<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Docnr94
      GESPREKSVERSLAG VAN DE VISITATIECOMMISSIE DIERENTUINEN
      ALGEMENE GEGEVENS
      Kenmerk vergunning                      Dierentuin/2002/033
      Aanvraagnummer                          n.v.t.
      Naam dierentuin                         Wereldtuinen Mondo Verde te Landgraaf (hierna: Mondo Verde)
      Contactpersoon                          5.1.2.e             (Natuur & Recht, juridisch vertegenwoordiger Mondo Verde,
                                              hierna: vertegenwoordigster van Mondo Verde)
      Datum en tijd van het gesprek : woensdag 10 februari 2021 van 9:30 tot 11:30 uur
      Deelname Visitatiecommissie Dierentuinen (hierna: de commissie):
      •
      •
          512 e
          5 12 e  5.1.2.e
                               5.1.2.e
                                                      I
      Aanleiding
      Op 7 januari 2019 heeft de commissie een visitatie uitgevoerd bij Mondo Verde te Landgraaf. Het viel de
      commissie op dat er voederautomaten aanwezig waren nabij de verblijven van de kapucijnapen (Sapajus apella)
      en ringstaartmaki's {Lemur catta). Via deze voederautomaten kon het publiek voedsel voor de kapucijnapen en
      ringstaartmaki’s kopen om dit vervolgens zelfstandig aan deze dieren te voeren. Omdat de commissie van mening
      is dat een dergelijke situatie niet passend is binnen een moderne dierentuin, heeft de commissie naar aanleiding
      van de bevindingen een melding bij Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (hierna: RVO) gedaan. Hierop heeft
      RVO handhavend opgetreden om de voederautomaten weg te laten halen. Mondo Verde heeft hiertegen bezwaar
      en later beroep aangetekend. In deze rechtsbeschermingstrajecten hebben juristen van RVO de commissie om een
      nadere toelichting op deze melding gevraagd. Deze toelichting is op 19 februari 2020 door de commissie aan RVO
      toegestuurd. Op 26 januari 2021 heeft een zitting bij het College voor Beroep voor het Bedrijfsleven (hierna: CBB)
      plaatsgevonden, waarbij onder andere het beroep van Mondo Verde tegen de handhavingsbeslissing is besproken.
      Tijdens deze zitting heeft Mondo Verde aangegeven mogelijkheden te zien die passen binnen alle voorwaarden,
      zoals die zijn geschetst in de toelichting op het standpunt van de commissie over voederautomaten en dat het
      gesprek vooral bedoeld is om die concrete ideeën te bespreken. Op voorstel van het CBB is afgesproken dat Mondo
      Verde en de commissie nader in gesprek zouden gaan over deze mogelijkheden. Op woensdaglO februari 2021
      heeft een videogesprek tussen de commissie en de vertegenwoordigster van Mondo Verde plaatsgevonden. Dit
      gespreksverslag is een zakelijke weergave van hetgeen per onderwerp tijdens het videogesprek is besproken.
      Het gesprek
      Bij aanvang van het gesprek vroeg de voorzitter of de gespreksdeelnemers akkoord waren met het maken van een
      audio-opname van dit gesprek ten behoeve van dit verslag. Dit was het geval, waarna de voorzitter de audio-
      opname startte. Hierna begon het gesprek met een korte inleiding van de voorzitter. Hierin vertelde hij over de
      hierboven genoemde aanleiding en het doel van het gesprek. Ook meldde de voorzitter dat het gesprek zich
      vandaag zou beperken tot de mogelijkheden die Mondo Verde ziet binnen de toelichting op het voederautomaten-
      standpunt van de commissie. Na een kort voorstelrondje werd een open gesprek gevoerd over deze
      mogelijkheden. Daarbij werd het volgende besproken:
      Vragen over de toelichting
      • De vertegenwoordigster van Mondo Verde complimenteerde de commissie met de duidelijke toelichting.
            Daarbij gaf ze aan dat het goed zou zijn als dit soort algemene adviezen ook, waar nodig geanonimiseerd,
            beschikbaar zouden komen voor andere dierentuinen om ervan te leren. Voor dit advies wil zij zelf het initiatief
            nemen om een geanonimiseerde versie van het advies te delen met de leden van Dier&Park. De voorzitter gaf
            aan dit zeker geen slecht idee te vinden en dat hij dit met RVO zou bespreken.
      • De vertegenwoordigster van Mondo Verde gaf inhoudelijk over de toelichting aan dat:
                 O       het stuk nog veel ruimte laat voor het toepassen van kunstmatige middelen om voedsel in het verblijf
                        te brengen;
                 O       het random verspreiden van voedsel ook slordigheid in de hand kan werken, waarmee plaagdieren
                        aangetrokken kunnen worden.
            Verder werd vanuit de commissie extra aandacht gevraagd voor hygiëne en het verspreiden van dierziekten.
            Corona is daar het meest actuele voorbeeld van, waarbij voorbeelden zijn aangehaald van de overdracht van
            deze zoönose van mens op dierentuindieren (bijv, leeuwen en gorilla's). De vertegenwoordigster van Mondo
            Verde wees daarbij ook op doorloopverblijven, waar verspreiding van een dierziekte ook door de aanwezigheid
            van publiek zou kunnen plaatsvinden. Dierentuinen dienen hier goede maatregelen voor te treffen en dienen
            ook op langere termijn toe te zien op handhaving van die maatregelen.
            De vertegenwoordigster van Mondo Verde zou graag zien dat het advies ook voor meer diersoorten zou
            gelden. De commissie gaf aan dat in beginsel dit het geval is, maar dat de commissie zich graag laat verrassen
            door creatieve en innovatieve ideeën van dierentuinen. Zolang onnatuurlijk gedrag niet gestimuleerd wordt en
            andere zaken (zoals veiligheid en hygiëne) ook goed geregeld zijn, is er veel mogelijk om de
            educatieboodschap over te brengen en/of een bijdrage te leveren aan natuurbescherming. Zwart-wit
            afbakenen is daardoor in ogen van de commissie niet wenselijk.
                                                          Pagina 1 van 3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Besproken ideeën over hoe bezoekers bij het voederen van de dieren betrokken kunnen worden
• Tijdens het gesprek is vooral de focus gelegd op ideeën die natuurlijk gedrag stimuleren. Het goed ontwerpen
   van een verrijkt verblijf, met aandacht voor het natuurlijk habitat en het toepassen van andere vormen van
   verrijking zijn daarbij van groot belang. Onder verrijking wordt niet alleen voedselverrijking verstaan, maar
   ook andere vormen van verrijking (denk aan: visuele, geur-, geluid-, tast-, fysieke en cognitieve verrijking).
• De vertegenwoordigster van Mondo Verde gaf aan dat er in haar ogen een goed plan moet liggen om
   stapsgewijs toe te werken naar een situatie, waarin het gedrag van deze dieren zo veel mogelijk lijkt op de
   natuurlijke situatie. Aan de basis van dit plan zou, volgens de vertegenwoordigster van Mondo Verde, een
   gedragsanalyse moeten liggen. In deze analyse zou gekeken moeten worden naar het huidige gedrag en de
   onderlinge verhoudingen in de groep (incl. een analyse van de hoeveelheid tijd die dieren aan bepaalde
   gedragingen besteden (time-budget analyse)). Ook zou een literatuurstudie gedaan moeten worden om te zien
   wat het natuurlijk gedrag en het natuurlijke time-budget van de betreffende diersoort is. Bij de uitvoering van
   dit plan moet aandacht zijn voor de monitoring en het documenteren van gedragsveranderingen alsmede een
   evaluatie en het documenteren van de genomen maatregelen. Voor het opstellen en uitvoeren van een
   dergelijk plan zouden HBO of WO stagiaires een rol kunnen spelen.
   De commissie heeft hierover aangegeven dat het opstellen van een dergelijk plan en het werken met stagiaires
   goede ideeën zijn. De commissie staat zeker positief tegenover initiatieven die dienen ter evaluatie van het
   gedrag in een bepaald verblijf ten opzichte van natuurlijk gedrag, ten bate van het verder verbeteren van het
   verblijf en het welzijn van de daarin gehouden dieren. De commissie wees daarbij ook op de mogelijkheid tot
   het opstellen van een verrijkingskalender en op wensenlijsten om verrijkingsmiddelen van het algemene
   publiek te verkrijgen. Goede interne begeleiding van stagiaires die onderzoek doen is wel van groot belang en
   zal ook gevraagd worden vanuit de desbetreffende onderwijsinstelling.
• Voorafgaand aan het gesprek heeft de vertegenwoordigster van Mondo Verde een tweetal ideeën om tot meer
   natuurlijk gedrag van de dieren te kunnen komen per e-mail gedeeld met de commissie. Tevens heeft de
   voorzitter een theoretisch voorbeeld per e-mail gedeeld. Tijdens het gesprek zijn ook andere ideeën
   besproken. Het betroffen de volgende ideeën (waarbij het combineren van deze ideeën ook positief kan zijn):
        o   voedermomenten onder begeleiding van verzorgers, educatieve medewerkers of anderszins getrainde
            krachten waarbij ook een educatief moment ontstaat. Niet iedere bezoeker wordt gelinkt aan voedsel,
            omdat er een getrainde medewerker nodig is om voedsel uit te delen.
        o   voedsel verrijking; door voedsel te verstoppen in het verblijf of in elementen die in het verblijf worden
            aangebracht. Dit kunnen vrij simpele ideeën zijn (bijvoorbeeld dennenappels waar banaan in gesmeerd
            is, kleine balletjes van stro met voedsel erin of uitgeholde kokosnoten die uit pallets gepulkt kunnen
            worden). Er zijn ook complexere ideeën mogelijk (zoals puzzlefeeders). Met deze ideeën kan de
            dierentuin simpel beginnen en daarna de betreffende verrijking steeds complexer maken. De
            commissie heeft benadrukt dat creativiteit van de dierentuin van groot belang is bij dit onderwerp en
            dat er op internet heel veel inspiratie te vinden is. De vertegenwoordigster van Mondo Verde heeft
            hiervan al wat gevonden.
        o   andere vormen van verrijking, zoals het aanbieden van takken uit andere verblijven of uit de natuur
            om nieuwe geuren (van bijvoorbeeld andere dieren) in het verblijf te brengen.
        o   workshops met schoolklassen, kinderfeestjes of andere groepen om onder begeleiding van een
            dierverzorger, educatieve medewerker, stagiair of vrijwilliger verrijkingsmaterialen te maken en
            vervolgens onder begeleiding van een verzorger of een andere getrainde medewerker of vrijwilliger
            aan te bieden. Denk hierbij ook aan de praktische kant, zodat het werkbaar blijft.
        o   Automaat; die op afstand van de bezoekers voedsel verspreidt, maar wel door bezoekers bediend kan
            worden. Hierbij is het van belang dat dieren de handeling van de bezoekers niet kunnen koppelen aan
            het verkrijgen van eten.
   Over al deze ideeën merkte de commissie dat zij hierover in beginsel positief is en dat het aan de uiteindelijke
   uitvoering ligt of een idee ook daadwerkelijk bijdraagt aan het stimuleren van natuurlijk gedrag.
   De vertegenwoordigster van Mondo Verde gaf aan dat het voor haar niet noodzakelijk was dat bezoekers bij
   het voederen betrokken zouden worden en dat zij graag meer aandacht zou willen hebben voor natuurlijk
   gedrag. De commissie begrijpt dit standpunt en zou Mondo Verde en andere dierentuinen vooral oproepen om
   hier actief mee bezig te gaan. Tegelijkertijd heeft de commissie aangegeven dat het niet het huidige standpunt
   van de commissie is dat bezoekers geen rol meer zouden mogen hebben bij voederen van de dieren.
   Bijvoorbeeld praatjes van de verzorger of een educatieve medewerker, waarbij bezoekers een rol kunnen
   spelen in het voederen, kan ook een grote educatieve waarde hebben (wat ook een inspiratie kan bieden voor
   de verzorging van huisdieren). Denk bijvoorbeeld aan dieren in een kinderboerderij.
   Economische motieven (verminderen tijdsbesteding van verzorgers of het genereren van inkomsten) kunnen
   een rol spelen in de afweging om bezoekers een rol te geven bij het voederen van de dieren, maar dat mag in
   de ogen van de commissie niet leiden tot gevaarlijke, ongezonde of onhygiënische situaties, (stimulering van)
   onnatuurlijk gedrag, of een afbreuk doen aan de educatieve of conservatiedoelstellingen van de dierentuin.
   Door de sluiting in verband met corona heeft Mondo Verde maatregelen genomen om de rol van de bezoekers
   in de voedselvoorziening van de ringstaartmaki's en de kapucijnapen over te nemen. De commissie heeft
   geopperd dat dit een goed moment zou zijn om de voederautomaten weg te halen en bij heropening ook niet
   meer terug te brengen. Vanuit de situatie waarin de verzorgers de controle hebben, kan vervolgens gekeken
   worden of bezoekers een meer passende rol kunnen krijgen. Een plan, zoals hierboven, in combinatie met de
                                              Pagina 2 van 3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>    besproken ideeën kan daarbij helpen. De vertegenwoordigster van Mondo Verde zag ook dat de eerste stap om
    de voedselvoorziening los te maken van de bezoekers hierdoor is genomen.
    Om te voorkomen dat bezoekers dieren toch gaan voeren, zou de dierentuin goed toezicht op de gedragingen
    van bezoekers moeten houden.
Overige zaken
• De vertegenwoordigster van Mondo Verde, tevens juridisch adviseur van Vereniging Dier&Park, heeft
    toelichting gegeven over de interne werkwijze van deze vereniging. Ook heeft de vertegenwoordigster van
    Mondo Verde verteld dat zij workshops organiseert voor deze vereniging, waarin zij verschillende thema's
    behandelt (bijvoorbeeld over het aantonen van de legale herkomst van Bijlage B diersoorten).
• De commissie merkte op dat Mondo Verde er ook voor zou kunnen kiezen om het verblijf een te vernieuwen of
    een nieuw verblijf aan te bieden, waarbij de dieren meer natuurlijke uitdaging zouden krijgen.
• De commissie merkte op dat, als Mondo Verde zekerheid wil hebben over een veranderde werkwijze, Mondo
    Verde via een wijzigingsmelding een akkoord op de veranderde werkwijze zou kunnen krijgen van de overheid
    (ervan uitgaande dat de veranderde werkwijze meldingsplichtig is, zodat de overheid een besluit moet
    nemen). Het is dan aan RVO of de veranderde werkwijze ter advies aan de commissie wordt voorgelegd. Voor
    de volledigheid merkte de commissie daarbij op dat haar rol de advisering van de overheid is. Als dierentuinen
    zelf met vragen zitten, ligt het meer in de regel dat daarvoor een consultant/specialist wordt betrokken door
    de dierentuin zelf. De vertegenwoordigster van Mondo Verde merkte daarbij op dat het voor de consultant
    handig is om zekerheid te hebben dat de inhoud van de consultancy niet ingaat tegen de advisering van de
    commissie.
• De gespreksdeelnemers zien dat het voor dierentuinen belangrijk is en (gezien de kritiek op dierentuinen
    vanuit de maatschappij luider wordt) het alleen maar belangrijker zal worden om invulling te geven aan de
    maatschappelijke rollen van dierentuinen (educatie en conservatie) en het streven naar een zo hoog mogelijk
    niveau van dierenwelzijn, waarbij de uitoefening van natuurlijk gedrag centraal staat. Laten zien wat een
    dierentuin daadwerkelijk doet, is daarvoor van belang. Collectieplannen en masterplannen (waar het
    collectieplan een onderdeel van is) zijn in de ogen van de commissie hierbij essentieel (zie voor
    achtergrondinformatie over deze documenten de publicatie "The Modern ZOO" van EAZA). Ook wees de
    commissie erop dat conservatie- en educatiedoelstellingen niet persé op de specifieke soort gericht hoeven te
    zijn. De collectie moet wel aansluiten op de doelstellingen en de middelen om deze doelstellingen te halen,
    zoals vermeld in het conservatie- en educatieprogramma. Het opstellen van een collectieplan is een goed
    middel om helder te krijgen wat de dierentuin wil bereiken met het tentoonstellen van de dieren. In de ogen
    van de vertegenwoordigster van Mondo Verde heeft RVO ook een rol in het stimuleren van het nadenken over
    dit onderwerp. De commissie merkte daarbij op dat dierentuinen hier proactief in moeten zijn, en vooral zelf
    de handschoen moeten oppakken en niet moeten wachten totdat de overheid komt om te zeggen dat het beter
    moet.
Gemaakte afspraken over "hoe gaat dit nu verder"
• De voorzitter van de commissie stelt het voorliggende gespreksverslag op. Een concept van dit verslag wordt
    afgestemd met de deelnemers, waarna het verslag door de commissie gedeeld wordt met RVO.
    Terugkoppeling naar Mondo Verde gaat via de vertegenwoordigster van Mondo Verde.
• De vertegenwoordigster van Mondo Verde gaat een advies schrijven voor Mondo Verde over hoe zij het
    ontwikkelen naar een situatie met meer natuurlijk gedrag kunnen aanpakken en hen adviseren om dit uit te
    voeren. Afgesproken is dat een concept van dit advies nog aan de commissie toegestuurd kan worden, waarbij
    de commissie heeft aangeboden om te kijken of het stuk nog enige nuance behoeft. Dit past binnen dit
    gesprek.
• De deelnemers waren het erover eens dat het uiteindelijke plan dat uit dit advies volgt niet te verblijvend zou
    moeten zijn. RVO kan hierbij wellicht ook een rol spelen.
• Na dit gesprek en het meekijken met het conceptadvies van de vertegenwoordigster van Mondo Verde, treedt
    de commissie weer op de achtergrond. De vertegenwoordigster van Mondo Verde opperde nog dat Mondo
    Verde de commissie zou kunnen uitnodigen voor een bezoek als men Mondo Verde verder is in de uitvoering
    van dit plan. De commissie staat hier zeker voor open.
Nadat duidelijk was dat geen van de aanwezigen nog nadere inhoudelijke opmerkingen of vragen hadden, rondde
de voorzitter het gesprek af. Alle deelnemers keken met een positief gevoel terug naar het gesprek. De voorzitter
bedankte iedereen voor zijn of haar tijd en bijdrage aan het (ondanks de technische problemen) prettige gesprek.
                                              Pagina 3 van 3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>