<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Docnr83
                                                                               d       Rijksdienst voor Ondernemend
                                                                             408       Nederland
             Retouradres Posbus 40225 8004 DE ZWOLLE
                                                                                                                      Visitatiecommissie
                                                                                                                      Dierentuinen
        I 5.1.2.e
                                         I
          Senior jurist, Juridisch Zaken                                                                              Posbus 40225
                                                                                                                      8004 DE ZWOLLE
                                                                                                                     www.rvo.nl
                                                                                                                      Contactpersoon
                                                                                                                      5.1.2.e 5.1.2e
                                                                                                                     I 5.1.2 ■
                                                                                                                      dierentuincommissie@rvo.nl
                                                                                                                      Onze referentie
                                                                                                                      VCD/2019/003m.toel
                                                                                                                      Uw referentie
          Datum 19 februari 2020                                                                                      Dierentuin/2002/033
          Betreft Toelichting op melding naar aanleiding van bevindingen visitatie
          Geachte 5.1.2.                        I
          Op 7 januari 2019 heeft de Visitatiecommissie Dierentuinen (hierna: de
          commissie) een visitatie uitgevoerd bij Mondo Verde te Landgraaf. Het viel de
          commissie op dat er voedselautomaten aanwezig waren nabij de verblijven van de
          kapucijnapen (Cebus apella') en ringstaartmaki's (Lemur catta'). Via deze
          voedselautomaten kon het publiek voedsel voor de kapucijnapen en
          ringstaartmaki's kopen om dit vervolgens zelfstandig aan deze dieren te voeren.
          Omdat de commissie van mening is dat een dergelijke situatie niet passend is
          binnen een moderne dierentuin, heeft de commissie naar aanleiding van de
          gedane bevindingen een melding bij u gedaan. Op 12 februari 2020 heeft u de
          commissie om een nadere toelichting op deze melding gevraagd. Deze toelichting
         vindt u in onderstaande uiteenzetting.
          Definiëring van de ongewenste situatie
         Allereerst wil de commissie helder maken wat zij onder de in haar ogen ongepaste
          situatie bij Mondo Verde verstaat, namelijk een mogelijkheid voor bezoekers om
          zelfstandig (dus zonder toezicht of begeleiding van een dierenverzorger of een
          andere daarvoor opgeleide medewerker of vrijwilliger) voedsel aan apen aan te
          bieden en waarbij de bezoeker door het dier geïdentificeerd kan worden met het
          verkrijgen van het voedsel, zodat het dier zijn gedrag hierop aanpast.1 Het
          voedsel kan gekocht worden door middel van een speciaal daarvoor neergezette
          automaat.2 De commissie acht dit geen juiste invulling van de doelvoorschriften
          uit Besluit houders van dieren.
          1 Deze toelichting beperkt zich tot de aangetroffen situatie bij Mondo Verde. Voor de volledigheid wordt
          opgemerkt dat deze mening niet alleen toepasbaar is op apen, maar op andere diergroepen van toepassing kan
         zijn.
         2  Deze toelichting beperkt zich tot de aangetroffen situatie bij Mondo Verde. Voor de volledigheid wordt
          opgemerkt dat het ook denkbaar is dat bezoekers voedsel kunnen kopen bij een souvenirwinkeltje, de
          entreekassa of een speciaal daarvoor ingericht loket, dan wel dat bezoekers zelf eten meenemen en dat aan
         tentoongestelde dieren voeren, wat tot een vergelijkbare situatie kan leiden.
                                                                                                                     Pagina 1 van 6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Zoals in de melding is aangegeven, komt de commissie tot deze zienswijze, omdat   Visitatiecommissie
                                                                                  Dierentuinen
zij van mening is dat deze vorm van publieksparticipatie geen educatieve waarde
heeft, omdat het zorgt voor een ongebalanceerd dieet en het alleen maar
bijdraagt aan het creëren van ongewenst onnatuurlijk gedrag. Daarnaast draagt
                                                                                  Datum
het mogelijk bij aan het ontstaan van eventuele krab- en bijtincidenten. Hierna   19 februari 2020
zullen deze argumenten worden besproken.                                          Onze referentie
                                                                                  VCD/2019/003m.toel
Natuurlijk gedrag
Dierentuinen hebben vanuit Besluit houders van dieren de opdracht om het
natuurlijk gedrag zoveel mogelijk in stand te laten dan wel te stimuleren.3 De
commissie ziet hierin ook een verplichting om onnatuurlijk gedrag zeker niet te
stimuleren. Stimuleren kan bijvoorbeeld via het belonen van gedrag. Belonen kan
op verschillende manieren, waarvan het aanbieden van voedsel wellicht wel de
bekendste is. Een bekend voorbeeld van gedragsbeïnvloeding middels belonen (en
straffen) is het onderzoek naar de operante conditionering van ratten door de
Amerikaanse psycholoog B.F. Skinner. Skinner toonde aan dat als spontaan
gedrag op een stimulus bij herhaling wordt beloond, de kans dat het dier deze
handeling uitvoert toeneemt tot boven het spontane niveau. Het is hierbij niet
noodzakelijk dat het gewenste gedrag altijd wordt beloond (Nelson, 2005, p. 725).
De commissie ziet dat, bij verblijven waar voederautomaten zijn geplaatst, ook
vaak sprake is van operante conditionering. Het dier richt zich op de aanwezige
bezoekers (bijv, met gedraging die als "bedelen" te boek staan). Als beloning op
deze gedraging wordt door de bezoekers voedsel aangeboden, dat gemakkelijk uit
de voederautomaten te verkrijgen is. Op deze wijze wordt, via trail-en-error, dit
onnatuurlijke gedrag aangeleerd. Hoe "beter" de dieren deze gedraging uitvoeren,
hoe groter is de kans op de beloning. Daarbij komt dat voor de bezoekers, door de
aanwezigheid van voederautomaten, het belonen van deze gedraging
genormaliseerd wordt. Omdat iedere bezoeker het dier voedsel kan opleveren, is
het enkel aan komen lopen van een bezoeker voldoende om het dier te stimuleren
om zijn natuurlijke gedragingen te onderbreken voor het tonen van aangeleerd
bedelgedrag. Dit kan leiden tot veranderingen in de groepsdynamiek, sociale
structuur, het welzijn van het individuele dier en het welzijn van de gehouden
groep.
Het is algemeen geaccepteerd dat bedelen door dieren een onnatuurlijke
gedraging is. Vaak is deze gedraging ook erg stereotypisch. Daarom zou, in ogen
van de commissie, dit gedrag niet door de dierentuin gestimuleerd moeten worden
en eigenlijk actief zou moeten worden voorkomen. De commissie ziet het
ophangen van voederautomaten, zoals die van Mondo Verde, als een dergelijke
stimulering en is daarom van mening dat deze weggehaald zouden moeten
worden.
NB. Het normaliseren van voeren door middel van voederautomaten kan, in ogen
van de commissie, overigens ook als bijeffect hebben dat bezoekers dieren in
andere verblijven gaan voeren, terwijl de dierentuin dit bij die verblijven wel
verbiedt.
3
  Zie artikelen 4.7 en 4,8 Besluit houders van dieren
                                                                                  Pagina 2 van 6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Daarbij moet opgemerkt worden dat dieren in het wild een groot deel van de         Visitatiecommissie
                                                                                   Dierentuinen
actieve tijd foerageren. Onder foerageergedrag worden alle gedragingen rondom
het vinden, verkrijgen en verwerken van voedsel gerekend. Het stimuleren van
een natuurlijke wijze van voedselvergaring is daardoor een belangrijke vorm van
                                                                                   Datum
verrijking voor de dieren. Het belonen van bedelgedrag zorgt er niet alleen voor   19 februari 2020
dat er minder tijd beschikbaar is voor dit foerageergedrag, maar het neemt ook de  Onze referentie
stimulus weg om op zoek te gaan naar aangeboden voedselverrijking (McPhee &        VCD/2019/003m.toel
Carlstead, 2010).
Veiligheid voor mens en dier
Doordat de dieren meer gericht zijn op de bezoekers, proberen zij ook zo dichtbij
de bezoekers als mogelijk te komen. Bezoekers zien hier vaak niet de gevaren
van. Dergelijke gevaren liggen in het ontstaan van krab- en bijtincidenten, de
overdracht van zoönose van dier naar mens en vice versa en het ontstaan van
ontsnappingen (Weese, McCarthy, Mossop, Martin, & Lefebvre, 2017; Mori, et al.,
2019). Uiteraard is het ontwerp van het verblijf en de afscheiding tussen mens en
dier van invloed.
In het geval van de kapucijnapen is de barrière voor de dieren voldoende om
ontsnapping te voorkomen, maar het is voor bezoekers wel mogelijk om dicht bij
de gazen afscheiding (en de dieren) te komen, waardoor in ogen van de
commissie krab- en bijtincidenten kunnen voorkomen. Mondo Verder gaf hierover
zelf al aan dat er ooit wel eens een mobieltje van een bezoeker was afgepakt door
een kapucijnaap en dat zij daarvoor ook aanpassingen in het verblijf hebben
gemaakt. Het verblijf van de ringstaartmaki's is een doorloopverblijf, waarbij de
maki's in direct contact kunnen komen met de bezoekers. Het risico op bijt- en
krabincidenten is hier nog groter, omdat er geen barrière is tussen de dieren en
de door het verblijf lopende bezoekers.
Gebalanceerd voedselaanbod
Sinds de jaren 50 is er steeds meer aandacht voor de voeding van
dierentuindieren. In die tijd is onder de noemer "zoo nutrition" een
wetenschappelijk werkveld ontstaan dat het effect van voeding voor het
dierenwelzijn van dierentuindieren onderzocht. Slechte voeding (in kwaliteit en/of
kwantiteit) wordt gezien als een belangrijke bron van gezondheidsproblemen
(denk aan een overdaad van vetten, koolhydraten of eiwitten, waardoor
overgewicht ontstaat of juist een gebrek aan deze bouwstenen, met een
nutriëntendeficiëntie tot gevolg). Dierentuinen zijn zich steeds meer gaan richten
op het aanbieden van een gezond, natuurlijk dieet waarmee alle dieren voldoende
in de fysiologische behoeften worden voorzien (Rees, 2011, p. 152; Kawata,
2008; EAZA Nutrition Group, 2017). De dierenverzorger moet dus grotendeels
kunnen nagaan wat er door een dier op een dag gegeten is om te kunnen bepalen
of het aangeboden voedsel zowel in kwaliteit en in kwantiteit voldoende is en op
basis van die kennis acteren. Daarom moet ook voorkomen worden dat
bezoekers, zonder medeweten van de dierverzorgers, voedsel aan de dieren
aanbieden.
                                                                                   Pagina 3 van 6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Bij in groepen gehuisveste dieren dient de dierverzorger er tevens voor te waken     Visitatiecommissie
                                                                                     Dierentuinen
dat het voedsel niet door slechts een of enkele dieren wordt opgegeten en
hierdoor een onbalans in het individuele dieet ontstaat. Dit kan bijvoorbeeld
gebeuren vanwege de hiërarchie binnen de groepen (Appleby, 1980; Janson,
                                                                                     Datum
1990). Bezoekers hebben vaak minder oog voor dergelijke groepsprocessen en           19 februari 2020
werpen het voedsel vaak naar de dieren die voor hen het meest zichtbaar of           Onze referentie
bereikbaar zijn. Hierdoor heeft de dierentuin minder of geen invloed op de           VCD/2019/003m.toel
portionering van het voedsel, terwijl dieren lager in de rangorde het juist moeten
hebben van voedsel dat relatief onverwacht bij de dieren terecht komt. Zoals
aangegeven zorgen voedselautomaten, zoals die van bij Mondo Verde, ervoor dat
het enkel aan komen lopen van een bezoeker, de verwachting kan wekken dat er
voedsel zal komen. In ogen van de commissie is er van een onvoorspelbaar
element dan ook geen sprake. Dieren, die hoger in de rangorde staan, kunnen
anticiperen op de komst van de bezoeker door een "goede" plek voor bedelgedrag
uit te kiezen en krijgen zo gemakkelijker toegang tot het aangeboden voedsel dan
de individuen lager in de rangorde. De dierentuin kan dan niet met zekerheid
vaststellen dat het voedselaanbod voor alle dieren in het verblijf voldoende in
balans is, waarmee zij in ogen van de commissie niet kan voldoen aan haar
verplichtingen om de gehouden dieren naar de fysiologische behoeftes van het
dier te voeren.
NB. Waar de dierentuin erin slaagt om een methode te ontwikkelen die bezoekers
een rol geeft die juist een onverwachte moment van voedsel aanbieden creëert en
daarmee het natuurlijke foerageergedrag versterkt en niet aanzet tot onnatuurlijk
(bedel) gedrag, juicht de commissie het gebruik van die methode toe. Hierbij kan
gedacht worden aan een machine die vanuit een andere plek dan waar de
bezoeker staat voedsel door het verblijf verspreidt. De dierentuin dient daarbij wei
te monitoren of de dieren niet alsnog een link tussen de bezoeker en het voedsel
leggen en hun gedrag hierop aanpassen.
Zoals hiervoor opgemerkt leidt de aanwezigheid van voederautomaten zoals bij de
kapucijnapen en ringstaartmaki's in Mondo Verde, in ogen van de commissie, tot
het normaliseren van het aanbieden van voedsel door bezoekers - ook op plekken
waar de dierentuin dit zelf al onwenselijk vindt. Hierdoor is het goed mogelijk dat
bezoekers hun eigen meegebrachte etenswaren aan dieren zullen geven. Dit is
immers goedkoper en direct voor handen. Dit geeft echter wel een serieus
gezondheidsrisico voor de dieren.
Educatieve rol
Dierentuinen laten dieren zien voor educatieve doeleinden. Deze rol is
dierentuinen uitdrukkelijk opgedragen in de Richtlijn 1999/22/EG en Besluit
houders van dieren. Dierentuinen dienen hiertoe een educatief programma te
maken, waarin zij de doelstellingen die zij nastreven en de middelen die zij
hiervoor inzetten benoemen. Dierpresentaties, zoals voederpresentaties,
verzorgerpraatjes, rondleidingen en begeleide bezoeker-dier interacties, kunnen
een positieve bijdrage leveren op de educatieve waarde van een dierentuinbezoek.
Er moet echter wel voor gewaakt worden dat een dergelijke presentatie geen
negatieve invloed op het dierenwelzijn heeft. Ook voor de educatieve effectiviteit
van deze presentatie is het waarborgen van dierenwelzijn van belang (Povey &
Rios, 2002; Kisiel, Rowe, Vartabedian, & Kopczak, 2012; Mori, et al., 2019).
                                                                                     Pagina 4 van 6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Antropomorf en onnatuurlijk gedrag past in ogen van de commissie niet in            Visitatiecommissie
                                                                                    Dierentuinen
dergelijke dierpresentaties, omdat dit een verkeerde -niet educatief
verantwoorde- boodschap overbrengt aan het publiek. Zoals hiervoor aangegeven,
stimuleert de aanwezigheid van voederautomaten bij de kapucijnapen en
                                                                                    Datum
ringstaartmaki's onnatuurlijk gedrag, waardoor deze aanwezigheid in ogen van de     19 februari 2020
commissie ook vanuit educatief oogpunt onwenselijk is.                              Onze referentie
                                                                                    VCD/2019/003m.toel
Daarnaast geeft het ongecontroleerd voeren door bezoekers ook een verkeerde
boodschap over het dieet van de dieren. Het publiek zou bijvoorbeeld het idee
kunnen krijgen dat een aap gemakkelijk te verzorgen is met een onbeperkte
hoeveelheid pellets. Of dat de dierverzorger weinig anders doet dan het voeren
van de dieren, terwijl het in stand houden van een goede hygiënische en verrijkte
huisvesting een belangrijkere taak is voor de verzorger. Dit zou een wervend
effect kunnen geven. Dit terwijl mensen niet naar huis zouden moeten gaan met
het idee dat een wild dier ook thuis gehouden kan worden of dat het een goed
idee is om (bijvoorbeeld op vakantie) te interacteren met wilde exemplaren. De
commissie vraagt zich dan ook af hoe het aanbieden van voedsel via
voederautomaten past binnen het educatieve programma van Mondo Verde.
Conclusie
Zoals uit bovenstaande blijkt, heeft zonder toezicht aanbieden van, via
voederautomaten verkrijgbaar, voedsel een negatief effect het welzijn van de
kapucijnapen en ringstaartmaki's in Mondo Verde, komt het de veiligheid van de
bezoekers niet ten goede en heeft het geen educatieve waarde. De commissie
beveelt dierentuinen daarom aan om geen voederautomaten op te hangen en, in
situaties zoals die bij Mondo Verde, de voederautomaten te verwijderen. De
commissie ziet overigens dat er legio andere mogelijkheden te bedenken zijn om
een juist positieve interactie tussen bezoekers te bewerkstelligen. Deze zienswijze
sluit in ogen van de commissie aan op het hetgeen door de Europese Commissie
onwenselijk wordt genoemd in het EU Zoos Directive Good Practices Document
(European Union, 2015, p. 48). Ook ziet de commissie dat de hieronder
uitgewerkte argumenten bijvoorbeeld door Mori (2019) als indicatoren worden
gebruikt om de wenselijkheid van interacties tussen dieren en mensen te bepalen.
In het geval van de voederautomaten van Mondo Verde, zal door de dierentuin -
voorafgaand aan het verwijderen- een goed plan opgesteld moeten worden,
waarin beschreven wordt hoe voorkomen wordt dat bezoekers de dieren blijven
voeren en hoe voorkomen wordt dat de dieren onnatuurlijke gedragingen blijven
tonen. Bedelgedrag kwam vroeger vaker voor in dierentuinen, omdat bezoekers in
het verleden nog voedsel aan dieren mochten geven, de dieren mogelijk honger
hadden en de dieren in een weinig verreikte omgeving worden gehouden (Rees,
2011, p. 199; Gothard, 2007). Door goede verrijking toe te passen, kan dit
gedrag worden tegengegaan. Gecontroleerde vormen van voedselverrijking (bijv,
door het verstoppen van voedsel in het verblijf of aanbieden van kleine porties
verspreid over de dag door dierenverzorgers (eventueel samen met toevallig)
aanwezige bezoekers) kunnen in ogen van de commissie onderdeel zijn van een
dergelijke verrijking. De commissie verwacht dat Mondo Verde professioneel
genoeg is om hier een goede invulling aan te geven, die het mogelijk maakt om
binnen afzienbare tijd de voederautomaten zonder problemen weg te halen.
                                                                                    Pagina 5 van 6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>  Zoals in de melding en voorgaand in de tekst is aangegeven, moet hierbij worden                 Visitatiecommissie
                                                                                                  Dierentuinen
  opgemerkt dat er zeker ook systemen te bedenken zijn, waarbij voederautomaten
  een verrijkende toevoeging kunnen zijn binnen een uitgebalanceerd
  voedselaanbod. Daar zou een bezoeker ook een rol bij kunnen spelen, zolang de
                                                                                                  Datum
  publieksparticipatie niet aanzet tot ongewenst onnatuurlijk gedrag, zoals bedelen.              19 februari 2020
  Het is daarbij van belang dat de dieren geen koppeling kunnen maken tussen de                   Onze referentie
  bezoeker en een bron van voedsel. Ook andere interacties tussen dier en bezoeker                VCD/2019/003m.toel
  zijn mogelijk, zolang dit een educatieve waarde heeft en het welzijn van dieren en
  de veiligheid voor mens en dieren gewaarborgd worden.
  Met vriéndelijke groet,
5.1,5
   5.1.2.e          I
  5.1.2.E       visitatiecommissie dierentuinen
  Bronnen
  Appleby, M. (1980). Social rank and food access in red deer stags. Behaviour, 294-309.
  EAZA Nutrition Group. (2017). EAZA Nutrition Group News. Amsterdam: EAZA Nutrition
             Group.
  European Union. (2015). Zoo Directive Good Practices Document. Luxemburg: Publication
             Office of the European Union.
  Gothard, N. (2007). What is the proximate cause of begging behavioru in a group of captive
             asian short-clawed otters? IUCN Otter Specalist Group Bulletin, 14-35.
   Janson, C. H. (1990). Ecological consequences of individual spatial choice in foraging groups
             of brown capuchin monkeys, Cebus apella. Animal Behaviour, 922-934.
  Kawata, K. (2008). Zoo Animal Feeding: A Natural History Viewpoint. Der Zoologische
             Garten, 17-42.
  Kisiel, J., Rowe, S„ Vartabedian, M. A., & Kopczak, C. (2012). Evidence for Family
             Engagement inScientific Reasoning at InteractiveAnimal Exhibits. Science
             Education, 1047-1070.
  McPhee, M. E., & Carlstead, K. (2010). The Importance of Maintaining Natural Behaviors in
             Captive Mammals. In D. G. Kleiman, M. Allen, & K. Thompson, Wild Mammals in
             Captivity (pp. 303-313). Chicago: University of Chicago Press.
  Mori, B. d., Ferrante, L., Florio, D., Macchi, E., Pollastri, I., & Normando, S. (2019). A
             Protocol for the Ethical Assessment of Wild Animal-Visitor Interactions (AVIP)
             Evaluating Animal Welfare, Education, and Conservation Outcomes. Animals, 487 -.
  Nelson, R. J. (2005). An introduction to Behavioral enodcrinology (derde editie ed.).
             Sunderland, MA, United States of America: Sinauer Associates, Ine.
  Povey, K. D., & Rios, i (2002). Using Interpretive Animals to Deliver Affective Messages in
             Zoos. Journal of Interpratation Research, 19-28.
  Rees, P. A. (2011). An introduction to Zoo Biology and Managent. Oxford: Blackwell
             Publishing Ltd.
  Weese, J. S., McCarthy, L., Mossop, M., Martin, H., & Lefebvre, S. (2017). Observation of
             practices at petting zoos and the potential impact on zoonotic disease transmission.
             Clinical Infectious Diseases, 45(1), 10-15.
                                                                                                  Pagina 6 van 6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>