<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>          2017
        Kadernota
          2018
                     versie 10 juni 2016


gemeente Molenwaard:
               zelfbewust met
        vertrouwen in kwaliteit




               1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
1     Molenwaard zelfbewust met vertrouwen in kwaliteit ............................................................................3
    1.1   Het vijfde jaar ..................................................................................................................................... 3
    1.2   Kadernota 2017 én 2018 ..................................................................................................................... 4

2     Molenwaard interactief ..........................................................................................................................6
    2.1   Regionale kracht benutten voor Molenwaard ...................................................................................... 6
    2.2   Molenwaard wil zich blijven onderscheiden ......................................................................................... 6
    2.3   Kaderstellend (Kader 1 - nieuw)........................................................................................................... 6

3     Inspanning 2017/2018 per programma...................................................................................................7
    3.1   Actieve Burgers, Ondersteunende Gemeente ....................................................................................... 7
    3.2   Economische dragers .......................................................................................................................... 8
    3.3   Wonen.............................................................................................................................................. 10
    3.4   Ondersteuning .................................................................................................................................. 12
    3.5   Voorzieningen................................................................................................................................... 13
    3.6   Landschap ........................................................................................................................................ 14
    3.7   Duurzaamheid .................................................................................................................................. 15

4     Molenwaard financieel gezond en stabiel............................................................................................. 17
    4.1   Inleidend........................................................................................................................................... 17
    4.2   Financieel meerjarenperspectief........................................................................................................ 17
    4.3   Ruimte voor keuzes? ......................................................................................................................... 17
    4.4   Besluit Begroting en Verantwoording ................................................................................................ 18
    4.5   Financiële Kaders .............................................................................................................................. 19
    4.6   Beleidsmatige kaders ........................................................................................................................ 22
    4.7   Financieel meerjarenperspectief incl. het effect van de kaderstelling ................................................. 24

5     Kaders samengevat............................................................................................................................... 25

6     Tot slot ................................................................................................................................................. 27
    6.1   Begrotingsregels ............................................................................................................................... 27

Bijlagen
1. Schetsboek
2. Advies auditcommissie (volgt z.s.m. ná 14 juni 2016)
3. Besluit gemeenteraad behandeling Jaarverslag 2015 (maart/april 2016)
4. Gewijzigd meerjarenperspectief 2017-2020 (incl. mei-circ.) beknopt toegelicht
5. Concept inhoudsopgave begroting 2017 bij kader 3
6. Financiële uitgangspunten begroting
7. Hoofdpunten Begrotingscirculaire 2015-2018 provincie Zuid-Holland
8. Voorzet Verfijningsprogramma inspanningen Sociaal domein
9. Voorzet Plan van aanpak verhoogde asielinstroom/vergunninghouders


                                                                                                                                                                2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>1 Molenwaard zelfbewust met vertrouwen in
  kwaliteit
         1.1 Het vijfde jaar
De gemeente Molenwaard gaat in 2017 alweer het vijfde jaar van haar bestaan in. De
missie van de gemeente Molenwaard is vertolkt in de Toekomstvisie Molenwaard 2030
en verder uitgewerkt in het coalitieakkoord 2013-2018.

  Wij willen de kernwaarden van het gebied vasthouden, ontwikkelen en stimuleren.
  Vanuit historische tradities en landschappelijke kwaliteiten streven we naar een
  comfortabele en veilige woon- en werkomgeving in een levend, groen en duurzaam
  landschap. Dit alles binnen een sociaal hechte gemeenschap met actieve burgers en
  een ondersteunende gemeente.

  Wij gaan er alles aan doen om bestaande verbanden te koesteren en nieuwe te
  leggen. Molenwaard stelt haar kernen en gemeente centraal als ontmoetingspunt van
  waaruit de ontwikkeling van de kern / gemeente gestalte krijgt. Dorpsbehoud en
  eigenheid bepalen het gevoel van ‘thuiskomen en thuis zijn’. Wij bieden een
  inspirerend platform voor maatschappelijke initiatieven en ideeën die kunnen rekenen
  op een breed draagvlak. De plannen die daaruit voortkomen, gaan wij helpen
  realiseren door praktische ondersteuning of een financiële injectie, en altijd met
  creativiteit en daadkracht. Niet alleen lokaal maar als het onderwerp daarom vraagt,
  ook regionaal. Wij zien de gemeente als een eigentijdse deelnemer, die invulling geeft
  aan begrippen als gemeenschap en bestuurlijk coördinatiepunt.

De eerste jaren van Molenwaard kenmerkten zich door het vertalen van deze missie naar
concrete inspanningen, het verkennen van de mogelijkheden en behoeften van de
samenleving en het omgaan met financiële ‘tegenwind’.

Een centraal begrip werd “Molenwaard Nabij”: uitgaan van de kracht van de
gemeenschappen gecombineerd met een dienstverlening die persoonlijk, dichtbij en
digitaal is. Om dit doel te bereiken volgden we een uitdagende route.

Op deze route gebruikten we innovatieve methoden. De soms lastige keuzes werden
gemaakt samen met de inwoners. Resultaat tot nu toe, een gemeente:
    met een duidelijke strategische visie met “focus op gemeenschappen” en
      “innovatieve persoonlijke dienstverlening”;
    die uitgaat van de aanwezige kracht in de gemeenschap(pen) en in beginsel kiest
      voor een ondersteunende rol als procesregisseur;
    met een financieel gezond en stabiel perspectief;
    als zelfbewuste partij van belang in de regio.

Voor de Kadernota 2016 (vorig jaar) is gekozen om, gebaseerd op een evaluatie- en
koersdebat met de raad en een “midterm evaluation” van het college, de focus per
programma te herformuleren. Die focus was al gericht op “de blik naar buiten”.
Daarnaast werd richting gegeven aan de wijze waarop: blijvend innovatief en verbonden
aan regiodoelen.

Nu, medio 2016, ruim over de helft van de eerste raadperiode, is bezinning op een
verdere toekomst aan de orde. Molenwaard heeft laten zien in drie jaar tijd duidelijk te
kunnen groeien naar een krachtige en zelfbewuste gemeente die de gemeenschappen
kan ondersteunen.




                                                                                           3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Zowel de gemeenschappen als de gemeente zelf groeien in hun rol. Zo wordt op vele
terreinen de samenwerking gezocht. Niet alleen met logische bestuurlijke partners, maar
ook met partners op deelterreinen als de maritieme sector, de agrarische sector, het
landschap, de duurzaamheid en anderen. In die samenwerking ontstaan initiatieven die
variëren van concrete acties tot het gezamenlijk maken van analyses die nodig zijn om
acties voor te bereiden.

We staan op een kruispunt in de tijd waar veel van dit initiële werk zich zal uitbetalen.
Van de leertuinen in de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden:
    Agrarische Economie
    Maritieme Economie
    Economische As A27 en
    Sociaal Domein.
…tot gebiedscoalities als:
    Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH)
    MIRT-gebied Zuidwest-Nederland
    Alblasserwaard-Vijfheerenlanden (incl. Drechtsteden)
    Krimpenerwaard
    Gebiedsdeal Waterdriehoek (w.o. Kinderdijk)

Wat de financiële uitdagingen van de gemeente ook zijn, en die zijn nog steeds zeer
uitdagend en vragen om terughoudendheid, het past op dit moment een begin van
denken op gang te brengen voor de volgende stap. Een stap die we zetten nu onze eigen
doelen naderbij komen en we een positie in relevante netwerken willen borgen voor
zover dat nog niet is gebeurd.

De komende jaren gaan wij door met innoveren en eigen kracht van gemeenschappen
ontwikkelen. De ontwikkelstap een logisch vervolg is, is om, naast de focus op het eigen
gebied, meer in te zetten op wat Molenwaard is en kan voor anderen.

Zo kunnen we meer kracht ontwikkelen voor een betere behartiging van de belangen
van inwoners en ondernemers in ons gebied. Hieruit ontstaat als polsstok naar de
toekomst een belangrijk nieuw speerpunt van beleid en een kader in deze kadernota.

Dit betekent ook dat we middelen willen vrijmaken om onze oriëntatie te verbreden,
opdat binnen én buiten de regio de sterke punten van Molenwaard beter worden
onderkend, benut en ondersteund. Hoe komen we in beeld voor investeringen van
andere overheden, bedrijven en instellingen, en helpt deze verbrede externe oriëntatie
en samenwerking om onze eigen doelen dichterbij te brengen? Het begint in ieder geval
bij het vergroten van de bekendheid van Molenwaard.

Wat straalt Molenwaard uit…, en hoe verbinden wij ons regionaal en bovenregionaal? Dat
is de vraag die centraal staat in deze Kadernota, die houvast biedt voor zowel 2017 als
2018. Hoofdstuk 2 en Kader 1 gaan hierover.

          1.2 Kadernota 2017 én 2018
Deze Kadernota is geïnspireerd op in ieder geval de volgende belangrijke bron:
    Het maatschappelijk debat in de raad ter gelegenheid van de behandeling van het
      jaarverslag 2015 maart/april 2016 (bijlage 3); Legio onderwerpen met impact op
      afwisselend strategisch en uitvoeringsniveau passeren de revue. Waar logisch en
      passend kregen deze onderwerpen in deze Kadernota een plaats;

De Kadernota is de basis voor de volgende begroting. Eind 2016 wordt de begroting
2017-2020 vastgesteld. Het is passend om de kaders die nu worden meegegeven ook te
laten gelden voor 2018.



                                                                                            4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Bij het stellen van kaders houden we niet alleen rekening met onze eigen ambities. We
zullen ook moeten inspelen op ontwikkelingen die op ons afkomen. Niet alle
ontwikkelingen zijn al zo concreet dat kaderstelling aan de orde is. Wel zijn we ons
bewust dat we die ontwikkelingen nauwlettend moeten monitoren om tijdig de impact
ervan te onderkennen en daarmee om te gaan.

Sommige van die onderwerpen doen al de ronde in de vakliteratuur, over anderen
hebben wij u per collegebrief reeds geïnformeerd. Wij noemen, zonder uitputtend te zijn:
    de toename van vergunninghouders in onze gemeenschappen en het
      integratievraagstuk wat dat met zich meebrengt;
    ontwikkelingen in het Sociaal Domein;
    de veranderingen in de Omgevingswet;
    de zogeheten reisdocumentendip – vanaf 2019 merken we de effecten van het
      feit dat paspoorten sinds 2014 nog maar eenmaal per tien jaar hoeven te worden
      vervangen;
    een mogelijke fusie tussen Giessenlanden en Molenwaard; en
    de nog steeds toenemende regeldruk op de organisatie vanuit het Ministerie van
      BZK en verbonden aan de accountantscontrole.

In hoofdstuk 2 bespreken we een belangrijk nieuw kader. Een nieuw perspectief die het
handelen van de gemeente richting geeft en uiteindelijk moet zorgen voor een
Molenwaard dat ook op termijn nog steeds trots kan zijn op de voor haar belangrijke
waarden.

In hoofdstuk 3 behandelen we wijzigingen in de verschillende programma’s. Omdat de
“doelen-inspanningen-netwerken” (of Din’s) in de Kadernota/Begroting 2016 nog zijn
aangescherpt, focussen we hier op de voorgenomen inspanningen voor de jaren 2017 en
2018.
Speciale aandacht gaat daarin uit naar de intensiveringen in het Sociaal Domein en de
integratie van vergunninghouders mede als gevolg van de verhoogde asielinstroom.

In hoofdstuk 4 wordt een reeks van financiële en overige kaders herhaald of gesteld.




                                                                                        5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>2 Molenwaard interactief
         2.1 Regionale kracht benutten voor Molenwaard
Molenwaard heeft laten zien in drie jaar tijd te kunnen groeien naar een krachtige en
zelfbewuste gemeente die de kracht van de gemeenschappen steeds beter weet te
ondersteunen. Op deze weg willen we de komende jaren doorgaan met innoveren en
eigen kracht ontwikkelen. We hebben echter gemerkt dat verbreding van de externe
oriëntatie op onze kernen en gemeenschappen naar externe oriëntatie op onze
(regionale) partners een grote meerwaarde kan hebben voor de gemeente. En hier heeft
niet de eerste prioriteit gelegen de afgelopen jaren.

Wij denken dat meer kracht als regionale speler de belangen voor inwoners en
ondernemers in ons gebied dient. Dit betekent dat we middelen gaan vrijmaken om onze
oriëntatie te verbreden opdat binnen én buiten de regio de sterke punten van
Molenwaard worden onderkend, benut en ondersteund.

         2.2 Molenwaard wil zich blijven onderscheiden
De gemeente Molenwaard werkt sinds de oprichting hard aan het realiseren van haar
toekomstvisie Molenwaard 2030: “Samen vooruit”. De basis voor Molenwaard is gelegd,
de doorontwikkeling wordt nu vormgegeven. Om volgende stappen naar realisatie te
maken is intensivering van de zichtbaarheid van Molenwaard nodig.

Veel ontwikkelingen zijn in gang gezet, andere gestart. Om naast de doorontwikkeling,
gebiedsoverstijgende ambities mogelijk te maken verbreden wij de externe oriëntatie
naar partners buiten de gemeenten. Het DNA van dit unieke gebied is te vangen in de
volgende, nader uit te werken, termen:
     Mooi Molenwaard
     Dichtbij alles
     Economisch sterk
     Uit & thuis
                                  100% Molenwaard
     Wonen in ’t Groen
     Mijn Molenwaard
                                DNA van een uniek gebied
Dit is 100% Molenwaard.

Om ons DNA te behouden en te versterken is in onze dynamische wereld meer nodig dan
er trots op zijn. Actie is nodig vanuit een besef dat we deze niet alleen in stand kunnen
houden.

Wij investeren daarom in grotere bestuurs- en samenwerkingsverbanden (buren,
provincie en anderen), met de sterke punten van de Molenwaardse DNA (Waarom wilt u
met Molenwaard samenwerken, wat kan Molenwaard u bieden?). Zelf- en doelbewust
samenwerken om onze sterke DNA ook voor de toekomst te (waar)borgen en anderen te
interesseren en te verleiden (potentiële recreanten, inwoners, ondernemers,
zorgaanbieders etc etc.).

         2.3 Kaderstellend           (Kader 1 - nieuw)
Molenwaard realiseert zich dat de unieke waarden van het gebied ook in de decennia die
voor ons liggen zouden moeten blijven bestaan. Dat lukt alleen wanneer anderen dan
onze eigen inwoners weten wat wij te bieden hebben in termen van wonen, werk en
recreatie. Het college wordt gevraagd, samen met de gemeenteraad, het DNA verder uit
te werken en relevante partners buiten Molenwaard te benoemen en te betrekken bij het
versterken van de betekenis van Molenwaard voor de regio én vice versa.



                                                                                        6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>3 Inspanning 2017/2018 per programma
Het maatschappelijk debat in de raad ter gelegenheid van de behandeling van het jaarverslag 2015 maart/april 2016 was input bij e
voorbereiding van deze kadernota. Naast die input heeft het college ook haar eigen ambitie in de kadernota al zoveel mogelijk vertaald
naar concrete inspanningen voor 2017 en 2018.

          3.1 Actieve Burgers, Ondersteunende Gemeente
Deelnemen aan en ondersteuning van maatschappelijke initiatieven, en als gemeente handelen vanuit de leefwereld van onze inwoners,
instellingen en bedrijven: als de gemeente dat heeft bereikt is dit programma overbodig. Het is echter nog niet zo ver. Met dit
programma in de hand wil de gemeente initiatieven vanuit de samenleving actief ondersteunen, waar die initiatieven bestaande sociale
verbanden versterken en nieuwe smeden.

Aan alle programma’s komt een eind. En dat geldt zeker voor het programma ABOG. Het programma staat voor de verandering in de
manier van werken van de gemeente. En op enig moment is die verandering voltooid. Op dat moment is de andere manier van werken
de normale manier van werken geworden. Dan is de veranderingsopgave een reguliere opgave geworden, namelijk om de nieuwe
manier van werken in stand te houden. Op dat moment heeft een apart beleidsprogramma geen functie meer. Het afbouwen van een
programma moet bewust en overwogen gebeuren. Daarom is een evaluatie gepland begin 2017. Tegelijk zullen de laatste
werkzaamheden aan het programma worden verricht.

 Wat gaan we doen?                     Wat is het resultaat?                         Aanpak

 ABOG-eindevaluatie
 Begin 2017 een evaluatie houden,      Raadsbesluit over afbouw of verlenging        Evaluatienota samen met gemeenteraad en inwoners
 waarop bij de kadernota               van programma ABOG
 Afbouw programma
 Afronden werkzaamheden 2016           Implementatie van alle activiteiten uit het   Divers
                                       programma
 Herbeleggen verantwoordelijkheden                                                   Verantwoordelijkheden vanuit programma voor zover nodig
 programma                                                                           belegd in de reguliere organisatie
Belangrijk aandachtspunt bij de afbouw van het programma is dat het aantal kerncontactfunctionarissen en de capaciteit op
communicatie bij de gemeente wordt afgebouwd. Deze afbouw is bij bezuinigingen in 2014/5 voorzien, vanuit de verwachting dat de
staande organisatie dit werk kan overnemen en een deel van de huidige extra inspanning niet meer nodig is.

De afbouw van het programma zal natuurlijk in nauw overleg met de samenleving worden vormgegeven.


                                                                       7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>          3.2 Economische dragers
Als we naar de ontwikkelingen op het gebied van bedrijvigheid, recreatie en toerisme kijken, kortom het werkveld van het programma
Economische Dragers, dan kunnen we constateren, dat ook in de Alblasserwaard, de economische groei vaste grond heeft gevonden.
De energie die, op weg naar Quality Valley, bijvoorbeeld vrijkomt uit de Taskforce, de ontwikkelingen rond het werelderfgoed
Kinderdijk, de verschillende initiatieven uit bedrijfsleven en de recreatieve sector, laten zien dat we de opgaande lijn duidelijk te pakken
hebben.

Die ontwikkelingen geven ook energie om in te zetten op doorontwikkeling en spin-off; daar liggen nog genoeg kansen om Molenwaard
als geheel aantrekkelijker te maken voor bedrijven, inwoners, recreanten en toeristen.
We zullen ons blijven inzetten om die positieve ontwikkelingen te faciliteren.

Wat gaan we doen                         Wat is het resultaat                        Aanpak

Doorontwikkeling toerisme en recreatie
Inzetten op verbrede regionale aanpak  Goede afstemming op inhoud en                 Afstemmen in regionaal AV portefeuillehouders-overleg en
recreatie en toerisme                  gecoördineerde inzet op subsidiestromen       met gebiedscoalitie, maar ook met Gorinchem, Leerdam,
                                       en marketingstrategie.                        Alblasserdam en Krimpenerwaard en in het kader van de
                                       Creëren van Toeristisch recreatieve           Waterdriehoek (w.o. Alblasserdam, Dordrecht, regio
                                       netwerken.                                    Alblasserwaard-Vijfherenlanden, VVV, provincie Zuid-
                                                                                     Holland).
Bevorderen ontwikkeling Nieuwpoort       Recreatief/toeristische aantrekkelijkheid   Gezamenlijk plan van aanpak met stakeholders
                                         Nieuwpoort is vergroot.                     (Schoonhoven, SWEK, diverse andere lokale en regionale
                                         Samenwerking met Schoonhoven vanuit         partijen wo klankbordgroepen).
                                         de Oude Hollandse Waterlinie.
                                         Duidelijkheid over verbinding over water
                                         naar Nieuwpoort/
                                         Schoonhoven.




                                                                                                                                                8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Grotere spin-off van toeristische potenties
Instellen lokaal fonds uit               Gedragen afsprakenkader over inzet         Afspraken maken met recreatieve sector omtrent
meeropbrengsten toeristenbelasting       middelen ten behoeve van de sector         aanwending middelen
Instellen regionaal fonds uit middelen   Afsprakenkader met partners over           Met de partners wordt overlegd over uitgangspunten en de
Kinderdijk (75-centfonds)                besteding middelen uit fonds               inhoud van de regeling
Cofinanciering lokale en regionale       Meewerken aan regionale ontwikkelingen     Naast de reguliere uitgaven die het programma komen is er
projecten (ook op gebied van economie)   en projecten in het kader van de           nog enige ruimte om kleine bijdragen in de vorm van
en overige structurele en reguliere      samenwerking. Bijdragen aan particuliere   cofinanciering beschikbaar te stellen.
bijdragen aan het programma              initiatieven passend binnen programma.

Optimale omstandigheden voor het goed functioneren van het bedrijfsleven (w.o. agrarisch bedrijfsleven)
Uitvoering economisch actieplan                                                    Gezicht geven aan Quality Valley
                                                                                   SWOT
                                                                                   Onderzoeken recreatie en toerisme, bedrijvigheid
                                                                                   Molenwaard, agrarische sector
                                                                                   PvA voor 2017 en 2018
Verbeterde benadering                    Vergrote dienstverlening aan bedrijven    Uitbreiding uren t.b.v. betere en doelmatige afstemming
                                         instellingen en burgers op het gebied van met vergunning aanvragers.
                                         procedures e.d.                           Door middel van cursussen wordt het personeel
                                                                                   toegerust.*1
Bijdragen aan het project ‘korte ketens’ Actieve en financiële ondersteuning       In overleg met ‘Rotterdam’ komen tot gerichte aanpak.
                                         project
Invoering BIZ Gelkenes                   Vastgestelde Bedrijven Investeringszone   In overleg met Industrieschap verder vormgeven aan
                                                                                   instelling BIZ.


Het programma economische dragers beoogt de omstandigheden voor ondernemen en ondernemers te verbeteren. Daarnaast dragen
ook andere programma’s op onderdelen hiertoe bij. Deze hebben bijvoorbeeld invloed op de kwaliteit als vestigingsplaats en als plek om
te ondernemen: het streven naar een goed woonmilieu en investeringen in de landschappelijke kwaliteit.




                                                                                                                                                9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>          3.3 Wonen
Het programma Wonen bouwt sterk voort op de huidige beleidsdoelstellingen. De doelstelling tevredenheid met de woonomgeving is veel
krachtiger vormgegeven. Het beheer en vormgeven aan de buitenruimte door de gemeente en de invloed van de inwoners hierop is van
groot belang voor de tevredenheid over het wonen in brede zin. Vandaar dat belangrijke gemeentelijke inspanningen in de buitenruimte
beleidsmatig aan dit programma zijn gekoppeld. De gedachte hierbij is dat afwegingen in het beheer explicieter dan tot op heden worden
getoetst aan de doelstellingen uit het programma Wonen.


 Wat gaan we doen?                       Wat is het resultaat?                    Aanpak

 100% nieuwbouw sluit aan op woonwensen inwoners
 Pilot duurzame herstructurering buurt Ervaring opgedaan met een aanpak om de     Omvangrijke reconstructie/vervangingswerkzaamheden in
                                       bestaande voorraad te verduurzamen.        een buurt/wijk worden gecombineerd met acties waarbij
                                                                                  de bewoners worden gestimuleerd tot collectieve
                                                                                  woningisolatie, groenbeheer, etc.
                                                                                  Bij het stimuleren worden vooral bestaande instrumenten
                                                                                  ingezet (duurzaamheidslening, warmtescan).
 Woningbouwprojecten Kernprogramma       Tevredenheid van bewoners over hun       Uitvoering Kernprogramma
                                         nieuwe woning.

 Evaluatie:                              Meting van tevredenheid over             Uitvoeren evaluatie
 CPO                                     nieuwbouwwoningen.
 Nieuwbouwprojecten
 75% van de inwoners is tevreden met de woning
 Implementatie regionale toolkit Wonen   Mensen die hun woning willen aanpassen   Regionaal wordt de toolkit ontwikkeld. Lokaal wordt
 en Zorg                                 om comfortabeler te wonen krijgen        bekendheid gegeven aan hoe inwoners zelf aan de slag
                                         voldoende ondersteuning bij de aanpak    kunnen met de toolkit.
                                         daarvan.




                                                                                                                                            10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Samenwerking met corporaties op de       Voldoende goede betaalbare huurwoningen        De prestatieafspraken van 2015 worden per jaarschijf
thema’s                                  voor de doelgroep.                             uitgewerkt in inspanningen in samenwerking met de
-Betaalbare huurwoningen,                                                               corporaties en de huurdersorganisaties.
-Beschikbare huurwoningen,
-Duurzame woon- en leefomgeving
75% van de inwoners is tevreden over de woonomgeving
Duurzame woon- en leefomgeving                                                          Samen met partners (corporaties, WSRL, etc.) een aanpak
                                                                                        opzetten voor het verbeteren van de woon- en
                                                                                        leefomgeving.
Ondersteuning van 4 burgerinitiatieven   Initiatieven ondersteunen die inwoners zelf
op het gebied van veiligheid             ontplooien om te komen tot een grotere
                                         veiligheid van hun omgeving.
Buurtbemiddeling                         Het vroegtijdig oplossen van geschillen        Gezamenlijk met de woningcorporaties bepalen op welke
                                         tussen inwoners waarbij verdere excalatie en   wijze buurtbemiddeling wordt opgezet en aangeboden in
                                         daarmee aantasting van woongenot en            de gemeente Molenwaard en dit vervolgens
                                         leefomgeving wordt voorkomen.                  implementeren.
Verdere implementatie van “Aan de slag   Inwoners houden desgewenst een stukje
in je buurt”                             buitenruimte zelf bij.
Speelruimteplan                                                                         Interactieve aanpak van speelruimten.

Uitvoeren maatregelen GVVP               Verkeersknelpunten die inwoners ervaren        In het GVVP zijn de verkeersknelpunten in de gemeente
                                         worden aangepakt.                              geïnventariseerd. Deze inventarisatie leidt tot een aanpak
                                                                                        van die knelpunten
Beheerplannen                            Vanuit het oogpunt van een hogere
                                         tevredenheid over de woonomgeving een
                                         plan maken voor hoe de buitenruimte te
                                         beheren.

Leidraad inrichting Openbare Ruimte




                                                                                                                                                     11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>         3.4 Ondersteuning
De gemeente Molenwaard houdt, zoals vele gemeenten, een aanzienlijk bedrag van de rijksbudgetten die zijn overgedragen in verband
met de decentralisaties Wmo, Jeugdhulp en Participatiewet. Dit ondanks forse kortingen op de overgedragen rijksbudgetten.
De gemeente wil de budgettaire ruimte benutten om de ingezette ontwikkelingen in het Sociaal Domein te versterken.

Het bevorderen van zelfredzaamheid en participatie aan de samenleving staan daarbij centraal. Dit draagt bij aan het welzijn en
welbevinden van onze inwoners én aan beheersing aan de voorkant van risico’s en uitgaven. Door in te zetten op de veranderopgaven en
op “de voorkant” kan de ruimte in de budgetten de komende jaren benut worden in het belang van onze inwoners opdat de noodzaak
voor professionele ondersteuning en zorg afneemt.

Daarnaast is de verwachting ook dat de komende jaren de asielinstroom hoger zal zijn dan afgelopen jaren waardoor we voor deze
doelgroep binnen het programma Ondersteuning meer structurele maatregelen willen treffen.


 Wat gaan we doen?                      Wat is het resultaat?                  Aanpak
 Extra inzetten op preventie,           Versnelling op uitvoering programma    Opstellen verfijning inspanningen Sociaal Domein
 vroegsignalering en                    ondersteuning                          2016-2018
 netwerkversterking

 Lokale initiatieven en voorzieningen   Versnelling op uitvoering programma    Opstellen verfijning inspanningen Sociaal Domein
 stimuleren                             ondersteuning                          2016-2018

 Voorbereiden op een verhoogde          Een plan voor een integrale aanpak     Opstellen integratieplan.
 asielinstroom/vergunninghouders        m.b.t. deze doelgroep


Een voorzet voor de verfijning van inspanningen op het Sociaal Domein en voor het Plan van Aanpak verhoogde asielinstroom zijn
respectievelijk als bijlagen 8 en 9 bij deze Kadernota opgenomen.




                                                                                                                                    12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>            3.5 Voorzieningen
Zowel demografische ontwikkelingen (vergrijzing, ontgroening, afnemend aantal gezinnen) als maatschappelijke trends (digitalisering,
individualisering) leiden tot een veranderende vraag naar voorzieningen in de kernen van Molenwaard. Bestaande voorzieningen komen
onder druk te staan (bv de dorpshuizen) en nieuwe voorzieningen vragen ruimte (bv Huis van de Waard). Om te bewerkstelligen dat we
ook in de toekomst een voorzieningenniveau hebben dat aansluit op de vraag maar ook financieel in stand kan worden gehouden, staat
de komende periode in het teken van de toekomst van de voorzieningen. Uiteindelijk moet dit leiden tot een strategische beleidsvisie op
sociaal-maatschappelijke voorzieningen in Molenwaard.


 Wat gaan we doen?                       Wat is het resultaat?                        Aanpak
 Strategische beleidsvisie op sociaal-   voorzieningenniveau dat aansluit op de       dialoog met de inwoners en betrokken maatschappelijke
 maatschappelijke voorzieningen in       vraag maar ook financieel in stand kan       partners aan willen gaan over de toekomst van de
 Molenwaard                              worden gehouden                              voorzieningen

                                                                                      Uitvoeringsplan
 Dorpshuizen

 Goudriaan                               dorpshuisfunctie van de Multistee te         vrijwilligers het beheer van de Multistee over te nemen
                                         versterken                                   met vrijwilligers. De uitwerking hiervan zal voor september
                                                                                      van dit jaar vorm krijgen. De financiële gevolgen van een
                                                                                      andere beheersvorm zijn nog niet inbeeld
 Bleskensgraaf                           dorpshuisfunctie van De Spil te versterken   Nader te bepalen
                                         door middel van ander beheer
 Ottoland                                Behoud dorpshuisfunctie                      met het bestuur van in gesprek om tot een passende
                                         maatwerkoplossing voor Ottoland              oplossing voor Ottoland te komen




                                                                                                                                                    13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>        3.6 Landschap

Wat gaan we doen?                     Wat is het resultaat?                   Aanpak

Ondersteuning project Den Haneker     Vergroting landschappelijke kwaliteit   Vijftien agrariërs worden door Den Haneker
‘agrarische bedrijven in het groen’   buitengebied als vervolg op             geworven, waarvoor een beplantingsplan (aanleg en
                                      Molenwaards kookboek door:              beheer) wordt gemaakt en daadwerkelijk
                                      agrarische bedrijven in het gebied      uitgevoerd. In het plan wordt ook aangegeven wat
                                      voorzien van een goede erfbeplanting.   de bijdrage aan natuur en biodiversiteit is.
                                                                              De gemeente biedt financiële ondersteuning

Ondersteuning project ‘Geen tak de    Een verdienmodel voor onderhoud van     De gemeente Molenwaard participeert in het project
Streek uit’                           waardevolle landschapselementen         ‘Geen tak de streek uit’. Lokaal snoei- en knothout
                                                                              wordt benut in warmte-installaties.
                                                                              Hiermee kan een verdienmodel gecreëerd worden
                                                                              voor onderhoud van waardevolle
                                                                              landschapselementen. Indien rendabel en gewenst
                                                                              kunnen in de toekomst wellicht in de streek ook
                                                                              wilgenplantages worden aangelegd op
                                                                              braakliggende of andere beschikbare gronden.


Ondersteuning Prachtlint              Vergroting landschappelijke kwaliteit   Lokale initiatiefnemers creëren natuurlijke “parels”.
                                      buitengebied                            Deze “parels” worden aan elkaar verbonden door
                                                                              bermen en kaden die ecologisch worden beheerd.
                                                                              Uiteindelijk ontstaat een vlinder- en bijenlint dat
                                                                              loopt van Alblasserdam tot Leerdam (en zoveel
                                                                              mogelijk andere plaatsen).
                                                                              De gemeente ondersteunt het project met een
                                                                              financiële bijdrage en met het beschikbaar stellen
                                                                              van geschikte gronden voor het creëren van parels.




                                                                                                                                      14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>        3.7 Duurzaamheid

Wat gaan we doen?                      Wat is het resultaat?                   Aanpak

Warmtescan                             Verduurzaamde bestaande particuliere    Woningeigenaren krijgen gratis een warmtescan
                                       woningvoorraad                          aangeboden, bedoeld om de woningeigenaren
                                                                               inzicht geven in het warmteverlies van de gevel van
                                                                               de woning. De warmtescan is een momentopname
                                                                               en geeft een helder beeld van hoe goed een gevel is
                                                                               geïsoleerd.
Pilot duurzame herstructurering        Verduurzaamde bestaande particuliere    Omvangrijke
buurt                                  woningvoorraad                          reconstructie/vervangingswerkzaamheden in een
                                                                               buurt/wijk worden gecombineerd met acties waarbij
                                                                               de bewoners worden gestimuleerd tot collectieve
                                                                               woningisolatie, groenbeheer, etc.

Beschikbaar stellen van daken voor     Verduurzaming energieopwekking          De gemeente stelt voor burgers die geen zonne-
plaatsing van zonnepanelen                                                     energie kunnen plaatsen op hun woning daken
(postcoderoos, energiecoöperatie)                                              beschikbaar voor het plaatsen van zonnepanelen.
                                                                               Via een energiecoöperatie die de panelen plaatst
                                                                               kunnen burgers intekenen.

Eerste nul-op-de-meter buurt/wijk      Voorbeeld duurzame woningen die         Binnen de gemeentelijke woningbouwprojecten
in Molenwaard                          volgens de meest moderne inzichten en   wordt een deel gereserveerd voor. Nul-op-de-Meter
                                       technieken wordt gebouwd                staat garant voor wil zeggen dat de benodigde
                                                                               energie, inclusief de elektriciteit voor huishoudelijke
                                                                               apparatuur, door de woning zelf wordt opgewekt
                                                                               met zonnepanelen.

Versnelde verduurzaming van de         De gemeente Molenwaard heeft de         Investeert in duurzaamheidsmaatregelen eigen
eigen organisatie door investeringen   ambitie om in 2030 klimaatneutraal te   gemeentelijke gebouwen en voorzieningen.
in energiebesparende en –              zijn.
opwekkende maatregelen die
zichzelf binnen 15 jaar


                                                                                                                                         15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>terugverdienen uit te voeren.

Energiescan sportverenigingen     Stimuleren energiebesparing      Sportverenigingen hebben te maken met
                                                                   bezuinigingen en dalende sponsorinkomsten en
                                                                   hebben vaak hoge energierekeningen, maar zijn
                                                                   nog te weinig bezig met energiebesparing. De
                                                                   gemeente Molenwaard wil sportverenigingen
                                                                   daarom helpen de energierekening omlaag te
                                                                   krijgen.

                                                                   De sportverenigingen kunnen een gratis
                                                                   energiescan en besparingsplan krijgen. Via de
                                                                   verenigingen zullen ook de leden actief benaderd
                                                                   worden om in hun thuissituatie energie te besparen.
                                                                   Voorbeeld: http://www.scorenmetenergie.nl/

Project zonnestroom op            Verduurzaming energieopwekking   Collectief zonnestroomproject op bedrijventerreinen,
bedrijventerreinen                                                 waarbij gebruik gemaakt kan SDE-subsidie.
                                                                   Aanjaagfunctie door een energiecoöperatie.
                                                                   Opstellen en indienen SDE-subsidieaanvraag per
                                                                   dak door energiecoöperatie.

Project uitwisseling restwarmte   Verduurzaming energieopwekking   Industrieschap Gelkenes gaat een project uitvoeren
Gelkenes                                                           om uitwisseling van restwarmte te faciliteren.

Duurzame Buitenruimte                                              Duurzame technieken: led-verlichting,
                                                                   energiezuinige gemalen




                                                                                                                          16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>4 Molenwaard financieel gezond en stabiel
  4.1 Inleidend
Sinds de vaststelling van de begroting 2016-2019 zijn er nieuwe inzichten ontstaan voor
het financieel meerjarenperspectief bij ongewijzigd beleid. Die inzichten zijn grofweg als
volgt te duiden (zie ook bijlage 4):
     De wijzigingen in de belangrijkste inkomstenbron van de gemeente (uitkering uit
        het gemeentefonds);
     De stand van zaken en eventuele herwaardering van bestaande taakstellingen;
     Doorwerking van (of structurele effecten uit) de jaarrekening 2015 en overig
        voortschrijdend inzicht.
In dit hoofdstuk ontstaat zicht op het financieel meerjarenperspectief en wordt een
kaderstellende conclusie getrokken.

  4.2 Financieel meerjarenperspectief
Met de kennis van vandaag (inclusief de effecten van de meicirculaire) is het perspectief
voor het begrotingssaldo bij ongewijzigd beleid als volgt:

                                                        2017        2018      2019     2020

Saldi volgens meerjarenbegroting 2016-2019               -227 N      230 V     703 V    703 V

Mutaties:
Gemeentefonds (specificatie 1)                            -73   N     219   V 247 V    90 V
Herwaardering taakstellingen (specificatie 2)            -175   N    -175   N -175 N -175 N
Overige inzichten (specificatie 3)                       -555   N    -516   N -524 N -569 N
Actueel saldo 2017-2020                                -1.031   N    -243   N 250 V    49 V

Zie bijlage 4 voor een meer gedetailleerd overzicht.

  4.3 Ruimte voor keuzes?
Het financieel perspectief is, op de wat langere termijn, nog steeds gezond en stabiel te
noemen. Naast een, rekening houdend met autonome ontwikkelingen, financieel sluitend
meerjarenperspectief, is ook de reservepositie van een beter niveau. Het verbeteren van
die reservepositie was en is nog steeds een belangrijke focus omdat de financiële
tegenwind zorgde voor het inzetten van die reserve.

Het financieel meerjarenperspectief is echter niet beter geworden. Sterker nog, het ziet
er overal minder gunstig uit. Daarbij moeten we ook in acht nemen dat ook dit weer een
momentopname is en dat signalen op bepaalde deelterreinen niet zonder meer gunstig
zijn. We noemen, zonder uitputtend te willen zijn:
     De rijksuitgaven dalen. De uitkering gemeentefonds is daarop gebaseerd en zal
       daar gelijke tred mee houden;
     Op de herijking van de verdeling van het gemeentefonds zal mogelijk een
       correctie volgen om nadeelgemeenten te compenseren ten laste van
       voordeelgemeenten;
Allemaal signalen die maken dat we financieel alert zullen moeten blijven.




                                                17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>  4.4 Besluit Begroting en Verantwoording
Voor de komende periode spelen enkele wijzigingen in de opbouw en systematiek van
begroten (nieuw Besluit Begroting en Verantwoording (BBV)) die een impact hebben op
stuurinformatie als solvabiliteitratio en schuldquote. Deze verplichte wijzigingen en de
impact ervan zijn deels technisch van aard en dienen beheerst in de meerjarenbegroting
2017-2020 te worden verwerkt.

Naast de financieel technische wijzigingen beoogd het nieuwe BBV de positie en rol van
de gemeenteraad respectievelijk verder te versterken en beter te faciliteren als het gaat
om sturingsinformatie en -instrumenten. Tegenover het nadeel van deze vernieuwing
(relatieve onvergelijkbaarheid met voorliggende jaren) staan naar verwachting voordelen
als het gaat om vergelijkbaarheid met andere gemeenten, extra sturingsmogelijkheid
door normen op bepaalde financiële ratio’s en de introductie van generieke prestatie-
indicatoren. Daar waar keuzes gemaakt kunnen worden zullen die in samenspraak met
de raad gemaakt worden

Ter illustratie: Eén van vernieuwingen van het BBV betreft het waarderen van de
uitgaven aan groot onderhoud en reconstructies van wegen. Bestaande praktijk (sinds
2014) bij de gemeente Molenwaard is om onderhoud ineens ten laste van de
bestemmingsreserve wegen te brengen. Een bestemmingsreserve die jaarlijks ook wordt
gevoed. Dat kan dus straks niet meer (aldus BBV). Investeringen in wegen dienen vanaf
2017 op de balans te worden geactiveerd en te worden afgeschreven. Dit heeft in
potentie een grote financiële impact op het huishoudboekje van de gemeente. Dit is één
van de voorbeelden.

Bij het stellen van kader 2 hebben wij zoveel als mogelijk aansluiting gezocht bij de
wijze waarop u tot op dit moment pleegde te ramen of in de geest daarvan te opereren.

Kader 2: BBV – beheerst verwerken (nieuw)
Het college wordt gevraagd, samen met de auditcommissie, de nieuwe vereisten uit het
BBV zodanig beheerst in de begroting te verwerken dat de impact ervan op de
exploitatie van de begroting, nu en in de toekomst beperkt blijft. Een eerste indicatie
van een dergelijke verwerking van de impact van de BBV-vereisten is in bijlage 4 als
aanname in het meerjarenperspectief verwerkt. (Dit kader heeft een impact op het
meerjarenperspectief)

Kader 3: BBV – inrichting: “best of both worlds” (nieuw)
De gemeenteraad vraagt het college een inrichting voor te bereiden die enerzijds de
verworvenheden van de huidige vorm recht doet en daarnaast maximaal gebruik maakt
van de mogelijkheden die de wijzigingen in het BBV biedt om de gemeenteraad nog
beter te faciliteren in zijn rol. Een eerste voorzet (in de vorm van een concept-
inhoudsopgave) is als bijlage 5 bij deze Kadernota bijgevoegd.




                                                                                      18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>          4.5 Financiële Kaders
Naast Kader 1 over het zien van Molenwaard in een groter verband (hoofdstuk 2), de
inspanningen voor 2017/2018 in de programma’s (Hoofdstuk 3) en de kaderstellende
uitspraken over de duurzame robuustheid en stabiliteit van de financiële huishouding en
de sturing daarop (Paragraaf 4.3 en 4.4) worden nog andere kaders geformuleerd die
richting geven voor het opstellen van de begroting 2017.

Eerst de bestaande en nieuwe financiële kaders, daarna de bestaande en nieuwe
beleidsmatige kaders. Tot slot het financieel meerjarenperspectief inclusief de impact
van de kaderstelling

Algemene financiële kaders
Voor de Begroting 2017–2020 en verder worden de volgende algemene financiële kaders
gehanteerd.

Kader 4: structureel sluitend (bestaand)
De begroting 2017(-2020) dient tenminste een structureel sluitend meerjarenperspectief
te hebben.

Toelichting
Het financieel meerjarenperspectief voor de gemeente Molenwaard ziet er, bij
ongewijzigd beleid, minder gunstig uit dan bij de vaststelling van de begroting . In 2017
sluit de begroting niet. Meerjarig is het beeld (bij ongewijzigd beleid) dat 2018 niet sluit
en 2019 en 2020 wel structureel sluiten.

Kader 5: begrotingsdiscipline (bestaand)
Financiële tegenvallers van onvoorziene autonome ontwikkelingen worden binnen het
betreffende programma opgelost. Financiële meevallers komen in beginsel ten goede
aan de reservepositie en daarmee aan de weerstandscapaciteit.

Toelichting
Financiële tegenvallers van onvoorziene ontwikkelingen worden in principe binnen het
betreffende begrotingshoofdstuk opgelost. Financiële meevallers komen in principe ten
goede aan de reservepositie (= weerstandsvermogen) en worden zonder instemming
van de raad niet ingezet voor nieuw beleid en andere bestuurlijke wensen.

Dit kader heeft tot doel een keten van inspanning op gang te brengen van onderop. Van
budgethouders via managers en dagelijks bestuurders naar uiteindelijk de
gemeenteraad. Een tegenvaller wordt in die keten niet zonder meer geaccepteerd als
eenvoudige “melding”. Er zal sprake moeten zijn van een concrete zoektocht naar
mogelijkheden dit binnen de begroting op te vangen. Een meevaller kan niet worden
ingezet om nieuw beleid te formuleren of te gebruiken voor openstaande wensen.
Kortom het gaat hier vooral om de inspanningsverplichting en het uitsluiten om
meevallers voor beleidsintensivering en bestuurlijke wensen te gebruiken

Precarioheffing
Het kabinet werkt op basis van de motie van de Tweede Kamer aan een voorstel om de
precarioheffing af te bouwen. Hoewel over de inhoud nog weinig bekend is, mag
duidelijk zijn dat invoeren en verder verhogen in ieder geval bij wet wordt verboden en
conflicteert nu met de parlementaire opvatting. In de huidige begroting (2016-2019) is
het tarief € 4,00 per m1 (2016) en 2,78 per m1 (2017 e.v.).

Deze heffing zorgt voor een netto-inkomst voor de gemeente van resp. 1,3 miljoen in
2016 en 900.000 in 2017 e.v. De heffing wordt berekend aan nutsleveranciers en die



                                                                                          19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>berekenen het door aan hun klanten. Inwoners van Molenwaard worden gecompenseerd
voor de verhoging van hun nutsnota.

Er dienen zich een tweetal dilemma’s aan:
     Welk tarief hanteren we voor de jaren 2017 en verder in afwachting van
       wetgeving die een afbouw zal verlangen?
     Op welke wijze bereiden wij ons nu al voor op een afschaffing van deze
       mogelijkheid en daarmee op termijn een potentieel “gat” in onze begroting.

Uw raad besloot voor het belastingjaar 2016 het tarief vast te stellen op de genoemde
€ 4,- per m1 en het tarief voor de jaren erna ook bij te stellen “als daar aanleiding voor
is”. Gelet op het feit dat er aanleiding is om de solvabiliteitspositie te verbeteren stellen
wij het volgende kader.

Kader 6: precarioheffing (nieuw)
Wij vragen het college in de begroting 2017-2020 uit te gaan van een precarioheffing
van € 4,- per m1 en daarmee gelijk aan de heffing in 2016. Tevens vragen wij het
college in de begroting beheerst te anticiperen op het uiteindelijk verdwijnen van deze
heffingsmogelijkheid (Dit kader heeft een impact op het meerjarenperspectief).

Verbonden partijen
De afgelopen jaren is de aandacht voor sturing op verbonden partijen toegenomen. In
de vorige Kadernota is ook nadrukkelijk een financiële taakstelling opgenomen. GR-en
hebben inmiddels de kans gehad deze te verwerken in hun begroting 2017. Bij de
behandeling van die concept-begrotingen door uw raad in mei 2016 is de lijn geweest te
verwachten dat de GR-en begroting overeenkomstig de ontwikkeling van gemeentefonds
(+0,5%) presenteren. Dat wil zeggen een begroting die in 2017, ten opzichte van 2016
geen ongedekte stijging kent.

Kader 7: Verbonden partijen (bestaand)
Bij verbonden partijen is/wordt aangedrongen op het presenteren van ten minste een
zogeheten 0-begroting

Balanssturing
Met het oog op de kadernota 2015 heeft ultimo 2013 een nulmeting van de schuld- en
vermogenspositie (= balanssturing) van de gemeente Molenwaard plaatsgevonden. Deze
nulmeting was destijds (medio 2014) voor de auditcommissie aanleiding u een aantal
voorstellen te doen voor kaderstelling omtrent het onderwerp balanssturing met als doel
de verhouding tussen eigen en vreemd vermogen over de jaren te verbeteren. Die
voorstellen hebben destijds geleid tot kaderstellende uitspraken op de volgende
ijkpunten/trends:
    1. Dekkingsquote
    2. Rentedruk
    3. EMU-saldo
    4. Schuldratio
    5. Weerstandsvermogen

Deze kaderstelling heeft tot nu toe een belangrijk positief effect gehad. We lopen ze
even na:
Bestaand kader (medio 2014): dekkingsquote:
De variabele lasten bedroegen ten tijde van de Kadernota 2015 37% van het totaal. Dit
percentage mag, behalve wanneer onderhevig aan herijking i.v.m. decentralisaties, tot
2020 niet verder zakken. Dat percentage is waarschijnlijk gedaald i.v.m. de
decentralisaties.




                                                                                            20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Bestaand kader (medio 2014): rentedruk:
Rentedruk verminderen door schulden af te bouwen en het rentepercentage van de
meerjarenraming 2% als uitgangspunt voor het afsluiten van leningen te nemen. Dit
kader is gehanteerd.
Bestaand kader (medio 2014): EMU saldo:
Het voortschrijdend gemiddelde van het EMU saldo ligt over een periode van 7 jaar
onder de wettelijke norm. Onder het voortschrijdend gemiddelde wordt verstaan: het
jaar T-1, het lopende jaar en de daarop volgende 5 jaren. In 2017 dus de periode 2016-
2022. Dit kader is gehanteerd.
Bestaand kader (medio 2014): Schuldratio:
    1. Het instellen van een schuldenplafond zijnde de netto schuld per de startdatum
       van Molenwaard (€73 mio).
    2. Het afbouwen van de schuldpositie van 76% (start Molenwaard 2013) naar 70%
       ultimo 2018.
De netto schuld bedraagt ultimo 2015 € 62 mio en de schuldpositie is ultimo 2015 74%
Bestaand kader (medio 2014): Weerstandsvermogen.
Het normeren en vormen van het weerstandsvermogen:
    1. Gegeven de methodiek van het inschatten van risico’s bedraagt de gewenste
       minimale bandbreedte van de weerstandsratio 0,75-1.
    2. In de algemene reserve/risicoreserve als buffer van het weerstandsvermogen
       dient per ultimo 2019 € 6,2 mio te bedragen.
Het weerstandsratio is ultimo 2015 1,8 en het weerstandsvermogen bedraagt ultimo
2015 € 6,1 mio.

Nieuwe kaderstelling balanssturing nodig
De kaders die we tot nu toe hanteerden zijn aan herijking toe. Niet alleen omdat
sommigen gehaald zijn of toegepast worden maar met name omdat de nieuwe BBV een
andere focus van ons vraagt. Ter illustratie, het nieuwe BBV:
     zorgt er min of meer voor dat we verplicht worden nieuwe schulden aan te gaan
        (investeringen in wegen activeren op de balans);
     grijpt in op het toerekenen van rente;
     kent een andere definitie van schuldquote
     legt de focus ook op nieuwe ratio’s zoals solvabiliteit en structurele
        begrotingsruimte
In de loop van 2016 volgt inzicht in landelijke gemiddelden en daarmee ook een
richtsnoer voor gemeenten voor hernieuwde kaderstelling.

Kader 8: Balanssturing (nieuw)
Wij vragen het college de ontwikkelingen rond balanssturing te volgen en in de begroting
2017 vernieuwde uitgangspunten aan te dragen voor aspecten van balanssturing met
inachtneming van het nieuwe BBV en onze doelstellingen van een duurzaam gezonde en
stabiele financiële huishouding.

Financiële uitgangspunten begroting 2017
In bijlage 6 zijn de financiële uitgangspunten voor de Begroting 2017 benoemd zoals te
hanteren rentes en indexacties.

Kader 9: Uitgangspunten begroting (bestaand)
Hanteren financiële uitgangspunten voor de begroting 2017 zoals verwoord in bijlage 6.




                                                                                     21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>          4.6 Beleidsmatige kaders
Nieuw beleid
Waar voorheen nieuw beleid in de plaats diende te komen van bestaand beleid (i.v.m. de
beperkte financiële armslag die de gemeente had) past thans een ander kader. Nieuw
beleid met financiële gevolgen moet passen binnen de Toekomstvisie Molenwaard 2030
zodat wordt gewaarborgd dat het nieuwe beleid bijdraagt aan de toekomst van de
gemeente Molenwaard.

Kader 10: nieuw beleid (bestaand)
Nieuw beleid en/of investeringen ten opzichte van de begroting 2017 waaruit financiële
consequenties (capaciteit en budget) dient bij te dragen aan de realisering van de
Toekomstvisie en bij voorkeur in de plaats te komen van bestaand beleid.

Wettelijke taken
De gemeente heeft vele wettelijke taken. Veelal is er een bandbreedte ten aanzien van
het niveau waarop deze taken worden uitgevoerd. Voor die wettelijke taken waarbij er
geen directe bijdrage is aan de realisering van de Toekomstvisie zal uitvoering
plaatsvinden op het absoluut wettelijk minimum.

Kader 11: Wettelijke taken (bestaand)
Wettelijke taken die niet direct bijdragen aan de realisering van de strategische visie
worden uitgevoerd op het niveau van het absoluut wettelijk minimum.

Decentralisaties
De taken die de landelijke overheid dwingend voorschrijft, zonder daartoe de gemeente
van concrete middelen te voorzien, worden zo minimaal mogelijk uitgevoerd. Daarbij
worden de volgende kaders gehanteerd:

Kader 12: Decentralisaties (bestaand)
Wanneer de bijdragen in doeluitkeringen door hogere overheden naar beneden worden
bijgesteld, worden deze één op één doorgezet.

Sociaal domein
Het in control komen als het gaat om de decentralisatie van taken op het gebied van
Wmo, Jeugdhulp en Participatie zal, zoals wij ons van de start hebben gerealiseerd, tijd
kosten. Consequenties van bv. de regierol van gemeenten, de kanteling Wmo en de
verlaging van rijksbudgetten voor deze taken zullen wellicht pas in 2018 volledig
duidelijk zijn. Uit de realisatie van 2015 blijkt onder andere, dat op de budgetten per
saldo geld overschiet, waar het voorgenomen beleid wel degelijk is uitgevoerd. In deze
Kadernota 2017-2020 is er bewust voor gekozen om de realisatiecijfers van 2015 niet de
basis te laten zijn voor het meerjarenperspectief. Met andere woorden, de budgetten zijn
niet naar beneden bijgesteld ten opzichte van de begrote bedragen. Daarmee creëren we
een potentieel overschot in de begroting die we willen inzetten voor intensivering en/of
versnelling van maatregelen om de doelen uit het programma Ondersteuning sneller
dichterbij te brengen: een verfijning derhalve van de inspanningen op het Sociaal
Domein met extra inzet op preventie, vroegsignalering, netwerkversterking en
ondersteuning van lokale initiatieven en voorzieningen die bijdragen aan de doelen.

Kader 13: Verfijningen inspanningen Sociaal Domein (nieuw)
Voor het meerjarenperspectief 2017-2020 houden wij vast aan een begroting die is
gebaseerd op de rijksmiddelen die voor het Sociaal Domein beschikbaar zijn. Voor de
potentiële financiële ruimte die dat meebrengt vragen wij het college een verfijning aan
te brengen in de inspanningen op het Sociaal Domein om de doelen van het programma
Ondersteuning sneller dichterbij te brengen. Een eerste voorzet voor deze verfijning is
bijgevoegd als bijlage 8.


                                                                                          22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Verhoogde asielinstroom/vergunninghouders
De laatste jaren heeft Nederland te maken gehad met een verhoogde asielinstroom. Dit
is ook Molenwaard niet ongemerkt voorbij gegaan. Een crisisnoodopvanglocatie is nodig
geweest en de gemeentelijke taakstelling voor huisvesting van vergunninghouders is
opgelopen.

De verwachting is dat ook de komende jaren de asielinstroom hoger zal zijn dan
afgelopen jaren waardoor we voor deze doelgroep binnen het programma Ondersteuning
meer structurele maatregelen willen treffen. Dat betekent op z’n minst een meer
integrale aanpak om vergunninghouders te huisvesten, dagbesteding en onderwijs te
bieden en aan werk te helpen. Verder willen we gesteld staan om, mocht dat in de
toekomst nodig zijn, een nieuwe crisisnoodopvang te organiseren. Dit alles met als doel:
“geïntegreerde vergunninghouders”. Geïntegreerd wil zeggen: voorzien van een huis,
opleiding en/of (perspectief op) werk, een sociaal netwerk en deelname aan het
(maatschappelijk) leven in de kern en binnen de gemeente.

Kader 14: verhoogde asielinstroom/vergunninghouders (nieuw)
Het college wordt gevraagd een plan op te stellen op basis waarvan afspraken gemaakt
kunnen worden met vrijwilligers, corporaties, scholen en ondernemers. Tevens
onderzoekt het college de eventuele organisatorische en financiële consequenties van de
verhoogde instroom en verwerkt concrete voorstellen in de begroting 2017. Een eerste
voorzet voor dit plan is bijgevoegd als bijlage 9.

Woonlastendruk
De nieuwe voorschriften van het BBV hebben meerdere consequenties (reeds genoemd).
Eén van die consequenties heeft te maken met rentetoerekening. Het effect van dit
voorschrift zal er voor zorgen dat de toegerekende kosten aan riolering zullen afnemen.
In het kielzog daarvan zal ook de opbrengst van de rioolheffing en daarmee de
woonlasten afnemen. Dit heeft een negatief effect op de begroting.

Kader 15 Woonlasten (aangepast)
Raad en college hebben zich uitgesproken tegen woonlastenstijging (anders dan
inflatiecorrectie). Een woonlastendaling ten koste van de begroting is geen doelstelling
op zich. Het college wordt gevraagd een begroting 2017-2020 voor te bereiden met een
woonlasten ontwikkeling die de inflatie niet overstijgt.

Areaal buitenruimte
Het areaal in de buitenruimte is de afgelopen jaren als gevolg van gebiedsuitbreidingen
langzaam en enigszins sluipend vergroot. De budgetten die hier tegenover stonden zijn
niet meegegroeid en tegelijk zijn er bezuinigen op het onderhoud in de buitenruimte
doorgevoerd.

De beheerplannen voor de buitenruimte worden in 2016 herzien. Als uitgangspunt hierbij
wordt genomen dat het totale huidige budget voor het beheer en onderhoud van de
buitenruimte, verspreid over de diverse begrotingshoofdstukken, niet wordt
overschreden.

Met grote nieuwe investeringen, zoals uitvoering van het Gemeentelijk Verkeer- en
Vervoersplan (GVVP), maar bijvoorbeeld ook areaaluitbreidingen, is in deze budgetten
geen rekening gehouden.

Kader 16: Areaaluitbreiding (nieuw)
Voorstellen tot verdere uitbreiding van het areaal buitenruimte, verhoging van de
gemeentelijke ambitie (bv als gevolg van investeringen vanuit het gemeentelijk verkeer-
en vervoerplan) worden begeleid met voorstellen tot aanpassing van het investerings- of
beheerbudget voor de buitenruimte in de begroting.



                                                                                       23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>  4.7 Financieel meerjarenperspectief incl. het effect van
      de kaderstelling
Kader 2 en kader 6 zijn de enige kaders die een directe impact hebben op het financieel
meerjarenperspectief. Kader 15 heeft dat wellicht ook, maar is nu nog niet te
kwantificeren. Het meerjarenperspectief ziet er, incl. de impact van kaders 2 (BBV) en 6
(precario) als volgt uit:

                                                                   2017        2018      2019     2020

Saldi volgens meerjarenbegroting 2016-2019                          -227 N      230 V     703 V    703 V

Mutaties:
Gemeentefonds (specificatie 1)                                       -73   N     219   V 247 V    90 V
Herwaardering taakstellingen (specificatie 2)                       -175   N    -175   N -175 N -175 N
Overige inzichten (specificatie 3)                                  -555   N    -516   N -524 N -569 N
Indicatieve impact nieuw BBV 2017 obv kader (specificatie 4)        -128   N     -44   N 131 V 199 V
Precariobelasting obv Kader (specificatie 5)                         396   V     396   V 234 V    71 V

Actueel saldo 2017-2020                                             -763 N      109 V     614 V    319 V

De provincie kijkt naar saldi zonder de incidentele baten/lasten
Incidentele baten en lasten                                         319 V       164 V      76 V      0

Actueel saldo 2017-2020 (zonder incidentele baten en lasten)        -444 N      273 V     690 V    319 V




                                                                                                           24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>5 Kaders samengevat
Kader 1: DNA van een uniek gebied
Molenwaard realiseert zich dat de unieke waarden van het gebied ook in de decennia die
voor ons liggen zouden moeten blijven bestaan. Dat lukt alleen wanneer anderen dan
onze eigen inwoners weten wat wij te bieden hebben in termen van wonen, werk en
recreatie. Het college wordt gevraagd, samen met de gemeenteraad, het DNA verder uit
te werken en relevante partners buiten Molenwaard te benoemen en te betrekken bij het
versterken van de betekenis van Molenwaard voor de regio én vice versa.

Kader 2: BBV – beheerst verwerken (nieuw)
Het college wordt gevraagd, samen met de auditcommissie, de nieuwe vereisten uit het
BBV zodanig beheerst in de begroting te verwerken dat de impact ervan op de
exploitatie van de begroting, nu en in de toekomst beperkt blijft. Een eerste indicatie
van een dergelijke verwerking van de impact van de BBV-vereisten is in bijlage 4 als
aanname in het meerjarenperspectief verwerkt. (Dit kader heeft een impact op het
meerjarenperspectief)

Kader 3: BBV – inrichting: “best of both worlds” (nieuw)
De gemeenteraad vraagt het college een inrichting voor te bereiden die enerzijds de
verworvenheden van de huidige vorm recht doet en daarnaast maximaal gebruik maakt
van de mogelijkheden die de wijzigingen in het BBV biedt om de gemeenteraad nog
beter te faciliteren in haar rol. Een eerste voorzet (in de vorm van een concept-
inhoudsopgave) is als bijlage 5 bij deze Kadernota bijgevoegd.

Kader 4: structureel sluitend (bestaand)
De begroting 2017(-2020) dient tenminste een structureel sluitend meerjarenperspectief
te hebben.

Kader 5: begrotingsdiscipline (bestaand)
Financiële tegenvallers van onvoorziene autonome ontwikkelingen worden binnen het
betreffende programma opgelost. Financiële meevallers komen in beginsel ten goede
aan de reservepositie en daarmee aan de weerstandscapaciteit.

Kader 6: precarioheffing (nieuw)
Wij vragen het college in de begroting 2017-2020 uit te gaan van een precarioheffing
van € 4,- per m1 en daarmee gelijk aan de heffing in 2016. Tevens vragen wij het
college in de begroting beheerst te anticiperen op het uiteindelijk verdwijnen van deze
heffingsmogelijkheid (Dit kader heeft een impact op het meerjarenperspectief).

Kader 7: Verbonden partijen (bestaand)
Bij verbonden partijen is/wordt aangedrongen op het presenteren van ten minste een
zogeheten 0-begroting

Kader 8: Balanssturing (nieuw)
Wij vragen het college de ontwikkelingen rond balanssturing te volgen en in de begroting
2017 vernieuwde uitgangspunten aan te dragen voor aspecten van balanssturing met
inachtneming van het nieuwe BBV en onze doelstellingen van een duurzaam gezonde en
stabiele financiële huishouding.

Kader 9: Uitgangspunten begroting (bestaand)
Hanteren financiële uitgangspunten voor de begroting 2017 zoals verwoord in bijlage 6.




                                                                                          25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Kader 10: nieuw beleid (bestaand)
Nieuw beleid en/of investeringen ten opzichte van de begroting 2017 waaruit financiële
consequenties (capaciteit en budget) dient bij te dragen aan de realisering van de
Toekomstvisie en bij voorkeur in de plaats te komen van bestaand beleid.

Kader 11: Wettelijke taken (bestaand)
Wettelijke taken die niet direct bijdragen aan de realisering van de strategische visie
worden uitgevoerd op het niveau van het absoluut wettelijk minimum.

Kader 12: Decentralisaties (bestaand)
Wanneer de bijdragen in doeluitkeringen door hogere overheden naar beneden worden
bijgesteld, worden deze één op één doorgezet.

Kader 13: Verfijningen inspanningen Sociaal Domein (nieuw)
Voor het meerjarenperspectief 2017-2020 houden wij vast aan een begroting die is
gebaseerd op de rijksmiddelen die voor het Sociaal Domein beschikbaar zijn. Voor de
potentiële financiële ruimte die dat meebrengt vragen wij het college een verfijning aan
te brengen in de inspanningen op het Sociaal Domein om de doelen van het programma
Ondersteuning sneller dichterbij te brengen. Een eerste voorzet voor deze verfijning is
bijgevoegd als bijlage 8.

Kader 14: verhoogde asielinstroom/vergunninghouders (nieuw)
Het college wordt gevraagd een plan op te stellen op basis waarvan afspraken gemaakt
kunnen worden met vrijwilligers, corporaties, scholen en ondernemers. Tevens
onderzoekt het college de eventuele organisatorische en financiële consequenties van de
verhoogde instroom en verwerkt concrete voorstellen in de begroting 2017. Een eerste
voorzet voor dit plan is bijgevoegd als bijlage 9.

Kader 15 Woonlasten (aangepast)
Raad en college hebben zich uitgesproken tegen woonlastenstijging (anders dan
inflatiecorrectie). Een woonlastendaling ten koste van de begroting is geen doelstelling
op zich. Het college wordt gevraagd een begroting 2017-2020 voor te bereiden met een
woonlasten ontwikkeling die de inflatie niet overstijgt.

Kader 16: Areaaluitbreiding (nieuw)
Voorstellen tot verdere uitbreiding van het areaal buitenruimte, verhoging van de
gemeentelijke ambitie (bv als gevolg van investeringen vanuit het gemeentelijk verkeer-
en vervoerplan) worden begeleid met voorstellen tot aanpassing van het investerings- of
beheerbudget voor de buitenruimte in de begroting.




                                                                                          26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>6 Tot slot
         6.1 Begrotingsregels
In de begrotingscirculaire 2017-2020 geeft de provincie Zuid-Holland informatie over de
criteria, algemene uitgangspunten en bijzondere aandachtspunten die een rol spelen bij
het financieel toezicht op de gemeenten. De volgende begrotingsregels worden
gehanteerd:
     De begroting 2017 moet materieel sluitend zijn, zo niet dan uiterlijk in 2020
     De jaarrekening 2015 dient in evenwicht te zijn
     De jaarrekening 2015 moet ingediend zijn vóór 15 juli 2016 bij de provincie
     De begroting 2017 moet ingediend zijn vóór 15 november 2016.

In bijlage 7 zijn de hoofdlijnen weergegeven van de begrotingscirculaire 2017-2020 van
de provincie Zuid-Holland.




                                                                                     27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>