te verwarmen met een maximumtemperatuur                   dus maximaal nageïsoleerd in de bestaande schil op natuurlijke momenten, en het
    van 40°C. Dit zijn recent gebouwde woningen na 2005 en woningen die nog           handelingsperspectief is dus voor alle gebouweigenaren gelijk. Het verschil tussen
    gebouwd gaan worden de komende jaren (BENG). Bij de bestaande bouw                minimum en basis is enkel dat het minimumniveau eerder wordt bereikt, en dat er
    moeten voor laagtemperatuur de radiatoren vervangen worden en mogelijk ook        dus bij sommige woningen eerder kan worden begonnen met 70°C-oplossingen.
    de cv-leidingen.
                                                                                      Het is wenselijk dat zoveel mogelijk woningen in Nederland aan het einde van de
Voor warm tapwater geldt dat voor het veilig kunnen gebruiken van warm                warmtetransitie op het basisniveau zit. Hierdoor zijn ze namelijk geschikt voor bijna
tapwater er met de huidige stand van de techniek en regelgeving een temperatuur       alle alternatieve duurzame verwarmingstechnieken. Ook wordt de warmtevraag
van minimaal 55°C bij het tappunt nodig is. Om deze temperatuur te kunnen             hierdoor nog verder verlaagd en wordt de retourtemperatuur lager, waardoor
garanderen moet het opweksysteem in de praktijk een temperatuur van 60-70°C           installaties efficiënter kunnen functioneren.
kunnen leveren. Als de aanvoertemperatuur onvoldoende is, moet er dus een
aanvullende voorziening komen in de woning voor het opwekken of het boosten           Naast isolatie en het vervangen van radiatoren zijn er aanvullende
van de warmte voor warm tapwater. Mogelijk gaat de regelgeving wijzigen waarbij       gebouwgebonden maatregelen nodig om de woning te verduurzamen en geschikt
de minimale temperatuur aan het tappunt daalt van 55°C naar 40°C.                     te maken voor duurzame verwarming:




40    Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>•   Elektrisch koken, zoals inductiekoken;                                                 pand gereed kunnen maken voor all-electric en de tweede zijn de beperkingen
•   Kierdichting;                                                                          op het bestaande elektriciteitsnet en de tijd die nodig is om deze te vergroten.
•   Voldoende (mechanische) ventilatie.                                                    Rekening houdend met het feit dat we in de toekomst warmte kunnen gaan
                                                                                           opslaan in woningen, is het ook sterk de vraag of het verstandig is om op korte
In 2050 zal ook een deel van de voorraad een hoog isolatieniveau hebben. Het               termijn al hele buurten gelijktijdig elektrisch te gaan verwarmen. Dit kan ertoe
grootste deel daarvan moet nog gebouwd worden de komende 30 jaar. Alle huidige             leiden dat er onnodig hoge kosten gemaakt gaan worden voor netverzwaring
en toekomstige nieuwbouw voldoet namelijk aan dit niveau. Het is de landelijke             op wijkniveau, die in de toekomst niet nodig blijken. All-electric is daarom
ambitie om jaarlijks 75.000 nieuwe woningen in Nederland bij te bouwen. Van                een alternatief dat zich meer leent om organisch te ontwikkelen verspreid
de bestaande bouw zal maar een beperkt deel op dit niveau worden gebracht                  over meerdere buurten en buurten. Met name voor eengezinswoningen en
is de verwachting. Om dit niveau te kunnen halen moeten er namelijk grote en               gebouwen in buurten waar een collectieve warmteoplossing geen logische
kostbare ingrepen gedaan worden aan de schil. Dit is voor veel woningbezitters             oplossing is en waarvan de woningen al goed geïsoleerd zijn, of bij kleinschalige
niet betaalbaar, technisch niet altijd mogelijk en ook niet altijd efficiënt vanuit het    nieuwbouwprojecten, is all-electric een goed alternatief. Het moment van
oogpunt van circulariteit. In gevallen dat er veel achterstallig onderhoud is en de        verzwaren van het elektriciteitsnet, en het moment waarop het gasnet wordt
kozijnen en het dak volledig vervangen moeten worden, kan het wel raadzaam zijn            verwijderd, worden door de netbeheerder en gemeente in overleg bepaald op een
om deze optie te onderzoeken.                                                              moment dat de maatschappelijke kosten zo laag mogelijk zijn.

4.2 Warmteopties                                                                           Als de warmte in de woningen op grotere schaal in een wijk worden opgewekt
4.2.1 All-electric                                                                         met infraroodpanelen of een warmtepomp zullen er aanpassingen gedaan moeten
All-electric betekent dat er in principe alleen een elektriciteitsnet in de wijk is. Als   worden om de capaciteit van het elektriciteitsnet te vergroten. Uitgaande van
dat het geval is, dan is er een warmte-opwekinstallatie in de woning of het                de huidige stand van de techniek kan je alleen met warmtepompen of infrarood
gebouw nodig die alleen elektriciteit gebruikt. Dit kan bijvoorbeeld met infrarood­        verwarmen de woningen minimaal op het basisniveau zitten (55°C of lager).
panelen of een warmtepomp. Het grote voordeel van deze oplossing is dat alle               Daarnaast moeten voor het kunnen toepassen van warmtepompen ook alle
woningen en gebouwen al aangesloten zijn op het elektriciteitsnetwerk. Iedere              radiatoren vervangen worden door laagtemperatuur radiatoren.
individuele vastgoedeigenaar, met voldoende financiële middelen, kan dus de keuze
maken om zijn huis niet alleen te isoleren, maar ook de gasketel te vervangen door         Er zijn warmtepompen die lucht gebruiken als warmtebron (lucht-water-warmte­
bijvoorbeeld een warmtepomp. De individuele vastgoedeigenaar is dus veel minder            pompen) en die water gebruiken als warmtebron (water-water-warmtepompen). Een
afhankelijk van keuzes en beperkingen van andere vastgoedeigenaren in de straat,           lucht-water-warmtepomp gebruikt als bron bijvoorbeeld buitenlucht. Een water-
of in de buurt. Ook is hij/zij veel minder afhankelijk van het tijdstip van deze keuzes.   water-warmtepomp gebruikt als bron bijvoorbeeld bodemenergie of warmte uit zon
                                                                                           (zonthermie). Voor het benutten van energie uit buitenlucht is een buitenunit nodig.
Er is echter ook een keerzijde. De (over)capaciteit in het bestaande elektriciteitsnet     Voor het benutten van warmte uit de bodem moet er een bodemlus geboord worden
is beperkt en deze is bijvoorbeeld ook nodig voor de realisatie van laadpalen voor         onder de woning of in de tuin. Voor het benutten van zonthermie moeten er
elektrische mobiliteit. Het elektriciteitsnet zal dus bij all-electric extra verzwaard     thermische zonnepanelen geplaats worden op het dak van de woning. Bij meer­
moeten worden, niet alleen op wijkniveau, maar ook op gemeentelijk, regionaal,             gezins­woningen is er een collectief bronnet in het gebouw nodig om de individuele
nationaal en mogelijk internationaal niveau.                                               warmtepompen in de woningen te verbinden met de bodemlussen of de thermische
                                                                                           zonnepanelen. Grotere gebouwen kunnen ook gebruik maken van een eigen warmte-
All-electric leent zich vaak minder voor een wijkgerichte aanpak omdat er een              en koude opslaginstallatie (WKO) om gebruik te maken van bodemenergie als
tweetal beperkingen is. De eerste is het tempo waarmee gebouweigenaren hun                 warmtebron. Deze kan worden gecombineerd met aquathermie.



                                                                                                                            Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving      41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Naast de warmtepomp of de infraroodpanelen komt er een boilervat van minimaal         4.2.2 Gasnet
150 liter voor warm tapwater in de woning. Deze ruimte moet wel beschikbaar zijn.     Veruit de meeste woningen zijn nu aangesloten op het gasnet. In de meeste
Bij infraroodpanelen en lucht-water-warmtepomp zal het elektriciteitsnet meer         buurten wordt voor 2050 overgegaan op een andere infrastructuur, maar voor oude
verzwaard moeten worden dan bij water-water-warmtepompen.                             of anderszins complexe buurten zijn op dit moment alternatieven voor een gasnet
                                                                                      economisch of praktisch onhaalbaar en zal voorlopig het gasnet blijven liggen. Een
Meergezinswoningen kunnen ook collectief verwarmd worden met warmte­                  gasnet is aardgasvrij als er in plaats van aardgas een vorm van duurzaam gas wordt
pompen. Het is dan wel voor de efficiëntie van belang dat de maximale                 gebruikt. Binnen de warmteoptie gasnet zien we twee logische varianten:
aanvoertemperatuur naar de gebouwen en woningen niet hoger is dan 70°C.
De bronnen voor een collectieve warmtepomp zijn vergelijkbaar met die van             1.	
                                                                                         Individuele gasketel en hybride warmtepomp. Als het gasnet voorlopig
een individuele warmtepomp. Groot voordeel van een collectieve installatie               nog blijft liggen, dan kan er naast de individuele Hr-ketel ook een hybride
is dat het ruimtegebruik en de techniek in de woning beperkt blijft. De                  warmtepomp geplaatst worden in de woning om het gasgebruik verder te
collectieve warmtevoorziening kan relatief eenvoudig vervangen worden door               beperken. Voorwaarde is wel dat de woning het minimumisolatieniveau bereikt
nieuwe technieken passend bij alle infrastructuren, zonder dat je daarvoor nog           heeft.
aanpassingen hoeft te doen aan het gebouw of de woning (zie ook collectieve
gasketels).                                                                           2. C
                                                                                          ollectieve gasketel en hybride warmtepomp. Meergezinswoningen kunnen
                                                                                         ook collectief verwarmd zijn. Met name de grotere complexen gebouwd na
Een variant op all-electric is het lokale bronnet. Een bronnet is een lokale,            1950 zijn zeer geschikt om collectief verwarmd te worden. In het complex komt
vaak kleinschalige (collectieve) warmtevoorziening in de vorm van een zeer               een geïsoleerde aanvoer- en retourleiding. Per woning komt er op de plek van
laagtemperatuurnet. In het gebouw is een warmtepomp nodig voor verwarming.               de oude gasketel een afleverset. Als er ook elektrisch wordt gekookt zijn de
Het aangevoerde water kan ook gebruikt worden voor koeling. Ook bij deze                 woningen aardgasvrij en heeft alleen het gebouw nog een gasaansluiting. De
infrastructuur moet de capaciteit van het elektriciteitsnet in de wijk worden            individuele gasaansluitingen kunnen dan dus afgesloten worden.
verhoogd. Een voorbeeld van een bronnet is een WKO-bron (mogelijk gecombineerd
met aquathermie), die door enkele kantoorgebouwen wordt gedeeld en die door en        Een voordeel van een collectieve installatie is dat het ruimtegebruik en de
bronnet zijn verbonden.                                                               techniek in de woning beperkt blijft. De collectieve warmtevoorziening kan
                                                                                      relatief eenvoudig vervangen worden door nieuwe technieken passend bij alle
Aangezien een warmtepomp ook op woning- of gebouwniveau in veel gevallen              infrastructuren, zonder dat je daarvoor nog aanpassingen hoeft te doen aan het
een efficiënte bron kan hebben, zal een bronnet voor een gehele wijk in veel          gebouw of de woning. Dit is dus een zeer robuust, flexibel en onderhoudsarm
gevallen geen logische optie zijn. In wijken waar in hoge dichtheid gebouwd is, kan   systeem. Met name voor complexen in bezit van woningcorporaties is dit een zeer
er mogelijk beperkt ruimte zijn voor lokale warmtebronnen, waardoor een bronnet       geschikte en toekomstbestendige oplossing. Het is daarbij wel van belang dat de
een optie is. In de bestaande bouw is in dat geval echter vaak een warmtenet een      woningen met een aanvoertemperatuur van maximaal 70°C verwarmd kunnen
goedkopere optie omdat er dan minder gebouwgebonden maatregelen hoeven te             worden.
worden genomen. De verwachting is daarom dat een bronnet voor de bestaande
bouw hoofdzakelijk beperkt zal blijven tot utiliteitsbouw. Voor gebieden met          4.2.3 Warmtenet
relatief veel utiliteitsbouw wordt een bronnet interessant vanwege de hoge            Een warmtenet is een infrastructuur van ondergrondse leidingen die warm water
koudevraag en vanwege de relatief lage energiebelasting op elektriciteit die          vervoeren naar meerdere gebouwen tegelijkertijd. Er is daarom sprake van een
grotere gebouwen betalen vanwege het hogere verbruik. Hierdoor zullen zij vaak        collectieve warmtevoorziening. De temperatuur van het warme water moet
kiezen voor een lokale warmte- en koude-oplossing in de vorm van all-electric         voldoende zijn om de woningen te kunnen verwarmen.
eventueel in combinatie met een collectief bronnet.



42    Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>1. Warmtenetten en bestaande bouw                                                    4.3 Energiedragers en -bronnen
                                                                                     De vorige paragraaf ging in op warmteopties. Deze paragraaf gaat in op
Om in een bestaande wijk een warmtenet te realiseren is er voldoende                 energiebronnen. Bij iedere energie-infrastructuur hoort een andere energiedrager.
schaalgrootte en dichtheid van gebouwen nodig. Hoe hoger de temperatuur              Dit is respectievelijk gas (gasnet), elektriciteit (elektriciteitsnetnet) en/of water
die met de beschikbare warmtebron kan worden geleverd, hoe eenvoudiger de            (warmtenet). Bij de verschillende energiedragers horen verschillende bronnen en
schaalgrootte kan worden bereikt. Omdat er dan meer woningen geschikt zijn om        (on)mogelijkheden om energie, die nodig is voor het verwarmen van woningen en
aan te kunnen sluiten. Woningcorporaties, die vaak meerdere woningen bezitten        gebouwen, op te slaan. Daarnaast is de bron en bijhorende energie-infrastructuur
in buurten kunnen makkelijker de benodigde schaal bereiken dan particuliere          ook sterk afhankelijk van de schaalgrootte die kan worden gerealiseerd.
woningeigenaren.                                                                     In elk scenario en bij elke infrastructuur zijn we in de energietransitie voorlopig
                                                                                     nog afhankelijk van fossiele bronnen. Geleidelijk zullen we eerst afscheid nemen
Bij een warmtenet komt er per gebouw of cluster van eengezinswoningen of             van kolen en daarna ook van aardgas. Deze uitfasering kost tijd en daarom is
kleinere gebouwen een afleverstation. Hier kan de temperatuur worden geregeld.       het tijdelijk gebruikmaken van fossiele bronnen noodzakelijk. Bij de keuze voor
De temperatuur van het net kan dus lokaal worden verlaagd als een gebouw             een nieuwe energie-infrastructuur is het wel belangrijk dat er voldoende en
daarvoor geschikt is. Bij de realisatie van een warmtenet is de schaalgrootte op     bewezen alternatieven beschikbaar zijn, zodat de fossiele bronnen zo snel als
wijkniveau veel minder gelimiteerd dan bij all-electric. Bij warmtenetten is juist   mogelijk uitgefaseerd kunnen worden. Belangrijk is dus dat door de keuze van een
een minimale schaal nodig. De schaal die nodig is, hangt sterk samen met de          alternatief voor aardgas per buurt op korte termijn minder fossiele brandstoffen
beoogde warmtebron. In de praktijk blijkt het organiseren van deze schaal zeer       nodig zijn en de afhankelijkheid ervan op de langere termijn zoveel als mogelijk
complex, omdat je te maken hebt met veel verschillende stakeholders. Ook voor        beperkt wordt.
woningcorporaties is het zeer moeilijk om deze schaal te realiseren. Niet alleen
vanwege de investeringen die dan gedaan moeten worden, maar ook omdat                4.3.1 Afhankelijkheid van fossiele bronnen
momenteel 70 procent van de huurders akkoord moet geven voor het ombouwen            Tijdens de energietransitie blijven we afhankelijk van fossiele bronnen. Een goed
van een individuele gasketel naar een collectieve warmtevoorziening.                 voorbeeld van deze afhankelijkheid is een woning die zonnepanelen heeft liggen op
                                                                                     het dak. Het grootste deel van de energie die wordt opgewekt door de panelen kan
2. Warmtenetten en corporatiebezit                                                   niet gelijktijdig worden gebruikt in de woning en wordt dus teruggeleverd aan het
                                                                                     elektriciteitsnet en elders gebruikt. Als het donker is of bewolkt en de panelen niet
Om een nieuw warmtenet in de bestaande buurten te kunnen realiseren is het           of nauwelijks elektriciteit produceren, wordt er elektriciteit uit het elektriciteitsnet
van essentieel belang dat vastgoed in het bezit van woningcorporaties wordt          gebruikt. Deze elektriciteit wordt opgewekt met een mix van bronnen, nu nog
aangesloten. Woningcorporaties (en VvE’s) moeten er dus in de planning rekening      circa 80% fossiel (aardgas en kolen). Dat neemt niet weg dat het goed is dat er
mee houden dat de grotere complexen met meergezinswoningen collectief                zonnepanelen op daken worden geplaatst. Al het relatief beperkt beschikbare
verwarmd gaan worden, indien nodig tijdelijk met een collectieve gasketel. Om        dakoppervlak in de Gemeente Vijfheerenlanden moet namelijk zoveel als mogelijk
desinvesteringen te voorkomen is het dus vaak niet verstandig om complexmatig        benut worden voor de productie van hernieuwbare elektriciteit.
individuele ketels te vervangen (“verketelen”). Ook moeten bestaande verouderde
collectieve verwarmingsinstallaties (blokverwarming) worden gemoderniseerd.          4.3.2 Gas
Een collectieve warmtevoorziening met een aanvoertemperatuur van maximaal            Op dit moment wordt het overgrote deel van de woningen in de Gemeente
70°C is zeer flexibel. Ook als het warmtenet er niet komt zijn er voldoende          Vijfheerenlanden verwarmd door middel van aardgas. Dit gebeurt op dit moment
alternatieven beschikbaar om de woningen duurzaam en betaalbaar te verwarmen.        in gasketels. Alternatieve warmteoplossingen gebruiken minder of geen (aard)
De investering in een collectieve warmtevoorziening bij grotere complexen is dus     gas voor verwarming. Hybride oplossingen gebruiken voor een gedeelte van
no-regret.                                                                           de warmtevraag elektriciteit en bij all-electric opties is er helemaal geen



                                                                                                                        Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving      43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>gasaansluiting meer aanwezig in de woning. Ook bij warmtenetten is er geen                  CE Delft geeft aan dat tot 2030 andere sectoren, zoals de industrie, de meerkosten
gasaansluiting meer aanwezig in de woning, maar deze opties gebruiken nog                   van groen gas ten opzichte vaan aardgas nog niet kunnen dragen. Daarentegen
wel (aard)gas voor het opwekken van warmte op piekmomenten in de winter.                    hebben ook deze sectoren voor 2030 een verduurzamingsopgave en is niet met
Een overzicht van het aardgasgebruik voor verschillende warmteoplossingen is                zekerheid te zeggen dat ze hiervoor geen gebruik zullen maken van groen gas. In
weergeven in figuur 9.                                                                      de periode na 2030 wordt met meer zekerheid verwacht dat de industrie groen gas
                                                                                            zal inzetten. Ook andere sectoren, zoals de transportsector, zullen gebruik willen
                                                                                            maken van het beperkte Nederlandse potentieel aan groen gas. Daarom zal naast
                                                                                            groen gas mogelijk ook waterstofgas of ander hernieuwbaar gas nodig zijn voor
                                                                                            de gebouwde omgeving om na 2030 in de vraag naar duurzaam gas te voorzien.
                                                                                            Het Klimaatakkoord verwacht voor 2050 een totale technische potentie van 419 PJ
                                                                                            groen gas, waarvan een nog onbekend aandeel ingezet kan worden in de gebouwde
                                                                                            omgeving. Wat waterstofgas betreft gaat het Klimaatakkoord uit van 120 PJ die
                                                                                            exclusief voor de gebouwde omgeving beschikbaar is in 2050.

                                                                                                                   2030              2050              Toelichting
                                                                                                                   Commitment        Potentie/
                                                                                                                   van partijen      Verwachting
                                                                                             Groen gas (PJ)        70                419               Tot 2030 voornamelijk toepasbaar
                                                                                                                                                       in gebouwde omgeving
                                                                                             Waterstof (PJ) -                        120               Toepasbaar in gebouwde
                                                                                                                                                       omgeving in 205010

Figuur 9: Gasvraag diverse warmteoplossingen voor een rijwoning met basisniveau isolatie.
                                                                                            Momenteel gebruikt de gebouwde omgeving in Nederland ca. 13,5 miljard m3 gas per
Grofweg zijn er twee vormen van hernieuwbaar gas: groen gas en groen                        jaar. Indien het verwachte aanbod van 2,2 miljard m3 groen gas in 2030 evenredig
waterstofgas. Groen gas is biogas dat is opgewaardeerd tot aardgaskwaliteit                 wordt verdeeld over Nederland zou gemiddeld gezien daarmee ongeveer 15% van
en groen waterstofgas wordt verkregen door water te splitsen met behulp van                 het totale Nederlandse aardgasverbruik kunnen worden verduurzaamd. Of en op
hernieuwbare elektriciteit.                                                                 hoeveel groen gas Vijfheerenlanden daadwerkelijk aanspraak kan maken zal met
                                                                                            het herijken van deze Transitievisie Warmte steeds opnieuw moeten worden
De productiepotentie voor biogas in Nederland is zeer beperkt. In het                       beoordeeld.
Klimaatakkoord committeert de groen gassector zich aan een productie van 70 PJ
Nederlands groen gas in 2030, wat neerkomt op 2,2 miljard m3 aardgasequivalent              Voor de periode na 2030 is de duurzaamheid van het gasnet naast groen gas
aan groen gas. Van deze 70 PJ kan “een substantieel deel worden ingezet in de               afhankelijk van de komst van waterstof. Volgens het Klimaatakkoord is er in
gebouwde omgeving”8 . De onderbouwing dat dit groen gas voornamelijk zal worden             2050 ruimschoots waterstof beschikbaar voor de gebouwde omgeving, maar die
ingezet in de gebouwde omgeving wordt geleverd door CE Delft9.                              verwachting is echter erg onzeker. Voor de productie van groen waterstofgas
                                                                                            zijn we sterk afhankelijk van technologische ontwikkelingen en grootschalige
8
    Klimaatakkoord (2019), Tekst Klimaatakkoord, Den Haag, 28 juni 2019
9
     E Delft (2018), Contouren en instrumenten voor een Routekaart Groen gas 2020-2050.
    C                                                                                       10
                                                                                                 Klimaatakkoord (2018), Achtergrondnotitie ten behoeve van de Sectortafel Gebouwde Omgeving




44        Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>productie van hernieuwbare elektriciteit en groene waterstof in het buitenland,         een groter aandeel van zonne-energie en windenergie. Het opslaan van energie en
zoals Noord-Afrika en het Midden-Oosten. In deze landen kan zon- en windenergie         in dit geval dus warmte is noodzakelijk. Bij de keuze voor de energie-infrastructuur
op land veel efficiënter geproduceerd worden dan in Nederland, wat het verlies bij      is het daarom nodig om meer rekening te houden met de (on)mogelijkheid om
de productie van waterstof deels kan compenseren. Ook is er daar, in tegenstelling      energie te bufferen en voor warmteopties te kiezen die een minimale impact
tot Nederland, voldoende ruimte. Omdat gas veel goedkoper is te transporteren           hebben op de gevraagde capaciteit van het elektriciteitsnet. Belangrijk daarbij is te
dan elektriciteit, kan het ook over lange afstanden worden getransporteerd via          vermelden dat voor het voeden van warmtepompen elektriciteit uit windenergie
pijpleidingen en met schepen. De productie van waterstof kan hierdoor mogelijk op       veel meer geschikt is dan zonne-energie, omdat in het stookseizoen het aanbod
de lange termijn in deze landen rendabel worden. Naar verwachting zal er pas na         van wind vele malen hoger ligt.
2035 op grotere schaal waterstof geproduceerd gaan worden.
                                                                                        De tweede factor die bepaalt of de elektriciteitsvoorziening verduurzaamd
Of deze productie van de grond komt en in hoeverre deze beschikbaar komt voor           kan worden is de impact op het net. Aardgasvrije warmteoplossingen doen
de gebouwde omgeving is onzeker. Vanuit energie-efficiëntie is het verstandiger         niet alleen een beroep op de duurzame opwek van elektriciteit, maar ook
om de industrie en de transportsector voorrang te geven voor gebruik van groen          op de transportcapaciteit van grote hoeveelheden elektriciteit. Omdat deze
gas en groene waterstof vanwege de hogere temperaturen die in die sectoren              transportcapaciteit beperkt is, is het van belang dat de capaciteitsvraag van de
nodig zijn. Waterstof wordt daarnaast ook gebruikt als grondstof voor bijvoorbeeld      warmteoptie zo laag mogelijk blijft. Deze impact heeft grote gevolgen voor de
kunstmest en kan in de toekomst een veel bredere toepassing krijgen als duurzame        snelheid waarmee we de transitie kunnen realiseren. Op veel plekken ontstaan nu
grondstof voor bijvoorbeeld plastic. Voor de voorziening van de gasvraag in de          al knelpunten op het elektriciteitsnet.
gebouwde omgeving zal daarom voorlopig nog aardgas nodig zijn.
                                                                                        Daarnaast is de impact op het elektriciteitsnet van belang omdat de gevraagde
In het algemeen is de conclusie dat het gasnet in de gebouwde omgeving zoveel           piekcapaciteit direct verband heeft met de gelijktijdigheidsvraag naar elektriciteit
mogelijk moet worden uitgefaseerd om een blijvende afhankelijkheid van fossiele         van het elektriciteitsnet. De momenten waarop de vraag naar piekcapaciteit het
brandstoffen te voorkomen, maar dat de resterende gasvraag in 2040 mogelijk             hoogst is (aan het begin en aan het eind van de dag, en in het stookseizoen),
wel duurzaam kan worden ingevuld met de kennis en verwachtingen van nu.                 zijn ook de momenten waarop er geen match met het aanbod van duurzame
Voorwaarde is wel dat er sterk wordt ingezet op hybride warmtepompen in                 elektriciteit is. Dit wordt versterkt bij de vraag naar energie die nodig is voor
combinatie met isolatie in buurten waar het gasnet blijft liggen.                       het opwekken van warmte voor ruimteverwarming, omdat deze vraag sterk
                                                                                        seizoensgebonden is. Bij een grotere ongelijktijdigheid is het (nog) lastiger om vraag
4.3.3 Elektriciteit                                                                     naar elektriciteit en aanbod van (duurzame) elektriciteit op elkaar af te stemmen.
Net als in alle sectoren gaat ook in de gebouwde omgeving elektriciteit een nog
grotere rol spelen. Met name voor het opwekken van warmte met warmtepompen              Technieken die ongelijktijdigheden in elektriciteitsvraag en -aanbod op grote schaal
in woningen, gebouwen en buurten zal de vraag naar elektriciteit stijgen. Deze          kunnen overbruggen zijn kostbaar of gebaseerd op fossiele energie, bijvoorbeeld
elektriciteit moet dan wel verduurzaamd (kunnen) worden. Zon en wind zijn               gascentrales die snel bij kunnen springen. Bij grotere ongelijktijdigheid wordt
daarvoor de meest logische bronnen voor Nederland op dit moment. Dit is een             er dus meer afhankelijkheid gecreëerd van fossiele energie, ook op de lange
grote opgave. De huidige elektriciteitsmix in Nederland bestaat namelijk nog voor       termijn. Dit heeft dus een grote impact op zowel de toekomstbestendigheid
circa 80 procent uit fossiele bronnen.                                                  als de duurzaamheid van de oplossing. Om een blijvende afhankelijkheid van
                                                                                        fossiele energie te voorkomen is het daarom van belang om voor aardgasvrije
Nu is elektriciteit altijd beschikbaar, omdat kolen-, gas en kerncentrales het gehele   warmteoplossingen te kiezen, die een zo laag mogelijke impact hebben op de
jaar door kunnen leveren op basis van de vraag. Maar in de toekomst zal het             capaciteitsvraag van het elektriciteitsnet.
elektriciteitsaanbod veel minder constant en ook deels seizoenafhankelijk zijn door



                                                                                                                          Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving     45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>In figuur 10 is voor de meest voorkomende warmteoplossingen voor bestaande                              gebouwen in het landelijk gebied die moeilijk op een andere manier te
woningbouw de vraag naar elektriciteit voor ruimteverwarming in kWh per jaar                            verduurzamen zijn, zeker als de biomassa afkomstig is van eigen erf of bedrijf.
weergegeven.
                                                                                                        4.3.4 Restwarmte
                                                                                                        Het bedrijfsleven kent vele soorten processen waar warmte ontstaat of overblijft
                                                                                                        waar op dit moment nog geen goede toepassing voor is. Deze ‘overgebleven’ warmte
                                                                                                        uit productieprocessen wordt restwarmte genoemd. Er zijn vele verschillende
                                                                                                        soorten van restwarmte met ook verschillende temperaturen. Dit kan bijvoorbeeld
                                                                                                        restwarmte zijn uit aan afvalverbrandingsinstallatie, energiecentrales of de
                                                                                                        (chemische) industrie zoals de glasfabriek. Het voordeel van deze hoge temperatuur
                                                                                                        restwarmte is dat er geen warmtepomp nodig is om de warmte naar het juiste
                                                                                                        temperatuurniveau te brengen om de gebouwde omgeving te kunnen verwarmen. Er
                                                                                                        is ook restwarmte beschikbaar van lagere temperatuur. Denk daarbij bijvoorbeeld aan
                                                                                                        restwarmte uit datacenters, koel- en vrieshuizen of ijsbanen.

                                                                                                        Een mogelijk nadeel van restwarmte is de beschikbaarheid. Restwarmte is niet overal
                                                                                                        in significante hoeveelheden beschikbaar en het is soms onzeker hoe lang de warmte
                                                                                                        beschikbaar blijft. Ook dient een restwarmtebron voldoende warmtepotentieel te
Figuur 10: Elektriciteitsvraag diverse warmteoplossingen voor een rijwoning met basisniveau isolatie.   hebben om een aansluiting op het warmtenet aantrekkelijk te maken.

Uit de grafiek kan worden afgeleid dat zowel bij een middentemperatuur                                  Omdat restwarmte een relatief goedkope bron is, is het nuttig om daar
warmtenet met een mix van diverse warmtebronnen als bij een all-electric                                waar mogelijk en haalbaar deze bron te benutten voor de ontwikkeling van
oplossing met een mix van individuele oplossingen, elektriciteit een belangrijke                        warmtenetten. Het is dan wel van belang dat er voldoende alternatieve duurzame
energiebron zal zijn voor de warmtevoorziening. De impact op het elektriciteitsnet                      warmtebronnen op beschikbaar zijn, zodat de leveringszekerheid van warmte kan
is sterk gecorreleerd aan het totale elektriciteitsgebruik van de warmteoptie.                          worden gegarandeerd voor een zeer lange tijd.
Bij warmtepompen die (gedeeltelijk) gebaseerd zijn op de buitentemperatuur
(luchtwarmtpompen en aquathermie) wordt dit extra versterkt doordat in de                               4.3.5 Energie uit bodem (bodemwarmte) en diepere aardlagen (geothermie)
winter, wanneer de warmtevraag het hoogst is, de efficiëntie van deze technieken                        De bodem en diepere aardlagen kunnen als warmtebron dienen. Bodemwarmte
lager is dan in de zomer.                                                                               is warmte die van de zon komt en de bodem in trekt tot enkele honderden
                                                                                                        meters. Boor je naar diepere aardlagen, dan spreken we over aardwarmte, ook wel
INDIVIDUELE BIOMASSA                                                                                    geothermie genoemd. Deze warmte komt uit de hete kern van de aarde.
Strikt gezien is individuele biomassa een variant van all-electric omdat er in
principe alleen een elektriciteitsnet in de buurt nodig is. Op dit moment wordt er                      Bron                                     Diepte              Temperatuur
in Nederland in veel woningen al gebruikt gemaakt van biomassa voor verwarmen.                          Bodemlussen of WKO                       Tot 250 meter       10 - 15 °C
In de vorm van houtkachels en open haarden wordt al houtachtige biomassa
                                                                                                        Ondiepe geothermie                       250-1000 meter      20 - 40 °C
gebruikt voor verwarmen van gebouwen. De bestaande open haarden zijn vaak
niet erg efficiënt en stoten ook veel stoffen uit, zoals fijnstof. Desalniettemin                       Diepe geothermie                         1-4 kilometer       40 - 100 °C
kan individuele biomassa een lokale maatwerkoplossing zijn voor bijvoorbeeld                            Ultradiepe geothermie                    4-6 kilometer       100 - 180 °C



46      Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Hoe dieper je boort naar warmte, hoe hoger de temperaturen zijn die je uit de aarde   Vervolgens wordt de warmte op een later moment met warmtepompen opgehoogd
kan onttrekken. Als vuistregel kan aangenomen worden dat ongeveer voor elke           voor het warmtenet. Via dezelfde bron kan ook gekoeld worden, maar dit is
kilometer de temperaturen oplopen met circa 30 °C.                                    niet noodzakelijk. Wanneer er zonder WKO-bron warmte uit oppervlaktewater
                                                                                      gewonnen wordt, vraagt dit in de winter meer elektriciteit en kan er minder
Diepe geothermie is in potentie een zeer duurzame bron omdat het gebouwen             warmte benut worden.
via een warmtenet direct kan verwarmen zonder de tussenkomst van een
warmtepomp. Afhankelijk van de noodzakelijke aanvoertemperatuur is het voor           4.3.7 Zonthermie
middeldiepe en ondiepe geothermie wel noodzakelijk om nog een warmtepomp te           Door middel van zonnecollectoren kan zonne-energie ook direct in warmte
gebruiken om de temperatuur te verhogen. Voor bodemlussen of WKO’s is altijd een      worden opgezet. Tot nu toe heeft deze bron nauwelijks een rol gehad in de
warmtepomp noodzakelijk. Of de bodem en aardlagen ook geschikt zijn om warmte         warmtetransitie. Dit komt voornamelijk doordat de opwek van warmte uit deze
uit te winnen hangt sterk af per locatie.                                             bron het laagst is in de periode dat de warmtevraag het hoogst is (in de winter).
                                                                                      Voor het succesvol toepassen van zonthermie als warmtebron is het dus in de
Geothermie wordt in het buitenland al heel lang toegepast voor verwarming, zeker      meeste gevallen noodzakelijk om veel warmte op te kunnen slaan. Dit wordt
in vulkanische gebieden zoals IJsland. In Nederland is het gebruik als warmtebron     bijvoorbeeld al gedaan in grote watercontainers die in de grond worden ingegraven
relatief nieuw, maar toch zijn er al verschillende succesvolle projecten. De meeste   in Denenmarken.
projecten leveren warmte aan glas- en tuinbouw, maar er worden bijvoorbeeld ook
470 appartementen in Pijnacker-Noord verwarmd op basis van geothermie.                Voor het verwarmen van zonthermie is relatief veel ruimte nodig voor een groot
                                                                                      oppervlak van collectoren (dit kan eventueel ook op daken van gebouwen) en voor
4.3.6 Aquathermie                                                                     de warmteopslag die noodzakelijk is. Het voordeel van zonthermie is dat er zeker
Ook water kan een potentieel zeer grote bron van warmte zijn. Thermische energie      in de zomer hoge temperaturen mee opgewekt kunnen worden. Maar het opslaan
uit water, ook wel aquathermie genoemd, kan in theorie een groot deel van de          van deze temperaturen voor periodes van enkele maanden is wel een uitdaging. Er
gebouwen van warmte voorzien. Aquathermie kan uit verschillende waterbronnen          bestaat ook de mogelijkheid om zonthermie te combineren met warmtepompen om
komen: oppervlaktewarmte (TEO, Thermische Energie uit Oppervlaktewater),              de temperaturen op te hogen, maar dit vraagt wel extra elektriciteit.
afvalwater (TEA, Thermische Energie uit Afvalwater) en drinkwater (TED,
Thermische Energie uit Drinkwater).                                                   In Denenmarken bestaan er sinds enige jaren warmtenetten die voor een deel
                                                                                      op basis van zonthermie draaien. Een voorbeeld is bijvoorbeeld te vinden in de
Voor warmtenetten waar ook oudere woningen aangesloten moeten worden is het           plaats Gram in zuidoost Denenmarken. Hier wordt een oppervlak van 45.000
noodzakelijk dat de aanvoertemperatuur wel opgehoogd wordt van tussen de 5 ⁰C         m2 zonnecollectoren gecombineerd met 120.000 m3 verwarmd wateropslag.
en 25 ⁰C naar maximaal 70 ⁰C. Om aquathermie als warmtebron te benutten dient         Gecombineerd levert deze centrale aan circa 1.200 aansluitingen warmte. Dat is
de temperatuur in bijna alle gevallen flink verhoogd te worden door middel van een    circa 40 m2 aan zonnecollectoren en 100 m3 opslag per aansluiting. Zonthermie
warmtepomp. Er is bij de inzet van warmtepompen dus ook op termijn voldoende          dekt hierbij ongeveer 60% van de warmtebehoefte af, de rest wordt geleverd via
duurzame elektriciteit nodig. Een voordeel van aquathermie is dat het op een          warmtekrachtkoppelingen en boilers op basis van gas en elektriciteit.
kleinere schaal kan worden toegepast dan bij andere potentiële bronnen voor
warmtenetten, zoals bij restwarmte en geothermie.                                     4.3.8 Biomassa en groen gas
                                                                                      Biomassa is een containerbegrip dat vele potentiële vormen van energie omvat.
Oppervlaktewater is in de zomer veel warmer dan in de zomer. De warmte in             Onder biomassa vallen bijvoorbeeld hout, mest, rioolslib, zeewier, GFT en algen.
het water uit de zomer kan onttrokken worden en tijdelijk opgeslagen in WKO-          Biomassa kan daarnaast is vele soorten energiedragers voorkomen: vaste
bronnen. Dit kan lokaal ook voordelen hebben voor waterkwaliteit en hittestress.      brandstoffen zoals resthout, vloeibaar zoals in biobrandstoffen of gasvorming zoals



                                                                                                                       Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving   47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>bij groen gas. Energie uit biomassa is chemische energie die in de materialen zit,    4.4 Afwegingen bij warmtebronnen
die omgezet kan worden in hoge temperatuur warmte of elektriciteit. Een speciaal      Er zijn vele vormen van warmtebronnen beschikbaar om woningen te verwarmen.
soort biomassa energiedrager is groen gas. Dit kan gebruikt worden als alternatief    Een randvoorwaarde voor het toepassen van een warmtebron is de beschikbaarheid
voor aardgas.                                                                         van die bron in een gebied. Maar de wél aanwezige warmtebronnen zijn niet zomaar
                                                                                      uitwisselbaar, elke bron heeft eigen karakteristieken. Ze verschillen bijvoorbeeld
Sommige vormen van biomassa, zoals houtverbranding, staan de laatste jaren            qua temperatuurniveaus, de prijs van warmte, de volwassenheid van de techniek
onder discussie. Bij specifieke situaties en toepassingen worden vraagtekens          (marktgereedheid) en het aantal aansluitingen die nodig zijn (schaal). Om een goede
gezet of de biomassa wel als duurzaam gezien kan worden. Er is ook veel politieke     keus te kunnen maken tussen de verschillende aanwezige warmtebronnen is het
discussie over bepaalde vormen van biomassa. Het is belangrijk om altijd te           belangrijke om deze aspecten goed mee te wegen.
specificeren welke vorm van biomassa bedoeld wordt en waar deze vandaan komt.
Ook is het belangrijk om te overwegen of biomassa in een andere toepassing niet       Een aantal mogelijke overwegingen zijn bijvoorbeeld:
meer waarde heeft.                                                                    •	Schaal: het aantal woningen of woningequivalenten (WEQ) dat verwacht wordt
                                                                                         aan te sluiten om de bron rendabel te kunnen exploiteren.
Op dit moment wordt er al een significante hoeveelheid biomassa toegepast in          •	Warmtekosten: de variabele kosten van warmte die uit de bron gewonnen kan
Nederland, voornamelijk uit reststromen die geen duidelijke andere functie hebben.       worden.
Maar biomassa, zeker uit reststromen, is niet onbeperkt beschikbaar. Daarom           •	Marktgereedheid: de mate waarin er op dit moment al met succes commerciële
moet er zuinig mee omgesprongen worden. Als dezelfde biomassa beter ingezet              systemen worden geëxploiteerd.
kan worden als grondstof, kan het misschien beter niet ingezet worden voor            •	Tijdlijn voor toepassing: de indicatieve tijdlijn voor de inzet van de warmtebron.
verwarming van woningen.
                                                                                      4.4.1 Technisch potentieel warmtebronnen
De verwachting is dat de komende decennia er meer biomassa beschikbaar komt           Een randvoorwaarde voor de keuze van een collectieve warmtebron is het
voor het verduurzamen van alle sectoren. Zo verwacht het Planbureau voor de           beschikbaar potentieel van de warmtebron. Er zijn verschillende vormen van
Leefomgeving (PBL) dat de komende decennia er veel meer groen gas beschikbaar         potentiëlen te onderscheiden:
komt. Maar dit zal waarschijnlijk veel minder zijn dan de huidige aardgasvraag        • Theoretisch potentieel: de theoretische hoeveelheid energie die gewonnen kan
in Nederland. Dat betekent dat groen gas voorlopig schaars is en zuinig ingezet           worden op basis van het maximale hoeveelheid warmte die aanwezig is.
moet worden. Ook andere sectoren zoals industrie, mobiliteit en back-up voor de       • Technisch potentieel: het deel van het theoretisch potentieel dat rekening
elektriciteitsvoorziening zullen een beroep doen op een gedeelte van de biomassa          houdend met technisch en praktische limitaties gewonnen kan worden, zoals
en groen gas.                                                                             de beschikbare technieken, voldoende vermogen van de warmtebron en afstand
                                                                                          tot gebouwen.
Voor de gebouwde omgeving betekent dit dat er waarschijnlijk ook een beperkte         • Economisch potentieel: het gedeelte van het theoretisch potentieel dat
hoeveelheid biomassa en groen gas beschikbaar komt, maar dat dit zo zuinig                kosten-effectief kan worden gerealiseerd.
mogelijk ingezet moet worden. De meeste warmtenetten zullen groen gas nodig
hebben voor piekvoorzieningen in de winter. En biomassa of groen gas inzet kan        Het theoretisch potentieel wordt vaak geschat op basis van potentiekaarten.
interessant zijn voor woningen die echt geen goed alternatief hebben. Maar het        Dit zijn kaarten die aangeven welke orde van grootte aan warmte zich bevinden
devies blijft om waar we biomassa en groen gas inzetten, dit altijd zo efficiënt en   in de ondergrond, aanwezig is als restwarmte en zich bevindt in bijvoorbeeld
effectief mogelijk moet.                                                              oppervlaktewater. De vertaalslag naar economisch potentieel dient in de
                                                                                      vervolgfase nog gemaakt te worden.




48    Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>4.4.2 Warmteopslag                                                                               Een ander belangrijk aspect, dat meegenomen moet worden, is dat ook aan de
Warmteopslag wordt meestal geassocieerd met warmte- koudeopslag in de                            bronzijde veel gaat veranderen. Nu is elektriciteit altijd beschikbaar, omdat kolen-
bodem (WKO-bronnen). Echter worden er in WKO-bronnen, op circa 50-250 meter                      en gascentrales het gehele jaar door kunnen leveren op basis van de vraag. Maar in
diepte, temperaturen van maar 10-25ºC opgeslagen. Er is dus aanvullend een                       de toekomst is het aanbod van zonne-energie en windenergie veel minder constant
warmtepomp nodig om gebouwen en woningen met deze brontemperatuur te                             en ook deels seizoen afhankelijk.
kunnen verwarmen. Warmteopslag, waarmee direct kan worden verwarmd met
temperaturen tussen de 40ºC en 90ºC, wordt echter nog weinig toegepast.                          Het vierde voordeel dat een warmtepomp in combinatie met warmteopslag
                                                                                                 biedt, is de mogelijkheid voor vraagsturing. Wanneer de elektriciteitsprijs laag is
De vraag naar warmte voor het verwarmen van gebouwen en woningen is zeer                         of er overschotten zijn van (zelf) opgewekte hernieuwbare elektriciteit kan de
seizoensgebonden. De vraag naar warmtapwater is het gehele jaar vrij stabiel                     warmteopslag gevuld worden voor gebruik op een later moment. Op momenten dat
en heeft pieken in ochtend- en avonduren. Ruimteverwarming heeft echter een                      er een piek is in de elektriciteitsvraag wordt (ook) warmte vanuit de warmteopslag
enorme dip in de zomer en een zeer hoge piekvraag op koude dagen. Daarom                         geleverd. Opslag is dus noodzakelijk om de elektriciteit, die een warmtepomp
moet bij de keuze van de warmteoptie rekening gehouden worden met de impact                      gebruikt, CO2-neutraal op te kunnen wekken.
op het elektriciteitsnet. Bij collectieve warmteoplossingen is de impact op het
elektriciteitsnet veel lager dan bij individuele all-electric oplossingen (zie elektriciteit).   De ontwikkelingen op het gebied van warmteopslag staan niet stil. Om
                                                                                                 warmteopslag in woningen in combinatie met warmtepompen toe te kunnen
Warmteopslag maakt het mogelijk om het benodigde piekvermogen van een                            passen moet echter nog wel een grote sprong gemaakt worden. Voor een
warmteopwekker, zoals een warmtepomp, verder te verkleinen. Ook kan er meer                      waterbuffer is er simpelweg geen ruimte en compacte technieken, die breed
warmte uit dezelfde warmtebron worden benut. Een traditionele gasketel is een                    toepasbaar zijn in woningen, zijn nog niet marktrijp.
goedkope technologie waarbij het gebruikelijk is om het benodigde ketelvermogen
te dimensioneren op de piekwarmtevraag voor ruimteverwarming en/of warm                          Bij een collectieve oplossing voor een gebouw of bij een warmtenet kan
tapwater. Het huidige gasnet heeft hiervoor voldoende capaciteit.                                met de huidige stand van de techniek wel al warmte opgeslagen worden.
                                                                                                 Grote buffervaten boven of ondergronds gevuld met warm water kunnen als
Het huidige elektriciteitsnet heeft echter deze capaciteit bij lange na niet. In het             warmtebatterij dienen. Bij warmtenetten wordt deze techniek al toegepast, zo
geval van de overstap van een gasketel naar warmtepompen moet de capaciteit                      ook bij de Diemer Centrale. Er worden ook nieuwe compactere warmtedragers
van het huidige net dus verhoogd worden. Als dit voorkomen of beperkt kan                        dan water uitgetest en ontwikkeld, zoals phase change materials (PCM’s) en
worden, bespaart dat veel geld voor de maatschappij. Ook is de investering in                    thermochemische warmtebatterijen.
een warmtepomp relatief hoog, dus hoe kleiner de warmtepomp, hoe beter de
businesscase. Daarnaast werkt een warmtepomp het meest optimaal wanneer                          4.5 Duurzaamheid van de warmteopties
deze continu kan draaien en is de technologie minder geschikt om in een                          Het onderzoeksbeeld heeft de aardgasvrije warmteopties per buurt bepaald op
korte tijdspanne een grote hoeveelheid water te verwarmen. Daarom worden                         basis van laagste maatschappelijke kosten. Vervolgens is het belangrijk om te
warmtepompen die nu al toegepast worden in woningen gecombineerd met een                         toetsen of deze warmteopties ook daadwerkelijk leiden tot een CO2-neutrale
boilervat van circa 150 liter om warm tapwater voor één dag op te slaan.                         eindsituatie.

Door een warmtepomp te combineren met warmteopslag voor niet alleen warm                         Bij de keuze voor een warmteoptie is het van belang dat deze op korte termijn CO2
tapwater maar ook ruimteverwarming kan de warmtepomp (nog) kleiner uitgevoerd                    bespaart en dat deze op lange termijn de hoogste kans geeft op een CO2-neutrale
worden, kan deze meer draaiuren maken en hoeft het elektriciteitsnet dus minder                  energievoorziening. Bij de keuze voor een warmteoptie spelen daarom twee
verzwaard te worden.                                                                             aspecten een belangrijke rol: de efficiëntie van de warmteoptie en de mogelijkheid



                                                                                                                                  Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving    49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>                                                                        om de energiebron te verduurzamen. Op basis van inzicht in deze twee aspecten
                                                                        kunnen we toetsen of het onderzoeksbeeld daadwerkelijk leidt tot een CO2-
                                                                        neutrale warmtevoorziening.

                                                                        4.5.1 De efficiëntie van de warmteoptie
                                                                        Hernieuwbare energie is schaars, daarom is het belangrijk deze zo efficiënt
                                                                        mogelijk in te zetten. Hoe efficiënter de warmteoptie is, hoe minder energie er
                                                                        nodig is en dus hoe minder duurzame bronnen er nodig zijn. De efficiëntie van een
                                                                        warmteoptie heeft zowel invloed op de CO2-uitstoot op de korte termijn als op de
                                                                        langere termijn. De volgende onderdelen uit de warmteketen hebben invloed op de
                                                                        efficiëntie van de oplossing:
                                                                        •	 De energievraag van de gebouwen. Hoe lager de vraag, hoe efficiënter de
                                                                            oplossing. Er is echter een verschil tussen het energetische optimum (hoeveel
                                                                            van de energievraag kan maximaal bespaard worden) en het economische
                                                                            optimum (bij welke mate van energiebesparing wegen de kosten die de
                                                                            gebouweigenaar maakt, op tegen de opbrengsten voor de eigenaar of huurder).
                                                                            Het optimum verschilt per bouwjaar, woningtype en het moment waarop het
                                                                            gebouw is of wordt verbeterd11 .
                                                                        •	 Het temperatuurniveau waarmee het gebouw comfortabel verwarmd kan
                                                                            worden. Hoe lager de temperatuur, hoe efficiënter de oplossing. Ook hier is een
                                                                            verschil tussen het energetische optimum en het economische optimum. Het
                                                                            optimum verschilt ook hier per bouwjaar, woningtype en het moment waarop
                                                                            het gebouw is of wordt verbeterd12 .
                                                                        • De verliezen van energie, waaronder de energie die nodig is tijdens transport.
                                                                            Bij transport van warmte, elektriciteit en gas gaat er energie verloren en kan
                                                                            aanvullende energie nodig zijn. Bijvoorbeeld in de vorm van transportpompen.
                                                                        • De efficiëntie van de opwek van warmte en de hoeveelheid energie in de vorm
                                                                            van gas, elektriciteit of andere energiedragers (afval of biomassa), die daarbij
                                                                            nodig zijn.
                                                                        11
                                                                           De meeste bestaande woningen, gebouwd voor 1990, hebben een warmtevraag voor ruimteverwarming
                                                                           van circa 95 kWh/ m2. Het economisch optimum ligt voor de meeste van deze woningen ergens tussen de
                                                                           65-80 kWh/m2. De meeste bestaande woningen, gebouwd na 1990, hebben een gemiddelde warmtevraag
                                                                           voor ruimteverwarming van 45 kWh/m2. Bij zeer goed geïsoleerde nieuwbouwwoningen is een
                                                                            gemiddelde warmtevraag voor ruimteverwarming van 25 kWh/m2 haalbaar.
                                                                        12
                                                                            De meeste bestaande woningen en gebouwen, gebouwd voor 1990, hebben op de koudste dagen een
                                                                            temperatuur nodig van 80-90 °C om comfortabel warm te worden. Het economisch optimum ligt voor de
                                                                            meeste van deze woningen op 70°C of lager. De meeste bestaande woningen, gebouwd na 1990, kunnen
                                                                            al verwarmd worden met 70°C of lager. Om met 40°C verwarmd te kunnen worden moeten in de meeste
                                                                            gevallen alle radiatoren vervangen worden. Bij nieuwbouwwoningen is een temperatuur van 40°C de
                                                                            standaard.




50   Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>In figuur 11 is de CO2-uitstoot van een gasketel vergeleken met de CO2-                            onderzoeksbeeld kunnen we dan concluderen dat alle warmteopties, zowel gasnet
uitstoot van individuele warmteopties (all-electric) en collectieve oplossingen                    hybride, all-electric als een middentemperatuur warmtenet al leiden tot CO2-
(middentemperatuur warmtenet), op basis van landelijke kentallen van                               besparing, zelfs met de huidige niet-duurzame elektriciteitsmix. Als we naar 2030
verschillende warmtebronnen13 . De CO2-uitstoot van deze warmteopties is                           kijken, wanneer CO2-uitstoot van elektriciteit flink zal dalen, zien we dat het gat
uitgedrukt in de hoeveelheid CO2 die jaarlijks wordt uitgestoten om een woning                     van alle alternatieve opties nog een stuk groter wordt. In 2030 zullen alternatieven
te voorzien van ruimteverwarming en warm tapwater. Hierbij zijn een aantal                         dan tussen de 25% en 75% minder CO2-uitstoot hebben dan een gasketel. Dit
uitgangspunten 14 aangenomen voor een gemiddelde rijwoning met basisniveau                         gat zal na 2030 nog groter worden, omdat de CO2-uitstoot van elektriciteit naar
isolatie. De vergelijking is gemaakt voor 2020 en 2030. Tussen 2020 en 2030 is                     verwachting nog verder zal dalen.
aangenomen dat de CO2-uitstootfactor van elektriciteit met circa 65% daalt, in lijn
met berekeningen van het PBL. De uitstootfactor voor (aard)gas is gelijk gehouden.




                                                                                                   13
                                                                                                      Om de systeemefficiëntie van de verschillende verwarmingstechnieken met elkaar te kunnen
                                                                                                      vergelijken zijn deze omgerekend naar de CO2-uitstoot per woning (106 m2 GBO) per jaar voor
                                                                                                      ruimteverwarming (62 kWh/m2) en warm tapwater (2.350 kWhth). Voor de uitstoot van aardgas is
Figuur 11: Huidige CO2-uitstoot van verschillende warmteopties voor een gemiddelde rijwoning met      aangenomen 1,89 kg per m3, voor elektriciteit 0,475 kg per kWh (https://www.co2emissiefactoren.
een warmtevraag van 62 kWh/m2                                                                          nl/).
                                                                                                   14
                                                                                                       Rendementen: Gasketel 87%, transportverlies warmtenet 20%; SCOP’s: hybride-ventilatie 4,
                                                                                                       hybride-buitenlucht 3.8, luchtwarmtepomp 2,6, bodemwarmtepomp 3,6, aquathermie 3.2; Aandeel
Uit de grafiek kan worden afgeleid dat met uitzondering van infraroodpanelen
                                                                                                       (aard)gas: hybride-ventilatie 62%, hybride-buitenlucht 35%, warmtenet 20% voor piekvoorziening;
alle aardgasvrije warmteopties met de technieken van vandaag al leiden tot                             elektriciteitsgebruik pompenergie warmtenet: 6 kWh per GJ, plus 5% van warmteopwek voor
minder CO2-uitstoot ten opzichte van de huidige gasketel. Op basis van het                             geothermie.




                                                                                                                                           Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving                 51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>E Koeling
BIJLAGE

          Hitte in en rond gebouwen is een belangrijk onderwerp. Goed geïsoleerde woningen   Het eigenaarschap van deze maatregelen kan erg wisselen. Zonwering en
          hebben een lagere warmtevraag, maar raken ook moeilijker warmte kwijt in de        vegetatiedaken (groene daken) zal op (grotendeels) initiatief en rekening zijn van
          zomer. Daarnaast veroorzaakt klimaatverandering steeds intensere hittegolven.      de gebouweigenaar, terwijl openbaar groen of water in de wijk bij de gemeente
          Ook werken we steeds meer thuis. Deze effecten zorgen ervoor dat de komende        ligt. Het voorkomen van warmteoverlast is een onderdeel van een ‘aanpak
          decennia steeds meer behoefte is om warmteoverlast of ‘hittestress’ in woningen    klimaatadaptatie’, waar veel partijen bij betrokken kunnen en moeten zijn.
          te voorkomen.
                                                                                             2: Het actief koelen van gebouwen en/of ruimtes om warmte kwijt te raken
          VOORKOMEN VAN WARMTEOVERLAST                                                       Wanneer het een gegeven is dat gebouwen en woningen te veel opwarmen, kan
          Niet iedereen ervaart dezelfde temperatuur als warmteoverlast. Dit kan per         het noodzakelijk zijn om door actieve koeling warmte te onttrekken. We noemen
          leeftijdsgroep en persoon sterk verschillen 15 . Ook is het afhankelijk van de     deze ‘vraag’ naar het onttrekken van warmte ook wel de ‘koudevraag’. Het
          specifieke functie van het gebouw of een ruimte. Om de gebouwde omgeving voor      energiegebruik dat hiervoor nodig is, verschilt sterk per maatregel en of het hele
          iedereen in de toekomst comfortabel en leefbaar te houden, is het belangrijk om    gebouw, of alleen een slaapkamer en/of werkkamer gekoeld wordt.
          hittestress te voorkomen of in ieder geval de mogelijkheden te bieden om deze te
          verminderen.                                                                        Energiegebruik                Werking                           Voorbeelden
                                                                                              Zeer hoog                     (Omgevings)energie                Mobiele airco met slang door
          Er zijn twee manieren om dit te doen:                                               energiegebruik                gebruiken voor een                geopend raam
          1. Voorkomen dat gebouwen verregaand opwarmen;                                                                    koelproces
          2. Actief koelen van gebouwen en/of ruimtes om warmte kwijt te raken.               Hoog energiegebruik                                        Lucht-lucht warmtepomp
                                                                                                                                                         (airco) of lucht-water
          1: Voorkomen dat gebouwen verregaand opwarmen                                                                                                  warmtepomp
          ‘Voorkomen is beter dan genezen’. Dit geldt ook in veel gevallen voor warmte­       Laag energiegebruik           Koude verplaatsen            Ventilator, bodemkoeling,
          overlast: het voorkomen van veel warmte is vaak beter dan het massaal actief                                                                   opslag van koude
          gaan koelen van gebouwen. Voorkomen kan door beschaduwing, reflectie van
                                                                                              Ventilatie                    Ventileren met koelere lucht Nachtventilatie, ventilatoren
          zonnestralen, verdamping en ventilatie. Dit soort maatregelen worden ook wel
          ‘klimaatadaptieve maatregelen’ genoemd.
                                                                                             Vanzelfsprekend ligt de voorkeur voor de opties met een laag energiegebruik,
          Principe     Werking                         Voorbeelden                           alleen zijn deze niet altijd toepasbaar of voldoende om tot de benodigde
          Beschaduwing Voorkomen directe zoninstraling Bomen, hoge gebouwen,                 koelbehoefte te komen. Kosten, ruimtegebruik en inpasbaarheid in de bestaande
                                                       zonwering                             gebouwde omgeving zijn ook belangrijke factoren voor de haalbaarheid.
          Reflectie    Reflecteren van zoninstraling   Lichte kleuren of groen op
                                                       daken, gevels en in straten
          Verdamping   Verkoeling door                 Meer groen en water rond
                       waterverdamping                 gebouwen, groene daken
                                                                                             15
                                                                                                  https://www.koelebuurt.nl/publicaties/gedrag-van-bewoners-heeft-grote-invloed-op-de-
          Ventilatie   Ventileren met koelere lucht    Nachtventilatie, ventilatoren               binnentemperatuur-dit-blijkt-uit-eerste-verkennende-metingen-in-bestaande-woningen




          52    Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>WARMTEVRAAG IS DOORSLAGGEVENDE FACTOR VOOR DE WARMTETRANSITIE                             KOUDEVRAAG BIJ NIEUWBOUW
De keuze voor een duurzame warmte-infrastructuur (gasnet, warmtenet, all-electric)        Koudevraag heeft wél invloed op de keuze van de warmtevoorziening bij nieuw­
wordt voor de bestaande bouw bepaald aan de hand van de warmtevraag, niet de              bouw. In nieuwbouw is het voorkomen van warmteoverlast al standaard bij
koudevraag. Met een Cv-ketel (gasnet) of een warmtenet kan geen koude geleverd            utiliteitsbouw, zoals kantoren. Hier wordt actieve koeling vrijwel altijd toegepast.
worden. Bij all-electric kan een warmtepomp vaak wel koude leveren, maar all-electric     Vanaf 2021 is het ook standaard voor woningbouw in de vernieuwde BENG eisen.
vereist goede isolatie (landelijke streefwaarden, zie bijlage C). De mogelijkheden voor   Er is een wettelijke eis die een limiet stelt aan hoge temperaturen in de zomer
isolatie en duurzame alternatieven voor de warmtevraag zijn dus leidend.                  in woningen (de zogenaamde TO-juli indicator). Deze indicator houdt echter geen
                                                                                          rekening met het al dan niet aanwezig zijn van klimaatadaptieve maatregelen in
INVULLING KOUDEVRAAG VOOR DE BESTAANDE BOUW                                               de omgeving. Ook houdt het geen rekening met toenemende hittestress door
De Transitievisie Warmte geeft per wijk een voorkeursoptie voor bestaande                 klimaatverandering. Het is bij nieuwbouw daarom nuttig om hier extra aandacht
gebouwen. Bij toenemende isolatie wordt het interessant om ook naar koude te              aan te besteden, met name bij hoogbouw. Hier kunnen slimme keuzes gemaakt
kijken. Per voorkeursoptie geven we een aantal zaken waar op gelet moet worden            worden, zoals aandacht voor windcorridors tussen gebouwen en de oriëntatie van
in relatie tot koudevraag.                                                                straten.

All-electric: Bij all-electric worden woningen verwarmd met een lage temperatuur.
Woningen moeten daarvoor wel voldoende zijn geïsoleerd. Hierdoor kan de
koudevraag dus hoger zijn. Met klimaatadaptieve maatregelen kan de koudevraag
verder verlaagd worden. Een individuele all-electric oplossing met bodem
gekoppelde warmtepomp biedt ook de mogelijkheid om te koelen.

Warmtenet: Een warmtenet kan alleen warmte leveren. Actieve koeling is mogelijk
met individuele koude oplossingen (airco’s). Aandacht voor klimaatadaptieve
maatregelen is dus wenselijk. Omdat bij de aanleg van een warmtenet de straat
opengaat, is dit een logisch moment om klimaatadaptieve maatregelen te nemen,
waarmee de koudevraag kan worden beperkt en de leefomgeving kan worden
verbeterd.

Gasnet: Woningen waar een duurzaam gasnet wordt voorzien, zijn voornamelijk
oudere woningen. In deze woningen blijft de warmte minder hangen in de zomer.
Individuele koude-oplossingen en klimaatadaptieve maatregelen zijn logische
stappen voor deze wijken.

Bronnet: Bij een bronnet zit automatisch koeling ook in de warmte-infrastructuur.
Deze optie komt daarom met name voor bij grotere gebouwen, bijvoorbeeld
kantoren en winkels, omdat deze al vaak een hoge koudevraag hebben. Een
bronnet is een efficiënte manier van koelen, omdat vaak gekoeld kan worden
zonder tussenkomst van een warmtepomp, bijvoorbeeld als wordt gekoeld met
energie uit de bodem (WKO of bodemlus).



                                                                                                                            Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving    53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>F Begrippenlijst
BIJLAGE

          Aardgasvrij                                                                              Regionale Energie Strategie (RES)
          Niet aangesloten op aardgas. Dit betekent niet per se gasloos, er kan duurzaam gas      Regionaal samenwerkingsverband van gemeenten om de mogelijkheden
           worden toegepast.                                                                        voor duurzame warmte en elektriciteit te inventariseren en te bevorderen.
                                                                                                    Vijfheerenlanden is onderdeel van RES-regio U16.
          All-electric
          De volledige energievraag, waaronder verwarming, van een gebouw wordt voorzien          Regionale Structuur Warmte (RSW)
           door elektriciteit.                                                                     Binnen de RES wordt ook aandacht besteed aan beschikbare duurzame
                                                                                                    warmtebronnen in de regio, in de vorm van de RSW.
          Duurzaam gas
          Een gasvormige brandstof voor gebruik in cv-ketels, in de praktijk zijn dit groen gas   Transitiegereed
           (aardgas gemaakt uit biomassa) of duurzaam geproduceerde waterstof.                     Een woning of gebouw dat klaar is om van het aardgas af te gaan. Ook wel
                                                                                                    aardgasvrij-ready genoemd
          Energieneutraal
          Op jaarbasis evenveel energie gebruiken als dat een woning, gebouw of gemeente          Transitievisie Warmte (TVW)
           zelf (duurzaam) opwekt.                                                                 Document op gemeenteniveau waarin het tijdspad (tot 2030) wordt bepaald waarin
                                                                                                    buurten aardgasvrij worden en met welke warmteoptie.
          Gebouwde omgeving
          Het geheel van woningen en utiliteitsgebouwen in een wijk of gemeente.                  Utiliteitsgebouwen
                                                                                                   Gebouwen met een zakelijk of maatschappelijk doel met een verblijffunctie.
          Hybride warmteoplossing                                                                   Voorbeelden zijn: kantoren, winkels, zorg, scholen, horeca en werkplaatsen.
          Warmtelevering met elektrische oplossing, in principe een warmtepomp, in                 Landbouw (stallen, kassen), fabrieken (procesindustrie) horen hier niet bij.
           combinatie met een cv-ketel op aardgas of duurzaam gas.
                                                                                                   Warmteoptie of voorkeursoptie
          Laagst maatschappelijke kosten                                                           De beoogde infrastructuur voor warmtelevering zonder aardgas voor een gebouw
          De laagst totale kosten voor de gehele keten en al haar gebruikers, dus zowel            of wijk. Dit kan collectief (warmtenet) of individueel per gebouw.
           kosten voor aanpassingen aan gebouwen, kosten voor de infrastructuur en kosten           Een warmteoptie is de combinatie van een duurzame warmtebron (duurzaam gas,
           voor de bron en levering van energie, die nodig zijn voor een aardgasvrije gebouwde      elektriciteit en/of warmte), een netwerk (gasnet, elektriciteitsnet, warmtenet)
           omgeving. Daarbij worden niet alleen de investeringen, maar ook onderhoud                en systeem in de woning of utiliteitsgebouw voor het gebruiken van warmte. De
           en operationele kosten meegenomen, dus inclusief de energierekening van de               isolatie van het gebouw is passend bij de warmteoptie.
           eindgebruiker, gedurende een periode van 30 jaar. De kosten per vermeden ton CO2
          zijn naast deze maatschappelijke kosten tevens afhankelijk van de kosten voor            Warmtenet / bronnet
          verduurzaming van bronnen.                                                                erwarmingssysteem waarop meerdere gebouwen zijn aangesloten met een
                                                                                                   V
                                                                                                   gezamenlijke warmtebron. Dit kan een kleinschalig collectief zijn (minder dan
                                                                                                   circa 500 woningen) of een grootschalig warmtenet. Een warmtenet kan op
                                                                                                   verschillende temperatuurniveaus zijn:



          54    Wonen in Vijfheerenlanden zonder aardgas | Transitievisie Warmte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>                                                                                     Warmte Transitie Atlas (WTA)
- Hoog: 70 graden Celsius of hoger                                                    en kaartsysteem van Over Morgen om feiten en kansen in beeld te krijgen voor de
                                                                                     E
- Midden: 40-70 graden Celsius                                                       warmtetransitie. Inhoudelijk beantwoordt de WTA drie vragen: Waar staan we nu?
- Laag: onder 40 graden Celsius                                                      Waar gaan we naartoe? En waar kunnen we morgen aan de slag?

Een laag temperatuur warmtenet (<40C) heeft meestal de temperatuur van de            Warmtetransitiemodel (WTM)
warmtebron. Daarom wordt dit ook wel een bronnet genoemd. Bij lage temperatuur       Dit model geeft inzicht in de opties en kosten voor een aardgasvrije gebouwde
warmtenetten is een warmtepomp in de woning noodzakelijk.                             omgeving. Het model geeft inzicht in de laagste maatschappelijke transitiekosten
                                                                                      per buurt voor verschillende warmteopties en inzicht in gebieden die kansrijk
Warmtepomp                                                                            zijn voor het starten van een collectieve warmtevoorziening op basis van
Een warmtepomp kan een woning of gebouw verwarmen en is een van de                   vastgoedkenmerken.
 alternatieve technieken om de cv-ketel te vervangen. Een warmtepomp werkt
 als volgt: de warmtepomp onttrekt warmte aan een bron (meestal buitenlucht
 of grondwater), verhoogt met elektriciteit de temperatuur en staat die hogere
 temperatuur weer af aan een gebouw of warmtenet.

Warmtetransitie
De overgang van fossiele, niet-duurzame manieren van verwarmen naar een
 duurzame manier van verwarmen.

Wijkuitvoeringsplan Aardgasvrij
Plan waarin het aardgasvrij maken van een buurt verder wordt onderzocht en
 geconcretiseerd in samenwerking met belanghebbenden en bewoners.

Woningequivalent (weq.)
Een eenheid van warmtevraag die gebruikt wordt in het ontwerpen van
 warmtenetten. Een woningequivalent staat gelijk aan de warmtevraag van een
 gemiddelde Nederlandse woning of 100 m2 utiliteitsbouw. Op deze manier zijn
 utiliteitsgebouwen en woningen vergelijkbaar gemaakt.

 Woonlastenneutraal
L andelijke definitie om invulling te geven aan het begrip betaalbaarheid van de
 overstap naar aardgasvrij. Dit wordt ingevuld als dat voor het overgrote deel
 bewoners de kosten van de lening voor de verbouwing (isolatie en alternatief voor
 aardgas) gelijk of lager zijn dan de energiebesparing.




                                                                                                                      Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving      55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>