<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>               Ruimtelijk Economische
             Bouwsteen Regio Twente 2040




Uitgevoerd in opdracht van:
Provincie Overijssel en de Twentse gemeenten

Nijmegen, 20 juni 2025
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Voorwoord

 Dit rapport ‘Ruimtelijk Economische Bouwsteen’ beschrijft het economisch profiel van Twente in 2040
 (REB2040): ‘Een Groene Technologische Topregio – met in (inter)nationaal economisch perspectief
 vier kennisspeerpunten (chiptech, medtech, defensie- en energietechnologie), die nauw verweven
 zijn met de brede stuwende basis in de technologisch gedreven maakindustrie en bouw en beschikt
 over een gevarieerd lokaal en regionaal MKB’.

 De regio Twente maakt werk van haar toekomst. De regionale stedelijke investeringsagenda (RSIA)
 en de Position Paper Twente 2050 liggen aan de basis van het besluit om een Ruimtelijke Ontwik-
 kelstrategie Twente (ROS Twente) op te stellen. Op 7 november 2024 hebben de regio en het rijk
 besloten om onder de vlag van de ROS Twente samen te gaan werken aan de verstedelijkingsstra-
 tegie van Twente. De ambitie is om een schaalsprong te maken in wonen (+100.000 inwoners en
 +50.000 woningen) en werken (+55.000 banen). Dat sluit goed aan op het voorontwerp Nota Ruimte
 van het Rijk waarin Twente als kansrijke regio voor de nationale verstedelijkingsopgave is aange-
 wezen.

 Ruimte voor wonen én werken is nodig om de schaalsprong te laten slagen. Hoe geven we invulling
 aan voldoende ruimte voor economie binnen deze schaalsprong terwijl de huidige ramingen al een
 tekort voor bedrijventerreinen en campuslocaties laten zien. En hoe houden we rekening met ruimte
 voor transities zoals circulariteit, energie en digitalisering? Om deze ruimte voor economie en in het
 bijzonder de (grootschalige) bedrijventerreinen en innovatieomgevingen scherper te krijgen voor de
 toekomst van Twente heeft Buck Consultants International (BCI) in opdracht van de provincie Over-
 ijssel en de Twentse gemeenten de ‘Ruimtelijk Economische Bouwsteen Regio Twente 2040’ (REB
 Twente) opgesteld. Hierin is het toekomstig economisch profiel van de regio beschreven gebaseerd
 op deskresearch, trends en ontwikkelingen, de Agenda voor Twente, bestaand beleid en onder-
 zoeken en gesprekken met de regionale partners.

 In de REB maken we nadrukkelijk geen keuzes of beleid. Het is een bouwsteen voor de ROS. Het
 levert de onderbouwingen en strategische richtingen voor de ruimtelijke afwegingen die daar ge-
 maakt worden. Daarnaast brengen we de REB in bij de Omgevingsvisies van provincie en gemeen-
 ten, de ruimtelijk economische visie van het rijk en het ruimtelijk arrangement dat provincies en rijk
 met elkaar overeen willen komen. Ook is het input voor de herijking van de programmeringsafspra-
 ken bedrijventerreinen. De REB geeft dus richting aan afwegingen die in andere trajecten worden
 gemaakt met als doel een toekomstbestendige economische ontwikkeling in Twente.

 De komende periode gaan we aan het werk met de aanbevelingen uit deze REB. Dat doen we met
 onze partners. Samen werken we aan een krachtige Twentse economie nu en in de toekomst. En
 maken we in het hier en nu de keuzes die daaraan bijdragen.

 Namens de veertien Twentse gemeenten en de provincie Overijssel.




Buck Consultants International                                                                       1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave



Samenvatting                                                  3


Hoofdstuk 1          Introductie REB 2040                     7


Hoofdstuk 2          Huidig economisch profiel Regio Twente   9


Hoofdstuk 3          Economisch toekomstbeeld Twente          19


Hoofdstuk 4          Ruimtelijk-economische strategie         28


Hoofdstuk 5          Conclusies en aanbevelingen              37


Bijlage I        Cijfers huidige situatie                     41


Bijlage II       Behoefteramingen Twente                      42


Bijlage III      Indicatieve berekening schaalsprong          44


Bijlage IV       Samenvattingen beelden/ambities gemeenten    46


Bijlage V        Indeling SBI-codes                           50




Buck Consultants International                                     2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Samenvatting

 Ruimte voor economie vraagt om goede afwegingen tegen claims zoals wonen, agrarische activi-
 teiten, recreatie, water/bodem, groen en energie. Deze Ruimtelijk Economische Bouwsteen Twente
 bouwt voort op de ambities die in de afgelopen jaren zijn vastgelegd in de Agenda voor Twente en
 de strategie van de Twente Board. Twente wil een schaalsprong maken in wonen en werken
 (100.000 nieuwe inwoners; 55.000 nieuwe banen). Die schaalsprong is belangrijk om voorzieningen
 op peil te houden, voldoende jong talent aan te trekken en bedrijven en instellingen in Twente een
 toekomstbestendige basis te geven.

 In opdracht van de provincie Overijssel en de Twentse gemeenten heeft Buck Consultants Interna-
 tional de ‘Ruimtelijk Economische Bouwsteen Regio Twente 2040’ (REB Twente) opgesteld. De
 Bouwsteen heeft de volgende drie doelstellingen:

      1. Een heldere inbreng vanuit Twente in de Ruimtelijk Economische Verkenningen van het Rijk.
         Dit document beantwoordt de vraag: wat draagt Twente bij aan de nationale economische
         structuur door aandacht te besteden aan innovatieomgevingen en clustering van grootscha-
         lige bedrijvigheid.

      2. De REB Twente is van belang om bouwstenen aan te leveren vanuit de economie om de juiste
         afwegingen te kunnen maken in de diverse Omgevingsvisies (van provincie en gemeenten)
         en om de economische paragraaf van de in ontwikkeling zijnde Regionale Ontwikkelstrategie
         (ROS) goed in te kunnen vullen.

      3. Het vinden van ruimte voor de schaalsprong vraagt om een regionale aanpak. In een vol-
         gende ronde van ramingen van bedrijventerreinen en andere werklocaties zal de schaal-
         sprong expliciet aan de orde moeten komen. De REB biedt hiervoor belangrijke richtlijnen.

Economische driedeling toont kracht van Twente
Om de toekomstige economie in kaart te brengen is bij het bepalen van het economisch profiel een
driedeling aangebracht waarbij is voortgebouwd op de positionering als ‘Groene Technologische Top-
regio’. Dat houdt in: ‘Twente heeft in (inter)nationaal economisch perspectief vier kennisspeer-
punten (chiptech, medtech, defensie- en energietechnologie), die nauw verweven zijn met de
brede stuwende basis in de technologisch gedreven maakindustrie en bouw en beschikt over
een gevarieerd lokaal en regionaal MKB’. Twente is daarbij in staat om voor die drie verschillende
typen bedrijven vestigingsmilieus beschikbaar te stellen op de juiste locaties die goed zijn ingepast in
de omgeving. Die economie van de Groene Technologische Topregio vraagt net zoals woningbouw,
natuur en landschap om ruimte. Die ruimte is te vinden in Twente, als op regionaal niveau de juiste
keuzes met elkaar worden gemaakt.

De vier speerpunten staan niet op zichzelf maar zijn onderdeel van de innovatieve maakindustrie in
Twente en onderdelen van de kennisintensieve IT-sector. Die sterke verwevenheid van R&D en ‘ma-
ken’ is de kracht van Twente. Het is niet eenvoudig om de speerpunten en stuwende basis goed van
elkaar te scheiden, maar het is wel belangrijk om voor die speerpunten en de stuwende basis de
juiste werkmilieus/vestigingsomgevingen te creëren. Bij de speerpunten gaat het vooral om innova-
tieomgevingen op campussen, rond techbedrijven en in aantrekkelijke binnenstedelijke gebieden.

Voor de stuwende basis, die vooral bestaat uit de maakindustrie en de grotere bedrijven in de bouw

Buck Consultants International                                                                        3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>en ondersteunende logistiek (aan maakindustrie en bouw), is het belangrijk dat in de regio ook grote
kavels beschikbaar zijn voor bedrijven om door te kunnen groeien en te verduurzamen. Daarnaast
zorgt groei van de bevolking ook tot groei van bestedingen en dus ook tot groei van het brede lokale
MKB en voorzieningen, deels op bedrijventerreinen maar ook op andere locaties in steden en kernen
(wel of niet gemengd met wonen).

Het economisch profiel van Twente is schematisch weergegeven. De kennisspeerpunten en de stu-
wende basis, die nauw met elkaar verbonden zijn, zijn de motoren achter de schaalsprong van de
economie omdat ze nieuwe banen creëren en/of belangrijk zijn voor het verdienvermogen van de
economie (omzet realiseren buiten de regio). Het gaat om ongeveer 135.800 banen. Dit legt een
stevige basis voor de economische toekomst van Twente.




Aantal banen in 2023


De vier speerpunten (vooral gericht op ontwikkeling van nieuwe technologische producten of sys-
temen) zijn duidelijk herkenbaar in Twente en dat maakt de regio onderscheidend. Veel andere regio’s
hebben die technologiespeerpunten minder of niet (bijv. Regio Zwolle, Stedendriehoek, Achterhoek,
etc.), ook al zitten daar interessante maakbedrijven. De combinatie van innovatieve bedrijven, onder-
zoek en onderwijs aan de kennisinstellingen in Twente (UT, specifieke researchfaciliteiten, Saxion)
zorgen voor de toepassing van nieuwe technologieën. Niet voor niets is het kabinet positief over de
Twentse Beethovenplannen als onderdeel van het Nationaal Versterkingsplan microchip-talent. De
bedrijven uit de speerpunten zijn vooral op zoek naar ruimte in innovatieomgevingen (op campussen,
in directe omgeving van techbedrijven en in aantrekkelijke binnenstedelijke milieus). De groei van de
speerpunten met enkele duizenden arbeidsplaatsen in de komende decennia leidt tot een vraag naar
extra ruimte voor innovatieomgevingen.

Een belangrijk deel van de stuwende basis (maakindustrie, bouw, grotere bedrijven in de logistiek) is
in de komende decennia op zoek naar ruimte op grote kavels vanwege groei, maar ook vanwege
verduurzaming. De ontwikkeling van een groter bedrijventerrein met grotere kavels (> 3 hectare)
neemt een behoorlijke doorlooptijd in beslag.
Buck Consultants International                                                                     4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Het begint bij het creëren van draagvlak en erkenning in de regio dat een dergelijke stap gezet moet
worden.
Het creëren van ruimte voor MKB staat in veel gemeenten scherp op het netvlies, maar tegelijkertijd
is ook de situatie ontstaan dat (naast kleine uitbreidingen van bestaande terreinen) nieuwe locaties
moeilijk te vinden zijn. Daarom zal over de gemeentegrenzen heen gekeken moeten worden.

Schaalsprong vraagt om extra ruimte en regionale samenwerking
Voor de schaalsprong bestaat veel draagvlak in de regio, daarbij ligt het accent op de doorgroei van
eigen bedrijven en speerpunten. Tegelijkertijd zal dat leiden tot extra vraag naar werklocaties. De
huidige bedrijventerreinramingen wijzen in diverse gemeenten al op een tekort aan bedrijventerreinen.
Die ramingen houden echter nog geen rekening met de schaalsprong.

Een belangrijk deel van de schaalsprong van de economie zal neerslaan in de innovatieomgevingen.
Bij de inschatting van de groei van de stuwende basis is het accent gelegd op een beperkte groei van
de maakindustrie, een beperkte groei van de logistiek (alleen regionale bedrijven) en een beperkte
groei van de bouw. Dat leidt ertoe dat de vraag naar bedrijventerreinen in de schaalsprong relatief
laag is ten opzichte van de voorliggende (nu geldende) ramingen. Dat komt met name omdat de vraag
naar logistiek lager is ingeschat.

Bij de schaalsprong is de aandacht niet alleen gericht op nieuwe locaties, maar ook op het beter be-
nutten van de ruimte op de bestaande terreinen (herontwikkeling verouderde delen). Bovendien kun-
nen op binnenstedelijke locaties wonen en werken meer worden gemengd. Als met dit alles rekening
wordt gehouden, dan is er ongeveer 300 ha extra ruimte nodig op bedrijventerreinen boven op de plan-
nen en ramingen die er nu al liggen. Regionale samenwerking is daarvoor noodzakelijk om voldoende
ruimte voor economie te creëren.

In die regionale aanpak kan meer van elkaar geleerd worden als het gaat om het ontwikkelen van een
nieuw terrein, herontwikkeling van verouderde locaties en de (financieel en ruimtelijk) haalbare invul-
ling van functiemenging. Dit moet ook bijdragen aan een efficiënter ruimtegebruik in de regio. Dit geeft
aan dat het invullen van de ruimtelijk economische opgaven niet door gemeenten afzonderlijk kan
worden gerealiseerd. Het vraagt om (meer) regionale samenwerking, zowel in de planontwikkeling
als in de realisatie van projecten.

Actielijnen
Om de schaalsprong en voldoende ruimte voor de veranderingen in de economie te kunnen
realiseren, zijn de volgende acties nodig:

      1. Met de keuze voor vier speerpunten en de verwevenheid met de maakindustrie en bouw laat
         Twente al zien dat ze een belangrijke bijdrage levert aan de nationale economische structuur.
         De omvang, samenstelling en dynamiek van die speerpunten en de daaraan gelieerde stu-
         wende basis kan nog beter zichtbaar worden gemaakt. Dit helpt bij het kunnen bepalen wat
         nodig is aan (extra) talent en wat de juiste werklocaties voor dien bedrijven en instellingen
         zijn. Maar het laat ook zien wat de bedrijven uit de speerpunten bijdragen aan de transities
         rond energie, klimaat, zorg en digitalisering. Niet de overheden maar de bedrijven maken de
         economische schaalsprong.

      2. Raam, gericht op de schaalsprong. De beleidsneutrale ramingen van werklocaties laten al
         zien dat er een tekort is aan ruimte voor de economie. Werk daarom het schaalsprongsce-
         nario verder uit om aan te tonen dat Twente de komende jaren ruimte kan bieden aan alle drie
Buck Consultants International                                                                        5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>          de onderscheidende lagen van de economie (speerpunten, stuwende basis, lokaal MKB) en
          houdt daarbij ook rekening met economische transities (energie, circulaire economie). Dit is
          in feite een ruimtelijke vertaling van de economie zoals die zich in de Groene Technologische
          Topregio gaat ontwikkelen. Dat belang van de juiste ruimte voor economie moet een belang-
          rijke plaats krijgen in de Regionale Ontwikkelstrategie (ROS).

      3. Organiseer uitvoeringskracht. Om ruimte voor economie in Twente te creëren is een regio-
         nale aanpak en gezamenlijke uitvoeringskracht nodig. De meeste gemeenten missen kennis
         en capaciteit om met nieuwe bedrijventerreinen, herontwikkeling van verouderde locaties en
         de juiste vormen van functiemenging aan de slag te gaan. Verbreed daarom het ambtelijk en
         bestuurlijk overleg rond de programmeringsafspraken met deze thema’s om draagvlak en
         slagkracht te realiseren.




Buck Consultants International                                                                       6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 1                    Introductie REB 2040


1.1   Waarom een ‘Ruimtelijk Economische Bouwsteen Regio Twente 2040’?

Twente wordt gezien als een regio met veel kansen voor groei. In de periode tot 2050 zetten Rijk en
regio in op een groei van 100.000+ inwoners en op de bouw van ongeveer 50.000 woningen.1 Daar-
mee gepaard gaat de realisatie van ongeveer 55.000 nieuwe banen2. De groei van wonen en werken
wordt door Twente als schaalsprong gezien om toekomstbestendig te kunnen functioneren en een
bijdrage te leveren aan de nationale economische structuur.

De schaalsprong in wonen en werken vraagt om een goede afweging over het benodigde ruimtege-
bruik voor wonen, werken, economie, bereikbaarheid, natuur, bodem en water. Bovendien zullen de
komende jaren complexe transities op het gebied van circulariteit, energie en water om forse inves-
teringen en een gezamenlijke aanpak van overheden en bedrijfsleven vragen.

De Regionale Economische Bouwsteen kan worden benut als input voor de Nota Ruimte en ook voor
de Ruimtelijk Economische Verkenningen van het Rijk. Het Rijk wil namelijk dat regio’s, en zeker ook
Twente, meer aandacht gaat besteden aan het realiseren van voldoende innovatieomgevingen voor
de speerpunten waarin Twente (inter)nationaal onderscheidend is, maar ook dat bij de ontwikkeling
van bedrijvenlocaties rekening wordt gehouden naar de vraag naar grote kavels van met name be-
drijven uit de regio zelf.

In de meeste regio’s in Nederland is er veel aandacht voor het voldoende creëren van ruimte voor
wonen. Daarnaast moet er ook voor de toekomstbestendige ontwikkeling van de economie meer
ruimte worden gecreëerd. Er is op dit moment in Twente onvoldoende ruimte gereserveerd voor het
huisvesten van zowel de toekomstige vraag van lokaal en regionaal MKB als van de grootschalige
(bovenlokale) vraag3. Er is een collectieve behoefte aan een heldere visie op de toekomstige ontwik-
keling van de economie en de daaruit voortvloeiende noodzaak om nieuwe zoeklocaties te ontwikke-
len, maar ook om meer aandacht te besteden aan de herontwikkeling en het beter benutten van
bestaande locaties. Samen met de betrokken partijen (gemeenten, vertegenwoordiging bedrijfsleven
en provincie) is deze ruimtelijk economische bouwsteen opgesteld.

Doel van dit traject is om voort te bouwen op de ‘Agenda voor Twente’ en te komen tot een ruimtelijk
economische bouwsteen (REB) 2040 voor de regio Twente die kan worden ingebracht in zowel nati-
onale trajecten als in de regionale ontwikkelstrategie (ROS), zie Figuur 1.




1
  Regionale Stedelijke Investeringsagenda Almelo – Hengelo – Enschede 2050 (Twynstra Gudde, Must, 2023)
2 De huidige verhouding tussen inwoners en aantal arbeidsplaatsen in Twente betreft 0,55 (zie daarvoor tabel 1 hoofdstuk
   2). In deze REB wordt voor het aantal banen bij de schaalsprong vastgehouden aan deze verhouding. Dit resulteert in
   55.000 banen bij een schaalsprong van 100.000 inwoners.
3 Behoefteraming bedrijventerreinen Overijssel (Stec Groep, 2023)

Buck Consultants International                                                                                         7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre> Figuur 1    Beleidscontext rond de ruimtelijk economische bouwsteen 2040




Bron: Buck Consultants International, 2025

 1.2    Status en reikwijdte

 De bouwsteen helpt de regionale partners om gezamenlijk de ruimtelijk economische afwegingen en
 bovenregionale afspraken te maken, onder meer voor nadere invulling van:
     • de programmering bedrijventerreinen Twente;
     • de provinciale en gemeentelijke omgevingsvisies;
     • de ruimtelijk economische verkenning van het rijk;
     • de regionale ontwikkelstrategie Twente (ROS).

 1.3    Leeswijzer

 De hoofdstukindeling volgt uit de gehanteerde redeneerlijn. Hoofdstuk 2 schetst het huidig econo-
 misch profiel van Twente, waarbij het onderscheid wordt gemaakt tussen: de speerpunten waarop
 Twente (inter)nationaal onderscheidend is: de stuwende sectoren die bestaan uit de maakindustrie,
 groothandel en logistiek en de bouw; het lokale en regionale MKB. Hoofdstuk 3 schetst het toekomstig
 economisch profiel voor Twente waarin trends en ontwikkelingen in de speerpunten en de stuwende
 sectoren een belangrijke plaats innemen. Ook wordt de daarbij horende ruimtebehoefte aan innova-
 tieomgevingen en grote en regionale bedrijventerreinen beschreven. Hoofdstuk 4 beschrijft de be-
 langrijke onderdelen van de ruimtelijk economische strategie van Twente, oftewel het handelingsper-
 spectief. Hoofdstuk 5 begint met de conclusies en geeft vervolgens enkele aanbevelingen mee aan
 de economische partners in Twente.




 Buck Consultants International                                                                    8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 2                      Huidig economisch profiel Regio Twente

  Een beschrijving van het huidige economisch profiel van de regio Twente vormt de basis voor het
  ruimtelijk-economisch toekomstbeeld. Het economisch onderscheidend vermogen van nu staat
  aan de basis van nieuwe kansen en opgaven in de toekomst. Ook de huidige positionering ten
  opzichte van andere regio’s is hierbij relevant.


2.1       Ontwikkeling Twente afgelopen jaren

Twente is een ‘hechte’ economische regio, met meer samenhang en samenwerking dan in andere
regio’s in Noord- en Oost-Nederland. Er is sprake van het ‘Twentegevoel’, mede dankzij regionale
samenwerking en organisaties zoals de Twente Board en Ondernemend Twente. De cijfers in Tabel
1 laten zien dat Twente de afgelopen 10 jaar beperkt is gegroeid in het aantal inwoners (+2%) maar
wel substantieel in het aantal banen (+12%). Economisch gezien doet Twente het vergelijkbaar met
Nederland en de Stedendriehoek.

Tabel 1     Economische ontwikkeling Regio Twente in vergelijking met andere regio's

   Regio                               Inwoners          Groei 2014-          Banen      Groei 2014-2023
                                       2023              2023                 2023

   Groene Metropoolregio               802.000           +5%                   425.620   +17%

   Regio Zwolle                        803.000           +6%                   418.300   +27%

   Twente                              639.000           +2%                   346.500   +12%

   Stedendriehoek                      451.600           +4%                   240.690   +12%

   Nederland                                             +6%                             +13%

Bron: CBS PWE Gelderland/ Lisa, 2024, Buck Consultants International


Twente bestaat uit 14 gemeenten. Hierbinnen zijn de steden Almelo, Enschede en Hengelo samen
goed voor ongeveer de helft van het aantal inwoners en twee derde van het aantal banen. De groei
van de economie vindt plaats over de hele regio, zowel in de steden als in de landelijke gemeenten
(zie Tabel 2). De groei in banen was relatief gezien het sterkst in Wierden (+38%), Borne (+27%) en
Rijssen-Holten (+27%).




Buck Consultants International                                                                             9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Tabel 2     Economische ontwikkeling gemeenten in de regio Twente

   Gemeente                      Inwoners       Groei 2014-         Banen    Groei 2014-2023
                                 2023           2023                2023

   Almelo                        74.000         +3%                 47.300   +14%

   Borne                         24.600         +12%                8.100    +27%

   Dinkelland                    26.700         +3%                 13.000   +16%

   Enschede                      160.600        +2%                 95.400   +15%

   Haaksbergen                   24.400         +0,2%               11.400   +20%

   Hellendoorn                   36.300         +2%                 15.800   +17%

   Hengelo                       82.300         +2,5%               52.500   +9%

   Hof van Twente                35.400         +1,5%               17.200   +9%

   Losser                        23.400         +4%                 8.800    +18%

   Oldenzaal                     31.800         -1%                 20.200   +11%

   Rijssen-Holten                38.700         +2%                 23.500   +27%

   Tubbergen                     21.400         +1%                 9.800    +19%

   Twenterand                    34.000         +0,5%               13.200   +19%

   Wierden                       24.900         +4,5%               10.200   +38%

Bron: BIRO, 2024


2.2       Economische structuur Twente

De economische structuur van Twente is weergegeven in Figuur 2. De groot- en detailhandel is met
ruim 68.000 banen goed voor 20% van alle banen in Twente, gevolgd door zorg (59.000 banen, 17%)
en industrie (45.000 banen, 13%). Samen zijn deze drie sectoren goed voor 50% van alle banen in
Twente. Groot- en detailhandel (met name de groothandel) en de industrie zijn sectoren die van oor-
sprong vaak op bedrijventerreinen zijn gevestigd. Dit geldt ook voor de bouwnijverheid (26.000) en
vervoer & opslag (11.000 banen).




Buck Consultants International                                                                  10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Figuur 2        Economische structuur Twente


                   Groot- en detailhandel; reparatie van auto’s
                                  Gezondheids- en welzijnszorg




           Verhuur roerend goed en overige zak. dienstverlening




                              Winning en distributie van water


                                       Winning van delfstoffen

                                                                  0%   2%   4%   6%   8% 10% 12% 14% 16% 18% 20%

Bron: BIRO, 2024


In Figuur 3 is de huidige samenstelling van de Twentse economie vergeleken met de nationaal eco-
nomische structuur. Daaruit blijkt dat de sectoren maakindustrie en bouw sterk vertegenwoordigd zijn
en dat kennisintensieve diensten en IT relatief minder vertegenwoordigd zijn, maar naar verwachting
wel zullen groeien.

Figuur 3    Werknemersbanen per sector: omvang, aandeel en ontwikkeling Twente, verwachte omvang (2025) en groei-
prognose 2024-2025




Bron: UWV, 2024
Buck Consultants International                                                                                     11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Onderverdeling naar wat Twente uniek maakt
Er is in de overleggen met de regionale partners nadrukkelijk aandacht gevraagd om het economisch
profiel verder inzichtelijk te maken. Dit is gedaan door te kijken naar een driedeling van de economie:
de kennisspeerpunten, de stuwende basis en het brede lokale MKB (inclusief voorzieningen). Dat
onderscheid is met beschikbare data zo goed mogelijk in beeld gebracht en vormt het economisch
profiel van Twente.

Figuur 4    Economisch profiel Twente: onderscheidend, excellerend en ondersteunend




Bron: Buck Consultants International, 2025 (aantal banen in 2023)


Noot: de beschreven analyse en indeling hebben betrekking op de huidige situatie. Binnen de speer-
puntanalyse in dit onderzoek zijn bedrijven toegekend aan één specifieke sector. In een clusterana-
lyse kan een bedrijf toegedeeld worden aan meerdere speerpunten. Hiermee doet een clusteranalyse
meer recht aan de verschillende bedrijfsactiviteiten die een bedrijf kan uitvoeren. Volgens de cluster-
analyse bestaan de speerpuntsectoren samen uit ruim 16.000 banen. Dat bedrijven in meerdere
speerpunten actief zijn geeft ook de onderlinge samenhang tussen die speerpunten aan.

In Twente waren er in 2023 totaal 346.500 banen. Op basis van beschikbare data is een analyse
gedaan om de huidige verdeling van het aantal banen onder te verdelen in negen subcategorieën
(zie figuur 4). De beschikbare data zijn gecategoriseerd aan de hand van SBI-codes (zie Bijlage V).
Startpunt voor de analyse is het totaal aantal banen in de regio Twente. In 2023 is dit 346.500. Be-
drijven zijn in de analyse ingedeeld in één sector en dus niet in meerdere sectoren. Bij dubbelingen
is de keuze gemaakt om deze in te delen in één sector. Die toedeling is gedaan op basis van een
check van de bedrijfsactiviteiten op de websites van de bedrijven.

De speerpuntsectoren zijn chiptech, medtech, defensie- en energietechnologie zoals aangewezen in
de Agenda voor Twente en in regiosessies. De vier speerpunten zijn nauw verweven met de
Buck Consultants International                                                                      12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>maakindustrie en de kennisintensieve diensten. Door middel van een analysetool zijn de (speer-
punt)sectoren afgebakend. Aangeleverde documenten door de Twente Board over de speerpuntsec-
toren (defensie, chiptech en medtech) zijn genomen als uitgangspunt van de clusters en vormden het
startpunt van de analyse. Door analyse van data en experts van BCI en de Twente Board zijn de vier
speerpunten verder afgebakend en is (via het doornemen van bedrijvenlijsten) gecontroleerd of be-
langrijke bedrijven onder de juiste speerpunten zijn ondergebracht. Dit heeft geresulteerd in ruim
13.300 arbeidsplaatsen in top-technologische bedrijven in de vier speerpunten. Daarbij gaat het zowel
om R&D als hightech productie. Dat is van substantiële omvang, zeker in vergelijking tot andere re-
gio’s in Oost-Nederland. De combinatie van kennisinstellingen en researchfaciliteiten (onder meer UT
en Saxion) en de aanwezigheid van top-technologische bedrijven die sterk verweven zijn met de
maakindustrie en kennisintensieve diensten, maakt Twente ‘Onderscheidend’.

De stuwende basis van de Twentse economie bestaat uit de maakindustrie, de bedrijven in de bouw-
nijverheid en logistiek en bedrijven uit de kennisintensieve diensten (R&D, IT, overig kennisintensief
en het hoger onderwijs). Het geeft de Twentse economie verdienvermogen en massa en dat maakt
de Twentse economie sterk, of ‘excellerend’ zoals in Figuur 4 is vermeld. Om de speerpuntsectoren
lading te geven is ervoor gekozen om binnen de maakindustrie een onderscheid te maken in high,
medium-high, medium-low en low-tech (zie Bijlage V). In totaal zijn er bijna 45.000 banen in de indu-
strie. Daarvan behoren ongeveer 9.600 banen tot de speerpunten; 9.000 banen zitten in de techin-
dustrie (high/ medium-high tech). De ‘overige’ maakindustrie bestaat uit 26.400 banen (medium-low
en low-tech).

Een andere manier om de economie in te delen is door te kijken naar de topsectoren. Paragraaf 2.3
gaat dieper in op de indeling van de Topsectoren HTSM en Agrifood, die groot zijn in Twente.

Ook de bouwnijverheid is met 25.400 banen een belangrijke stuwende sector in de regio Twente net
als de logistiek, opslag en groothandel die bestaat uit 35.600 banen. Het is van belang om naast de
kennisspeerpunten, de maakindustrie, de bouw en logistiek, de ontwikkelingen in de IT-sector en
overige kennisintensieve bedrijven en instellingen (afbakening zie Bijlage V) goed te blijven volgen.
Deze zullen de komende jaren naar verwachting gaan groeien (zie ook Figuur 3). Het gaat nu in totaal
om 26.100 banen, hiervan zit een groot deel in het middelbaar, hoger en universitair onderwijs (10.000
banen). De beschreven kennisspeerpunten en stuwende basis vormen samen de kracht van de
Twentse economie en zijn goed voor 135.800 banen.

Het brede lokale MKB en de voorzieningen vormen de basis van het Twentse ecosysteem. Hieronder
vallen overige sectoren als detailhandel, diensten, zorg en overig onderwijs. Een indicatieve bereke-
ning van het totaal aantal banen in Twente (346.500) minus de banen in de speerpunt (13.300) en
stuwende sectoren (122.500) toont aan dat het brede MKB bestaat uit ongeveer 210.700 banen.


  Ambities Twenteboard: een illustratie van het groeipotentieel
  De bovengenoemd analyses en indeling hebben betrekking op de huidige situatie. De Twente-
  board heeft een inschatting gemaakt hoeveel banen er nodig zijn in de toeleveringsketen van
  microchipbedrijven die onderdeel zijn van ASML. Zo is de schatting dat tot aan 2030 4.500 extra
  fte nodig zal zijn. Het is belangrijk om de ontwikkeling van de speerpunten en de stuwende sec-
  toren in de komende jaren goed te monitoren om te kunnen laten zien dat er substantiële groei-
  kracht in de Twentse economie zit.

Buck Consultants International                                                                     13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>2.3        HTSM en Agrifood sterk in Twente

In dit onderzoek is er nadrukkelijk voor gekozen om de sectoren uit elkaar te trekken om zo de omvang
en de samenstelling van de economie (speerpunten, stuwend, lokaal/regionaal verzorgend) inzichte-
lijk te maken, ondanks de sterke verwevenheid van de sectoren. Een andere manier om de kracht
van Twente zichtbaar te maken is door te kijken naar de topsectoren. HTSM is één van de Topsec-
toren. Het topsectorenbeleid richt zich op sectoren die belangrijk zijn voor de concurrentiepositie van
Nederland en is bedoeld om de Nederlandse kenniseconomie te stimuleren. Dat zijn bijvoorbeeld
sectoren met een hoge kennisintensiteit en exportoriëntatie. Zo zijn er in Twente bedrijven die een
belangrijke rol spelen in de landelijke keten. Er zijn negen topsectoren in Nederland geïdentificeerd.
In Twente hebben HTSM (33.810) en Agrofood (23.120) in 2022 het grootste aantal werkzame per-
sonen.

De topsectoren zijn sector overstijgend, wat betekent dat onder HTSM naast de metaalindustrie en
machinebouw (industrie) ook groothandel en de ontwikkeling van software valt (informatie en com-
municatie). Onder Agrifood vallen naast de voedingsmiddelenindustrie ook akkerbouw en veeteelt-
bedrijven (landbouw). Deze bredere afbakening van de twee topsectoren heeft aan de basis gestaan
van de Agenda voor Twente.

In de afgelopen 10 jaar groeide het aantal banen in de industrie in Twente met 4%. Dit gebeurde niet
alleen in de grote steden, maar juist ook in de kleinere gemeenten. De sterke aanwezigheid van de
industrie in Twente, ten opzichte van andere regio’s in Nederland, wordt ook goed zichtbaar als naar
de omvang van toegevoegde waarde wordt gekeken (zie Figuur 5).

Figuur 5      Toegevoegde waarde industrie




Bron: Ministerie Economische Zaken, 2024




Buck Consultants International                                                                      14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>2.4        Bedrijventerreinen sterk geworteld

Uit de behoefteraming van de provincie Overijssel blijkt dat bedrijventerreinen de motor zijn geweest
onder de economisch groei van de afgelopen jaren. Bedrijventerreinen in Twente hebben in totaal
een netto omvang van 3.380 hectare. Tabel 8 (zie Bijlage I) laat zien dat Enschede (20%), Almelo
(18%) en Hengelo (14%) samen ongeveer de helft van het totale netto areaal huisvesten. In Twente
is het aantal banen op bedrijventerreinen sinds 2018 toegenomen met 9.060 banen, dat is een jaar-
lijkse groei van 0,9%. Voor bijna alle sectoren is de werkgelegenheid op bedrijventerreinen harder
gestegen dan buiten de bedrijventerreinen.


Figuur 6      Bedrijventerreinen (blauw) Twente




Bron: Buck Consultants International, 2025


2.5        Grootschalige bedrijvigheid

De nationale discussies over ‘verdozing’ en de vraag naar grootschalige kavels spelen al geruime
tijd. Grootschaligheid bestaat al decennia, zeker in Twente waar diverse bedrijventerreinen liggen
met grote kavels. Tabel 3 toont een overzicht van grootschalige bedrijventerreinen in de regio Twente
met een oppervlakte van meer dan 50 hectare netto. Een groot deel bevindt zich in de steden. Op de
genoemde terreinen zijn meerdere bedrijven aanwezig die grote kavels (> 3 ha) in gebruik hebben.
Op een groot deel van deze terreinen speelt dezelfde problematiek, namelijk: veroudering, onjuist
ruimtegebruik van watergebonden kavels (bedrijven die de vaarweg en kade niet benutten) en
Buck Consultants International                                                                    15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>aanwezigheid van lichte bedrijvigheid en activiteiten (zakelijke diensten, maatschappelijke voorzie-
ningen, sportscholen, etc.) die in feite niet gevestigd zouden moeten zijn op bedrijventerreinen. Het
is belangrijk om naast het zoeken van nieuwe locaties ook aandacht te besteden aan het beter be-
nutten van deze bestaande locaties in Twente.

Tabel 3 Overzicht grootschalige bedrijventerreinen (>50 ha netto)


                                                                    Bruto Opper-       Netto Oppervlakte
   Plannaam                                  Gemeente
                                                                    vlakte (hectare)   (hectare)

   Bedrijventerrein Rijssen                  Rijssen–Holten                231               181

   Twentekanaal Zuid                         Hengelo                       220               174

   Bedrijvenpark Twente                      Almelo                        193               168

   Havengebied                               Enschede                      220               152

   Boeldershoek-Twence                       Enschede                      163               117

   't Lochter                                Nijverdal                     152               108

   Turfkade                                  Almelo                        153               106

   XL Businesspark Twente (RBT)              Almelo                        185                93

   Eekte-Hazewinkel                          Oldenzaal                     117                93

   Westermaat Zuidwest                       Hengelo                       98                 78

   Marssteden                                Enschede                      91                 74

   Bornsestraat                              Almelo                        81                 71

   Euregio Bedrijvenpark                     Enschede                      76                 56

   Twentekanaal Noord                        Hengelo                       70                 53
   Twente (totaal)                                                        4.597              3.380

Bron: IBIS, 2023, bewerking Buck Consultants International


Naast de al gerealiseerde terreinen uit Tabel 3 is de ontwikkeling van XL Businesspark (2) in Almelo
een belangrijke strategische stap voor Twente. Dit bedrijventerrein, specifiek gericht op 75% techno-
logisch gedreven maakindustrie en 25% regionaal ondersteunende logistiek, biedt mogelijkheden om
naast bedrijven uit de regio (die door willen groeien op een nieuwe locatie) ook hightechbedrijven van
elders aan te trekken die bijdragen aan innovatie en technologische vooruitgang. Het terrein speelt in
op de groeiende vraag naar grootschalige kavels, waarmee het een belangrijke randvoorwaarde
schept voor duurzame economische groei in de regio.




Buck Consultants International                                                                             16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>2.6        Innovatieomgevingen

Innovatieomgevingen zijn een belangrijke bron van economische groei. De ontwikkeling van innova-
tieomgevingen heeft een grote economische meerwaarde voor een gemeente en voor de regio. In
opdracht van het Nationaal Campussen Overleg en in afstemming met het ministerie van Economi-
sche Zaken heeft BCI een actueel overzicht van campussen opgesteld en de meerwaarde van cam-
pussen verkend. Uit het onderzoek (zie Bijlage I, Tabel 9) kan worden geconcludeerd dat de werkge-
legenheid in innovatieomgevingen fors harder groeit dan op andere locaties binnen de gemeenten.
Twente huisvest drie van de 35 nationale campussen (Figuur 7), zoals blijkt uit dat onderzoek:

      •    op Kennispark Twente (volwassen campus) zijn de Universiteit Twente en een breed scala
           aan bedrijven, waaronder veel innovatieve bedrijven, gevestigd. De focus ligt onder andere
           op chiptech, medtech, robotica, advanced manufacturing, materials en Smart IT. In totaal wer-
           ken er ruim 11.000 personen (kennisinstellingen en +/- 450 bedrijven. De werkgelegenheids-
           groei bij bedrijven is in de jaren 2018-2024 toegenomen met 64%;
      •    het High Tech Systems Park in Hengelo (groeicampus) is een innovatiepark op het terrein van
           Thales, een wereldwijde speler op het gebied van defensietechnologie. De campus focust zich
           op het verbinden van scale-ups en volwassen bedrijven in de hightech sector. Het aantal be-
           drijven vervijfvoudigde sinds 2018. Thales is nog immer werkgever voor 2/3e van de werk-
           zame personen op de campus. De werkgelegenheidsgroei op de campus is tussen 2018 en
           2024 met 100% gegroeid;
      •    Technology Base Twente in Enschede (campus in ontwikkeling) is het voormalig militair vlieg-
           veld gelegen tussen Hengelo, Oldenzaal en Enschede. Deze campus richt zich op thema’s
           zoals onbemande systemen (drones), Safety & Security en Advanced Materials & Manufac-
           turing, en huisvest ook luchthaven gebonden bedrijvigheid. In 2024 zaten er 26 bedrijven op
           het terrein met plaats voor 227 arbeidsplaatsen.

Figuur 7       Overzicht campussen




      •




Bron: Buck Consultants International, 2024
Buck Consultants International                                                                       17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>2.7        Positionering in het netwerk van regio’s

Twente heeft met de vier speerpunten en de stuwende basis wat te bieden aan andere regio’s in
Nederland en Duitsland en dat leidt omgekeerd ook dat bedrijven en talent hun relaties met Twente
zullen intensiveren en zich soms zich ook in de regio vestigen. Belangrijk is dat de regio goed bereik-
baar is. Twente ligt op een belangrijke corridor tussen de Randstad en overig Nederland, richting
Duitsland en Centraal- en Oost-Europa en richting Scandinavië (zie Figuur 8). De regio heeft een
goede bereikbaarheid en is multimodaal ontsloten door de aanwezigheid van snelwegen (A1 en A35),
N-wegen, spoorwegen en vaarwegen (Twentekanaal). De regio heeft meerdere IC-stations en een
directe spoorverbinding met Duitsland. Daarnaast beschikken ook meerdere kleinere kernen over een
station waardoor er een goede treinverbinding is met de omliggende steden en dorpen. Deze kwali-
teiten zijn van belang voor verdere ruimtelijk-economische ontwikkeling van de regio. Dat geldt niet
alleen voor de ligging aan internationale corridors. Belangrijk is ook dat regionale (kennis)clusters
goed verbonden zijn met kennisclusters en economische netwerken elders, zoals in Figuur 8 is ver-
meld.

Figuur 8     Twente als middelpunt van (inter)nationale corridors




Bron: Regionale Stedelijke Investeringsagenda (RSIA), 2023




Buck Consultants International                                                                      18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 3                      Economisch toekomstbeeld Twente


  Twente heeft in (inter)nationaal economisch perspectief vier kennisspeerpunten (chip-
  tech, medtech, defensie- en energietechnologie), die nauw verweven zijn met de brede stu-
  wende basis in de technologisch gedreven maakindustrie en bouw en beschikt over een
  gevarieerd lokaal en regionaal MKB. Veel aandacht gaat uit naar het versterken van de econo-
  mische speerpunten, maar er is ook aandacht nodig voor de stuwende basis en voor het lokaal
  MKB. Daarbij komt dat de economie, technologie en maatschappij in een hoog tempo veranderen.
  Hierdoor veranderen ook (processen van) bedrijven én de eisen die zij stellen aan arbeidskrach-
  ten, opleidingen, huisvesting en de bedrijfsomgeving. Het is daarom van belang om de impact
  van trends en ontwikkeling voor grootschalige bedrijfsvestigingen en innovatie-omgevingen in-
  zichtelijk te hebben en de bijbehorende ruimtevraag te bepalen.

3.1        Visies voor Twente

Figuur 9 geeft een overzicht van visies en ambities opgesteld in bestaande documenten. Deze visies
vormen de basis voor het toekomstig profiel van Twente. Hierin zijn de belangrijke kernwaarden van
de schaalsprong van wonen en werken terug te vinden. Er is vertrouwen in de toekomst. Het ‘wat
willen we’ is goed beschreven, maar ‘hoe’ die eindbeelden gerealiseerd worden, zal in de komende
periode verder uitgewerkt moeten worden. Deze bouwsteen is daarvoor één van de ingrediënten.

Figuur 9      Overzicht visies voor Twente




Bron: Twenteboard, 2024, Agenda voor Twente, Startnotitie ROS 2024. RSIA 2023




Buck Consultants International                                                                      19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Realiseren van de schaalsprong
In Nederland ontwikkelen meerdere regio’s plannen voor een brede schaalsprong, waaronder bijv. de
Stedendriehoek, de Regio Zwolle, Arnhem/Nijmegen en de Achterhoek. De wil om te groeien met
extra woningbouw is logisch als naar het tekort op de woningmarkt wordt gekeken. Ook Twente gaat
voor 100.000+ inwoners. Het toekomstig economisch beeld is nog niet in detail in te vullen gezien de
economische onzekerheden. In dit document is daar in de volgende hoofdstukken wel een eerste
aanzet toe gegeven.

De groei van inwoners leidt in ieder geval tot meer bestedingen in verzorgende sectoren, maar be-
langrijk voor de schaalsprong is dat het verdienvermogen van de regio wordt versterkt door groei van
de toegevoegde waarde in de speerpunten en de stuwende basis. Dat hoeft niet altijd tot sterke ba-
nengroei te leiden, maar wel tot verdienvermogen en groei van de toegevoegde waarde. Daarnaast
is het van belang dat de groei van de inwoneraantallen ook tot een groei van de beroepsbevolking
gaat leiden. Groei van de bevolking zal voor een deel ook moeten komen uit het aantrekken van talent
en jonge gezinnen van elders, waardoor met name de speerpunten en de stuwende basis een impuls
krijgen.

Twente profileert zich als de ‘Groene Technologische Topregio’. Hier stimuleren de aantrekkings-
kracht van kennisinstellingen, innovatieve bedrijven, het startupklimaat en de groene leefomgeving
de groei. De manier waarop dat gerealiseerd gaat worden is vanuit de economische optiek nog in
ontwikkeling. Figuur 10 geeft enkele topwerklocaties in de regio Twente weer die bijdragen aan de
economische kracht van de regio. De regionale ontwikkelstrategie (ROS) bevat uiteraard ook andere
elementen zoals het creëren van noodzakelijke voorzieningen (cultuur en onderwijs) en het verster-
ken van het mobiliteitsnetwerk. Figuur 10 toont ook de samenhang van stedelijke en landelijke gebie-
den in Twente die de regio aantrekkelijk maakt om te wonen en te werken.

Een belangrijk onderdeel in het vervolgtraject van de ROS is het beantwoorden van de vraag hoe de
economische schaalsprong gerealiseerd kan worden in Twente. De regio heeft een mooie en goede
visie maar de weg richting uitvoering moet in de komende jaren nog concreter worden ingevuld.
 Figuur 10   Regio Twente Groene Technologische Topregio




 Buck Regionale
Bron: Consultants International
                Stedelijke Investeringsagenda (RSIA), 2023                                       20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>3.2      Trends kennisspeerpunten en stuwende basis

Trends beïnvloeden de economie in Twente. De driedeling geïntroduceerd in hoofdstuk 2 (zie Figuur
4) staat centraal in de verdere uitwerking van deze paragraaf.

Kennisspeerpunten
Naar buiten toe staat er een sterke profilering die bijdraagt aan het op de kaart zetten van de regio.
De heldere profilering gericht op medtech, chiptech, defensie - en energietechnologie en de goede
verbindingen met de hightech maakindustrie zorgen ervoor dat Twente zich in de toekomst (inter)
nationaal kan onderscheiden ten opzichte van andere regio’s. Het Ministerie van Economische Zaken
en Klimaat (EZ) heeft medio 2023 in een kamerbrief een visie gegeven op de Nederlandse hightech
maakindustrie. Volgens het ministerie kan Nederland met de innovatieve industrie het verschil maken
bij grote transities waar Nederland en de EU mee te maken zullen krijgen. De kennisspeerpunten en
de daaraan gelieerde hightech (maak)industrie vormen de motor van de innovatieve economie in
Twente door het ontwikkelen en toepassen van digitale en andere sleuteltechnologieën.

Wat is in de komende decennia ruimtelijk-economisch van belang voor de vier kennisspeerpunten:
  • innovaties zijn vaak gebaseerd op basis van de nieuwste speerpunttechnologieën (AI en digi-
        tale technieken, fotonica, nieuwe materialen, etc.). Daardoor kunnen bedrijven snel groeien
        en hebben talent en ruimte nodig;
  • voor dergelijke doorbraakinnovaties zijn top-technologische faciliteiten nodig, die meestal bij
        een kennisinstelling (UT) worden gerealiseerd. Het Rijk en de EU gaan in de komende decen-
        nia veel investeren in deze faciliteiten;
  • niet voor alle innovaties zijn universiteiten en top technologische centra nodig. Veel startups
        en talent voor de hightechbedrijven zijn sterk aangewezen op het (hoger) beroepsonderwijs.
        Het op peil houden van de hele onderwijskolom (WO, HBO en MBO) is van groot belang voor
        de (hightech)maakindustrie in Twente en dat vraagt om de passende werk- en leeromgevin-
        gen (variërend van campussen tot hybride onderwijs in de innovatiehubs) verspreid over de
        regio;
  • een innovatieve economie vraagt om voldoende (betaalbare) ruimte voor starters in de maak-
        industrie (en in IT en ontwerp), verspreid over de gehele regio;
  • grote bedrijven ontwikkelen zelf hun eigen bedrijfscampussen zoals Thales en diverse bedrij-
        ven vanuit Nijverdal Ten Cate Campus, of grote bedrijven die naar een nieuwe locatie zijn
        verhuisd (VDL). Bedrijven doen dat mede om aantrekkelijk te zijn voor talent.

Het versterken van de speerpunten sluit goed aan op de Strategie die de Twente Board onlangs
heeft gepresenteerd. In de Agenda voor Twente 2023 – 2027 wordt het strategisch en economisch
belang van de chiptech, medtech en defensie-industrie benadrukt. Het is volgens de Twente Board
van belang om in de toekomst ruimte te geven aan deze drie speerpunten. Die speerpunten gaan
volgens de Twente Board in de komende jaren ook sterk groei. Denk alleen al aan de toeleverings-
ketens rond ASML en de sterke groei van de defensie uitgaven. De Twente Board onderkent ook het
belang van het energiecluster, al heeft zij daar geen specifieke analyses voor uitgevoerd. Het blijven
volgen (monitoren) van de vier speerpunten is van groot belang voor de toekomstige concurrentiepo-
sitie van de regio, waarbij ook de relaties met de maakbedrijven, IT-bedrijven en kennisinstellingen
uit de stuwende basis van groot belang zijn.



Buck Consultants International                                                                     21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Stuwende basis
De stuwende basis wordt voor een groot deel gevormd door de maakindustrie, logistiek en de bouw-
nijverheid.

Maakindustrie
  • de maakindustrie vraagt om toekomstige ruimte voor innovatieve bedrijven die duurzame pro-
      ducten ontwikkelen en internationale markten bedienen. Automatisering en robotisering, maar
      ook extra voorzieningen voor duurzame energie en opslag van materialen vragen in veel
      maakbedrijven om meer ruimte;
  • circulaire ketens en productieprocessen zullen leiden tot meer ruimte voor opslag van pro-
      ducten/halffabricaten en de verwerking daarvan. Bovendien zullen voor de circulaire econo-
      mie meer bedrijventerreinen met voldoende milieuruimte beschikbaar moeten zijn (en soms
      ook met mogelijkheden voor multimodaal vervoer). Diverse havens in de regio kennen verou-
      derde locaties aan kades waar herontwikkeling prioriteit zou moeten hebben;
  • om innovaties te versnellen, is het echter noodzakelijk om bedrijven en talent van buiten de
      regio aan te trekken. Daarvoor zullen bedrijven aantrekkelijke werkomgevingen moete aan-
      bieden in de innovatieomgevingen of in en rond het eigen bedrijf;
  • de agrofoodindustrie (Johma, Bolletje, Zuivelhoeve, Vivera, Host, etc.) is sterk vertegenwoor-
      digd in Twente en kent grote uitdagingen om de processen in de agrofoodketens duurzamer
      te maken (minder CO2, minder energie, minder water, minder verlies grondstoffen). Dat vraagt
      om nieuwe technologie maar ook om duurzame vestigingslocaties die voorzien zijn van duur-
      zame energieoplossingen en waar nodig, voldoende beschikbaarheid van water om de pro-
      ductieprocessen te ondersteunen.

Logistiek
   • de verduurzaming van transport en opslag wordt belangrijker in de internationale waardeke-
        ten, gedreven door wettelijke eisen (CO₂-reductie en verplichtingen rondom duurzaamheids-
        verslaglegging);
   • daarnaast groeit de behoefte aan opwekking en opslag van duurzame energie en brandstof-
        fen, zowel bij individuele bedrijven als collectief op een bedrijventerreinen;
   • de consolidatie in de sector zet door, dat leidt tot grotere bedrijven die grotere kavels/ware-
        houses willen ontwikkelen.

Bouwnijverheid
   • klimaatverandering vraagt om het terugdringen van de CO2-uitstoot, dit leidt tot innovaties in
      de bouw (prefab en circulair bouwen);
   • het woningtekort zorgt ervoor dat de bouwproductie over een langere periode hoog zal zijn en
      dus zal ook de vraag naar ruimte voor bouwnijverheid groot blijven.

3.3      Ruimtebehoefte voor ambities

De voorliggende ramingen
In de ramingen bedrijventerreinen voor Twente (Stec Groep 2023, zie Bijlage II voor een uitgebreide
toelichting) naar de toekomstige vraag naar bedrijventerreinen is gebruik gemaakt van de ramingen
(hoog een laag) voor werkgelegenheid en toegevoegde waarde van het EIB. Deze zijn in opdracht
van het Rijk opgesteld. Deze ramingen vormden de basis voor de programmeringsafspraken in
Twente voor de periode 2023-2026.
Buck Consultants International                                                                   22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>Tabel 4 geeft de ontwikkeling van het aantal banen weer. De werkgelegenheidsontwikkeling is bere-
kend door de groeipercentages vanuit het EIB te vermenigvuldigen met onder meer het arbeidsvo-
lume uit LISA. Hieruit komt naar voren dat in het minst gunstige scenario het aantal arbeidsplaatsen
zal afnemen met 10.000 en in het meest gunstige scenario, het aantal arbeidsplaatsen zal toenemen
met 10.000. Dit is een groot contrast met de gewenste schaalsprong van 55.000 arbeidsplaatsen.

Tabel 4     Totaal aantal banen volgens EIB-scenario’s




Bron: Behoefteraming bedrijventerreinen Overijssel (2023)


De verwachte uitbreidingsvraag voor Twente (zonder schaalsprong) in de behoefteraming voor de
periode 2023-2040 heeft een bandbreedte van 221 tot 443 hectare netto (zie Tabel 5). De vraag is
vertaald naar vijf typen werkmilieus. De twee grootschalige werkmilieus (productie en distributie) heb-
ben voor de periode tot 2040 samen opgeteld een bandbreedte van 147 (EIB Laag) tot 266 hectare
(EIB Hoog). Van de grootschalige uitbreidingsvraag is het grootste deel distributie gerelateerd (108
tot 162 hectare), en een kleiner deel productie gerelateerd (39 tot 104 hectare).

Tabel 5       Uitbreidingsvraag naar werkmilieu in Twente in netto hectare




Bron: Behoefteraming bedrijventerreinen Overijssel, 2023 (Stec Groep aan Provincie Overijssel)


De uitbreidingsvraag is verder uitgesplitst naar kavelomvang (zie Tabel 6). Het segment vanaf 3 hec-
tare heeft tot 2040 een bandbreedte van 122 hectare (EIB Laag) tot 199 hectare (EIB Hoog).

Tabel 6       Uitbreidingsvraag naar grootteklasse in Twente in netto hectare




Bron: Behoefteraming bedrijventerreinen Overijssel, 2023 (Stec Groep aan Provincie Overijssel)


De ramingen laten zien dat ook bij een relatief beperkte groei van het aantal banen (10.000) er een
forse vraag naar bedrijventerreinen is in Twente. Die ruimtevraagramingen houden rekening met
schaalvergroting (en extensiever ruimtegebruik) in met name de industrie en logistiek (grootschalige
productie en distributie). De regio kiest er echter voor om minder in te zetten op externe logistiek


Buck Consultants International                                                                      23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>(grote bedrijven van elders). Dit zal in de praktijk leiden tot een minder grote vraag naar grootschalige
kavels.

Ruimte voor ambities
Twente gaat voor een strategie die uitgaat van een forse woningbouwuitbreiding en dat vraagt om
een evenwichtige economische ontwikkeling. De gewenste schaalsprong van 55.000 extra arbeids-
plaatsen betekent 45.000 arbeidsplaatsen extra t.o.v. de autonome groei van 10.000. Dit vraagt om
extra ruimte voor economie boven op de geraamde hectares door Stec in 2023. Het creëren van
nieuwe ruimte voor economische activiteiten gaat niet alleen om het veiligstellen of laten groeien van
het aantal arbeidsplaatsen, maar ook over het in staat stellen van gevestigde bedrijven om een tran-
sitie te maken naar een toekomstgerichte bedrijfsvoering. Dat vraagt in een regio om verschillende
typen werkmilieus met vestigingsmogelijkheden voor zowel kleine en startende bedrijven als voor
grote volwassen bedrijven. Ook hier maken we het onderscheid tussen kennisspeerpunten, stuwende
basis en brede lokale MKB.

Kennisintensief
Het belang van innovatieve omgevingen blijkt al uit de behoefteraming bedrijventerreinen voor
Twente. Er wordt tussen 2023 en 2040 een vraag verwacht van 4 tot 14 hectare in het segment
Campus/Innovatiedistrict (zie Tabel 5). Deze vraag kan landen op de campussen, in de spoorzone
Hengelo-Enschede, maar ook door uitbreidingen van bedrijven verspreid over de regio. Innovatieve
bedrijven zijn van groot belang voor de sterke, toekomstbestendige regio. Nu is geïnventariseerd dat
in de vier speerpunten ongeveer 13.300 mensen werken. Dat volume zal zeker groeien in de ko-
mende decennia met enkele duizenden arbeidsplaatsen en dat leidt waarschijnlijk tot een hogere
vraag dan nu in de ramingen is meegenomen. Een groei van de speerpunten met 4.600 arbeidsplaat-
sen (jaarlijkse groei met 2% van de speerpunten tot 2040) leidt al snel tot een vraag van meer dan
276.000 m2 bvo in de diverse innovatieomgevingen (campussen, nabijheid van techbedrijven en in
binnenstedelijke milieus).

Stuwende basis
De grootschalige vraag komt de komende decennia grotendeels van de eigen bedrijven, met name
grote gevestigde bedrijven uit de maakindustrie, logistiek en bouw die doorgroeien. Daarnaast vraagt
de energietransitie en ontwikkeling naar een circulaire economie om het bieden van passende ruimte.
Bedrijven willen zoveel mogelijk doorgroeien op de huidige locatie. Dit lukt niet altijd, bedrijven moeten
dan op zoek naar een nieuwe locatie. Schuifruimte is van belang in alle deelgebieden van de regio.
Door het bieden van grootschalige kavels op nieuwe terreinen is het mogelijk om ruimte te creëren
op bestaande locaties voor het regionale MKB.

Op dit moment is er in Twente geen vestigingsruimte beschikbaar voor bedrijven met een vraag naar
grootschalige kavels nu Businesspark XL 1 nagenoeg uitgegeven is. Volgens de huidige ramingen is
er veel vraag geconstateerd naar grootschalige kavels vanuit logistiek als vanuit de maakindustrie.
Businesspark XL 2, dat nu volop in voorbereiding is, kan slechts voorzien in een deel van de vraag.
Die forse vraag naar grootschalige kavels is af te leiden uit de recente vraagraming bedrijventerrein
Twente (Stec groep, 2023 zie Bijlage II). Ook hier geldt dat de toekomstige vraag groter zal zijn bij de
schaalsprong. Dat betekent dat in de regio nagedacht moet worden aan een nieuw grootschalig be-
drijventerrein. De schaalsprong leidt in de stuwende basis al snel tot een ruimtevraag van meer dan
216 hectare bedrijventerreinen (zie Figuur 11).


Buck Consultants International                                                                         24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Brede lokale MKB
Op bedrijventerreinen vestigen zich ook diverse bedrijven die van belang zijn voor de lokale econo-
mie. Daarbij gaat het om kleine bouwbedrijven, garages, perifere detailhandel, maatschappelijke
voorzieningen, maar ook kantoren van uiteenlopende bedrijven. Ook hier is in de toekomst extra
vraag naar ruimte te verwachten. Een deel van die ruimtevraag kan in de toekomst ook gemengd
worden met wonen in gemengde werkmilieus. Maar ook voor lokaal MKB en enkele grotere bedrijven
zijn verspreid over de regio regionale bedrijventerreinen nodig, indicatie ingeschat op ongeveer 153
hectare (zie Figuur 11).

Impact schaalsprong op het ruimtegebruik op bedrijventerreinen en overige werklocaties
In Bijlage III is een eerste indicatieve berekening gemaakt om het effect van de schaalsprong te be-
palen. Hieruit komt naar voren dat er 369 hectare extra nodig zal zijn boven op de bestaande ramin-
gen. In Figuur 11 staat de behoefte aan bedrijventerreinen centraal, door de verwachte groei afkom-
stig van de ruimtevraag van de schaalsprong indicatief in te schatten voor de stuwende basis en
lokaal MKB (zie ook Bijlage III). Maar naast bedrijventerreinen zal de groei van de vier speerpunten
en de kennisintensieve diensten ook tot extra vraag leiden naar ruimte op de campussen en in de
binnenstedelijke zones waar wonen en werken worden gemengd. Met die menging worden attractieve
milieus voor bedrijven en (jong) talent gecreëerd.

Figuur 11     Berekening ruimtebehoefte schaalsprong per sector




Bron: Buck Consultants International, 2025




Buck Consultants International                                                                   25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Bij de indicatieve berekeningen gelden de volgende kanttekeningen:
    • in de volgende reguliere ramingsronde van werklocaties kan in een scenario de impact van
        de schaalsprong worden doorgerekend;
    • dat vraagt om een goede discussie over hoe de economie zich gaat ontwikkelen. Gaan de
        speerpunten en de daaraan gelieerde hightech maakindustrie groeien, gaat de bouw groeien
        en groeit de regionale logistiek dankzij de kracht van regionale logistiek dienstverleners en
        hun klanten in de regio;
    • is de regio in staat om meer kleinschalige bedrijvigheid in te passen in gemengde omgevingen;
    • gaat het ruimtegebruik veranderen in een aantal sectoren (maakindustrie en logistiek) en heeft
        de regio daar voldoende zicht op;
    • wil de regio een deel van de berekende vraag verminderen met een ambitie om intensiever
        met ruimte om te gaan.

Met meer aandacht voor functiemenging en intensivering van ruimtegebruik op bestaande terreinen
is die ruimtevraag naar beneden te brengen onder de 300 hectare aan bedrijventerrein. Het is ook
belangrijk om te constateren dat de voorliggende (nu geldende) ramingen met een beperkte groei van
het aantal arbeidsplaatsen (max. 10.000) leiden tot een forse groei van de vraag naar bedrijventer-
reinen 220 tot 440 hectare. De indicatieve doorrekening van de schaalsprong (45.000 arbeidsplaat-
sen extra) leidt tot een relatief lagere vraag naar bedrijventerreinen van ongeveer 369 hectare. In
vergelijking met de Stec-raming lijkt dit relatief gezien weinig omdat er nu is gerekend met 45.000
extra arbeidsplaatsen. De oorzaak is dat in de schaalsprong de groei van de economie meer aan de
kennisspeerpunten, maak-industrie en kennisintensieve diensten is toebedeeld en minder op de groei
van de logistieke sector (zoals in de ramingen van de Stec).

Nogmaals, belangrijk om op te merken de berekeningen zeer indicatief zijn en onder andere bij de
herziening van de programmeringsafspraken nader moeten worden uitgewerkt. Wel geven ze een
beeld van extra ruimte die nodig is voor de schaalsprong op innovatieomgevingen, een bedrijventer-
rein met grote kavels en terreinen voor lokaal/regionaal MKB.

Kortom, het ramen van de ruimtebehoefte van diverse typen werklocaties vraagt aan de voorkant om
meer inzicht in en overleg over de vraag waar de regio met de economie naar toe wil. De uitgangs-
punten die daarbij worden gehanteerd zijn net zo belangrijk als de uitkomsten. Bij de indicatieve ra-
mingen in de REB zijn aannames gehanteerd (zie Bijlage III) die verder verdiept moeten worden. In
ieder geval kan nu al worden geconstateerd dat de vraag naar diverse type werklocaties groter is dan
de voorliggende ramingen aantonen en dat daardoor het tekort aan diverse type werklocaties zal
oplopen en dat het invullen van nieuwe locaties om een gedragen regionale aanpak vraagt.




Buck Consultants International                                                                    26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>3.4      Regionale aanpak is nodig

De samenwerking in de regio Twente is er onder meer op gericht om een samenhangend ruimtelijk
economisch beleid te voeren. Dat is in de komende jaren van groot belang. Allereerst blijkt dat er
vanuit meerdere gemeenten, zowel grote als kleine, behoefte is aan ruimte voor nieuwe bedrijventer-
reinen. Deels zijn die in ontwikkeling, maar vaak verkeren de ontwikkeltrajecten nog in de beginfase.
De wens van de meeste gemeenten is om bedrijven afkomstig uit de eigen gemeente die ‘uit hun jas
groeien’, in de eigen gemeente of in samenwerking met de buurgemeenten, te huisvesten. Voor
grootschalige ruimtevragers (> 3 ha) is buiten XL Businesspark 2 nu nog geen concrete oplossing
aangedragen.

Gemeenten geven aan dat wanneer regionale bedrijven zich niet kunnen vestigen binnen de eigen
gemeentegrenzen, ervoor gezorgd moet worden dat deze bedrijven zich in een andere gemeente in
Twente kunnen vestigen. Dit laat zien dat er over gemeentegrenzen heen gekeken moet worden.




Buck Consultants International                                                                    27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 4                      Ruimtelijk-economische strategie


  Om richting te geven aan de regionale ontwikkeling van Twentse werklocaties zijn op basis van
  analyses en gesprekken vier ruimtelijk-economische strategieën geformuleerd. Deze strategieën
  gaan over bestaande én nieuwe locaties en over het ruimtelijk accommoderen van grootschalige
  én kleinschalige (innovatieve) bedrijfsvestigingen.


Om het economisch toekomstbeeld te kunnen realiseren is de juiste (hoeveelheid en kwaliteit) ruimte
voor economische activiteiten nodig. Om een evenwichtige en kwalitatieve schaalsprong te kunnen
maken zal meer ruimte nodig zijn. Die ruimte kan niet alleen gevonden worden op de bestaande
werklocaties. Er zijn vier manieren waarop de ruimte, die nodig is voor het toekomstig profiel, gerea-
liseerd kan worden (Figuur 12). Deze vier strategieën zouden deel uit moeten maken van de Regio-
nale Ontwikkelstrategie (ROS).

Figuur 12 De ruimtelijk-strategische strategieën dragen bij aan het economisch toekomstbeeld van Twente




Bron: Buck Consultants International, 2025




Buck Consultants International                                                                            28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>4.1      Optimaal benutten van bestaande werklocaties

   Optimaal benutten en behouden van bestaande werklocaties
   Waarom urgent?                • Om de stuwende basis en kennisspeerpunten ruimte te bie-
                                   den zal er in de programmeringen gekeken moeten worden of
                                   de bestaande ruimte op bedrijventerreinen en op innovatieom-
                                   gevingen en campussen beter kan worden benut.
                                 • De herontwikkelingsopgave is een belangrijke en urgente uit-
                                   daging die voortkomt uit veranderende economische, ruimte-
                                   lijke en klimaateisen.
                                 • Op (bijna) elk terrein in Twente zijn wel delen aan te wijzen die
                                   gedateerd zijn, kampen met inefficiënt grondgebruik en/of on-
                                   voldoende aansluiten bij wensen van bedrijven.
                                 • De gedateerde bedrijfslocaties vragen om nieuwe investerin-
                                   gen om daarmee de economische, maatschappelijke en ruim-
                                   telijke potenties beter te benutten.
                                 • Met beter benutten van bestaande terreinen is minder ruimte
                                   in Twente nodig voor nieuwe terreinen.

   Welke afwegingen?             • De Twentse herontwikkelingsopgave is – net als in bijna alle
                                   Nederlandse regio’s – te omvangrijk om volledig aan te pak-
                                   ken. Het is daarom belangrijk om tot een prioritering te komen
                                   in de vorm van ‘kansenzones’.
                                 • De grootste kansen liggen op die terreinen waar bedrijven
                                   willen investeren in hun eigen kavels/gebouwen en omgeving,
                                   omdat ze willen uitbreiden en/of willen verduurzamen.
   Wat is de strategie?          • Provincie en gemeenten hebben niet alleen de mogelijkheid
                                   om te sturen via beleid of (het coördineren van de) regionale
                                   samenwerking, maar kunnen ook overwegen om een actieve
                                   rol te pakken bij de (door)ontwikkeling van werklocaties door
                                   het organiseren van een goede planvoorbereiding samen met
                                   ondernemers en door te investeren in de infrastructuur en/of
                                   openbare ruimte.
                                 • Een meer proactieve en faciliterende rolopvatting is nodig om
                                   tot realisering van concrete projecten te komen. Dat vraagt om
                                   het vormgeven van gemeentelijk en/of regionaal herontwikke-
                                   lingsbeleid en om de organisatie van een duidelijk proces met
                                   marktpartijen. Herontwikkelingsbeleid biedt vast- goedontwik-
                                   kelaars de nodige duidelijkheid en richting, wat
                                   cruciaal is voor het succesvol realiseren van projecten.

Een eerste analyse als basis voor gesprek over prioritering herontwikkeling
In een eerste analyse zijn 180 bedrijventerreinen in Twente vanuit IBIS (2022) gekoppeld aan panden
uit BAG (2022). Dit geeft inzichten in de huidige staat van de terreinen. Het doel is om een eerste
aanzet te geven zodat er een gesprek gevoerd kan worden over het optimaal benutten van bestaande
werklocaties. Hieruit is een prioriteitenlijst opgesteld met locaties waar kansen liggen voor herontwik-
keling. Er is gekeken naar zes beoordelingscriteria waarop punten behaald konden worden:
    • Milieucategorie. Score 1 wanneer de milieucategorie groter is dan Cat. 2;
Buck Consultants International                                                                         29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>      •   Aantal oude panden. Een terrein scoort 1 als er meer dan 10 panden voor 1970 gebouwd zijn.
          Een terrein scoort ook 1 als er meer dan 30 panden voor 1990 gebouwd zijn;
      •   Grootte terrein. Een terrein scoort 1 als het bruto oppervlak groter is dan 15 ha;
      •   GSI. Een terrein scoort 1 als er minder dan 40% van het terrein is bebouwd;
      •   Gemiddelde leeftijd panden. Een terrein scoort 1 als het gemiddelde voor 1990 ligt;
      •   Aangemerkt als revitalisatie. Een terrein scoort 1 als er een waarde is toegekend aan de kolom
          oppervlakte revitalisatie.

Een hoog aantal punten weergeeft een hoge prioriteit voor herontwikkeling. Uit de analyse is een lijst
gekomen met terreinen waar kansen liggen voor herontwikkeling. Tabel 7 toont een overzicht van
deze lijst met de 10 terreinen waar de hoogste prioriteit ligt.

Tabel 7     Overzicht eerste aanzet voor mogelijke locaties voor herontwikkeling




Bron: Buck Consultants International, 2025


4.2       Voldoende ruimte op bedrijventerreinen voor lokaal MKB


   Voldoende ruimte op bedrijventerreinen voor MKB
   Waarom urgent?                  • Het lokaal MKB vormt de ondersteunende basis van de
                                     Twentse economie. Het is erg belangrijk om in de toekomst
                                     ruimte te blijven bieden aan deze ondersteunende en
                                     verzorgende bedrijvigheid zodat ze mee kan groeien met de
                                     bevolkingsgroei.
                                   • De ontwikkeling van voldoende nieuwe lokale en regionale be-
                                     drijventerreinen is van belang om op termijn voldoende ge-
                                     schikte vestigingsruimte beschikbaar te hebben in Twente
                                     voor het MKB.
                                   • Voldoende ruimte voor MKB is nodig om lokaal gewortelde be-
                                     drijven door te laten groeien. Bijna alle gemeenten hebben in
                                     de gesprekken gemeld dat ze nu al een sterke behoefte
                                     hebben aan ruimte voor het lokale bedrijfsleven.




Buck Consultants International                                                                       30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>   Welke afwegingen?             • Verschillende Twentse gemeenten zijn op zoek naar locaties
                                   door uitbreiding van bestaande terreinen of nieuwe terreinen.
                                 • De ontwikkeling van nieuwe werklocaties wordt afgestemd
                                   met buurgemeenten, zeker als er op eigen grondgebied on-
                                   voldoende mogelijkheden zijn.
   Wat is de strategie?          • Naast lokale uitbreidingen van terreinen zal in de toekomst
                                   ook mogelijk naar een drietal regionale terreinen gekeken
                                   moeten worden, verspreid over de regio, zowel één in het ste-
                                   delijk gebied als twee in het landelijk gebied (noordwest
                                   Twente en Noordoost Twente).
                                 • Voor deze locaties kunnen de volgende leidende principes
                                   worden gebruikt:
                                   o zoekgebieden van 20 tot 50 ha bruto;
                                   o die goed ontsloten moeten zijn op het regionaal wegen-
                                       net;
                                   o die aangesloten zijn op elektriciteitsnetwerken en wa-
                                       ternetwerken;
                                   o die goed ingepast moeten worden in de omgeving;
                                   o waar grote en kleine kavels worden aangeboden;
                                   o waar mogelijk meerdere gemeenten samenwerken om
                                       de locatie te realiseren.



4.3      Zoeklocaties voor nieuwe ontwikkelingen


   Zoeklocaties voor nieuwe grootschalige ontwikkelingen
   Waarom urgent?                • In de stuwende basis van de Twentse economie zitten di-
                                   verse maakbedrijven, bouwbedrijven en logistieke bedrijven
                                   die willen doorgroeien en verduurzamen en daarom op zoek
                                   zijn naar grote kavels. Om te voorzien in de (uitbreidings)be-
                                   hoefte van de stuwende basis zal de regio moeten kijken naar
                                   een nieuwe ontwikkeling met grootschalige kavels zodat de
                                   stuwende basis toekomstbestendig kan groeien.
                                 • Het proces van eerste zoekgebied tot aan daadwerkelijke
                                   gronduitgifte is voor veel (kleinere) gemeenten: complex,
                                   tijdrovend, financieel risicovol en soms ook maatschappelijk
                                   beladen (NIMBY). Dit kan beter regionaal worden opgepakt.
                                 • Het risico bestaat dat er op termijn onvoldoende goede ruimte
                                   beschikbaar is in Twente voor de gewenste economische ont-
                                   wikkeling (schaalsprong) en verduurzaming (energie en circu-
                                   lariteit) voor onder meer de maakindustrie, bouw en regionale
                                   logistieke bedrijven.




Buck Consultants International                                                                      31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>   Welke afwegingen?              • Voor de Twentse economie van de toekomst is ook grootscha-
                                    lige vestigingsruimte cruciaal – de behoefteraming voor bedrij-
                                    venterreinen laat een forse vraag zien voor dit segment.
                                  • Om te komen tot nieuwe grootschalige zoekgebieden is een
                                    integrale ruimtelijke aanpak nodig. In Twente liggen er ruimte-
                                    lijke mogelijkheden, waarbij er per definitie barrières optreden
                                    die een nieuwe ontwikkeling complex maken.
   Wat is de strategie?          • Om aan de (boven)regionale vraag te kunnen voldoen zal er
                                    gekeken moeten worden naar zoeklocaties voor grootschalige
                                    (boven)regionale bedrijventerreinen. We spreken in dit kader
                                    van grootschalige bedrijfsvestigingen bij een kavelomvang van
                                    3 hectare of meer.
                                 • Het is van economisch belang dat er gekeken wordt naar een
                                    grootschalige ontwikkeling gelegen aan de nationale en regi-
                                    onale vervoerscorridors. Zoals eerder aangegeven is groot-
                                    schaligheid gericht op regionale meerwaarde van belang voor
                                    vernieuwing in de economie en doorgroei van eigen bedrijven
                                    in de regio Twente. De hierbij gebruikte redeneerlijn is:
                                    het gaat om zoeklocaties voor de tijdshorizon tot 2040/2050
                                    met een omvang van ongeveer 200 ha bruto, de volgende lei-
                                    dende principes kunnen worden gehanteerd;
                                       o die voorzien in de behoefte aan grote kavels (>3ha)
                                           van de bedrijven uit de regio;
                                       o of die voorzien in de bovenregionale vraag mits ze
                                           passen bij het opgestelde profiel voor het terrein en
                                           de bedrijven een meerwaarde voor de regio hebben;
                                       o die goed gepositioneerd moeten zijn in netwerken (be-
                                           reikbaarheid (de A1, A35 en de N-wegen), energie, wa-
                                           ter);
                                       o waar de mogelijkheden liggen voor een goede inpas-
                                           sing in de omgeving;
                                       o en waar overwegend grote kavels (>3 ha) worden aan-
                                           geboden;
                                       o waarvan de ontwikkeling door meerdere gemeenten
                                           en/of provincies wordt ondersteund (planontwikkeling,
                                           opstartfase en eventueel de exploitatie).

                                 De figuur op de volgende pagina geeft een overzicht van de be-
                                 staande netwerken in Twente.




Buck Consultants International                                                                         32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Figuur 13        Locatievoorwaarde (boven)regionale bedrijventerreinen Twente




Buck Consultants International                                                  33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>4.4      Functiemenging in binnenstedelijke gebieden en kernen


   Functiemenging in binnenstedelijke gebieden en kernen
   Waarom urgent?                • Innovatieomgevingen vragen niet direct om de ontwikkeling
                                   van een nieuw (campus)terrein. Eerder is al benoemd dat
                                   Twente hiervoor al een goede basis heeft. Twente zal wel en-
                                   kele aantrekkelijke en toekomstbestendige werklocaties moe-
                                   ten creëren voor de kennisspeerpunten. Hiervoor is het nodig
                                   om binnenstedelijke werklocaties te ontwikkelen.
                                 • Een duurzame stedelijke ontwikkeling vraagt om voldoende
                                   (praktische) banen in stedelijk gebied (en in kernen) – niet al-
                                   leen kantoren, maar ook ruimtes voor bedrijven in o.a. de chip-
                                   tech, medtech, energie en defensietechnologie.
                                 • Het ontbreekt aan een samenhangende aanpak voor functie-
                                   menging (voldoende ‘werkmeters’ naast wonen) en aan een
                                   visie op het beperken van lichte (dienstverlenende/ categorie
                                   1+2) bedrijven op bedrijventerreinen waar hinder (categorie
                                   3 en hoger) is toegestaan.
   Welke afwegingen?             • Kansrijke locaties voor de ontwikkeling van woon/werkgebie-
                                   den bevinden zich rondom spoorzones of op bedrijventerrei-
                                   nen die midden in een stad of kern liggen.
                                 • Veel steden in Nederland houden zich bezig met het ontwik-
                                   kelen van concepten voor functiemenging rondom stations en
                                   op binnenstedelijke terreinen. Voor de regio Twente liggen hier
                                   ook kansen, maar het is nog een zoektocht hoe om te gaan
                                   met haalbare concepten rond verdichting en de ontwikkeling
                                   van woon-werkmilieus.
                                 • Allereerst valt er een onderscheid te maken tussen verschil-
                                   lende vormen van woon-werkmilieus waar functiemenging in
                                   verschillende mate voorkomt. Figuur 14 laat zien dat er ver-
                                   schil kan zitten in de aanwezigheid van wonen, werken en ver-
                                   blijven. Dit leidt tot een typologie van verschillende gebieden.
                                   In deze gebieden is er een verschil tussen ‘rust, ruis en reu-
                                   ring’. In woongebieden hebben mensen een voorkeur voor
                                   rust. Ruis komt voor in werklandschappen waar bijvoorbeeld
                                   meerdere bedrijven gevestigd zijn of waar een groot aantal
                                   vervoerbewegingen zijn. In verblijfsgebieden is er reuring,
                                   mensen komen er samen om te ontmoeten.




Buck Consultants International                                                                        34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>   Wat is de strategie?          •   Het wensbeeld bij functiemenging is een gevarieerd
                                     woon/werkgebied in kernen of zelfs hippe stadswijken in
                                     steden. Het pad tot realisatie is lastig en duurt lang. Dit is
                                     bijvoorbeeld het geval als in een gebied bedrijven zijn ge-
                                     vestigd met een milieucategorie 3 of hoger. Niet alle bedrij-
                                     ven kunnen of willen uitgeplaatst worden. Hoe worden de
                                     dan al gevestigde bedrijven goed ingepast in de gebieds-
                                     ontwikkeling? Bij functiemenging ligt overigens de focus
                                     veelal op bedrijvigheid uit categorie 1 en 2. Onderzoek
                                     daarom de mogelijkheden voor inpassingen van hogere mi-
                                     lieucategorieën.
                                 •   Nu worden gebiedsontwikkelingen veelal ingevuld met een
                                     bepaald percentage werken (commercieel vastgoed) zon-
                                     der dat onderbouwd is wat voor soort werkmilieus te- gen
                                     welke (huur)prijs kunnen worden aangeboden. Door stan-
                                     daard te programmeren (bepaald percentage werken in een
                                     gebied) ontstaat het gevaar dat de ruimte voor werken niet
                                     op korte termijn gevuld kan worden en de werk- ruimte ver-
                                     volgens wordt omgezet in wonen. Creëer innovatie werkmi-
                                     lieus waar ruimte is voor bedrijven uit de speerpuntsecto-
                                     ren.
                                 •   Er zijn doorgaans onvoldoende middelen van overheden
                                     om ‘werken’ en voorzieningen goed in te passen. Dit zal op
                                     een creatieve manier moeten gebeuren, bijvoorbeeld door
                                     marktdruk te creëren. Dit kan worden gedaan door reële
                                     plannen te maken waarin de focus ligt op de inrichting van
                                     een kleiner deelgebied in de totale gebiedsontwikkeling
                                     waar werken de hoofdtoon voert. Waar plannen voor wer-
                                     ken eerst gemaakt werden voor terreinen van bijvoorbeeld
                                     10 hectare zal er gefocust moeten worden op kleinere ge-
                                     deeltes binnen het grote geheel door te kijken naar kleinere
                                     kavels en kleinere gebouwen. In feite moet in deze fase de
                                     vraag beantwoord kunnen worden: kennen we bedrijven in
                                     de gemeente of regio die we graag op deze plek willen facili-
                                     teren of is er in de gemeente behoefte aan kleinschalige be-
                                     drijfsruimtes voor bedrijven uit de kennis- speerpunten. De
                                     gemeente kan hierin een richtinggevende (via Omgevings-
                                     plan) rol vervullen waarin ze heldere kaders aangeeft voor
                                     de gebiedsontwikkelaars.




Buck Consultants International                                                                        35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>Figuur 14    Ontwikkelingsvarianten voor een stedelijke functiemix




Bron: Buck Consultants International, 2025




   Spoorzones in Twente
   In Twente lopen er ook trajecten waar verdichting plaatsvindt rondom de spoorzone, bijvoorbeeld in Wierden.
   Daar speelt de revitalisering van het terrein Kluinveen. Recentelijk zijn er 4 scenario’s gepresenteerd met o.a.
   een combinatie ‘wonen en werken’. Het terrein zal daarin deels worden getransformeerd naar een mix van
   wonen en werken langs het spoor. Er zijn daar momenteel een aantal bedrijven gevestigd die zouden moeten
   vertrekken om de ontwikkelingen te realiseren. Dit blijkt echter lastig.

   In Hengelo en Enschede worden de handen ineengeslagen voor de ontwikkeling van de spoorzone Hengelo,
   Enschede (SHE). In dit project worden drie stationsgebieden ontwikkeld tot één district. Het traject is een
   langjarig programma en essentieel voor het maken van een schaalsprong in de regio. In Hengelo wordt geke-
   ken om rondom het station een levendige situatie te creëren waarbij diverse werkconcepten gemixt kunnen
   worden met wonen. Er is hier met name ruimte voor lichte productie en innovatie.

   In Almelo ondergaat de spoorzone een ingrijpende transformatie en wordt ontwikkeld tot een levendige en
   toekomstgerichte stadswijk. Dit gebied, dat strategisch gelegen is rondom het spoor en het station, wordt her-
   ingericht met een mix van functies die wonen, werken, mobiliteit, onderwijs (ROC) en recreatie samenbrengen.
   Er komen moderne woningen voor verschillende doelgroepen, duurzame kantoor- en bedrijfsruimtes en aan-
   trekkelijke openbare ruimten. Innovatieve oplossingen voor mobiliteit, zoals deelvervoer en fietsenstallingen,
   maken het gebied klaar voor de toekomst.




Buck Consultants International                                                                                36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 5                      Conclusies en aanbevelingen

5.1      Conclusies

Twentse speerpunten versterken de nationaal economische structuur
Twente versterkt – mede met haar innovatieve maakindustrie en de vier speerpunten – de nationale
economische structuur. Het profileren van die kracht is goed belegd bij de Strategische Agenda van
de Twente Board. Maar het vraagt ook om een ruimtelijk economische strategie. Daarbij gaat het
zowel om de inrichting en uitbreiding van campussen en andere innovatieomgevingen, maar ook om
de groei van bedrijven elders in Twente, die deel uitmaken van de clusters rondom die vier speerpun-
ten. De speerpunten zijn dermate belangrijk dat daar in de programmering van ruimte (bedrijventer-
reinen, campussen en andere innovatieomgevingen) specifiek aandacht aan besteed moet worden.

Belang van het op termijn realiseren van een nieuw grootschalig bedrijventerrein
De partijen (gemeenten, provincies, bedrijfsleven) onderschrijven het gezamenlijke belang om op re-
gionaal niveau te komen tot een oplossing voor een grootschalig bedrijventerrein, als aanvulling op
XL Businesspark 1 en 2. Vanuit economisch perspectief bezien zijn geschikte locaties gebieden ge-
legen aan de nationale en regionale vervoerscorridors bestaande uit de A1, A35 en de N-wegen. Een
belangrijke vestigingsfactor voor (boven)regionale bedrijventerreinen is een uitstekende bereikbaar-
heid (bij voorkeur multimodaal).

Ontwikkelopgave voor regionale MKB-bedrijventerreinen
Verspreid over de regio worden drie kleinere regionale bedrijventerreinen ontwikkeld om lokaal en
regionaal MKB te kunnen faciliteren. Uit de eerste verkenningen is naar voren gekomen dat diverse
gemeenten de noodzaak zien om met de buurgemeenten de beste oplossingen te zoeken. Het beeld
is dat zowel in het stedelijk gebied als in Noordoost- en Noord- west Twente kansen liggen (en nood-
zaak aanwezig is) voor een regionaal bedrijventerrein.

Innovatieve werkmilieus
Twente heeft al een ruim aanbod aan campussen en innovatieomgevingen met een grote economi-
sche betekenis, die ook een sterke groei laten zien. Daarnaast is het belangrijk om voor het aantrek-
ken en vasthouden van talent en kleine innovatieve bedrijven attractieve werkmilieus te ontwikkelen
in de spoorzones van de steden. De uitdaging daarbij is om de juiste hoeveelheden ‘werkmilieus’
(geen leegstand creëren, maar marktdruk opbouwen) te realiseren en ook van een onderscheidende
kwaliteit (gebouwen en/of de aantrekkelijkheid van de omgeving).

Optimaal benutten bestaande bedrijventerreinen
De wil om bestaande bedrijventerreinen beter te benutten is alom aanwezig. In het kader van deze
Bouwsteen is op basis van enkele criteria een top 10 lijst van terreinen opgesteld waar het accent
zou kunnen liggen. De opgave is namelijk dermate groot dat niet overal tegelijk aan de slag gegaan
kan worden. Die lijst is verder te verfijnen met meerdere criteria, maar de essentie is dat gemeenten
met bedrijven op een verouderd bedrijventerrein aan de slag gaan. Het is niet mogelijk om een terrein
in één keer te herontwikkelen. De aandacht richt zich op deelgebieden waar enkele bedrijven zelf de
urgentie voelen (omdat ze bijv. willen uitbreiden) en daar met de ‘buren’ aan de slag willen. Die deel-
gebieden worden in deze Bouwsteen ‘kansenzones’ genoemd. Herontwikkeling leidt tot intensiever
ruimtegebruik, anders is die herontwikkeling door bedrijven/ontwikkelaars niet te financieren. Private

Buck Consultants International                                                                      37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>partijen richten zich bij de herontwikkelingsplannen op de eigen kavels en gebouwen. Overheden
ondersteunen het proces en investeren in infrastructuur en openbare ruimte.
Uitvoeringskracht om toekomstbeeld te kunnen realiseren
Uit gesprekken met gemeenten blijkt dat de diverse onderwerpen die naar voren zijn gekomen
(nieuwe terreinen, energietransitie op bedrijventerreinen, herontwikkeling, functiemenging wonen en
werken) veel kennis en capaciteit vragen van gemeenten die meestal niet in voldoende mate aanwe-
zig is. Dat vraagt niet zozeer om nieuwe structuren, maar wel om frequenter overleg (ambtelijk en
bestuurlijk) over deze onderwerpen, om vervolgens ook te bepalen wat we als gemeenten oppakken
en waar we de uitvoering samen met andere gemeenten en partners aangaan (bedrijfsleven, provin-
cie, kennisinstellingen).

Transities vinden op bedrijventerreinen plaats
Gemeenten, provincie en ondernemersverenigingen hebben grote ambities omtrent de energietran-
sitie en circulaire economie. De sleutel om successen te behalen ligt op de bestaande en nieuwe
bedrijventerreinen. Daar vinden de transities plaats, voor 90% binnen de al bestaande bedrijven. Door
deze bedrijfsgerichte aanpak worden beleidsmatige wensen tot meer verduurzaming concreet ge-
maakt.

5.2      Aanbevelingen

Vanuit de conclusies zijn concrete aanbevelingen opgesteld. De toelichting is drieledig: waarom is
het van belang, hoe wordt het vormgegeven en wie is beoogd trekker.


   1 R a a m op een nieuwe manier
   Waarom van belang?            Er is in dit traject voortdurend gevraagd om een nadere onderbou-
                                 wing van de ruimtebehoefte van de toekomstige vraag naar bedrij-
                                 venterreinen, gemengde milieus en campus/innovatieomgevingen
                                 als gevolg van de schaalsprong. Dat verzoek is in het kader van
                                 dit traject indicatief uitgewerkt om belangrijke aanknopingspunten
                                 te achterhalen die in een volgende ronde van ramin- gen van werk-
                                 locaties meegenomen kunnen worden. De huidige ramingen laten
                                 bij een geringe groei van de werkgelegenheid al tekorten zien, laat
                                 staan als de regio in de komende decennia een schaalsprong wil
                                 realiseren.
   Hoe vorm te geven?            Werk naast de beleidsneutrale ramingen, zoals in de huidige ra-
                                 mingen, ook het schaalsprong scenario verder uit. Denk na over
                                 welke ruimte de vier speerpunten nodig hebben en om welke typen
                                 vestigingsmilieus dat vraagt. Maak in de ramingen duidelijk zicht-
                                 baar vanuit welke onderdelen van de stuwende basis in Twente de
                                 vraag naar grootschalige kavels afkomstig is. Raam niet alleen de
                                 ruimte voor bedrijventerreinen, maar neem ook de andere werklo-
                                 caties (kantoren, gemengde milieus) in één keer mee, want al
                                 die werkmilieus hangen samen, zeker als het gaat




Buck Consultants International                                                                         38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>                                 om bedrijven in de lage milieucategorieën die op meerdere loca-
                                 ties terecht kunnen.

   Wie beoogd trekker?           Gemeenten en provincie.



   2 Organiseer de uitvoeringskracht die hoort bij een schaalsprongregio
   Waarom van belang?            Daar is (ambtelijk) vanuit de gemeenten behoefte aan. De onder-
                                 werpen in de Bouwsteen gaan verder dan de programmeringsaf-
                                 spraken bedrijventerrein.
   Hoe vorm te geven?            Verbreed het ambtelijk en bestuurlijk overleg rond die programme-
                                 ringsafspraken. Met een aantal daaraan gelieerde onderwerpen
                                 (zoals herontwikkeling, functiemenging, terreinprofielen voor
                                 nieuwe grotere terreinen). Vervolgens kan de uitvoeringskracht
                                 worden versterkt doordat een aantal gemeenten samenwerkt op
                                 een bepaald thema, hetgeen nu ook al in diverse deelgebieden
                                 gebeurt.
   Wie beoogd trekker?           Gemeenten en provincie.



   3 Onderzoek de haalbaarheid van nieuwe regionale bedrijventerreinen: grootschalig
   (voor heel Twente) en voor enkele deelgebieden (kleinere regionale terreinen)
   Waarom van belang?     Het creëren van draagvlak voor de ontwikkeling van enkele regio-
                          naal bedrijventerreinen (gericht op lokaal en regionaal MKB) en op
                          de ontwikkeling van een groter bedrijventerrein met grote kavels,
                          direct gelegen aan de vervoerscorridors in Twente. Deze terreinen
                          zijn nodig voor een toekomstbestendige ontwikkeling van de eco-
                          nomie in Twente, zeker als de regio in de komende decennia ook
                          de schaalsprong wil realiseren.
   Hoe vorm te geven?     Verken in de overleggen rond ‘ruimte voor economie’ (zie advies
                          2) of er draagvlak is voor de drie (kleinere) regionale terreinen en
                          voor een groter bedrijventerrein met grote kavels. En ga de verken-
                          ning met direct betrokken partijen uitvoeren, waarbij de zoektocht
                          naar locaties veel verschillende elementen moeten worden mee-
                          genomen.
   Wie beoogd trekker?    Gemeenten en provincie.




Buck Consultants International                                                                       39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>   4 Prioriteer in de herontwikkelingsopgave en breng hierbij strategisch focus aan
   Waarom van belang?            Door als regio meer werk te maken van intensiever ruimtegebruik
                                 kan leiden tot de ambitie om 20% van de brekende ruimtevraag
                                 niet in te vullen, zodat er voor het bedrijfsleven en overheden een
                                 stimulans om steviger met herontwikkeling aan de slag te gaan.
                                 Door schaarse nieuwe ruimte wordt de marktdruk op herontwikke-
                                 ling verhoogd.
   Hoe vorm te geven?            Hanteer een percentage te behalen ruimtewinst door herontwik-
                                 keling als ambitie aan te wijzen. Het voorstel is om 20% als ambi-
                                 tie te hanteren.
   Wie beoogd trekker?           Ambtelijk overleg (AO) programmering bedrijventerreinen samen
                                 met Herstructureringsmaatschappij Overijssel (HMO).


   5 Verken (on)mogelijkheden van functiemenging in typen binnenstedelijke gebieden
   Waarom van belang?            De economische programmering van functiemenging zal tot realis-
                                 tische volumes vastgoed voor werken leiden in de gebiedsontwik-
                                 kelingen en dat leidt tot haalbare exploitaties. Daar kan door sa-
                                 menwerking tussen gemeenten veel van elkaar geleerd worden.

   Hoe vorm te geven?            Het advies is om het onderdeel werken in gebiedsontwikkelingen
                                 met functiemenging net zo te gaan programmeren zoals de wo-
                                 ningbouw dat doet. Wat zijn de doelgroepen, tegen welk huurni-
                                 veau en in welke typen gebouwen (niet alleen in plinten, maar ook
                                 karakteristieke werkgebouwen in een gemengd gebied).
   Wie beoogd trekker?           Ambtelijk overleg programmering bedrijventerreinen samen met
                                 projectontwikkelaars die aan de slag zijn met de binnenstedelijke
                                 gebieden of in de hoofdkernen van de kleinere gemeenten




Buck Consultants International                                                                         40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Bijlage I                        Cijfers huidige situatie

 In deze bijlage is achtergrondinformatie opgenomen, waar in de hoofdtekst naar verwezen is.
Tabel 8        Netto bedrijventerrein areaal Twente (januari 2023)
                          Netto areaal
  Gemeente                                  Aandeel
                           (hectare)
  Enschede                            689            20%
  Almelo                              620            18%
  Hengelo                             467            14%
  Rijssen-Holten                      251             7%
  Hof van Twente                      246             7%
  Oldenzaal                           231             7%
  Twenterand                          198             6%
  Hellendoorn                         156             5%
  Haaksbergen                         140             4%
  Wierden                             102             3%
  Dinkelland                           83             2%
  Tubbergen                            80             2%
  Borne                                71             2%
  Losser                               46             1%
  Twente                            3.380           100%

Bron: IBIS, 2024

Tabel 9        Werkgelegenheidsgroei op campussen t.o.v. gehele gemeente
                                                      Werkgelegenheidsgroei¹ bij Gemeentelijke werkgelegen-
                    Campus(sen) in fasen vol-         bedrijven op campussen heidsgroei
  Gemeente          wassen of groei                   2018-2024                  2018-2024² - totaal

  Groningen         Campus Groningen                  14%                        15%
  Leeuwarden        Watercampus                       42%                        19%
  Enschede          Kennispark Twente                 64%                        14%
  Hengelo           High Tech Systems Park            100%                       11%
  Amsterdam         Amsterdam Science Park            134%                       20%
  Utrecht           Utrecht Science Park              76%                        27%
  Leiden            Leiden Bio Science Park           33%                        12%
  Noordwijk         NL Space Campus                   -33%                       68%
                    Biotech Campus Delft TU Delft
  Delft                                               113%                       17%
                    Science Park
  Wageningen        Wageningen Campus                 50%                        27%
                    Lifeport Kennispark Nijmegen
  Nijmegen                                            66%                        16%
                    Noviotech Campus
  Oss               Pivot Park                        103%                       12%
                    Brainport Industries Campus
  Eindhoven         High Tech Campus Eindhoven        25%                        8%
                    TU/e Campus
  Helmond           Automotive Campus                 41%                        -9%
  Sittard-Geleen    Brightlands Chemelot Campus       66%                        -1%
                    Brightlands Maastricht Health
  Maastricht                                          46%                        7%
                    Campus
  Totaal                                              48%                        17%

Bron: CBS, 2024



Buck Consultants International                                                                                41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Bijlage II                    Behoefteramingen Twente

In de ramingen voor de toekomstige vraag naar bedrijventerreinen, is gebruik gemaakt van de ramin-
gen (hoog een laag) voor werkgelegenheid en toegevoegde waarde van het EIB, die in opdracht van
het Rijk waren opgesteld. De raming vormde de basis voor de programmeringsafspraken voor de
regio Twente voor de periode 2023-2026. De verwachte uitbreidingsvraag voor de regio Twente in de
behoefteraming voor de periode 2023-2040 heeft een bandbreedte van 221 tot 443 hectare netto. De
vraag is vertaald naar vijf typen werkmilieus. De twee grootschalige werkmilieus (productie en distri-
butie) hebben voor de periode tot 2040 samen opgeteld een bandbreedte van 147 (EIB Laag) tot 266
hectare (EIB Hoog). Van de grootschalige uitbreidingsvraag is het grootste deel distributie gerelateerd
(108 tot 162 hectare), en een kleiner deel productie gerelateerd (39 tot 104 hectare). De uitbreidings-
vraag is verder uitgesplitst naar kavelomvang. Het segment vanaf 3 hectare heeft tot 2040 een band-
breedte van 122 hectare (EIB Laag) tot 199 hectare (EIB Hoog).

Kijkend naar Twente worden er twee scenario’s geschetst: laag en hoog. In het scenario laag zal het
totaal aantal banen in Twente afnemen van 322.400 in 2022 naar 318.300 in 2031 en 312.600 in
20414. Wanneer de scenario’s worden uitgesplitst naar sectoren valt op dat in het lage scenario het
aantal banen in de sector industrie afneemt, maar de toegevoegde waarde neemt in deze sector wel
het meest toe. In de sectoren bouw, handel en logistiek neemt het aantal banen wel toe, maar is de
groei van de toegevoegde waarde lager dan voor de industrie.

In het scenario hoog zal het totaal aantal banen toenemen van 325.300 in 2022 naar 330.700 in 2031
en 335.300 in 20415. Sectoren die relatief gezien sterk stijgen zijn overheid, zorg en onderwijs en
bouw, handel en reparatie. Opvallend is dat, ook in het scenario ‘hoog’ het aantal banen in de sector
industrie niet groeit, ondanks dat in de laatste jaren er weer een groei gerealiseerd is in deze sector.
In het scenario ‘hoog’ is de groei van de toegevoegde waarde in de industrie substantieel.

Tabel 10 laat zien dat er weinig hard aanbod is per 1-1-2023. Uit gesprekken blijkt dat sinds de ra-
mingen de tekorten alleen maar verder zijn opgelopen. De indicatieve vraag gaat uit van een verge-
lijkbare economische groei tot 2040 en toont een tekort in meerdere gemeenten een tekort is aan
ruimte.




4Behoefteraming bedrijventerreinen Overijssel (Stec Groep, 2023)
5Behoefteraming bedrijventerreinen Overijssel (Stec Groep, 2023)
Buck Consultants International                                                                       42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Tabel 10    Indicatieve vraag tot 2040 en hard aanbod per 1-1-2023 in Twente

   Gemeente                                    Indicatieve vraag tot 2040          Hard Aanbod per 1-1-2023

   Almelo: geraamde         grootschalige      121 – 199 ha                        18,04 ha
   vraag voor de regio

   Almelo                                      10 – 40 ha                          16,58 ha

   Borne                                       0 – 10 ha                           6,91 ha

   Dinkeland                                   0 – 10 ha                           0,79 ha

   Enschede                                    15 – 45 ha                          16,63 ha

   Haaksbergen                                 5 – 15 ha                           0,58 ha

   Hellendoorn                                 5 – 15 ha                           1,04 ha

   Hengelo                                     10 – 50 ha                          18,39 ha

   Hof van Twente                              5 – 15 ha                           11,88 ha

   Losser                                      0 – 10 ha                           -

   Oldenzaal                                   10 – 25 ha                          9,41 ha

   Rijssen-Holten                              10 – 30 ha                          3,65 ha

   Tubbergen                                   0 – 10 ha                           -

   Twenterand                                  0 – 10 ha                           12,85 ha

   Wierden                                     5 – 15 ha                           0,46



Tabel 11 toont de terreinquotiënt per sector. Hiermee wordt het aantal vierkante meter per werknemer
aangegeven.

Tabel 11     Ontwikkeling terreinquotiënt (TQ) per sector en regio, in vierkante meter kavel




Bron: Behoefteraming bedrijventerreinen Overijssel (2023)




Buck Consultants International                                                                                43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Bijlage III                      Indicatieve berekening schaalsprong

Het realiseren van de schaalsprong vergt forse inspanningen. Een flink deel van die nieuwe banen
komt uit de groei van inwoners (meer vraag verzorgende sectoren) en kan in een gemengde omge-
ving worden ingepast. Maar het is ook belangrijk dat deze nieuwe inwoners het talentpotentieel voor
de speerpunten en stuwende basis (maakindustrie, IT, bouw, etc.) vergroten.

In onderstaand kader is een INDICATIEVE berekening doorgevoerd om het effect van de schaal-
sprong te bepalen. De eerste uitkomsten geven aan dat in een volgende ronde van de ramingen
bedrijventerreinen het effect van de schaalsprong moet worden meegenomen. Dat vraagt om met
elkaar te bepalen wat de regio wil met de groei van de economie:
    • willen we de vier speerpunten een specifieke plaats geven in de ramingen. Wat is de huidige
        omvang, wat zijn de ambities en groeiverwachtingen en in welke vestigingsmilieus gaat die
        groei plaatsvinden;
    • wat beschouwen we als de stuwende basis voor de economie van Twente (wel of geen logis-
        tiek van elders, waar zitten de groeikansen voor welke typen maak- en bouwbedrijven) en
        vragen die bedrijven om grote kavels;
    • welk deel van het lokale MKB wil zich op bedrijventerreinen vestigen en welk deel kan ge-
        mengd worden met wonen en andere functies;
    • willen we de ambities van intensiever ruimtegebruik in de ramingen benoemen.

  Indicatieve berekening extra ruimtevraag bedrijventerreinen door schaalsprong
     • Stap 1: voor hoeveel banen extra ruimte creëren:
             o groei autonoom is maximaal 10.000 banen, 55.000 banen voor de schaalsprong
                vraagt nog ruimte voor 45.000 banen;
             o in de beleidsneutrale ramingen gaan 35% van de banen naar bedrijventerreinen.
                In deze berekening wordt uitgegaan van 30% (meer banen naar gemengde om-
                gevingen);
             o 30% van 45.000 banen bedraagt 13.500 banen op bedrijventerreinen.
     • Stap 2: wat is de ruimtebehoefte:
             o uitgaand van de driedeling kennisintensief, stuwende basis en lokaal/regionaal
                MKB;
             o ruimtevraag op bedrijventerreinen ongeveer 369 ha extra door schaalsprong.
     • Stap 3: hoe gaan we die vraag accommoderen:
             o taakstelling intensivering is nodig (zie ramingenrapport STEC), ambitieus door
                herontwikkeling en intensivering 20% is dus ongeveer 74 ha.
     • Stap 4: wat is extra nodig voor schaalsprong:
             o zeer indicatief 295 ha extra boven op de ramingen;
             o onduidelijk is of daarvoor het aanbod (harde en zachte plannen) aanwezig is. Uit
                de programmeringsafspraken blijkt dat de berekende autonome vraag (zonder
                schaalsprong) in diverse gemeenten al tot tekorten leidt en dat het tekort aan
                grootschalig nu al fors is (zie Tabel 10).




Buck Consultants International                                                                    44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>Van de 45.000 extra banen zal 30% landen op bedrijventerreinen in de regio (nu 35%), dat komt,
zoals te zien in de indicatieve berekening, neer op 13.500 banen. We gaan ervan uit dat de helft van
de banen lokaal/regionaal MKB zal zijn en de andere helft stuwend (maak, bouw en logistiek). Dat is
een aanname, die rekening houdt met de versterking van de stuwende basis. Hiervan komt het vol-
gende op bedrijventerreinen:

    •   groei maakindustrie met 2.750 banen (deel grootschalig, deel regionaal) met TQ van 363 m2
        (gemiddelde sectoren maakindustrie, zie Bijlage II). De groei is ambitieus omdat in de maak-
        industrie de komende jaren bedrijven zullen krimpen of ophouden te bestaan. De groei moet
        komen van maakbedrijven die gebruik maken van de kennisspeerpunten en de brede techno-
        logiebasis die in de regio aanwezig is;

    •   groei logistiek, opslag en groothandel van nu 36.000 met 2.000 banen met TQ van 354 m2
        (helemaal grootschalig). Dat is een relatief beperkte groei, zeker ten opzichte van het recente
        verleden en richt zich vooral op de doorgroei van bedrijven uit de regio;

    •   groei bouw van nu 25.000 banen met 2.000 met een TQ van 230 m2. Dat de Twentse bouw-
        sector gaat groeien op basis van de verwachte bouwvolumes is logisch. Deels vindt dit in
        vestigingen en prefab fabrieken in de regio plaats.

Groei MKB-bedrijven op bedrijventerreinen met 6.750 arbeidsplaatsen (lokaal/regionaal) met TQ van
227 m2 op bedrijventerreinen (gemiddelde consumentendiensten, perifere detailhandel, maatschap-
pelijke diensten, reparatiebedrijven, zakelijke dienstverlening). Als deze indicatieve aannames wor-
den doorgerekend dan zou de schaalsprong (naast de autonome ramingen leiden tot een ruimtebe-
hoefte van ongeveer 369 hectare (zie figuur 11).

Er zijn ook bedrijven die niet in de indicatieve berekening zijn meegenomen. Deze bedrijven zitten
vaak niet op bedrijventerreinen maar in andere werkomgevingen:
    • Kennisspeerpunten. Deze bedrijven en instellingen zullen niet landen op bedrijventerreinen,
        maar op innovatieomgevingen. De analyse laat zien dat er nu ongeveer 13.300 banen zijn in
        deze sector. Dit zal bij een groeipercentage van 2% per jaar groeien naar ongeveer 17.300
        banen. De gemiddelde TQ van deze sector is 60 m2 bvo. Een groei van 4.600 banen leidt dan
        tot een vraag naar 276.000 m2 aan ruimte in innovatie omgevingen.
    • kennisintensieve bedrijven (IT, overig kennisintensief) die zich niet op bedrijventerreinen maar
        in kantoorachtige omgevingen bevinden. Hierbij zijn ook de arbeidsplaatsen van de kennisin-
        stellingen (MBO, HBO en WO) meegenomen. Dat zijn nu 26.100 banen. Dit groeit naar onge-
        veer 29.100 banen. Dat leidt mogelijk tot een vraag naar kantoorachtige omgevingen van
        60.000 m2 (20 m2 per baan).




Buck Consultants International                                                                      45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Bijlage IV                       Samenvattingen beelden/ambities gemeenten

Deze bijlage bevat korte samenvattingen van de gesprekken die zijn gevoerd met de gemeenten in
de regio Twente. Uitzonderingen zijn Almelo, Hengelo en Enschede. Met deze gemeenten zijn in
eerdere onderzoeken al gesprekken gevoerd.

Almelo
Almelo kent een gebalanceerde en solide economie met een sterke sectoren als de Tech/ (maak)in-
dustrie, zorg en logistiek/handel. Naast de ontwikkeling van XL Businesspark 2 is er ook aandacht
voor de lokale vraag. Almelo wil blijven aansluiten op de economische clusters en netwerken in de
regio.

Borne
Er was in het verleden een samenwerking in netwerkstad verband (Enschede, Hengelo, Almelo,
Borne en Oldenzaal) en Borne was één van de partners in XL Businesspark. Borne heeft weinig
mogelijkheden om een nieuw terrein te ontwikkelen. Bedrijventerrein Molenkamp wordt gedeeltelijk
getransformeerd naar wonen. Het terrein Westermaat-de Veldkamp is inmiddels uitgegeven en is
ontwikkeld in samenwerking met Hengelo. Op dat terrein loopt ook een verduurzamingsproject
(energy hub). Het is niet eenvoudig om een locatie voor een nieuw terrein te vinden. De gemeente
wil in regionaal verband afspraken maken over de programmering bedrijventerreinen, met name met
Hengelo. Voor Zenderen wordt gekeken of de komst van de Vloedveldverbinding er ook kansen liggen
voor een kleinschalig bedrijventerrein. Het is van belang om in de Omgevingsvisie scherpere keuzes
te maken. Het accent ligt nu nog te veel op wonen. Ook in de Regionale Ontwikkelstrategie is meer
aandacht nodig voor economie, met accent op maakindustrie en MKB.

Dinkelland-Tubbergen
Dinkelland-Tubbergen kent veel lokaal gebonden en sociaal gewortelde bedrijvigheid. Grote sectoren
zijn de bouwnijverheid, handel en maakbedrijven. Tussen de kernen in de gemeente is er weinig
uitwisseling van bedrijven. In de gemeente zijn er ook weinig bedrijven die een link hebben met de
grote kennisinstellingen in de regio. Wel is er de innovatiehub Tubbergen waar bedrijven de studenten
proberen te betrekken.

De uitbreidingsurgentie in de gemeente is hoog. Zo is de vraag naar nieuw terrein ongeveer 10-20
hectare. In Weerselo wordt de vraag van buitenaf tegengehouden en is de ruimte bedoeld voor de
lokale vraag. Echter is er op de lokale terreinen weinig ruimte. De gemeente vreest dat lokale bedrij-
ven zich daardoor buiten de gemeente zullen gaan vestigen. Dinkelland-Tubbergen kijkt naar heront-
wikkeling, echter is verdichting nog moeilijk gebleken. Het is voor veel bedrijven nog makkelijk om
naar een nieuwe kavel te gaan. Wel komt er de komende periode veel agrarische grond vrij in de
gemeente. Hier zal de gemeente op in kunnen spelen.

Enschede
Enschede is sterk in technologie, innovatie en creativiteit. Er is veel doorgroei van innovatieve tech-
nologiebedrijven in zowel de stad als de regio. Met de aanwezigheid van o.a. Kennispark Twente,
Connect-U en Technology Base Twente kent de gemeente veel innovatiehubs. Binnen de gemeente
is er een behoefte aan een nieuw, toekomstbestendig bedrijventerrein. Hiervoor zal een locatie aan-
gewezen moeten worden.

Buck Consultants International                                                                      46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>Haaksbergen
Haaksbergen heeft de meeste vestigingen per inwoner. Momenteel zijn er rond de 11.000 banen in
Haaksbergen en kent het weinig forenzen. De inwoners van Haaksbergen werken ook in Haaksber-
gen. Er bevinden zich o.a. innovatieve familiebedrijven en technologische bedrijven. Onder in de ge-
meente zit de zware industrie. Er is behoefte om dit naar boven te verplaatsen, richting Stepelerveld.
Er is vraag vanuit de logistiek maar de gemeente is daar minder enthousiast over.

De ondernemers in Haaksbergen staan te popelen om uitbreidingsruimte. Het probleem is echter dat
de gemeente wél de ruimte heeft, maar niet de middelen om dit te realiseren. Dit komt mede door
een tekort aan capaciteit. Dit capaciteitsprobleem speelt op meerdere vlakken, zo ook bij de grond-
verwerving van Stepelerveld en het realiseren van herontwikkelingstrajecten binnen de gemeente.
De gemeente is bang dat ze bedrijven die willen uitbreiden moeten doorverwijzen naar locaties buiten
de gemeentegrenzen. Het is duidelijk dat er over de gemeentegrenzen heen gekeken moet worden
om op meerdere vlakken een gezamenlijke aanpak te realiseren voor het oplossen van het capaci-
teitsprobleem.

Hellendoorn
In de kern Hellendoorn is behoefte aan een nieuw terrein omdat bedrijventerrein ’t Lochter uitgegeven
is. Er is wel concrete vraag vanuit ondernemers. Daar komt bij dat voor de herontwikkeling van ver-
ouderde delen op het terrein schuifruimte nodig is. Het vinden van een nieuwe locatie is complex
(gemengd/parkachtig ontwikkeling binnen de kern voldoet niet aan de wensen van het lokale bedrijfs-
leven). Op ’t Lochter loopt ook een pilot voor een energy hub. Het bedrijventerrein Nijverdal Noord en
de spoorzone in Nijverdal worden in de komende jaren herontwikkeld, waarbij de Herstructurerings-
maatschappij Overijssel (HMO) een belangrijke rol vervuld. Bestaande gebouwen worden gesloopt
of verduurzaamd voor nieuwe bedrijven die uit Nijverdal Ten Cate zijn voortgekomen. Bovendien
wordt in het gebied ook de relatie versterkt tussen onderwijs en bedrijfsleven. Er bestaan contacten
met andere gemeenten over economisch beleid in de vijf West-Twentse gemeenten.

Hengelo
Hengelo kent een gunstige ligging te midden van Almelo en Enschede en is daarnaast goed ontsloten
zowel via weg, water als spoor. De stad is een echte maak- en techniekstad met veel dynamiek waar
de bedrijventerreinen het brandpunt voor de economie vormen. De economie kenmerkt zich door de
aanwezigheid van het klein- en middelgrote maaksegment. De komende jaren zal er in de gemeente
extra ruimte nodig zijn voor het vaardig, vindingrijk en sterk MKB van de stad. Met de aanwezigheid
van het High Tech Systems Park en The Green Box kent ook Hengelo meerdere innovatiehubs.

Hof van Twente
Bedrijven in de gemeente Hof van Twente zijn van groot belang voor de leefbaarheid in de kernen.
De ondernemers sponsoren verenigingen zoals de lokale voetbalclub. Belangrijke bedrijven bevinden
zich o.a. in de machinebouw. Tuinte in Hengevelde is daar een voorbeeld van. Het bedrijf heeft een
grote uitbreidingsbehoefte. Voor de gemeente is dit een probleem, de bedrijventerreinen zijn namelijk
vol. Momenteel loopt er een onderzoek waarin gekeken wordt naar de behoeften en mogelijkheden
voor uitbreiding. In alle 6 de kernen zijn al locaties aangewezen.

In Goor bevinden zich watergebonden kavels die niet optimaal worden benut. Er zal gekeken moeten
worden naar transities voor deze bedrijven. Daarnaast komt uit het gesprek naar voren dat de
Buck Consultants International                                                                     47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>campussen in de regio worden gezien als een ‘black box’. De link tussen de lokale bedrijven en de
campussen is niet zichtbaar. Het is van belang dat er een goede samenwerking ontstaat tussen de
gemeenten en te kijken naar de transities.

Losser
Losser heeft de ambitie om te groeien naar 25.000 inwoners. Dit vraagt om een goede balans tussen
wonen en werken en de aanwezige voorzieningen. In maart 2025 vond er een behoefteonderzoek
plaats om de vraag naar bedrijventerreinen concreet te krijgen. Er is nu geen aanbod beschikbaar, er
zijn geen nieuwe kavels en er is geen leegstand. Op basis van onderzoek wordt gestreefd om de
ruimte op bestaande bedrijventerreinen beter te benutten. Daarvoor is een investeringsagenda opge-
steld en er is ook budget voor beschikbaar.

Oldenzaal
Oldenzaal heeft de wens om te groeien naar 40.000 inwoners en een zelfstandige gemeente te blij-
ven. Ze voelt zich de schakel tussen stad en platteland in de regio. Met de wens om te groeien ont-
staan er discussies wat betreft het ruimtegebruik. Dit is namelijk zeer beperkt. Zo speelt er over Juf-
fenbeek-Noord de discussie of dit een bedrijventerrein of woningbouwlocatie moet zijn. Het uitgangs-
punt is de ontwikkeling van een werklocatie. Binnen de gemeente zijn ze momenteel nog niet bezig
met herontwikkeling. Dit is wel een politieke wens. Wanneer bedrijven willen uitbreiden dan moet dat
in de eigen gemeente kunnen, verzoeken van elders worden doorgestuurd naar Almelo XL business
park.

Rijssen-Holten
De gemeente Rijssen-Holten ligt tegen de A1. Binnen de gemeente zijn er veel sterke familiebedrijven
onder andere in de bouw en logistieke sector. Momenteel spelen er geen concrete plannen voor
uitbreiding van deze bedrijven. De wens is wel om te kunnen blijven voldoen aan de vraag naar uit-
breiding wanneer deze zich voordoet.

Binnen de gemeente bevinden zich weinig verouderde terreinen en is er weinig leegstand. Het terrein
in Rijssen is groot en bevat echter wel enkele kansenzones. In het verleden is al het een en ander
met HMO opgepakt. Kampus in Rijssen is een opleidingsinstituut en onderdeel van het ROC waar
ontwikkeling van innovatief vakmanschap centraal staat. Toch wordt er aangegeven dat er een mis-
match is tussen de opleiding en industrie binnen de gemeente.

Twenterand
De gemeente Twenterand kent een grote aanwezigheid van transportbedrijven. Kijkend naar de
ruimte ligt er een uitdaging betreft de uitbreiding. Recent is er wel in Den Ham groen licht gegeven
voor een stuk van kleiner dan 3 hectare. Daarnaast is er de uitbreiding van 30 hectare in Vriezenveen-
Zuid een meerjarenproject. In Vriezenveen zijn er een aantal bedrijven die uit hun jas groeien. Op de
oude locaties wordt woningbouw gerealiseerd. De gemeente wil het liefst de lokale en grote bedrijven
binnen de eigen grenzen houden. Ze werken met een actief grondbeleid waardoor er de komende
jaren goed ingespeeld kan worden op vrijkomende agrarische gronden binnen de gemeente.

Betreft het thema herontwikkeling loopt momenteel de revitalisering van Garstelanden. Dit loopt al
langere tijd en blijkt een lastig project te zijn. Dit wordt veroorzaakt door het capaciteitstekort binnen
de gemeente.


Buck Consultants International                                                                         48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>Wierden
De gemeente Wierden huisvest verschillende innovatieve maakbedrijven. Er is veel vraag naar be-
drijfsruimte. In Enter komt er tussen twee bestaande terreinen een nieuwe locatie zodat er een ver-
binding ontstaat tussen de bestaande terreinen. Deze nieuwe plek is bedoeld voor het lokaal bedrijfs-
leven. Kijkend naar de A1 is er vanuit de gemeente momenteel geen behoefte aan grootschalige
bedrijventerreinen. Binnen de gemeente lopen er meerdere herontwikkelingstrajecten. Wel zijn er
middelen nodig om de plannen te realiseren.




Buck Consultants International                                                                    49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Bijlage V                        Indeling SBI-codes

Om in dit onderzoek de kennisspeerpunten, zoals beschreven in de ‘Agenda voor Twente’, lading te
geven is gebruik gemaakt van een combinatie van LISA-data en een analysetool. De analysetool is
gebruikt om de SBI-codes te scharen onder de verschillende kennisspeerpunten en vervolgens te
laden met getallen. Doel hiervan was om een eerste indicatie te geven van het profiel.

Definitie speerpuntsectoren
Het is niet mogelijk om de speerpunten volledig af te bakenen aan de hand van SBI-codes. Bedrijven
kunnen meerdere bedrijfsactiviteiten uitvoeren waardoor een SBI-code niet de volledige lading dekt.
Documentatie aangeleverd door onder andere de Twenteboard is gebruikt als startpunt van de ana-
lyse. Vervolgens is geprobeerd een eerste stap te zetten door voor de speerpuntsectoren in ieder
geval de volgende SBI-codes te hanteren:

    •   Bij defensie gaat het om bedrijven die produceren voor defensie of onderdeel zijn van de
        keten. Voorkomende SBI-codes: 26.11, 26.30, 26.51, 25.30, 30.13, 30.32, 30.40, 33.18,
        24.46, 26.70.
    •   Bij chiptech gaat het met name om bedrijven die microchips en halfgeleiders ontwerpen, pro-
        duceren of toepassen. Bijvoorbeeld bedrijven in de vervaardiging van elektronische compo-
        nenten en printplaten. Voorkomende SBI-codes: 26.11, 26.51, 26.11, 28.92, 29.31, 26.51,
        71.12.
    •   Bij medtech gaat het om bedrijven in de medische technologie. Bedrijven zitten op het snijvlak
        van gezondheidszorg, productie en innovatie. Bijvoorbeeld vervaardiging van medische en
        tandheelkundige instrumenten, groothandels in medische producten. Voorkomende SBI-co-
        des: 32.50, 26.60, 21.20, 46.46.2, 33.19, 72.193.
    •   De sector energie bestaat uit bedrijven in de productie, levering en advisering van energie.
        Het gaat hier naast productie en distributie ook om advisering en speur- en ontwikkelingswerk.
        Voorkomende SBI-codes: 25.11, 71.12, 28.29, 35.13, 72.19, 27.11

Het is erg belangrijk om te controleren welke activiteiten een bedrijf daadwerkelijk uitvoert. Door mid-
del van de websites van bedrijven zijn de bedrijfsactiviteiten individueel gecontroleerd. Bovendien
hebben experts van BCI en de Twente Board de lijsten met bedrijven doorgenomen. Hierdoor zijn
nog enkele bedrijven met verschillende SBI-codes toegevoegd of juist verwijderd. Op basis van aan-
geleverde documentatie, een eerste aanzet o.b.v. SBI-indelingen en de bedrijfswebsites zijn bedrijven
ingedeeld in een speerpuntsector.

Indeling stuwende basis
  Hightech
 21         Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten
 26         Vervaardiging van computer-, elektronische en optische producten
 261        Vervaardiging van elektronische componenten en printplaten
 262        Vervaardiging van computers en randapparatuur
 265        Vervaardiging van meet-, regel-, navigatie- en controleapparatuur en van uurwerken
            Vervaardiging van bestralingsapparatuur en van elektromedische en elektrotherapeutische ap-
 266
            paratuur
 303        Vervaardiging van lucht- en ruimtevaartuigen en van toestellen in verband daarmee
Buck Consultants International                                                                            50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>  Medium-high tech
 20         Vervaardiging van chemische producten
 254        Vervaardiging van wapens en munitie
 27         Vervaardiging van elektrische apparatuur
 29         Vervaardiging van machines en apparaten
 29         Vervaardiging van auto's, aanhangwagens en opleggers
 30 (exclu-
            Vervaardiging van andere transportmiddelen m.u.v. bouw schepen en vervaardiging van lucht-
 sief 301 &
            en ruimtevaartuigen en van toestellen in verband daarmee
 303)
 325        Vervaardiging van medische en tandheelkundige instrumenten en benodigdheden

  Medium-low tech
 182        Reproductie van opgenomen media
 19         Vervaardiging van cokes en geraffineerde aardolieproducten
 22         Vervaardiging van producten van rubber of kunststof
 23         Vervaardiging van andere niet-metaalhoudende minerale producten
 24         Vervaardiging van metalen in primaire vorm
 25 (exclu- Vervaardiging van producten van metaal, exclusief machines en apparaten, met uitzondering
 sief 254) van de vervaardiging van wapens en munitie
 301        Bouw van schepen
 33         Reparatie en installatie van machines en apparaten

  Low-tech
 10         Vervaardiging van voedingsmiddelen
 11         Vervaardiging van dranken
 12         Vervaardiging van tabaksproducten
 13         Vervaardiging van textiel
 14         Vervaardiging van kleding
 15         Vervaardiging van leer en van producten van leer
            Houtindustrie en vervaardiging van artikelen van hout en van kurk, exclusief meubelen; ver-
 16
            vaardiging van artikelen van riet en van vlechtwerk
 17         Vervaardiging van papier en papierwaren
 18 (exclu-
            Drukkerijen en reproductie opgenomen media, m.u.v. reproductie opgenomen media
 sief 182)
 31         Vervaardiging van meubelen
 32 (exclu- Andere verwerkende industrie met uitzondering van de vervaardiging van medische en tand-
 sief 325) heelkundige instrumenten en benodigdheden

  R&D
 721        Natuurwetenschappelijk speur- en ontwikkelingswerk
 7211       Biotechnologisch speur- en ontwikkelingswerk
 72111      Biotechnologisch speur- en ontwikkelingswerk op het gebied van agrarische producten en pro-
            cessen

Buck Consultants International                                                                            51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre> 72112      Biotechnologisch speur- en ontwikkelingswerk op het gebied van medische producten en far-
            maceutische processen en van voeding
 72113      Biotechnologisch speur- en ontwikkelingswerk voor overige toepassingen
 7219       Natuurwetenschappelijk speur- en ontwikkelingswerk
 72191      Speur- en ontwikkelingswerk op het gebied van landbouw en visserij (niet biotechnologisch)
 72192      Technisch speur- en ontwikkelingswerk
 72193      Speur- en ontwikkelingswerk op het gebied van gezondheid
 72199      Overig natuurwetenschappelijk speur- en ontwikkelingswerk (niet biotechnologisch)
 722        Speur- en ontwikkelingswerk op het gebied van de maatschappij- en geesteswetenschappen
 7220       Speur- en ontwikkelingswerk op het gebied van de maatschappij- en geesteswetenschappen
  Hoogwaardige IT
 582        Uitgeverijen van software
 62         Dienstverlenende bedrijven op het gebied van informatietechnologie
 63         Dienstverlenende bedrijven op het gebied van informatie

  Overig kennisintensief
 71         Architecten, ingenieurs en technisch ontwerp en advies
 741        Industrieel ontwerp en vormgeving
  Bouwnijverheid
 41         Algemene burgerlijke en utiliteitsbouw en projectontwikkeling
 42         Grond-, water- en wegenbouw (geen grondverzet)
 43         Gespecialiseerde werkzaamheden in de bouw

  Logistiek, opslag en groothandels

 46         Groothandel en handelsbemiddeling (niet in auto’s en motorfietsen)




Buck Consultants International                                                                           52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>