<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Docnr71
                                                           V:     Rijksdienst voor Ondernemend
                                                           3      Nederland
        > Retouradres Postbus 40225 8004 DE ZWOLLE
                                                                                                Rijksdienst voor
        5.1.2.e            I                                                                   Ondernemend Nederland
                                                                                               Visitatiecommissie Dierentuinen
        Teammanager Vergunningen Natuur
                                                                                               Postbus 40225
                                                                                               8004 DE ZWOLLE
                                                                                               www.rvo.nl
                                                                                               Contactpersoon
                                                                                                5.1.2.e        MSc
                                                                                              I             I
                                                                                               T    5.1.2.e
                                                                                               dierentuincommissie@rvo.nl
                                                                                               Onze referentie
                                                                                               VCD/2019/003
        Datum 6 februari 2019
                                                                                               Uw referentie
        Betreft Advies dierentuinvergunning
                                                                                               Dierentuin/2002/033
                                                                                               Bijlagen
                                                                                                1
        Geachte 5.1.2.                J
        Op 28 maart 2018 heeft u advies gevraagd aan de visitatiecommissie dierentuinen
        (hierna: de commissie) over de aanvraag voor een wijziging van een
        dierentuinvergunning. De aanvraag betreft de toevoeging van Sri Lanka panter
        {Panthera pardus kotiya~) en sneeuwluipaard (Panthera uncia) aan het
        dierenbestand van Mondo Verde. Op 12 september 2018 heeft de commissie reeds
        advies uitgebracht over de bouwplannen van dit verblijf, waarbij onder
        voorwaarden een positief advies is gegeven.
        Om tot dit definitieve advies te komen, heeft de commissie op 7 januari 2019 een
        visitatie uitgevoerd bij Mondo Verde. Het verslag hiervan is bijgevoegd. Tijdens de
        visitatie bleek dat Mondo Verde haar plan om sneeuwpanters aan de collectie toe
        te voegen niet meer doorzet. Dit advies ziet daarom alleen op de toevoeging van
        de Sri Lanka panters. Na afloop van deze visitatie zijn er nog enkele wijzigingen in
        het binnenverblijf aangebracht, die via u middels foto's aan de commissie zijn
        voorgelegd en waarop reeds kort is gereageerd. Ook deze wijzigingen zijn in dit
        definitieve advies meegenomen. De commissie adviseert u het onderstaande in
        overweging te nemen bij uw besluitvorming.
        Advies
        Verblijven en veiligheid
        Allereerst moet opgemerkt worden dat het verblijf afwijkt van de eerder
        toegestuurde tekeningen. Het positieve advies over de aanvang van de bouw is
        daarmee achterhaald, al blijven de voorwaarden en aanbevelingen waaronder dit
         positieve advies is gegeven wel relevant.
         De huidige opzet biedt weinig flexibiliteit voor de toekomst. Tussen de verblijven -
        zowel binnen als buiten- hadden verbindingen aangebracht kunnen worden in
         anticipatie op eventuele toekomstige veranderingen. Verder ontbreekt een
         separatieruimte buiten voor die situaties dat dieren elkaar niet (meer) verdragen
         of introducties tijd vergen of mislukken.
                                                                                                Pagina 1 van 4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Door het ontbreken van flexibiliteit, moet een dier nu verdoofd worden om naar     Rijksdienst voor
                                                                                   Ondernemend Nederland
een ander verblijf verplaatst te worden; een kostbare en onwenselijke ingreep.     Visitatiecommissie Dierentuinen
Zeker solitair levende grote katachtigen moeten kunnen beschikken over een
eigen buitenverblijf. Anno 2019 is het niet meer acceptabel om dieren (tijdelijk)
                                                                                   Datum
de beschikking over een buitenverblijf te ontzeggen, omdat deze gedeeld moet       6 februari 2019
worden met een ander dier. Hierop hoort een dierentuin te anticiperen en niet pas  Onze referentie
te reageren als gedragsveranderingen hiertoe aanleiding geven. In de ontwerpfase   VCD/2019/003
moet in dit soort situaties worden voorzien. Het belang van separatie heeft de
commissie ook in haar advies van 12 september 2018 aangegeven, maar hier is
door Mondo Verde niets mee gedaan. Voor de volledigheid, een separatieruimte
kan ook buiten het zicht van het publiek gerealiseerd worden.
In het ontwerp van het verblijf heeft Mondo Verde ruime aandacht gehad voor de
veiligheid. Het buitenverblijf is volledig afgesloten en gemaakt van stevige
materialen. De beleving van het publiek moet hierop wel inleveren. Bijvoorbeeld
een raam had de afstand tussen de dieren en het publiek kunnen verkleinen en
mooiere ervaringen voor bezoekers op kunnen leveren dan nu door de tralies
mogelijk is. In de binnenverblijven was de veiligheid van de dierverzorgers
onvoldoende geborgd. Waar in de eerder toegestuurde bouwtekeningen
hekwerken met een maaswijdte van 5x5 centimeter (cm) was ingetekend, bleek
tijdens de visitatie deze maaswijdte 20x5 cm te zijn. Hierdoor konden de panters
met hun klauwen door het traliewerk; ook op plekken waar dierverzorgers dicht
bij het gaas werkzaamheden moeten verrichten, zoals bij de schuiven. Na de
visitatie zijn hierop enkele aanpassingen gedaan, waarbij tot 1 meter hoogte
dichte ijzeren platen zijn geplaatst. Ook is een rode verfstreep op de grond
aangebracht, die de verzorgers er extra alert moeten maken bij het betreden van
het verblijf. De omgang met deze verfstreep zou ook in het beleidsprotocol
verwerkt worden, maar deze verwerking heeft de commissie nog niet gezien.
Hiermee is de veiligheid beter gewaarborgd, al blijft de commissie aanbevelen om
het gehele hekwerk met maaswijdte van 20x5 cm te vervangen met een hekwerk
met een maaswijdte van 5x5 cm.
Het buitenverblijf is ruim opgezet, ook in de hoogte. Wel kan de hoogte beter
benut worden door meer zitplekken en looproutes aan te brengen naar de andere
hoeken van het verblijf. Ook aan de publiekszijden. Het ontwerp van het verblijf
leent zich om de panters ook 's nachts vrije toegang tot het buitenverblijf te
geven. Als het overdag te druk is voor de dieren, kunnen zij buiten openingstijden
wél gebruik maken van deze elementen. Hiermee bevordert Mondo Verde ook een
dynamisch gebruik van het verblijf in plaats en tijd, waarmee ook het natuurlijk
gedrag van de dieren wordt gestimuleerd.
Educatie en conservatie
Bij de inrichting van het buitenverblijf heeft Mondo Verde rekening gehouden met
de behoeften van de dieren. In de aankleding van het verblijf is nog wel
verbeteringen haalbaar om het op het natuurlijk leefgebied van de specifieke
diersoort te laten lijken. De inrichting van het verblijf draagt bij aan het
overbrengen van de educatieve boodschap die dierentuinen moeten meegeven
over het behoud van biodiversiteit en soortbescherming.
                                                                                   Pagina 2 van 4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>In de aanvraag is aangegeven dat het educatiemateriaal bij de panters als focus      Rijksdienst voor
                                                                                     Ondernemend Nederland
de menselijke bedreiging krijgt. In mijn advies van 12 september 2018 heeft de       Visitatiecommissie Dierentuinen
commissie verzocht om een uitwerking hiervan. Deze is nog niet voorgelegd en
was ook niet zichtbaar tijdens het bezoek. Dit moet nog worden aangevuld.
                                                                                     Datum
                                                                                     6 februari 2019
De Sri Lanka panters zijn nu nog verwant aan elkaar. Om een bijdrage te kunnen       Onze referentie
leveren aan conservatie is het belangrijk om de dieren bij het EEP aan te melden,    VCD/2019/003
zodat een perspectiefvol paarsamenstelling gezocht kan worden.
Aanbevelingen overige bevindingen
Binnen de maatschappelijk rol van dierentuinen heeft educatie een belangrijke
betekenis. Dit wordt in mijn ogen slechts summier door Mondo Verde ingevuld.
Tijdens de visitatie gaf Mondo Verde aan dat zij haar volledige educatie opzet aan
het veranderen is. De commissie wijst er voor de volledigheid op dat dit een
wijzing van het educatief protocol is, die aan de vergunningverlener (en wellicht
ook de commissie) voorgelegd moet worden. Om de educatieve doelstellingen te
halen, kan een dierentuin diverse educatieve middelen gebruiken. Educatieve
middelenzijn niet alleen de bebording, maar ook de keuze voor bepaalde
diersoorten en de wijze waarop zij tentoongesteld worden in het op de soort
ingerichte verblijf. Een duidelijke visie hierop lijkt bij Mondo Verde te ontbreken.
De commissie beveelt Mondo Verde aan om deze visie te gaan ontwikkelen en
terug te laten komen in het voor te leggen educatief protocol.
Ook bleek tijdens de visitatie dat een aantal (sub)tropische soorten (zoals
withandgibbons en ringstaartmaki’s), met slecht weer het (verwarmde)
 binnenverblijf opzoeken en daar in een kleine en slecht verlichte omgeving zitten.
 De commissie beveelt Mondo Verde aan om de verlichting in binnenverblijven aan
te zetten als dieren hiertoe toegang hebben.
Als laatste wil de commissie u nog meegeven dat Mondo Verde het soorteigen
 gedrag meer zou moeten stimuleren door de dierverblijven anders in te richten.
Veel dierverblijven (zoals het verblijf van de stokstaartjes en de stekelvarkens)
 ogen vrij kaal, waardoor dieren nu niet uitgedaagd worden om verschillende
 vormen van hun natuurlijk gedrag te laten zien. Zoals al aangeven is dit ook van
 educatieve waarde.
 Conclusie
 Gezien bovenstaande, adviseert de commissie positief over de toevoeging van Sri
 Lanka panters aan de collectie van Mondo Verde, als aan de volgende
 voorwaarden wordt voldaan:
 •   indien Mondo Verde meerdere dieren wil houden, die niet van het gelijke
     geslacht zijn en/of niet met elkaar bekend zijn, dient voor ieder dier een
     adequaat binnen- en buitenverblijf beschikbaar te zijn;
 •   indien Mondo Verde wil fokken met deze soorten, dient Mondo Verde een
     afgesloten ruimte te bouwen, waarin het moederdier zich terug kan trekken;
 •   de panters ook 's avonds en 's nachts vrije toegang geven tot een
     buitenverblijf;
 •   de nieuwste versie van het veiligheidsprotocol voorleggen, waaruit blijkt om
     omgegaan wordt met de rode verflijn.
 •   op korte termijn de daadwerkelijke invulling van de educatieve middelen ter
     toetsing voorleggen.
                                                                                     Pagina 3 van 4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                                                                           Rijksdienst voor
                                                                                          Ondernemend Nederland
                                                                                          Visitatiecommissie Dierentuinen
  Daarnaast wil de commissie Mondo Verde aanbevelen om de volgende punten nog
  op te pakken:
                                                                                          Datum
  •       Voor de panters:                                                                6 februari 2019
               bij de inrichting van de buitenverblijven dienen (meer) elementen uit het
                                                                                          Onze referentie
               natuurlijk leefgebied van de soort(en) gebruiken, zodat de educatieve      VCD/2019/003
               waarde van het verblijf verhoogd wordt;
               de buitenverblijven van de panters zodanig inrichten, dat er meer zit- en
               loopplekken op hoogte worden gecreëerd tot in alle uithoeken van het
               verblijf, zodat de beschikbare hoogte beter wordt benut;
               de maaswijdte van het gehele gaas van het binnenverblijf verkleinen tot 5
               x 5 centimeter zodat de panters hier met hun klauwen niet meer doorheen
               kunnen;
               actieve ventilatie in het binnenverblijf plaatsen als blijkt dat de muren
               vochtig blijven nadat de luiken zijn opengegaan;
               levende bomen in het verblijf afschermen tegen krabgedrag, zodat de
               door deze bomen gecreëerde natuurlijke schaduw behouden blijft.
               Hiermee niet wachten tot de gedragingen worden waargenomen;
               de Sri Lanka panters aanmelden bij het Europese stamboek;
  •       in het buitenverblijf van de kapucijnapen bodembedekking en verse
          boomstammen/klimstokken aanbrengen;
  •       bij de kapucijnapen en ringstaartmaki's de voederautomaten verwijderen;
  •       bij de tijgers en de leeuwen de binnenverblijven met sloten dicht maken;
  •       bij het herzien van het educatief en conservatief plan duidelijke educatieve en
          conservatie doelstellingen benoemen;
  •       Voldoende/Adequaat verlichting aanzetten 12 uur per dag in de
          binnenverblijven van (sub)tropische diersoorten, als die diersoorten een
          geruime tijd van de dag zich in het binnenverblijf bevinden;
  •       Verblijven zo inrichten, dat dieren door het verblijf gestimuleerd worden tot
          het uitoefenen van natuurlijk gedrag.
  Met Eendelijke groet,
5.1.2.e
  5.1.2.e
  5.1.2.e         visitatiecommissie dierentuinen
  Bijlage:
  - verslag van bevindingen
                                                                                          Pagina 4 van 4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>BEVINDINGEN VAN DE VISITATIECOMMISSIE DIERENTUINEN
Dierentuinvergunning
ALGEMENE GEGEVENS
Aanvraagnummer                            : Dierentuin/2002/033
Naam                                      : Wereldtuinen Mondo Verde
Plaats                                    :LANDGRAAF
Contactpersoon                            : 5.1.2.e     I
Datumvisitatie                            : 7 januari 2019
Deelname visitatiecommissie:
•
•
   5.1.2.e
   5.1.2.e
                    I5.1,2, E
                                        ]
                          5.1.2.E
•  5.1.2.e            5.1.2.E
•  5.1.2.e                      5.1.2.E
Aanleiding
Het themapark Mondo Verde (hierna: MV) bestaat uit een aantal internationaal ingerichte tuinen op de plek van
een oude steenkool- en mergelgroeve. Naast de tuinen en een aantal attracties, worden er ook verschillende
diersoorten gehouden. De collectie bestaat uit een groot aantal vogels en een steeds groter wordende collectie aan
zoogdieren (waaronder Afrikaanse leeuwen {Panthera leo), Bengaalse tijgers (Panthera tigris), Hudson Bay wolven
^Canis lupus hudsonicus), withandgibbons (Hylobates lar), kapucijnapen (Cebus apella) en ringstaartmaki’s
(Lemur catta')'). Mondo Verde beschikt sinds 29 juni 2003 over een dierentuinvergunning.
Op 1 maart 2018 heeft MV aan de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (hierna: RVO.nl) gevraagd haar
dierentuinvergunning aan te passen voor de Sri Lanka panters en sneeuwluipaarden. RVO.nl heeft hierop de
Visitatiecommissie dierentuinen (hierna: de commissie) om advies heeft gevraagd. De commissie heeft een bezoek
gebracht aan MV om deze wijzigingen te bekijken. De commissie is daarbij ontvangen door512e                            I
(hierna 512e). Binnen MV heeft hij een positie tussen de directie en het uitvoerend personeel in onder andere de rol
als hoofddierverzorger/curator.
Nadat de verblijven van de hierboven genoemde soorten zijn bekeken, heeft de commissie ook.andere delen van
de dierentuin bezocht. Daarbij is met name aandacht besteed aan de diersoorten waarover nog voorschriften op de
vergunning zijn vermeld en de diersoorten die recent door MV aan de collectie zijn toegevoegd.
Algemeen
•      Mondo Verde is overgestapt op een nieuw concept; het all-inclusive entreekaartje (a € 22,50 p.p.). Hiermee
       kunnen bezoekers ook gratis eten en drinken, alleen voor frisdrank, alcoholische dranken en handijs moet nog
       afgerekend worden.
 •     MV voorziet geen grote veranderingen in haar diercollectie; zij wil nu zaken oppakken die zijn blijven liggen.
       Genoemd worden:
             Een aanpassing of vernieuwing van het kapucijnapenverblijf. Dit verblijf ligt achter de panterverblijven.
             Een aanpassing of vernieuwing van de Europese volière. Een marter-heeft hiertoe toegang gehad en dit
             wordt nu -in samenspraak met de ongediertebestrijder- aangepakt. Dit verblijf zal uiteindelijk verbouwd
             worden tot verblijven voor invasieve soorten. Hierin komen onder andere de Chinese muntjaks
             (Muntiacus reevesie).
            Verder wordt het tuinaandeel in de toekomst waarschijnlijk wat afgebouwd.
 •      Heeft MV plannen voor lidmaatschap van koepelorganisaties? MV houdt het bij het lidmaatschap van
       Vereniging Dier & Park. Binnen hun middelen streven zij wel het niveau na van organisaties als de NVD. MV
        heeft goede contacten met diverse NVD-leden, maar een samenwerking blijkt in de praktijk weerbarstiger.
 •      Dierentuinen liggen in de huidige maatschappij onder een vergrootglas. Hoe gaat MV hiermee om, past MV
       zich hierop aan? MV wil graag leren van kritiek en streeft naar een open en transparante werkwijze. Ook in de
        afwikkeling van incidenten naar de media toe. Als voorbeeld van een incident wordt de verdrinking van de
        gibbon in 2016 genoemd.
                                                            Pagina 1 van 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Bevindingen n.a.v. de aanvraag
De soorten
•   De Sri Lanka panters
        De 1.1 Sri Lanka panters zijn afkomstig uit Best Zoo. Zij zaten in de quarantaine en zijn net naar het
        binnenverblijf overgebracht. Zij blijven daar tot RVO.nl goedkeuring heeft gegeven op het verblijf.
        Het zijn broer en zus, geboren in 2017. Zij zijn met de hand grootgebracht. Het mannetje begint te
        sproeien. Het is de intentie om het paartje onverwant te maken. MV moet de dieren nog aanmelden bij het
        EEP.
•   De sneeuwluipaarden
        De beoogde dieren zijn niet meer beschikbaar voor MV. Daarom oriënteert MV zich op een nieuwe soort.
        Hun voorkeur gaat niet uit naar het tijdelijk plaatsen van een diersoort. De keuze van de nieuwe soort
        wordt tijdig gemeld aan RVO.nl.
De verblijven
•   MV heeft de Duitse maatvoering gebruikt bij het ontwerpen van de verblijven.
•   In het rechterdeel (bezien vanaf het buitenverblijf) zitten de Sri Lanka panters, in het linker deel zouden de
    sneeuwluipaarden komen en stond op het moment van de visitatie leeg.
•   De buitenverblijven:
        De verblijven zijn hoog en volledig afgesloten. Tegenwoordig is het in veel dierentuinen gebruikelijk om
        dieren zowel overdag als 's nachts vrij te laten beschikken over hun binnen- en buitenverblijf en zo hun
        welzijn te verbeteren. Beide panterverblijven lenen zich hier ook goed voor. MV is echter van plan om de
        dieren voor de nacht op te sluiten in de binnenverblijven.
        De omheining is 1 m diep ingegraven. Hiermee reikt deze tot de mergelgrond. MV is gebouwd op keiharde
        mergelgrond, waarover een laag grond is aangebracht.
        De omheining is verzonken aangebracht tussen de palen. Voor het dak is gekozen voor meerdere stalen
        balken met daaroverheen gaasmatten. Alles is vastgezet, zodat er geen losse onderdelen of kieren zijn
        waartussen een dier kan ontsnappen. Voor de omheining is een hek geplaatst om het publiek op afstand te
        houden. De border is/wordt beplant.
        MV heeft enkele dikke boomstammen geplaatst in het verblijf. Deze geven ook toegang tot het
        nachtverblijf wat op 3 meter hoogte is geplaatst. De hoogte wordt echter nog niet optimaal benut. In de
        andere hoeken kunnen nog stammen of plateaus geplaatst worden, waardoor het gebruiksoppervlak van
        verblijf wordt vergroot. Oók langs de zijden waar veel publiek langskomt. Hiervan kunnen de dieren dan na
        sluitingstijd gebruik (gaan) maken.
        Bestaande bomen zijn gespaard en geïntegreerd in het verblijf. Zij moeten ook voor schaduw zorgen in het
        verblijf. Het rechterverblijf ontvangt slechts voor de helft zon, vanwege de blinde muur tussen de twee
        buitenverblijven. Omdat de stammen van de bomen niet beschermd zijn, bestaat er een kans dat de
        bomen als krabpaal worden gebruikt en hierdoor afsterven. Dit zou zonde zijn. Als de dieren aan de bomen
        gaan krabben, overweegt MV om deze af te schermen.
        In het rechterverblijf groeit gras, het linker verblijf moet nog aangekleed worden. De commissie zou graag
        zien dat de inrichting beter afgestemd wordt op de gehouden soort. Voor sneeuwluipaarden kunnen
        bijvoorbeeld grijs-witte rotsen en stenen worden geplaatst die overeenkomen met hun vachtkleur. Stenen
        kunnen ook voor verkoeling zorgen, omdat de pels van deze dieren erg dik is. Nu hebben de verblijven een
        vrij uniforme uitstraling en wordt niet duidelijk dat de verschillende soorten van nature in verschillende
        biotopen voorkomen. Hiervoor zou ook meer beplanting in het Sri Lanka panter verblijf aangebracht
        mogen worden.
        Aan een ketting in het buitenverblijf van de Sri Lanka panter kan vlees worden gehangen. De
        dakconstructie oogt zo solide dat MV ook kan overwegen om een bewegende boomstam op te hangen. Als
        extra verrijking worden ook kamelenkeutels genoemd.
•  Een separatieruimte:
        Als dieren elkaar (plotseling) niet meer verdragen moeten zij van elkaar gescheiden kunnen worden,
        waarbij elk dier nog wel toegang heeft tot een eigen binnen- en buitenruimte. Een separatieruimte buiten
        het zicht van het publiek mag wat kleiner dan het 'normale' buitenverblijf zijn. Een dergelijke
        separatieruimte ontbreekt bij MV.
        MV voorziet bij de huidige dieren geen problemen. Mocht het toch nodig blijken, dan kunnen broer en zus
        afwisselend gebruik maken van het buitenverblijf of kan desnoods een dier in de quarantaineruimte
        geplaatst worden.
        De commissie stelt voor om de Sri Lanka panters elk een eigen buitenverblijf te geven, nu de beoogde
        sneeuwluipaarden niet meer beschikbaar zijn of het naastgelegen verblijf van de kapucijnapen hiervoor om
        te bouwen (en de kapucijnapen naar een eiland te verhuizen).
        Aan de zijde met de toegangsdeur naar het binnenverblijf moet nog een kabel weggewerkt worden. Dit zal
        worden gedaan voordat de dieren het buitenverblijf zullen betreden.
                                                     Pagina 2 van 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>   De binnenverblijven:
        De commissie merkt op dat bij het toegangshek nog een bordje met verboden toegang geplaatst zou
        kunnen worden. Het toegangshek zit tijdens openingstijden op slot.
        Voor het binnenverblijf van de panters is grotendeels dezelfde opzet gebruikt als bij de tijgers en leeuwen.
        Een uniforme werkwijze vereenvoudigt het werk van dierverzorgers en verkleint de kans op fouten.
        De gaasconstructie is grotendeels hetzelfde als buiten (maaswijdte 20x5cm). Hierin wijkt het binnenverblijf
        van de panters af van het binnenverblijf van de leeuwen en de tijgers. De panters kunnen hier hun
        klauwen doorheen steken, wat gevaarlijk is rond de schuiven en voerschuiven. Omdat verzorgers hier dicht
        bij het hek moeten werken, moeten deze worden afgeschermd om krabincidenten te voorkomen. Bij
        voorkeur met een ijzeren plaat. MV gaat hier zorg voor dragen. De deuren hebben een gaasconstructie
        met een maaswijdte van 5x5 cm.
        Het binnenverblijf wordt betreden via een sluisje. De zijkant van dit sluisje grenst aan een van de
        binnenverblijven en heeft een gaasconstructie van 20 x5cm.
        Voor waterbakken wordt gebruik gemaakt van een drinknippelsysteem. De voerschuiven zijn een degelijk
        systeem en gemaakt van zwaar materiaal.
         De schuif naar het buitenverblijf werkt op hydraulische cilinders. De mechaniek is volledig afgeschermd
         met stalen platen. De werking hiervan is niet getoond, omdat het verblijf niet voorzien was van stroom ten
        tijde van de visitatie.
         De commissie stelt voor om op de vloer een verzonken bak aan te brengen, waarin (bij wijze van nest en
        verrijking) houtsnippers gedaan kunnen worden. MV heeft ervoor gekozen om de plateaus op hoogte iets
        te verdiepen en met stro te vullen.
         In het binnenverblijf zijn in de gang en in elk verblijf dakramen geplaatst, waardoor er veel natuurlijk licht
         binnenkomt. Wegens het gebrek aan stroom, was de verlichting was uit.
         Er is geen speciaal ventilatiesysteem. Ventilatie vindt plaats via de regelmatig gesloten luiken. Op de
         muurtegels is vochtaanslag. Er hangt ten tijde van de visitatie geen pantergeur in het verblijf.
Het beleidsprotocol
•   Educatie:
         Het definitieve informatiebord ontbreekt nog. Er hangt nu een klein (slecht leesbaar) bordje met informatie
         over de Sri Lanka panters. MV stapt over naar het gebruik van groot formaat spandoeken. Zie ook bij
         voorschrift 8 en 9, punt 3. MV stuurt het informatiebord over de educatie van de panters nog na. Deze zat
         niet bij de melding.
•   Veiligheid:
         De verzorging gebeurt altijd met 2 verzorgers. Er wordt een hands-off beleid gehanteerd.
         Bij elk horecapunt (verzamelplaats) ligt een ontsnappingsprotocol van grote katachtigen. Een map met de
         protocollen is ook in de verzorgersgang in het binnenverblijf aanwezig.
         Elk jaar wordt een (onaangekondigde) ontsnapping geoefend. Hierbij wordt een stuk karton met daarop in
         tekst een beschrijving van het incident tegen een verblijf geplaatst; waarna de handelingen worden
         geëvalueerd. Eén keer is dit niet goed gegaan. Binnen enkele dagen is de oefening herhaald en werd er
         wel volgens het protocol gehandeld. De commissie geeft als tip mee om één van de honden van het park
         een keer als wolf in te zetten voor een oefening.
         MV maakt gebruik van een telefoonsysteem -een bellijst- omdat portofoons niet overal in het park bereik
         hebben.
         Voor ontsnapping zijn zowel een verdovingsgeweer als een vuurwapen aanwezig, welke in een afgesloten
         kluis op kantoor worden bewaard. Er ligt een verdovingsdosis klaar voor een volwassen tijger. Voor de
         panters wordt een op dosis op maat toegevoegd. De directie en 6 12e zijn degenen die schietbevoegd zijn.
         Van de twee directieleden is altijd één iemand aanwezig. 512e is (vrijwel) alle dagen in het park aanwezig.
          Er wordt gewerkt met een beslisboom om de keuze tussen vangen of doden te maken.
          Er is onduidelijkheid over het juiste protocol voor grote katachtigen. Er zijn meerdere versies in omloop.
          De versie die nu bij de melding van de panters was bijgevoegd leek niet volledig. Nagekeken wordt welke
         versie de actuele is.
Bevindingen andere delen van het park in de volgorde van het bezoek
Kapucijnapen
•   Er zijn plannen om dit verblijf te vernieuwen. Hoe deze vernieuwing er uit gaat zien is nog niet bekend, maar
    er zijn wel eerste ideeën. Het verblijf is nu nog aan de bovenkant open. De plannen zijn om hier -net als bij de
    panters- een dichte kooiconstructie te maken. Het naastgelegen pad wordt mogelijk bij het verblijf getrokken.
    MV zal hiervoor een melding doen aan RVO.nl.
•   In het voorjaar zullen de boomstammen en de bodem worden vervangen, deze waren in jaren niet vervangen.
    De commissie adviseert om hiervoor houtsnippers te gebruiken om de kale vloer te verhullen en het verblijf
    een natuurlijker uitstraling te geven.
•   Bij het verblijf hangt een voerautomaat die pellets op fruitbasis tegen betaling uitgeeft. Ernaast hangt een
    bordje dat de dieren kunnen bijten en stelen. Tot op heden meldt 6 12e dat er geen bijtincidenten zijn geweest,
                                                      Pagina 3 van 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>     wel is de looproute van de kapucijnapen langs het hekwerk aangepast omdat de apen mobieltjes stelen en er
     bijna permanent een dierverzorger naast het verblijf moest staan.
•    Voeren van deze soort door publiek is tijdens de visitatie sterk afgeraden door de commissie. In plaats van dat
     de dieren zich op hun soortgenoten richten en hun soorteigen gedrag tonen, leren de dieren zich op mensen te
     richten en om voedsel te bedelen. Er gaat een verkeerde educatieve boodschap uit naar het publiek. 6 12e deelt
     de mening van de commissie niet.
Hudson Bay wolven
•    Het groendak op het nachtverblijf bleek niet opgewassen tegen de wolven.
•    De bodem van het buitenverblijf is vrijwel volledig van gaas voorzien om uitgraven te voorkomen. MV heeft
     nog geen graafpogingen waargenomen.
•    Op dit moment zijn er drie mannelijke wolven, waarvan er twee zijn gecastreerd vanwege hun genetische
     herkomst. Voor de andere wolf (afkomstig uit Polen) wordt een wolvin gezocht.
•    Bij het verblijf hangt een informatiebord nieuwe stijl; een groot, goed leesbaar spandoek.
•    De dieren krijgen af en toe een karkas gevoerd.
Kamelen
•    Het kamelenverblijf is erg modderig. MV gaat daarom het verblijf deels verharden. Het grachtje is iets
     uitgediept maar functioneert goed. De kamelen blijven in hun perk.
Stokstaartjes
•    In het binnenverblijf is ruimte voor separatie, waarbij de dieren elkaar via een kleine gaasconstructie nog wel
     kunnen zien en ruiken. Hoewel er gebruik is gemaakt van hoge trespaplaten lukt het de dieren toch om in het
     andere verblijf te komen.
•    Het buitenverblijf is aan de binnenwanden voorzien van gladde trespaplaten en schrikdraad om ontsnapping te
     voorkomen.
•    Het verblijf heeft rotsblokken die als uitkijkpunt dienst doen. Verdere aankleding van het verblijf ontbreekt.
•    Het verblijf is gebouwd in de stijl van de omliggende adobe-huisjes.
•    Rechts naast het verblijf van de stokstaartjes ligt het zomerverblijf van de sporenschildpadden. De
     schildpadden waren ten tijde van de visitatie achter de schermen gehuisvest.
Stekelvarkens
•    De rotsachtige achterwand is afgeschermd met schrikdraad om ontsnapping te voorkomen.
•    Het binnenverblijf is van bovenaf toegankelijk voor verzorgers. MV heeft ervoor gekozen om een luik in het
     dak van ong. 1x1 meter te maken, waardoorheen verzorgers hun werkzaamheden moeten doen.
•    In het binnenverblijf beschikken de stekelvarkens over een warmte-element.
•    MV past de water- en voerplaats nog aan. De stekelvarkens krijgen eenzelfde drinknippelsysteem als de grote
     katachtigen.
Leeuwen en tijgers
•    MV meldt dat één van de leeuwenwelpen een vitaminetekort had. Hoewel de dierenarts had voorgesteld om
     het dier in te laten slapen, ontwikkeld het zich nu verder gezond.
•    612e meldt dat de tijgerman de 7-8 maanden oude welpen niet meer begint te accepteren. MV gaat daarom
     vervroegd over op uitplaatsing van de welpen.
•    De witte tijgerman is inmiddels 18 jaar. Hij heeft een stramme achterband. Aan zijn voedsel wordt lijnzaadolie
   . toegevoegd. Hierdoor is hij weer enigszins opgeknapt.
•    De binnenverblijven van de tijgers en leeuwen zijn ruim opgezet. Zij zijn zichtbaar door glazen ramen vanaf de
     botsautobaan. De verblijven zelf zijn afgesloten met pennen. In de ogen van de commissie is dit voor
     roofdieren ontoereikend. Verblijven moeten om veiligheidsredenen altijd zijn afgesloten met sloten. 612e vindt
     de pennen voldoende.
•    De krabpalen worden intensief gebruikt en zijn al diverse keren vervangen.
• 's Nachts worden de leeuwen en tijgers in de binnenverblijven opgesloten. De buitenverblijven zijn van boven
     open.
Gibbons, muntjaks en ringstaartmaki's
•    Het binnenverblijf van de ringstaartmaki's en gibbons ligt tussen de buitenverblijven in. Beiden zijn
     schiereilanden die met hoge bomen zijn begroeid. De dieren maken goed gebruik van deze hoogte. De geringe
     hoogte en grootte van het binnenverblijf steekt hier tegen af.
•    De ringstaartmaki's en gibbons hebben in principe altijd toegang tot het binnen- en buitenverblijf. Alleen bij
     vorst worden zij binnengehouden.
•    In het doorloopverblijf van de ringstaartmaki's is ook een voederautomaat aanwezig, waarmee bezoekers de
     ringstaartmaki's kunnen voeren. De commissie heeft aangegeven dat wat geldt voor de voerautomaat bij de
     kapucijnapen ook voorde voerautomaat bij de ringstaartmaki's geldt.
•    Wel worden de gibbons momenteel binnen gehouden vanwege een behandeling tegen een parasiet.
•    De verlichting in het binnenverblijf was uit tijdens ons bezoek. Er is alleen beperkte natuurlijke lichtinval via
     het raam. Dit is niet voldoende voor deze in de tropen levende soorten, zeker niet als de dieren geen toegang
     hebben tot het buitenverblijf of vanwege het koude weer besluiten binnen te blijven.
                                                      Pagina 4 van 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                                                                         I
•   De Chinese muntjaks bleken toch van het eiland af te kunnen. Zij worden nu achter de schermen gehouden. In
    plaats daarvan lopen er nu enkele geiten op het schiereiland. De muntjaks krijgen in de toekomst een plek in
    de volière over invasieve exoten.
•   Gibbons kunnen niet zwemmen. In lijn met wat de commissie eerder heeft aangegeven, wordt nogmaals
    benadrukt dat een verblijf omringd met water daardoor risicovol is. Er zijn twee incidenten met fatale afloop
    geweest; een volwassen dier (in 2016) en een jong van enkele maanden (in 2018) zijn verdronken. Gedacht
    wordt dat het jong vanuit de populierenrij achter op het schiereiland in het water is gevallen. MV vraagt de
    commissie om tips om herhaling te voorkomen. Overwogen zou kunnen worden om (vlak onder het
    wateroppervlak) vangnetten te plaatsen of de bodem van het water geleidelijk af te laten lopen, zodat dieren
    meer grip hebben als ze in het water terecht komen.
In de tropenkas
•   Dit jaar heeft het koppel Guyana toekanets of Guyana arassari's (Selenidera culik) bij de ingang van de
    tropenkas 6 tot 8 jongen grootgebracht. Deze worden verkocht. MV bevestigt dat zij zich bewust zijn van het
    standpunt van RVO.nl over de verkoop van dieren.
•   De lepelaars broeden op de oude verwarmingselementen. Deze elementen zijn niet meer in gebruik.
•   Bij de Zuidelijke grondneushoornvogels (Bucorvus leadbeateri) zijn twee legsels uitgebroed in een
    broedmachine en met de hand grootgebracht. Het derde legsel is niet weggehaald. De ouders hebben de
    eieren opgegeten.
•   De Lori's van de Blauwe Bergen hebben bewegende zitstokken in hun volière. Dit geeft extra dynamiek in de
    volière.
•   Bij de rosse neushoornvogels is het vrouwtje in het nest ingemetseld geweest, maar de eieren waren
    waarschijnlijk onbevrucht.
•   MV heeft een groot broedsucces met de arassari-soorten. MV hanteert een speciaal dieet van sprinkhanen,
    waarbij een groot aantal sprinkhanen tegelijk gevoerd worden. Deze verstoppen zich deels om op een later
    moment alsnog ten prooi te vallen aan de arassari's.
•   Een aantal van de kromsnavels (met name Ara soorten) in de tropenkas is gekortwiekt. De commissie raadt
    het kortwieken van vogels af, omdat zij hierdoor hun natuurlijk gedrag niet kunnen uitoefenen. MV is bekend
    met het standpunt, maar deelt deze niet. Na opmerkingen van de commissie geeft MV aan bredere stokken te
    zullen plaatsen bij de gekortwiekte Ara's, om hun bewegingsruimte te vergroten. Deze zouden al klaarliggen.
•   Achter de schermen in de tropenkas worden oude volières afgebroken en nieuwe geplaatst. Bijvoorbeeld de
     langsnavelkaketoes verblijven nu nog achter de schermen. De kroonduiven worden losgelaten in de tropenkas.
     Nu verblijven zij nog in een volière naast de voerlocatie, waarin ook kookaburra's worden gehouden. Ruim
    voor aanvang van het nieuwe seizoen worden zij losgelaten.
 • De verblijven in de tropenkas die in het verleden bestemd waren voor de toerako's zijn afgebroken.
 • De vijver van de brilkaaimannen (2 dieren) is vergroot en iets verdiept. Het filtersysteem verwarmt nu ook het
    water, terwijl dit voorheen met warmtelampen gebeurde. MV geeft aan dat de aanpassingen een duidelijk
     positief effect hebben gehad; de dieren hebben eieren gelegd, maar deze zijn niet uitgekomen. In het verblijf
     hangen enkele UV-warmtelampen, waar de dieren regelmatig gebruik van maken. Het verblijf is overdekt met
     zeil. Dit is vanwege de ontlasting van de lepelaars die hier's nachts op roesten.
 •   De Europese flamingo's zitten binnen omdat MV last heeft van marters in het park.
 Vogels aangeboden vanuit inbeslagname
 •   Enkele vogels die afkomstig zijn uit inbeslagnames (zoals de Molukkenkaketoe) worden tentoongesteld aan
     publiek in een buitenvolière. In de volière is een marter binnengedrongen en heeft diverse vogels gedood. Het
     verblijf is nu met stroomdraad beveiligd en wordt aan de buitenzijde nog verder aangekleed.
 •   Er is geen educatiemateriaal over CITES bij de verblijven geplaatst. 6 12e geeft aan dit niet te willen, zolang hij
     zich niet kan vinden in de strenge lijn van de CITES commissie.
 Overige soorten
 •   De zwarthalskraanvogels zijn uit de collectie gehaald en geretourneerd aan Wisbroek. MV heeft geen
     samenwerking meer met Wisbroek.
 •   MV heeft geen zwarte wouwen in de collectie opgenomen, nadat de commissie negatief had geadviseerd over
     deze geplande wijziging.
 •   MV heeft de witgezichtoeistiti's uit de collectie geplaatst.
 •   MV heeft het plan om de Europese volière te verbouwen en daarin verblijven voor invasieve exoten te gaan
      maken.
 Educatie in het park
 •    MV wil komend jaar de kleine educatieborden vervangen door grote spandoeken, zoals er een bij de wolven
      hangt. Ook heeft MV borden bij verblijven vervangen door spandoeken per regio (bijvoorbeeld in de woestijn,
     waar de informatie over de kamelen, stokstaartjes en sporenschildpad op 1 centrale plek is weergegeven). MV
     stuurt de beschikbare spandoeken toe aan RVO.nl, maar in ieder geval de spandoeken met informatie over de
      ringstaartmaki’s en kromsnavels.
                                                      Pagina 5 van 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<•

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>