<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Centraal Planbureau

Ea

CPB Notitie | 3 oktober 2016

Startnotitie
Keuzes in Kaart
2018-2021

Aanvullende informatie

</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>CPB Notitie                                                                                                                                                    Centraal Planbureau
                                                                                                                                                               Bezuidenhoutseweg 30
                                                                                                                                                               Postbus 80510
                                                                                                                                                               2508 GM Den Haag
Aan:     Contactpersonen politieke partijen                                                                                                                    T (088) 984 60 00
                                                                                                                                                               I www.cpb.nl
                                                                                                                                                               Contactpersoon
                                                                                                                                                               Johannes Hers en Wim Suyker
Datum: 3 oktober 2016
Betreft: Startnotitie Keuzes in Kaart 2018-2021, aanvullende informatie
1    Inleiding ............................................................................................................................................................... 4
2    Belastingen ......................................................................................................................................................... 5
2.1  Gedragseffecten ................................................................................................................................................ 5
2.2  Belasting op vliegverkeer............................................................................................................................. 6
2.3  Prijsbeleid wegverkeer ................................................................................................................................. 6
2.4  Financiële transactiebelasting ................................................................................................................... 7
2.5  Bankenbelasting ............................................................................................................................................... 8
2.6  Vermogensheffing en vermogensrendementsheffing ..................................................................... 9
3    Zorg ........................................................................................................................................................................ 9
4    Aardgasproductie ......................................................................................................................................... 10
5    Macro-economische effecten op middellange termijn ................................................................. 11
5.1  Effecten Nederlandse investeringsbank ............................................................................................. 11
6    Koopkracht op middellange termijn .................................................................................................... 12
7    Inkomensongelijkheid op lange termijn............................................................................................. 12
8    Structurele werkgelegenheid .................................................................................................................. 14
9    Houdbaarheid en pensioenen ................................................................................................................. 16
10   Praktische zaken ........................................................................................................................................... 18
10.1 Werkafspraken .............................................................................................................................................. 18
10.2 Tijdschema....................................................................................................................................................... 19
                                                                                                                                                                    3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>1            Inleiding
Deze notitie geeft voor politieke partijen en andere belangstellenden informatie over
de komende doorrekening van de verkiezingsprogramma’s door het CPB. Daarmee
beoogt het CPB zo transparant mogelijk te zijn over de wijze van doorrekening en
presentatie. Wel behouden wij ons het recht voor in de presentatie nog wijzigingen
aan te brengen als de doorrekening daar aanleiding toe geeft (bijvoorbeeld als er op
bepaalde dimensies geen verschillen tussen partijen blijken). In beginsel worden
dezelfde uitgangspunten gehanteerd als bij de vorige doorrekening van de
verkiezingsprogramma’s en de tegenbegrotingen. Als er sprake is van substantiële
veranderingen ten opzichte van de vorige doorrekening en tegenbegrotingen, dan
worden deze expliciet gemarkeerd in deze notitie.
De tijdshorizon van de berekeningen is 2018-2021. Daarnaast is er aandacht voor de
effecten op lange termijn. De basis voor de doorrekening is het basispad van de
Middellangetermijnverkenning (MLT) 2018-2021.1 De thema’s waarop de
programma’s worden doorgerekend, zijn beperkt ten opzichte van Keuzes in Kaart
2013-2017. 2 Elk programma wordt doorgerekend op budgettaire, macro-
economische en koopkrachteffecten in de periode 2018-2021, structurele
werkgelegenheid, houdbaarheid van de overheidsfinanciën en inkomensongelijkheid
op lange termijn.
De inschatting van effecten van tekortreducerende maatregelen door het CPB komt in
grote lijnen overeen met die van de ambtelijke staf van het ministerie van financiën in
de ombuigingslijst.3 Belangrijkste verschil betreft het verlagen van de netto-netto-
gekoppelde uitkeringen (AOW, ANW en bijstand). Een verlaging met 10%-punt leidt
volgens het CPB tot een bezuiniging van 8 mld euro structureel, in de ombuigingslijst
staat 10 mld euro.
Deze notitie gaat in op de thema’s waarop de programma’s worden doorgerekend, en
gaat gedetailleerd in op de omgang met gedragseffecten bij de belastingen. Een
eerdere notitie is al ingegaan op budgettaire effecten. 4 Er volgt nog een notitie over
energie- en milieumaatregelen.
1
  Zie CPB, 2016, Macro Economische Verkenning 2017, hoofdstuk 4 (link).
2
  Zie CPB, 2013, Vernieuw ing doorrekening verkiezingsprogramma’s, CPB Notitie. (link).
3
  Ministerie van financiën, 2016, Ombuigingslijst. (link)
4
  CPB, 2016, Startnotitie Keuzes in Kaart 2018-2021: de budgettaire effecten, CPB Notitie, 10 augustus (link).
                                                                                                               4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>2            Belastingen
Voor aanpassingen van bestaande belastingen corrigeert het CPB de ex-ante
bedragen voor eerste-orde-gedragseffecten zoals recentelijk geadviseerd door de
Studiegroep Begrotingsruimte. Dit is in afwijking van de aanpak bij de doorrekening
in 2012 toen eerste-ordegedragseffecten niet in de ex-ante budgettaire gegevens tot
uitdrukking kwamen.
De eerste paragraaf gaat voor een aantal belastingsoorten in op de omvang van die
correctie. Naast aanpassingen van bestaande belastingen kunnen politieke partijen
overwegen om nieuwe belastingen in te voeren. Vanaf paragraaf 2.2 volgt informatie
over een belasting op vliegverkeer, prijsbeleid wegverkeer, een financiële-
transactiebelasting, een bankenbelasting, een vermogensheffing en een
vermogenswinstbelasting.
2.1          Gedragseffecten
Eerste-ordegedragseffecten maken onderdeel uit van de ex-ante budgettaire
doorrekening, zoals geadviseerd door de Studiegroep Begrotingsruimte.5 Het gaat
hierbij om het directe effect van een belastingmaatregel op de desbetreffende
grondslag. Een verhoging van de accijns op sigaretten met 1 euro heeft een statisch
effect van 0,5 mld euro. Na correctie voor het eerste-ordegedragseffect komt het ex-
ante budgettaire effect in 2021 uit op 0,3 mld euro.
Het CPB veronderstelt in beginsel een eerste-ordegedragseffect bij aanpassing van de
accijnzen, de vennootschapsbelasting (vpb), box 3, het toptarief in box 1 en de
kansspelbelasting (zie tabel 2.1). In de tabel zijn alleen gedragseffecten opgenomen
van relatief eenvoudige aanpassingen van een aantal standaardtarieven. Bij meer
specifieke maatregelen (bijvoorbeeld in de vpb, ten aanzien van innovatiebox of de
invoering van een bronbelasting op rente en royalty’s), of zeer omvangrijke wijziging
van de tarieven kunnen gedragseffecten aanzienlijk groter zijn en hangen zij af van de
vormgeving van de maatregel. Bij taakstellende maatregelen veronderstellen we dat
het gedragseffect onderdeel uitmaakt van het ex-ante budgettaire effect. Getoetst
wordt of het budgettaire effect, gegeven gedragseffecten, realistisch is. 6
5
  Studiegroep Begrotingsruimte, 2016, Van saldosturing naar stabilisatie (link). Alleen de eerste-
ordegedragseffecten zijn onderdeel van de ex-ante budgettaire doorrekening. De macro-economische effecten
zoals berekend door Saffier zijn geen onderdeel van het ex-ante begrip.
6
  Bij een taakstellende verhoging van de energiebelasting voor grootverbruikers met 0,3 mld euro gaan w e er
bijvoorbeeld vanuit dat dit gegeven de gedragseffecten een realistische opbrengst is.
                                                                                                             5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Tabel 2.1         Eerste-ordegedragseffecten belastingen
  Belasting                                                                                   Eerste-ordegedragseffect
  Dieselaccijns                                              -20% (standaard) en- 50% (bij substantiële grenseffecten)
  Benzineaccijns                                                                                                   -20%
  Tabaksaccijns (a)                                                                                                -40%
  Bier- en w ijnaccijns                                                                                            -20%
  Alcoholaccijns                                                                                                   -30%
  Kansspelbelasting                                                                                                -30%
  Vennootschapsbelasting (algemeen tarief)                                                                         -20%
  Box 3 (bij hoge vermogens)                                                                                       -20%
  Toptarief box 1                                                                                                  -50%
  ( a) Een tabaksaccijnsverhoging leidt vaak tot kaseffecten tussen jaren als gevolg van hamsteren. Om die reden gaat het
  CPB voor het eerste jaar van de verhoging uit van een gedragseffect van -60%.
Anders dan in voorgaande doorrekeningen zullen geen niet-EMU-relevante
lastenontwikkelingen worden gepresenteerd. De lastenbeleving van burgers wordt
weergegeven in de koopkrachtplaatjes.
2.2            Belasting op vliegverkeer
Op dit moment wordt in Nederland geen belasting geheven op het vliegverkeer. Van 1
juli 2008 tot 1 juli 2009 was er wel een vliegbelasting voor vertrekkende passagiers
uit Nederland van kracht (deze belasting gold niet voor transferpassagiers en
luchtvracht). De maximale jaarlijkse opbrengst van een nieuwe en optimaal
gedifferentieerde vliegbelasting voor zowel herkomst- en bestemmingspassagiers,
transferpassagiers als luchtvracht wordt door het CPB geschat op 1 mld euro. 7 Het
substantiële eerste-ordegedragseffect maakt deel uit van deze inschatting.
2.3            Prijsbeleid wegverkeer
Momenteel is er geen sprake van prijsbeleid voor auto’s en vrachtwagens op de
Nederlandse wegen. De invoering van deze maatregel kan op verschillende manieren,
die elk verschillende budgettaire gevolgen kennen. Daarbij valt te denken aan: (1) een
congestieheffing op drukke wegvakken in de spits, (2) een vlakke heffing voor alle
(hoofd)wegen en momenten van de dag, (3) een spitsheffing op (hoofd)wegen in
Midden-Nederland, (4) een combinatie van de vlakke en de congestieheffing, en/of
(5) een zogeheten MAUT-heffing voor het vrachtverkeer in Nederland. Uiteraard zijn
er andere vormen van prijsbeleid mogelijk. Voor alle varianten geldt dat ze in meer of
7
   Deze inschatting is in lijn met de maximale jaarlijkse opbrengst van een vliegbelasting die tijdens Keuzes in
Kaart 2013-2017 w erd gehanteerd (zie ook CPB, 2012, Aanvullende informatie voor de doorrekening van de
verkiezingsprogramma’s’, CPB Notitie (link)). Voor de overige effecten van belasting op vliegverkeer zie CPB,
2016, Kansrijk mobiliteitsbeleid, CPB Boek 23. (link).
                                                                                                                       6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>mindere mate effecten hebben op economie en leefomgeving (zie ook de CPB/PBL-
publicatie Kansrijk Mobiliteitsbeleid van mei 2016 (link)).
Aangenomen wordt verder dat prijsbeleidsmaatregelen, waartoe in 2017 wordt
besloten, geheel kunnen zijn ingevoerd in de komende kabinetsperiode. Tot 2021
worden de jaarlijkse investerings- en aanloopkosten begroot op 0,1 mld euro. Vanaf
2021 komen de exploitatie- en vervangingskosten uit op 0,2 à 0,3 mld euro per jaar,
afhankelijk van de desbetreffende heffingsvariant. De opbrengsten van
prijsbeleidsmaatregelen variëren met de exacte tariefstelling en de bijbehorende
eerste-ordegedragseffecten.
2.4          Financiële transactiebelasting
De Europese Commissie deed in 2011 een voorstel voor een EU-brede financiële
transactiebelasting (FTT).8 Dit voorstel is nog steeds onderwerp van discussie. Het
voorstel betreft een belasting op transacties door financiële instellingen gevestigd in
een lidstaat van de EU. Voor aandelen en schuldpapier geldt een belasting van 0,1
procentpunt per transactie, voor derivaten geldt een lager tarief van 0,01
procentpunt per transactie.
De grondslag voor de FTT is zeer elastisch: het volume aan transacties zal sterk dalen
bij toenemende belastingen. De opbrengsten hangen bovendien sterk af van de vraag
of een FTT in heel Europa wordt ingevoerd, dan wel alleen in Nederland of enkele
landen. In het tweede geval vindt naar verwachting sterkere ontwijking plaats en
dalen de opbrengsten. Bij unilaterale invoering door Nederland gaan we uit van een
opbrengst van 0,5 mld euro.
De FTT werkt door op onder meer bedrijfsinvesteringen via een hogere rente: de
cumulatieve belastingkosten per product worden immers doorberekend aan
eindgebruikers. Bij Europese invoering wordt het rente-effect geschat op 25
basispunten (0,25 procentpunt) 9. Aangezien bedrijven voor hun financiering
grotendeels afhankelijk zijn van in Nederland gevestigde banken, nemen we aan dat
eenzelfde effect zal optreden bij unilaterale invoering, bij gelijke tariefstelling. Een
verhoging van de rente voor bedrijven met 25 basispunten leidt dan tot een
aanzienlijk negatief bbp-effect.
8
  Europese Commissie, 2011, Voorstel voor een RICHTLIJN VAN DE RAAD betreffende een gemeenschappelijk
stelsel van belasting op financiële transacties en tot w ijziging van Richtlijn 2008/7/EG, COM/2011/594 (link).
9
  CPB, 2011, Evaluatie van de financiële transactiebelasting, CPB Notitie 21 (link).
                                                                                                                7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>2.5          Bankenbelasting
Een bankenbelasting beïnvloedt de kosten van het aantrekken van nieuwe
financiering voor het verstrekken van nieuwe leningen aan de marge. Voor elke
nieuwe lening zal een bank, bij gelijkblijvende kapitaalstructuur, voor een deel
gebruik maken van schuldfinanciering op de kapitaalmarkt. Dit betekent dat ook de af
te dragen bankenbelasting aan de marge een kostenpost vormt, die banken onder
normale omstandigheden zullen doorberekenen in de rentetarieven. 10
Uitgaande van de in 2012 geïntroduceerde bankenbelasting bestaat de grondslag uit
de totale verplichtingen van in Nederland actieve banken, minus de door de overheid
gegarandeerde spaartegoeden en het zogenaamde toetsingsvermogen. (Zie het
Voorstel van Wet voor nader detail). Met de huidige tarieven van 2,2 basispunten
(ofwel 0,022 procent) voor kortlopende financiering en 1,1 basispunten (ofwel 0,011
procent) voor langlopende financiering wordt een opbrengst van 0,6 mld
gegenereerd.
De opbrengsten (en ook de economische effecten) hangen uiteraard af van de keuze
van de tarieven. Bij een opbrengst van 0,6 mld euro gaan we uit van een opslag op de
leenrente voor bedrijven met 3,3 basispunten. Een hogere bankbelasting leidt tot een
evenredig hogere renteopslag. In het MLT-basispad is al een bankbelasting van 0,6
mld euro opgenomen. Een verder verhoging van de bankenbelasting met 1 mld euro
verhoogt het EMU-saldo in 2021 met 0,8 mld euro en verlaagt het bbp met 0,05%..11
Varianten van de bankenbelasting waarbij hybride vermogen (bv coco’s) ook worden
belast, behandelen we op dezelfde manier.12 Immers, prudente regelgeving schrijft de
minimale ratio’s van hybride vermogen voor, waardoor een belasting hierop niet
verstorend zal werken.
10
   Zie DNB, 2012, Effecten van bankbelasting op kredietverlening, brief aan de Tw eede Kamer. (link)
11
   In 2012 rekenden w e een groter uitverdieneffect toe omdat de kredietverlening aan bedrijven terugliep door
enerzijds een afnemende kredietvraag van bedrijven en anderzijds aanbodfactoren als gevolg van een strenger
kredietbeleid van banken.
12
   Het belasten van coco’s betekent dat het toetsingsvermogen w ordt aangepast.
                                                                                                               8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>2.6         Vermogensheffing en vermogenswinstbelasting
Het omvormen van de vermogensrendementsheffing in box 3 tot een
vermogenswinstbelasting leidt, gegeven een tarief van 30%, op lange termijn tot
vergelijkbare opbrengsten als het in het basispad geldende stelsel. Op korte en
middellange termijn hangt de opbrengst af van de ontwikkeling van de rente, de
huizenprijzen en de aandelenmarkt. De budgettaire effecten op korte en middellange
termijn zijn mede afhankelijk van de gekozen vormgeving van de belasting op het
daadwerkelijk rendement. Bij de introductie van een vermogenswinstbelasting zullen
gedurende een lange periode aanloopverliezen optreden omdat niet al het vermogen
jaarlijks wordt verkocht. Bij een vermogensaanwasbelasting bestaat dit effect niet.
Een belasting gebaseerd op daadwerkelijke rendementen is uitvoerbaar in deze
kabinetsperiode.
3           Zorg
Voor de inschatting van de budgettaire effecten van zorgmaatregelen verwijst het
CPB partijen naar eerdere publicaties, zoals Zorgkeuzes in Kaart13 en de startnotitie
Keuzes in Kaart 2018-2021: de budgettaire effecten, dd. 10 augustus 2016. Hieronder
geeft het CPB een aantal aanvullende opmerkingen.
3.1.1       Lastendekkende premies
In het basispad is gerekend met lastendekkende Zvw-premies. Zowel de nominale
Zvw-premie als de inkomensafhankelijke bijdrage Zvw stijgen in de jaren 2018-2021
om de stijgende zorguitgaven te dekken. Bijgevolg stijgt ook de zorgtoeslag in het
basispad.
Bij de analyse van verkiezingsprogramma’s wordt vastgehouden aan dit premiebeeld.
Uitgavenmaatregelen Zvw in verkiezingsprogramma’s hebben daarmee geen
automatisch effect op de Zvw-premies en de zorgtoeslag. Ze hebben wel een effect op
het exploitatiesaldo Zvf (zorgverzekeringsfonds), en bij definitie dus op het EMU-
saldo.
Het kan zijn dat een partij niet wil dat een uitgavenmaatregel Zvw effect heeft op het
EMU-saldo, maar slechts op de Zvw-premies en de zorgtoeslag. Deze partijen dienen
vooraf te melden met hoeveel de Zvw-premies verlaagd/verhoogd moeten worden
13
   Maatregelen uit ZiK die individueel minder dan 100 mln euro zijn kunnen geclusterd w orden per zorgcategorie.
Andere zorgmaatregelen met een budgettair beslag van minder dan 100 mln euro zullen niet w orden
meegenomen.
                                                                                                               9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>ten opzichte van het basispad.14 De zorgtoeslag stijgt of daalt automatisch mee met de
hoogte van de nominale premies en het eigen risico.
3.1.2         Actualisering ZiK-maatregelen naar MLT 2018-2021
De budgettaire effecten van maatregelen in Zorgkeuzes in Kaart (ZiK) zullen worden
aangepast naar het basispad voor Keuzes in Kaart. Dit basispad is de MLT-update bij
de Macro Economische Verkenning 2017. De budgettaire effecten worden getoond
voor het jaar 2021 (in prijzen 2017). Bij ZiK zijn voor de grondslagen de niveaus van
de zorguitgaven in 2017 (stand VWS-begroting 2015) gehanteerd. Deze aanpassing
betekent dat de getoonde budgettaire effecten groter zullen zijn.
Deze aanpassing illustreren we aan de hand van maatregel 021d uit ZiK: afschaffen
van het eigen risico. In ZiK leidde deze maatregel tot 3,7 mld euro hogere netto
collectieve zorguitgaven. Bij deze KiK leidt deze maatregel echter tot 4,5 mld euro
hogere netto collectieve zorguitgaven in 2021 (in prijzen 2017). 15 Het budgettaire
effect voor 2017 is eerst geschaald van ZiK naar de recente raming in de Macro
Economische Verkenning 2017. Vervolgens groeit de opbrengst uit 2017 mee naar
2021 op basis van de MLT-update. Belangrijke determinanten voor het grotere
budgettaire effect zijn daarmee het hogere eigen risico per persoon (450 euro per
persoon in 2021), de hogere zorguitgaven per persoon en de toename van het aantal
verzekerden.
4             Aardgasproductie
Een politieke partij kan besluiten tot aanpassing van de aardgasproductie, met
gevolgen voor de aardgasbaten en vennootschapsbelasting op de aardgasproductie.
Een verlaging van het plafond voor de gasproductie in het Groningenveld met
3 mld m3 kost bij de in het basispad gehanteerde gasprijzen ex ante 420 mln euro en
vermindert het bbp met 0,1%. Een substantiële verlaging van het productieplafond
kan gevolgen hebben voor de leveringszekerheid, aanvullende investeringen in
infrastructuur (stikstofinstallatie) nodig maken en kan leiden tot claims van de
gasproducenten.
14
   Een voorbeeld. Stel een partij verwijdert 0,4 mld euro aan goedkopere medicijnen uit het collectieve pakket, en
stel dat verzekerden naar raming 0,3 mld euro zelf gaan betalen voor die geneesmiddelen. In de doorrekening
verbetert het EMU-saldo dan met 0,4 mld euro; 0,3 mld euro komt ten laste van de koopkracht van gezinnen.
Als een partij vooraf aangeeft dat de Zvw-premies wel verlaagd moeten w orden met 0,4 mld euro, dan verloopt
de doorrekening (in grote lijnen) als volgt. Het EMU-saldo verbetert met 0,1 mld vanw ege de lagere zorgtoeslag.
Er komt 0,2 mld euro aan premies ten gunste van bedrijven. Er komt 0,2 mld euro aan premies ten gunste van
gezinnen, 0,1 mld euro aan zorgtoeslag ten laste van gezinnen en 0,3 mld euro aan eigen betalingen ten laste
van gezinnen. Per saldo komt 0,2 mld euro ten laste van de koopkracht van gezinnen.
15
   Wanneer bij afschaffing of verlaging eigen risico de nominale premie niet automatisch stijgt (zie paragraaf
3.1.1) leidt dit tot een lagere zorgtoeslag. Deze daling is hier niet meegerekend.
                                                                                                                 10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>5            Macro-economische effecten op
             middellange termijn
De macro-economische effecten op middellange termijn zullen worden berekend met
het macro-economische model Saffier.16 Recentelijk zijn uitkomsten van een aantal
beleidsvarianten met dit model gepubliceerd.17
5.1          Effecten Nederlandse investeringsbank
Er is een voorstel voor een nationale investeringsbank waarbij de overheidsbanken
FMO, NWB, BNG en de financieringsregelingen van de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland (RVO) met elkaar fuseren.18 Door het samenvoegen van de instituten
kunnen schaalvoordelen ontstaan. Denk aan het samenvoegen van de verschillende
IT- en administratiesystemen, risicomanagementafdelingen e.d. Ook kunnen met het
samenvoegen van de balansen kapitaalvoordelen ontstaan. De hoeveelheid geld die
hiermee wordt vrijgespeeld hangt af van de manier waarop de entiteiten worden
samengevoegd. Een deel van de vrijval kan ook zonder samenvoeging van de
entiteiten worden gerealiseerd.
Deze opbrengsten kunnen ofwel eenmalig worden uitgekeerd aan de aandeelhouders,
of worden aangewend om de leencapaciteit van de nationale investeringsbank uit te
breiden. Wanneer het geld wordt uitgeleend aan de overheid (bv een gemeente),
tellen de uitgaven aan het project als overheidsuitgaven en komen ze ten laste van het
EMU-saldo. Wanneer het geld wordt uitgeleend aan een private partij kan dit tegen
een lagere dan marktconforme rente, vanwege het ontbreken van een winstoogmerk
bij de nationale investeringsbank. Het aantal private projecten met een positieve
mkba dat hierdoor privaat rendabel wordt, is naar verwachting zeer beperkt.
Projecten die al rendabel waren, hoeven niet door de nationale investeringsbank
gefinancierd te worden. Het uiteindelijke bbp-effect lijkt daarom gering. Tot slot;
gezien het gespreide aandeelhouderschap van de beoogde fusiepartners is het
daarnaast onwaarschijnlijk dat het Rijk eenzijdig tot samenvoeging kan beslissen, een
belangrijke voorwaarde voor het meenemen van een maatregel in de doorrekening.
16
   CPB, 2010, SAFFIER II: 1 model voor de Nederlandse economie, in 2 hoedanigheden, voor 3 toepassingen,
CPB Document 217 (link).
17
   Es, F. van, 2015, Beleidsvarianten met Saffier II, CPB Achtergronddocument (link).
18
   Dit komt op hoofdlijnen overeen met het voorstel van een Nederlandse Financieringsinstelling voor
Economische Ontw ikkeling (NFEO). (link)
                                                                                                         11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>6            Koopkracht op middellange termijn
De koopkrachteffecten op middellange termijn zullen worden berekend met het
microsimulatiemodel Mimosi.19 De manier van berekenen is gelijk aan de
koopkrachtberekening voor de reguliere CEP- en MEV-ramingen: wij berekenen de
statische koopkracht voor een steekproef van huishoudens. 20
De presentatie is vergelijkbaar met die in CEP en MEV. Per partij wordt de
medianentabel opgenomen met de gemiddelde statische koopkracht over de periode
2018-2021. Deze tabel bevat het gemiddelde effect per jaar van het pakket van de
partij. Daarnaast wordt in de tabel de koopkracht van het basispad inclusief effect van
het pakket van de partij getoond. Om de spreiding van de koopkracht te laten zien,
worden de puntenwolken opgenomen van de gemiddelde koopkracht voor het
basispad inclusief de maatregelen van de partij over de periode 2018-2021. Er
worden net als bij CEP en MEV zes puntenwolken opgenomen: voor werkende
alleenverdieners, tweeverdieners en alleenstaanden, voor alleenstaande
uitkeringsgerechtigden, alleenstaande gepensioneerden en gepensioneerde
tweeverdieners.
Naast deze met CEP en MEV vergelijkbare presentatie, worden, net als in Keuzes in
Kaart 2013-2017, koopkrachtverschillen gepresenteerd in het samenvattend
overzicht (laagste t.o.v. hoogste inkomens, uitkeringen t.o.v. werkenden,
gepensioneerden t.o.v. werkenden).
7            Inkomensongelijkheid op lange termijn
Om de langetermijneffecten van beleidsmaatregelen op het inkomen van
huishoudens te berekenen, hanteren we sinds de Macro Economische Verkenning
2016 de mutatie van de Gini-coëfficiënt. Soms is er sprake van beleidsmaatregelen die
een geleidelijke transitie vergen, waardoor niet alleen effecten optreden op de korte
of middellange termijn, maar ook effecten na de middellange termijn. Om de
verschillende langetermijneffecten evenwichtig in kaart te brengen, kijken we niet
alleen naar de effecten op werkgelegenheid en overheidsfinanciën, maar ook naar de
effecten op de inkomensverdeling. Als maatstaf hanteren we de toe- of afname van de
Gini-coëfficiënt als gevolg van beleid.
19
   Koot, P., e.a. ,2016, MIMOSI: Microsimulatiemodel voor belastingen, sociale zekerheid, loonkosten en
koopkracht, CPB Achtergronddocument (link).
20
   Zie ook Gielen, M. en M. Wilkens, 2014, Koopkracht, een kw estie van kw artjes, CPB Policy Brief 2014/11(link).
                                                                                                               12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Wat is de Gini-coëfficiënt?
De Gini-coëfficiënt is een veel gebruikte indicator voor (inkomens-)ongelijkheid,
waarmee de mate van ongelijkheid wordt uitgedrukt in een getal tussen 0 (volledig
gelijke verdeling) en 1 (volledig ongelijke verdeling). De Gini-coëfficiënt van het
gestandaardiseerd besteedbaar inkomen in Nederland tussen 2000 en 2014 is
redelijk stabiel, met een Gini-coëfficiënt van tussen de 0,275 en 0,285.
Toepassing van de Gini-coëfficiënt bij het CPB
Voor de huishoudens die meelopen in de reguliere koopkrachtberekeningen van het
CPB, berekent het CPB ook een Gini-coëfficiënt21. De Gini-coëfficiënt wordt in de
doorrekening gehanteerd als indicator voor de (ex-ante) effecten van beleid op de
inkomensverdeling op langere termijn. We rapporteren daartoe de procentuele
mutatie van de Gini-coëfficiënt. Dat is de Gini-coëfficiënt van een beleidsvariant ten
opzichte van de Gini-coëfficiënt in de basissituatie.
In formulevorm:
Procentuele mutatie Gini-coëfficiënt:
= (Gini-coëfficiënt variant – Gini-coëfficiënt basis)/(Gini-coëfficiënt basis)
Langetermijneffecten van doorlopend beleid op de Gini- coëfficiënt
Als gevolg van reeds ingezette veranderingen in het beleid neemt de Gini-coëfficiënt
op de lange termijn toe, met 2,9% na 202122. Deze toename is onder andere toe te
schrijven aan de verlaging van de belastingtarieven in de tweede, derde en vierde
schijf (als compensatie voor de beperking van de hypotheekrenteaftrek), de (verdere)
beperking van de overdraagbaarheid van de algemene heffingskorting en de
(verdere) verlaging van de bijstand, alle bezien vanaf 2021. De beperking van de
hypotheekrenteaftrek verlaagt de Gini-coëfficiënt juist.
Effecten beleidsopties op de Gini-coëfficiënt
Het CPB heeft de afgelopen jaren in verschillende publicaties gekeken naar de
effecten van beleidsvarianten op de Gini-coëfficiënt. In de onderstaande tabel volgt
een (actueel) overzicht voor een aantal algemene beleidsopties, waarbij uitgegaan
wordt van het langetermijnbelastingstelsel.
21  Het CPB kan een aantal groepen niet meenemen in de koopkrachtberekeningen. Het gaat onder andere om
zeer lage of zelfs negatieve inkomens en intramurale huishoudens. Zie voor meer toelichting het MIMOSI-
achtergronddocument van Koot et al. (2016) (link).Hierdoor ligt de Gini-coëfficiënt van de koopkrachthuishoudens
lager dan de Gini-coëfficiënt van het CBS.
22
   Voor een volledig overzicht van maatregelen die meelopen in deze berekening, verwijzen we naar de
middellangetermijnverkenning van het CPB (link). Voor deze berekening w ordt het langetermijnbeleid
geprojecteerd op de stand van het belastingstelsel en de demografie in 2021. Doorlopend beleid w ordt afgekapt
bij de stand in 2060.
                                                                                                              13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Tabel 7.1         Effecten beleidsopties op de Gini-coëfficiënt
 Variant (a)                                                            Mutatie van de Gini-coëfficiënt t.o.v. basispad
                                                                                  Effect lastenverlichting (1 mld euro)
 Verlaging tarief eerste schijf                                                                                  -0,2%
 Verlaging tarief tw eede en derde schijf                                                                        +0,3%
 Verlaging tarief vierde schijf                                                                                  +0,7%
 Verhoging maximale algemene heffingskorting                                                                     -0,3%
 (a) Voor doorrekeningen van meer specifieke beleidsopties verwijzen we naar de CPB -studies Kansrijk
 Arbeidsmarktbeleid 1 (link) en 2 (link), MIMOSI-achtergronddocument (link), en De effectiviteit van fiscaal
 participatiebeleid (link).
Uit de tabel blijkt dat lastenverlichtingen via het eersteschijftarief en de algemene
heffingskorting tot een afname leiden van de Gini-coëfficiënt (lagere inkomens
hebben hier het meest profijt van). Bij het inzetten van deze 1-miljard maatregelen
neemt de inkomensongelijkheid nog steeds toe op de lange termijn, maar minder
hard dan in het basispad.
Lastenverlichtingen via de tweede en derde, of vierde schijf leiden juist tot een
verdere toename van de Gini-coëfficiënt (lagere inkomens hebben hier geen profijt
van). De aanpassing van het vierdeschijftarief ter waarde van 1 mld euro heeft het
grootste effect (0,7%) en zou, inclusief de ontwikkeling in het basispad, leiden tot een
oploop van de Gini-coëfficiënt op de lange termijn met 3,6%.
8            Structurele werkgelegenheid
De invloed van verkiezingsprogramma’s op de arbeidsmarkt op de lange termijn
wordt weergegeven door de invloed op de structurele werkgelegenheid. De invloed
op de structurele werkloosheid en de structurele arbeidsproductiviteit wordt niet
gerapporteerd.
De structurele werkgelegenheidseffecten zullen zoveel mogelijk worden berekend
met het microsimulatiemodel MICSIM.23 Recentelijk is een aantal beleidsvarianten
met dit nieuwe model gepubliceerd.24 Maatregelen die niet met MICSIM kunnen
worden doorgerekend, worden gebaseerd op inzichten uit wetenschappelijke
literatuur en eerdere CPB-studies.25 De publicaties Kansrijk Arbeidsmarktbeleid 1 en 2
bevatten voorbeelden van doorrekeningen van effecten van maatregelen op de
structurele werkgelegenheid. Maatregelen uit deze publicaties die geen budgettair
23
   Jongen, E., H-W de Boer en P. Dekker, 2015, De effectiviteit van fiscaal participatiebeleid, CPB Policy Brief
2015-02 (link); Jongen, E., H-W de Boer en P. Dekker, 2014, MICSIM: A behavioural microsimulation model for
the analysis of tax-benefit reform in the Netherlands, CPB Achtergronddocument (link).
24
    CPB, 2015, De effectiviteit van fiscaal participatiebeleid, CPB Policy Brief 2015-02 (link) en CPB, 2015,
Kansrijk Arbeidsmarktbeleid (link).
25
   Zie de hierboven genoemde publicaties en CPB, 2016, Kansrijk Arbeidsmarktbeleid deel 2 (link).
                                                                                                                     14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>effect hebben maar wel een effect op de structurele werkgelegenheid (bijvoorbeeld:
premiedifferentiatie WW), zullen wel worden meegenomen. Een substantiële
verhoging van wettelijk minimum jeugdloon heeft ook een negatief effect op de
structurele werkgelegenheid. In aanvulling op de eerder gepubliceerde varianten zijn
in onderstaande tabel ook de structurele werkgelegenheidseffecten van een
verandering van het (hoge) vpb-tarief, de zelfstandigenaftrek en de MKB-
winstvrijstelling weergegeven.
Tabel 8.1       Structurele werkgelegenheidseffecten VPB en maatregelen zelfstandigen
                                                                                    In uren                  In personen
                                                                                        procentuele mutaties
 Verlagen vpb (1,5 mld euro)                                                             0,1                          0,1
 Verhogen MKB-w instvrijstelling (0,5 mld euro)                                        +0,0                          +0,0
 Verhogen zelfstandigenaftrek (0,5 mld euro)                                           +0,0                          +0,0
Een verlaging van de vpb betekent een daling van de lasten voor werkgevers.
Vervolgens nemen we in MICSIM aan dat deze verlaging van de werkgeverslasten op
de lange termijn wordt doorgegeven in de vorm van een hoger bruto uurloon.26,27 Een
hoger bruto loon maakt werken financieel meer aantrekkelijk. Hierdoor stijgt de
structurele werkgelegenheid met 0,1%.
Recentelijk heeft het CPB het MICSIM-model uitgebreid met zelfstandig ondernemers.
Het betreft hier de beslissing aan de extensieve marge (keuze wel/geen zelfstandig
ondernemer). MICSIM kan hierdoor ook maatregelen simuleren die specifiek gericht
zijn op zelfstandigen, zoals de zelfstandigenaftrek en de MKB-winstvrijstelling. Tabel
8.1 toont de werkgelegenheidseffecten van een verhoging van de MKB-
winstvrijstelling en een verhoging van de zelfstandigenaftrek met 0,5 mld euro. In
beide varianten wordt het financieel aantrekkelijker om zelfstandig ondernemer te
worden. Het effect op de werkgelegenheid (in uren en personen) is afgerond 0,0%.
Dit komt doordat vooral werknemers de overstap maken tot zelfstandig ondernemer
in beide varianten.28
De gepresenteerde structurele werkgelegenheidseffecten betreffen de effecten van
het pakket van maatregelen op lange termijn. Deze effecten zijn binnen tien jaar
gerealiseerd. Het extra arbeidsaanbod komt in de eerste vijf jaar tot stand, en kan in
die periode leiden tot een toename van de werkloosheid.
26
   Empirische studies op basis van geaggregeerde data geven aan dat op de lange termijn het merendeel, zo niet
alle, w erkgeverslasten worden afgewenteld op w erknemers. Zie bijvoorbeeld het overzicht en de meta-analyse
Melguizo, A. en J. Gonzalez-Paramo, 2013, Who bears labour taxes and social contributions? A meta-analysis
approach, SERIEs, 4, 247-271 (link).
27
   Zie de CPB-studies Kansrijk Arbeidsmarktbeleid voor een uitgebreidere toelichting.
28
   De urenbeslissing van zelfstandig ondernemers is niet gemodelleerd. Belangrijkste reden hiervoor is dat w e de
uren van zelfstandigen niet w aarnemen in onze dataset. In de berekeningen w ordt daarom aangenomen dat de
gemiddelde arbeidsduur van zelfstandig ondernemers gelijk is aan de gemiddelde arbeidsduur van w erknemers.
                                                                                                               15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Maatregelen op het terrein van ontslagbescherming zullen, in afwijking van KiK
2013-2017, niet worden doorgerekend. In Kansrijk Arbeidsmarktbeleid is
beargumenteerd dat de effecten van beleid op dit terrein op het niveau van de
werkgelegenheid en productiviteit daarvoor te onzeker zijn. Ingrepen in de
ontslagbescherming beïnvloeden vooral de stromen op de arbeidsmarkt en niet
zozeer het structurele niveau van de werkgelegenheid. Ook zaken als de
arbeidsproductiviteit (als gevolg van een betere match tussen vraag en aanbod), en
de ongelijkheid tussen groepen werknemers, de kansen van outsiders en dergelijke
worden beïnvloed. In de publicaties Kansrijk Arbeidsmarktbeleid hebben we
aangegeven wat kansrijke mogelijkheden zijn om het ontslagbeschermingsbeleid in
Nederland te hervormen vanuit deze optiek.
9            Houdbaarheid en pensioenen
Bij ongewijzigd beleid is er geen houdbaarheidsopgave. Het houdbaarheidssaldo is
recentelijk geschat op +0,4% bbp.29 Dit betekent dat de overheidsfinanciën nog
houdbaar zijn als de overheidsuitgaven vanaf 2017 met 0,4% bbp verhoogd zouden
worden.30 In een eerdere studie zijn diverse gevoeligheidsanalyses voor de
houdbaarheid gepresenteerd.31
De systematiek rondom houdbaarheidsmaatregelen is onveranderd gebleven ten
opzichte van de doorrekening van 2012:
    Alleen maatregelen die in de komende kabinetsperiode ingaan en waarbij een
     substantiële eerste stap in deze periode wordt gezet, worden meegenomen in de
     berekening. .Bij aanpassing van maatregelen die al in het basispad zitten geldt
     ook de eis van een substantiële (vervolg)stap tijdens de kabinetsperiode en een
     consistent tijdpad daarna.
    In de regel worden maatregelen alleen meegenomen voor zover ze in de komende
     kabinetsperiode tot verandering in beleid leiden; vanaf 2021 wordt de dan
     gerealiseerde beleidsverandering constant verondersteld. Bij deze regel geven we
     ter illustratie vier toepassingen. Een eerste voorbeeld is een ontkoppeling van de
     uitkeringen; deze worden na 2021 opnieuw gekoppeld aan de lonen. Een tweede
     voorbeeld is een lastenverzwaring in de loon- en inkomstenbelasting door het
     niet of gedeeltelijk indexeren van de tariefschijven; na 2021 wordt de
     belastingdruk constant gehouden via indexatie met de loongroei. Een derde
     voorbeeld is een ombuiging in de zorg; deze groeit na 2021 mee met de
     demografie (conform de groei in het basispad). En als vierde voorbeeld
29
   CPB, 2016, MEV 2017, hoofdstuk 4 (link).
30
   Smid, B., e.a., 2014, Minder zorg om vergrijzing (link).
31
   Smid, B., e.a., 2014, Minder zorg om vergrijzing, hoofdstuk 5 (link).
                                                                                      16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>      bezuinigingen bij de algemene publieke uitgaven (openbaar bestuur, defensie
      e.d.): de effecten ervan worden verondersteld na 2021 constant te blijven als
      aandeel van het potentiële bbp.
     Uitzondering vormen die maatregelen waarvan het in de aard van het beleid ligt
      om ze geleidelijk in te voeren of af te bouwen. Voorbeelden hiervan zijn
      maatregelen met betrekking tot de AOW-leeftijd, de afbouw van de
      hypotheekrenteaftrek en de geleidelijke afbouw van de overdraagbaarheid van de
      algemene heffingskorting. Ook voor deze maatregelen geldt echter dat ze alleen
      worden meegenomen als een eerste substantiële stap in de komende
      kabinetsperiode wordt gezet.
     Het is mogelijk om de opbrengst van een dergelijke maatregel die geleidelijk
      oploopt in de tijd, in hetzelfde tempo terug te sluizen door middel van een
      gekoppelde maatregel (bv: de opbrengst van een versnelling van de afbouw
      hypotheekrenteaftrek kan teruggesluisd worden met een gekoppelde IB-
      verlaging).
     Deze geleidelijke invoer of afbouw van maatregelen wordt voor de berekening
      van de houdbaarheid gehonoreerd tot 2060, waarna de dan gerealiseerde
      beleidsverandering constant verondersteld wordt; het budgettaire effect na 2060
      wordt wel meegenomen.
Tabel 9.1       Houdbaarheidseffect van aanpassing AOW -leeftijd en pensioenleeftijd
 Maatregel                                                           Ex-ante effect (a)          Ex-post effect
                                                                                  % bbp
 Vastzetten AOW-leeftijd op 67 jaar vanaf 2021                                    -0,6                     -1,2
 Vastzetten AOW-leeftijd op 66 jaar vanaf 2018                                    -0,8                     -1,5
 Vastzetten AOW-leeftijd op 65 jaar vanaf 2018                                    -1,0                     -1,8
 (a) De houdbaarheidseffecten zijn geactualiseerd op het basispad van de MLT van september 2016.
De AOW-leeftijd en de pensioenrichtleeftijd zijn in het basispad gekoppeld aan de
resterende levensverwachting boven 65 jaar; de duur van de pensioenperiode
stabiliseert hierdoor op gemiddeld ongeveer 20 jaar. De AOW-leeftijd in 2060
bedraagt, uitgaande van de bevolkingsprognose van het CBS, ruim 71 jaar.
Voorgestelde wijzigingen in het tijdpad voor de AOW-leeftijd werken door in het
tijdpad voor de pensioenrichtleeftijd. Bij een wijziging in de pensioenleeftijd worden
de reeds opgebouwde pensioenrechten actuarieel neutraal herrekend; een verlaging
van de pensioenleeftijd met één jaar leidt tot een verlaging van het aanvullende
pensioen met ongeveer 6%. De premie voor nieuwe opbouw wordt aangepast aan de
nieuwe pensioenleeftijd. De effecten van aanpassing van de AOW-leeftijd op de
houdbaarheid van de overheidsfinanciën staan in tabel 9.1. Een verlaging van de
AOW-leeftijd en de pensioenrichtleeftijd met 1 jaar verlaagt de structurele
werkgelegenheid (in uren) met naar schatting 0,5%. De doorwerking van de
                                                                                                             17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>werkgelegenheidseffecten zit niet in de ex-ante effecten, maar wel in de ex-post
effecten op het houdbaarheidssaldo.
10            Praktische zaken
Gezien de krappe tijdsplanning is het CPB niet in staat om nu nog nieuwe innovatieve
ideeën te analyseren en te honoreren. Dit is al eerder gemeld aan politieke partijen,
waarbij het aanbod is gedaan om grote innovatieve hervormingen in een vroegtijdig
stadium (buiten het verkiezingsseizoen) te analyseren. 32
Vertrouwelijkheid is essentieel bij de doorrekening. Wij doen dit met de informatie
die wij krijgen van politieke partijen en het is essentieel dat politieke partijen dit
doen met de vertrouwelijke informatie die zij van het CPB krijgen. Voor partijen die
zich ook melden bij het PBL voor een doorrekening, geldt dat partijen
verantwoordelijk zijn voor het bewaken van de consistentie tussen aanleveringen bij
CPB en PBL. Voor de partijen die zich zowel bij CPB als bij PBL melden voor
doorrekening, behouden we ons wel het recht voor om maatregelen met het PBL uit
te wisselen ten behoeve van een consistentiecheck.
Het CPB doet geen mededeling over de partijen die hun verkiezingsprogramma laten
doorrekenen.
10.1          Werkafspraken
Iedere partij heeft binnen het CPB een contactpersoon voor de doorrekening van het
verkiezingsprogramma. Vragen van de politieke partij aan het CPB worden door de
contactpersoon beantwoord, al dan niet na raadpleging van CPB-experts. Eventuele
vragen van CPB-experts aan een politieke partij verlopen ook via de CPB-
contactpersoon.
Partijen die hun verkiezingsprogramma laten doorrekenen, ontvangen aanvullende
praktische informatie over de wijze van aanlevering van hun pakket van maatregelen.
32
   CPB, 2013, Vernieuwing doorrekening verkiezingsprogramma’s, Evaluatie ‘Keuzes in Kaart 2013-2017’, CPB
Notitie (link).
                                                                                                         18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>10.2      Tijdschema
Tabel 10.1     Globaal werkschema
 Actie             Periode              Inhoud
 CPB en partij     3 oktober            Startbijeenkomst
 Partij            Uiterlijk 14 oktober Partij geeft aan of een doorrekening gewenst is
 Partij            Uiterlijk 7 november Aanleveren pakket van maatregelen (in Excel-format
                                        met toelichting) inclusief financiële onderbouwing,
                                        randvoorwaarden en stuurvariabelen
 CPB en partij     Begin december       Gesprekken over pakket
 CPB               12 december          Rapportage begroting ex ante
 Partij            19 december          Aanleveren definitieve pakket
 CPB               20 januari           Rapportage(s) overige uitkomsten
 Partij            25 januari           Laatste marginale aanpassingen (alleen schrappen of
                                        aanpassen bedragen bestaande maatregelen)
 CPB               Begin februari       Concepteindrapportage gereed
 Partij            Week 1 februari      Reactie op conceptrapportage
 CPB               Week van 13 februari Gedrukte versie eindrapport beschikbaar
                                                                                            19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Dit is een uitgave van:

Centraal Planbureau
Bezuidenhoutseweg 30

Postbus 80510 | 2508 GM Den Haag
T (088) 984 60 oo

info@cpb.nl | www.cpb.nl

Oktober 2016

</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>