<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Doen r140
                                          ZUIDELIJKE
                                    —-OORNRAAE                                  Volière vogelparadijs
                                                                                Maart 2021
          Vanuit het dierenbesluit moeten dierentuinen omschrijven hoe ze hun
              dieren houden, huisvesten, verzorgen en tonen. Hoe dat gebeurt
              verschilt per dierentuin en per diersoort. In deze aanvraag wordt
                    ingegaan op de vernieuwde vorm huisvesting 'vogelparadijs'
            wereldtuinen Mondo Verde Landgraaf voor de Zuidelijke hoornraaf.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre> Inhoud
Inleiding..                                                             2
a)    Wijze van sociale huisvesting                                     4
   Huisvesting met toelichting                                          4
   Voorkomende vogelsoorten                                             4
   Maximum aantal dieren in het verblijf                                5
   Afwijking sociale huisvesting                                        5
   Aantal dagen per jaar dieren tentoongesteld aan publiek              5
    Doorloopvolière                                                     5
   Het soorteigen sociale gedrag                                        5
   Het soorteigen paringsgedrag                                         6
   Het soorteigen uitscheidingsgedrag                                   7
b)    Plaats van het verblijf in de dierentuin                          7
   Aangeven waar de nieuwe soort wordt gehuisvest                       7
   Aangeven hoe voorkomen van nabijheid prooidieren en roofdieren       7
c)    Plattegrond van het binnen verblijf met uitleg                    8
d)    Plattegrond van het buitenverblijf met uitleg                     9
   Plattegrond buitenverblijf                                           9
   Alles nummeren en uitleggen in tabel                                14
e)    Klimaat                                                          15
    Buitenverblijf klimaat                                             15
   Binnen verblijf klimaat                                             15
   Meetmethode temperatuur en straling, locatie apparatuur in verblijf 15
f)    Bioritme                                                         16
   Beschrijving bioritme soort                                         16
   Lichtvoorziening in binnen verblijf.                                16
g)    Veiligheid en educatie/beleidsprotocol                           16
   Veiligheid                                                          16
   Educatie                                                            16
Bibliografie                                                           17
Bijlagen                                                               19
   Bijlage 1: Logboek volière algemeen                                 19
   Bijlage 2: Gedragsonderzoek Zuidelijke hoornraaf                    20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inleiding
Het bepalen van nestsucces is essentieel voor het begrijpen van de broedbiologie van vogels
(Stephen J. Dinsmore, 2002). Er zijn veel factoren die van invloed zijn op het succes van nesten, zoals
de beschikbaarheid van hoogwaardige habitat en nestplaatsen (John P. Loegering, 2006),
voedselbeschikbaarheid, predatiedruk, landschapseffecten (habitatverlies en fragmentatie) (Rebecca
L. Boulton, 2008) en menselijke verstoring. Het identificeren van de reeks habitatkenmerken die
bepaalde soorten en populaties beïnvloeden, is belangrijk voor beheerbeslissingen voor het behoud
van deze soorten (Martin, 2014).
De Zuidelijke hoornraaf (Bucorvus leadbeateri) bewoont savannes in een groot deel van Afrika
(Zimbabwe, Botswana, Mozambique, Malawi en Namibië ) en behoort tot de meest herkenbare
vogels (Young, 2019). Hoornraven zijn grote vogels met zwart verenkleed, zwarte poten en snavel en
blote gezichtshuid rond de ogen en keel (Young, 2019). Het zijn terrestrische, vleesetende (A.C.
Kemp, 1989) en coöperatieve fokkers die voorkomen in groepen van 2-9 individuen (Theron N. T.,
2011), bestaande uit een alfa-broedpaar en verwante ondergeschikte helpers (Kate F. Carstens,
2019). Het zijn secundaire holte nesters en nesten bevinden zich meestal in natuurlijke holtes in
grote bomen, maar bevinden zich af en toe in kliffen of aardbanken. Vrouwtjes leggen twee eieren 3­
7 dagen uit elkaar. Alleen het eerste uitgebroede kuiken is voorzien, terwijl het tweede uitgebroede
kuiken meestal omkomt als gevolg van verhongering (Kate F. Carstens, 2019).
De Zuidelijke hoornraaf heeft te lijden onder verlies aan leefgebied vooral door het verdwijnen van
geschikte nestgelegenheid. Hoge bomen worden gekapt om plaats te maken voor weidegronden of
landbouw of gaan door branden verloren of worden vernietigd door savanne Olifanten (Loxodonta
africana) (international, 2016). Een lange levensduur, grote territoria (100 km2) en lage
voortplantingssnelheden maken deze vogels kwetsbaar voor bedreigingen zoals verlies van
leefgebied, vervolging vanwege hun gewoonte om ramen te breken door territoriale agressie,
vergiftiging en verlies van hun geschikte broedplaats (Theron N. T., 2011). De zuidelijke hoornraaf is
niet erg goed in zichzelf voortplanten en door verlies van leefgebied dreigt de soort nu uit te sterven
(Dolen, 2013).
Als gevolg hiervan staat de zuidelijke grondneushoornvogel formeel vermeld als 'kwetsbaar voor
uitsterven' op de IUCN rode lijst en wordt zowel in Zuid-Afrika als in Namibië met uitsterven
bedreigd. De populatie neemt hierdoor af. En omdat de hoornvogel een nationaal beschermde soort
is in Zuid-Afrika is de soort een prioriteit voor instandhouding en zijn er studies van de in
gevangenschap levende individuen nodig om de geschiktheid van individuen voorfokken en
mogelijke toekomstige vrijlating te beoordelen (Young, 2019). Inzicht in de factoren die hun
bewegingspatronen beïnvloeden en hoe ze omgaan met hun habitat, is nuttig om de instandhouding­
en habitatbeheeropties voor de soort te informeren, om locaties voor kunstmatige nesten te
selecteren en om geschikte gebieden voor herintroductie- initiatieven te identificeren (Zoghby,
2015). De laatste jaren is men binnen de dierentuinwereld tot het inzicht gekomen dat niet het
oppervlak van een verblijf van essentieel belang is voor het welzijn van het dier, maar de inrichting.
De verblijven worden daarom tegenwoordig meer biotoopmatig ingericht.
 Wereldtuinen Mondo Verde, of kortweg Mondo Verde, is een 25 hectare groot, thema- en
attractiepark, gelegen in Landgraaf. In Mondo Verde worden internationale tuinen getoond met
bijbehorende cultuur en worden verschillende dieren gehouden met grotendeels exotische vogels.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre> Binnen Mondo Verde is de zuidelijke hoornraaf aanwezig vanaf 2011 en leeft bij de Vale Gieren in de
grote roofvogel volière. Mondo Verde is al enige jaren actief bezig met het kweken en grootbrengen
van de zuidelijke hoonraaf met succesvolle resultaten als gevolg, leder jaar zorgen zij voor 3 jongen
hoornraven, wat normaliter 1 is. Het is nu eind maart en het resultaat is dat ze op dit moment 6
jongen Zuidelijke hoornraven hebben. Mondo Verde heeft de afgelopen jaren veel kennis over het
kweken met de zuidelijke hoornraaf opgedaan. Hier willen ze meer mee gaan doen en deze
doorzetten in een grootschaliger project. Europees gezien, hoort Mondo Verde, bij de dierentuinen
die de meeste dieren van deze soort per jaar kweekt. Om de soortuitsterving van deze soort tegen te
gaan is er een project gestart rondom de vraag: Hoe kunnen we samen met dierentuinen en
opleidingen de habitat van de zuidelijke hoornraaf zo inrichten dat dit bijdraagt aan de
instandhouding van deze soort in het wild en gevangenschap?
 Een groep relatief jonge zuidelijke hoornraven zal gehuisvest worden in een grote volière. In
gevangenschap wordt deze groep vaak paarsgewijs gehouden, terwijl het natuurlijke gedrag van deze
soort is om in groepen te leven. Door het nabootsen van een natuurlijke omgeving met zoveel
mogelijk aspecten gebaseerd op hun natuurlijke gedrag, kunnen ze dit gedrag nog meer gaan uiten.
Verwacht wordt dat de kweekresultaten hierdoor beter zullen zijn en de kennis die wordt opgedaan
zal dienen voor de instandhouding van deze soort (Goedhart, 2021). Het perk van de volière is zo
ingedeeld dat de dieren genoeg ruimte en mogelijkheden hebben om aan hun natuurlijke behoeften
te kunnen voldoen. Het water om te foerageren en de broedkegels op het land om te nestelen,
dragen bij aan de bevordering van natuurlijk gedrag.
Om een dier op een verantwoorde manier te kunnen huisvesten is het noodzakelijk op de hoogte te
zijn van de natuurlijke leefwijze en het gedrag van het betreffende dier; vooral op het gebied van
voortplanting, huisvesting, voeding en groepssamenstelling. Om dit te bereiken is een van de doelen
van dit project om gedragsonderzoeken bij de dieren in gevangenschap uit te voeren. Hiervoor zullen
studenten, dierverzorgers en biologen deze dieren uitgebreid observeren en bestuderen. De
resultaten van dergelijke onderzoeken zullen verbetering tot gevolg hebben wat betreft het
huisvesten van de zuidelijke hoornraaf. Door dit als studieobject te gaan gebruiken, zal er meer te
weten komen over het gedrag van de vogels.
Voor het behoud van een groeiend aantal hoornraven is het essentieel dat er met deze soort in
dierentuinen wordt gefokt. Om dit in goede banen te leiden is nationaal en internationaal overleg
nodig. Mondo Verde neemt deel aan het fokprogramma van de zuidelijke hoornraaf vanuit de EASA.
 Dierentuinen die hieraan deelnemen wisselen dieren uit om fokgroepen van vers bloed te voorzien,
o.a. ter voorkoming van inteelt. Deze uitwisselingen worden vastgelegd in internationale
stamboeken. Ten aanzien van het behoud van deze soort heeft Mondo Verde dus een extra grote
verantwoordelijkheid. Gedragsonderzoek vormt namelijk een belangrijke ondersteuning voor een
verantwoord fokbeleid.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Wijze van sociale huisvesting
 Huisvesting met toelichting
 De zuidelijke hoornraaf is monogaam, maar leeft in sociale groepen van 2-8 vogels die bestaan uit
een alfakoppel dat wordt bijgestaan door 2-5 volwassen mannetjes en 2-4 onvolwassen individuen
van beide geslachten. Helpers helpen het kweekkoppel bij het verdedigen van het territorium en het
grootbrengen van het kuiken. De huisvesting zal zijn in een bestaande volière met thema Europees
en dit veranderen in een Afrikaanse volière.
 De motivatie om de huisvesting juist in deze volière te laten plaatsvinden is doordat deze het laatste
jaar volledig is uitgesloten en beschermd van ongedierte, zoals marters en vossen. Een aanzienlijk
aantal van de Europese dieren die hierin aanwezig waren zijn gepakt en gedood door deze
predatoren. Door de preventie en oplossingen die hier tegen zijn genomen, is deze volière nu
uitermate geschikt voor het verblijf van nieuwe vogels.
 De kiezelrand rondom de volière en pinnen op de ijzeren bedrading dienen als preventie en het
tegenhouden van roofdieren. De pinnen zorgen ervoor dat de dieren niet bovenop de netconstructie
klimmen, evenals het hek wat op het net is gevestigd. Dit is te zien in figuur 1 en 2. Ook omliggende
bomen in de omgeving van de volière zijn gekapt om de roofdieren weg te houden.
                                                       8
                                                    G                                        I
                                                                        o
    M
                                                                                              li
                                                                                        /     E
                           SiS■ M5      Ir
                                        ë ■ #.1
          MI                   m
 ë   - " .. "
         Mj     T
                   । ?   "FS
  waEEAMhst      _                                                                                      h-)
  2-__ ———
  9028009075020220072
                                                     s
  miömtenztem* ë                iSFbudiuüif
                    i ’ ë;                                   #2d-                    6
                    I w                         -­     "
                       #
                                                V T-
                                                #H                  —280
                                                                  -e -
 5%
           eu" - 2-
                 a
                       $
                   Mdl A Zdb5—+2-sc'                     e
                                                             Sec.
                                                                  2e
                                                                                   nee.2; 1*.   -p
                                                                                                 „ei      . 4
Figuur 1 pinnen op ijzeren constructie                     Figuur 2 preventie tegen roofdieren: kiezel,
                                                           hekwerk en pinnen
Voorkomende vogelsoorten
Centraal gaan staan de zuidelijke hoornraven (Bucoruvs leadbeateri) in een groep van 6 stuks (3
jonge paren) met uitbreiding van indien mogelijk nog 2 paren. Het doel is om deze soort in een nog
meer natuurlijke leefomgeving in een groep te plaatsen en het gedrag van deze vogels te bestuderen
en vast te leggen. Deze kennis zal worden gedeeld met het fokprogramma en met de bezoekers.
 Deze groep vogels zal project worden voor veel gedragsonderzoeken in samenwerking met hbo-
opleidingen.
Volière voor 5 Afrikaanse vogelsoorten. Waaronder:
      •      25 Heilige ibissen Threskiornis aethiopicus
      •      4 Koereigers (2 paren) Bubulcus ibis
      •      6 Kwakken (3 paren) Nycticorax nycticorax
      •      2 trompetneushoornvogels (1 paar) Bycanistes bucinator
      •      6 Zuidelijke hoornraven (3 paren) Bucorvus leadbeateri
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Maximum aantal dieren in het verblijf
Het maximum aantal dieren in het verblijf zal zijn 43 verspreid over een oppervlakte van 3500m2 (88
x 42 meter) en met eventuele aanpassingsmogelijkheden.
Afwijking sociale huisvesting
De wijze van sociale huisvesting in deze volière wijkt niet af van het sociale gedrag in het wild. Het zal
een duidelijk beeld geven van het natuurlijke gedrag van de genoemde vogelsoorten.
Het natuurlijke leefgebied van de Zuidelijke hoornraaf bestaat uit savannes, droge, open
bosgebieden en graslanden tot op een hoogte van 3000 meter. Hier wordt paarsgewijs of in kleine
groepen geleefd (Delfosse, 2020). Dit komt overeen met de oppervlakte van de volière, waardoor dit
het natuurlijke gedrag van de vogels niet zal belemmeren.
Aantal dagen per jaar dieren tentoongesteld aan publiek
De vogels zullen 365 dagen per jaar tentoongesteld worden aan het publiek, omdat het park elke dag
open is. In de winterperiode wijken de openingstijden af van de zomerperiode.
Door middel van afscheidingen langs de paden (stenen) wordt aan het publiek duidelijk gemaakt dat
ze op de looppaden moeten blijven, hierdoor worden hoeken gecreëerd waar de vogels rustig
kunnen leven. De jonge vogels zijn (nog) niet gewend aan mensen. Ze zien mensen als een gevaar en
hierdoor is het belangrijk om zich te beschermen en een rustige plekte hebben.
Doorloopvolière
Vogelparadijs is een doorloopvolière van 3500m2. Groot genoeg om Heilige ibissen, koereigers en
kwakken vrij te laten vliegen. Omdat er bij deze vogels niet aan vliegbeperking hoeft te worden
gedaan maakt Mondo Verde een grote stap in dierenwelzijn voor grote vogelsoorten.
Het soorteigen sociale gedrag
Door het verblijf te voorzien bij groepshuisvesting van een rust en schuilplaats die een dier de
mogelijkheid biedt zich af te zonderen van de andere dieren.
Dieren die van nature in groepen leven worden nu in Mondo Verde ook in groepen gehouden in de
volière. Het sociaal gedrag, dat zo kenmerkend is voor deze dieren blijft daarvoor voor een groot deel
gehandhaafd. In hoeverre dergelijke gedragingen blijven bestaan is o.a. afhankelijk van de
samenstelling van de groep. Doordat er alleen jonge hoornraven bij elkaar in de volière worden
geplaatst is de samenstelling van de groep goed. Jonge dieren gaan namelijk altijd goed samen.
Doordat sommige dieren al aan elkaar gewend zijn van jongs af aan, voorkom je problemen. Zij
konden elkaar zien, horen en ruiken.
Veel dieren hebben in de natuur een territorium dat ze verdedigen tegen vijanden en soortgenoten.
Vaak is territoriaal gedrag in een dierentuin nog steeds waarneembaar (de zang van diverse
vogelsoorten). In sommige gevallen brengt het territoriaal gedrag problemen met zich mee. In de
natuur krijgt het verliezende mannetje de gelegenheid te vluchten. In een kleine huisvesting is dit
niet altijd mogelijk, maar de volière heeft zo een grote oppervlakte dat er genoeg ruimte is voor een
mannetje om te vluchten. Dit wordt versterkt door de flora en fauna waarachter hij kan schuilen of
rusten.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre> De sociale organisatie van de zuidelijke hoornraaf is complex. Het is monogaam, maar leeft in sociale
groepen van 2-8 leden die bestaan uit een alfakoppel dat wordt bijgestaan door 2-5 volwassen
mannetjes en 2-4 onvolwassen individuen van beide geslachten ('helpers' helpen het kweekkoppel
bij het verdedigen van het territorium en het grootbrengen van het kuiken (Kemp A. a., 1980). In
populaties in het Kruger National Park leefden vogels het hele jaar door in samenhangende
eenheden bestaande uit drie tot vijf vogels.
 In de volière zullen de vogels met 6 jonge hoornraven gehouden worden die nog een aantal jaar
nodig hebben om volwassen te worden. In deze tijd kunnen de vogels wennen aan hun nieuwe
omgeving en, wanneer het tijd is om te fokken, plekken kunnen creëren waar ze kunnen nesten. De
huisvesting is zo ingericht met flora en fauna dat er genoeg rustplekken zijn waar dit mogelijk is.
 Het soorteigen paringsgedrag
Door de dieren op adequate wijze van elkaar te scheiden of door in het verblijf waarin de dieren
gedurende de paringstijd worden gehouden voorzieningen aan te brengen waardoor het soorteigen
paringsgedrag mogelijk wordt gemaakt.
Zuidelijke hoornraven zijn pas na 6 tot 7 jaar geslachtsrijp. Het nest wordt in een holle boom of in
een rotsspleet gebouwd maar heeft eigenlijk niet veel om het lijf. Droge grassen en bladeren worden
hierdoor door het koppel verzameld. Voor het grootbrengen van het jong krijgen de ouders
bovendien hulp voor bescherming en voedsel van de andere niet broedrijpe vogels uit de groep
(Kemp A., 1976). Zowel mannelijke als vrouwelijke juveniele blijven in de groep tot ze ongeveer twee
jaar oud zijn. Bij geen enkele andere vogel gebeurt dit wat meteen betekent dat er pas om de drie
jaar gekweekt kan worden (Morrison, 2005). Veel neushoornvogels sluiten het nest af gedurende de
broedtijd wat hier niet gebeurt. Het aantal eieren dat per nest wordt gelegd kan met slechts één tot
hooguit drie bezwaarlijk groot worden genoemd (Delfosse, 2020) die 3-5 dagen uit elkaar worden
gelegd (Kemp A., 1976). Meestal vliegt er maar één kuiken per seizoen. In het geval dat twee eieren
uitkomen, sterft het tweede kuiken aan ondervoeding als gevolg van verwaarlozing door ouders en
concurrentie met zijn oudere, grotere broer of zus (Kemp A. a., 1980). Het fokken vindt
seizoensgebonden plaats en wordt normaal gesproken geïnitieerd door de beschikbaarheid van
voedsel en de eerste zware zomerregens (Kemp A. a., 1991).
Zoals hierboven beschreven, worden meestal twee eieren gelegd die asynchroon uitkomen, waarbij
het tweede uitgekomen kuiken meestal binnen 3 weken na het uitkomen sterft (Kemp 2005). Deze
'verzekeringspolis' van het hebben van een tweede ei dat gewoonlijk wordt weggegooid, heeft
natuurbeschermers een waardevolle kans geboden. De tweede uitgekomen eieren, die anders
worden weggegooid of sterven aan ondervoeding, kunnen worden geoogst door Mondo Verde. De
kuikens worden in gevangenschap grootgebracht voor de latere herintroductie in gebieden waar
duurzame groepen kunnen worden hersteld (Theron N. J., 2011)
 De laatste jaren is het in toenemende mate van belang dat dierentuinen met hun dieren fokken.
 Enerzijds omdat steeds minder dieren uit het wild mogen worden betrokken en dierentuinen voor
het op peil houden van de diercollectie dus zijn aangewezen op de fok. Anderzijds omdat van een
groeiend aantal diersoorten de hoofdpopulatie in dierentuinen leeft en voor het behoud van deze
diersoorten dus uitermate belangrijk is dat er met hen in gevangenschap wordt gefokt.
 Het voorplantingsgedrag kan op een aantal manieren worden gestimuleerd, zo moer ervoor worden
gezorgd dat de dieren in een goede conditie zijn, dat hun omgeving aan de juiste voorwaarden
voldoet, dat de juiste partner voor het dier wordt gevonden, dat de groep de goede samenstelling
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>heeft, enz. Vooral klimatologische omstandigheden (de temperatuur, de luchtvochtigheid en
verlichting) blijken vaak een grote rol te spelen.
Het soorteigen uitscheidingsgedrag
De volière is zo ingericht dat de dieren door de hele volière kunnen poepen en plassen. Er zijn geen
extra mestplaatsen aanwezig, omdat dit niet nodig is bij de hoornraven. Het natuurlijke gedrag van
de hoornraven in het wild is dat ze geen vaste mestplaatsen hebben, omdat ze zich vaak verplaatsten
aan de hand van de weersomstandigheden.
Plaats van het verblijf in de dierentuin
Aangeven waar de nieuwe soort wordt gehuisvest
De huisvesting van de zuidelijke hoornraaf zal gevestigd zijn in een bestaande volière van het
vogelparadijs met thema Europees. Dit is een doorloopvolière waar het publiek doorheen kan lopen.
Er zijn veel bomen en vijvers waar de vogels kunnen schuilen en een barrière kunnen vormen tussen
dier en mens, maar het veld is aangepast aan het specifieke gedrag, de sociale structuur en de
fysieke behoefte van de zuidelijke hoornraaf. Ook is er rekening gehouden met de educatieve
mogelijkheden en fok en zoo-technische voorwaarden. Het verblijf zal een Afrikaans karakter krijgen.
Aangeven hoe voorkomen van nabijheid prooidieren en roofdieren
Er zal worden gezocht naar een goed evenwicht tussen de soorten vogels, echter puur natuurlijke
vijanden zitten niet in deze groep vogels. Eigen aan vogels die op de grond leven is dat ze ook
bejaagd worden door andere dieren waaronder ook roofvogels. Dit is voor de zuidelijke hoornraaf
niet anders. Eén van de belangrijkste belagers in het wild (niet roofvogel) is het luipaard (Delfosse,
2020). Deze is in de volière niet aanwezig, waardoor de hoornraaf geen gevaar loopt.
Het verblijf is een veilige omgeving voor de dieren, omdat natuurlijke vijanden en ook soorteigen
rivalen ontbreken. Voor dieren die gewend zijn aan de dierentuin is de mens oorspronkelijk een
vijand. Mensen worden duidelijk aangegeven op de paden te blijven, hierdoor worden hoeken
gecreëerd waar de vogels rustig kunnen leven en vluchtgedrag plaats kan vinden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Plattegrond van het binnen verblijf met uitleg
Het binnen verblijf is al aanwezig in het park en staat vermeld in de dierentuinvergunning. Tijdens de
koude periode is er de mogelijkheid om de dieren die niet goed hiertegen kunnen naar binnen te
doen. Dit zal zijn van November tot en met April. Alle vogels die in de volière komen zijn Afrikaanse
vogels die van oorsprong niet goed tegen de kou kunnen. Vanwege de domesticatie en de gewenning
aan Nederlandse temperaturen hoeven niet alle vogels naar binnen tijdens de winterperiode.
Waarschijnlijk blijven deze soorten buiten tijdens winterperiode:
         25 Heilige ibissen Threskiornis aethiopicus
Broedt waarschijnlijk van april-juli. Leefgebied van de heilige ibissen: Moerassen, natte
natuurontwikkeling, rivieroevers en -mondingen en lagunes met bomen in de omgeving om te
broeden en te overnachten. Strandvogel, maar met nomadische bewegingen, met als oorsprong de
invloed van het regenseizoen in Afrika.
         4 Koereigers (2 paren) Bubulcus ibis
Van oorsprong uit Afrika afkomstig. Broedt vanaf april-mei. Ze broeden in eigen kolonies, maar ook
met andere reigersoorten in bomen en water en rietmoerassen. Leefgebied: moerasgebieden en
weilanden met vee. De soort komt veel voor over de wereld als trekvogel, en in andere werelddelen
is trekpatroon afhankelijk van andere factoren zoals regentijd.
         6 Kwakken (3 paren) Nycticorax nycticorax
De kwak is een koloniebroeder van uitgestrekt moerasgebieden. De vogels foerageren vooral 's
nachts. Broedt net als andere reigers in, vaak gemengde kolonies, van april - juni, soms ook met
aalscholvers of ibissen. Doorgaans begint de trek al in juni, substantieel vanaf begin augustus, waarbij
de soort over de Middellandse Zee en de Sahara trekt in een breed front.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                    10m
                                                                                                                                                        Kijkhut     o Voeremmer
                                                                                                                                                      $3 Waterval   ■ Voerplateau
                                                                               Oppen/ akte: 3500 m2
                                                                                                                                                                               2
                                                                                                                                                        Rots        \ Peiler
                                                                                                          w.     16
                                                                                                                  '5
                                                                                                                              6
                                                                                                          «288                            o
                                                                                                          Gge
                                                                                                                                                                    I
                                                                                         {                                                                   k
Plattegrond van het buitenverblijf met uitleg
                                                                                                      I
                                                                                                                                                                        -
                                                                             42m2
                                                                                                                                                                    Ki
                                                                                                                               8
                                                                                                                               M0    ■            2
                                                                                                                                                         5
                                                                                                                              (8
                                                                                                                                                      gëx
                                                Plattegrond buitenverblijf
                                                                                                                                                             r -ë
                                                                                                                                                             —          C
                                                                                                                                              \
                                                                                                                       ZU88
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Rondom de vijver bij binnenkomst is een hek aanwezig om het publiek af te scheiden van de dieren
en de gebieden. Dit zijn schapenhekken die van kastanjehout zijn gemaakt. Kastanjehout is een
prachtige duurzame houtsoort, welke goed bestand is tegen vocht vanwege de fijne vezelstructuur
van hout. Dit kastanjehout hekwerk zorgt voor een mooie landelijke natuurlijke uitstraling. De hoogte
van dit hek is 100 cm. In de plattegrond is dit te zien met nr. 1.
Daarnaast is er een ijzeren hek rond de vijver met het hydrant water aanwezig. Dit hek dient ook ter
                                                           bescherming van de dieren en om het publiek af
                                                           te scheiden van het water. In de plattegrond
                                                           aanwezig op plek 2. Dit hek is wat hoger dan het
                                                           schapenhek, namelijk ongeveer 120 cm en
 1              # .                                        gemaakt van ijzeren en met houten palen die in
                                    48 ■ &  axud           de grond zitten.
                                             -
                                                           De omheining van de volière is gemaakt van een
                                                           fijnmazige netconstructie. Peilers die 13 meter
           -e0u                      T                     in de grond zitten ondersteunen het net van
         pe1a
                               028 .5525
                                                           6000m2. De pijlers zijn dik en gemaakt van ijzer.
                          f                          -2
                                                           Te zien in figuur 4. In de legenda is te zien waar
                                                           de peilers staan en de omheining is aangegeven
 Figuur 4 Omheining en peilers                             met de zwarte lijn met nummer 3.
De bodem is veelal ingezaaid met verschillende gras soorten. Er is vooral zandgrond met op de
begroeide gebieden gras (groene kleur in plattegrond). De looppaden (nr. 4) zijn bedekt met een
laag Dololux (grindachtig), waardoor er een duidelijke verschil te zien is tussen de gebieden voor de
dieren en de paden waar mensen mogen lopen.                                              Q
                                                                           M*   "
Naast de looppaden zijn op de meeste plekken
grote keien gelegd om de dieren en mensen                                                                \
apart te houden. De vijvers bestaan uit een
                                                                                               N
plastic zeil met daaronder zandgrond. Dit
voorkomt het wegzakken van het water.
                                                              e.                                    8 52
                                                                             1                             098
De volière bevat wildsluizen, dubbele in- en
                                                                                                         -
uitgang met portaaltje. Zo kan men naar binnen                      L i 3-  £ c
                                                                A   3a            9 gu
zonder de kans dat vogels ontsnappen. De                                        eim
                                                        te
omheining van deze sluis is gemaakt van ijzeren
                                                                                                  I
van hetzelfde materiaal als van de peilers. Er                  5mer
hangt een gordijn van touwen aan de wildsluis
om vogels tegen te houden. Het pad is in deze                                   ■
                                                                                   E2      -
                                                                                           --
                                                                                             “
                                                                                                             64
                                                              ■
gangen van bakstenen net als het looppad                - ipg- . n >7^
                                                         “    -■
                                                                                       -5.
erbuiten. Dit loopt nog voor een gedeelte over in
de volière te zien in figuur 5.                                 =2
                                                          Figuur 5 Bodembedekking met sluizen
Water is de levensader, het hart, van Mondo
Verde. Mondo Verde werkt met 1 groot watersysteem over het hele park. Al het water is met elkaar
verbonden en heeft als eindpunt de grote vijver beneden in het park. Boven zijn er een stuk of 5/6
plaatsen waar het water uitkomt vanuit het bassin. Dan vertakt het water door kleine beekjes door
heel het park heen, zodat het heel de tuin weer voedt. Het water in de grote vijver beneden wordt
door middel van een grote pomp terug naar het bassin gepompt. Hier wordt het water gefilterd met
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>een filtertrommel en zorgt ervoor dat de dieren altijd schoon water hebben en er een natuurlijke
biotoop ontstaat. De vijvers en beekjes dienen als drinkwater voor de dieren.
De dierentuin ligt op een verhoging. Bovenaan de berg ligt een bassin. Hierin bevindt zich het schone
water wat afkomstig is uit de filtertrommel en ook regenwater wordt hier opgevangen. Het
ongefilterde water dat door de dierentuin is geweest tot aan het eindpunt de grote vijver wordt naar
deze filter gepompt. Het water met onzuiverheden wordt eruit gehaald en komt direct in het riool
terecht. Het schone water wordt vervolgens nog met uv-straling behandelt (Goedhart, 2021).
UV straling is uitermate geschikt voor microbiologische desinfectie. Hieronder verstaan we het
onschadelijk maken van onder andere virussen, bacteriën en schimmels. Het is een zeer schone
technologie in de zin dat het geen chemicaliën gebruikt (AXP, 2021). Daarnaast is de werking van UV-
licht zeer betrouwbaar én de milieuvriendelijkste manier om water te zuiveren (Aqua Purica, 2017),
omdat het de zuiveringsmethode is van de natuur zelf.
Vanuit dit bassin loopt het water via buizen naar delen van de dierentuin. Een deel gaat naar de
tropenkast en delen naar Japan, China en de volière (zie figuur 6). Het water splitst zich op en dient
op diverse plaatsen als waterval, waar het terecht komt in vijvers en stroomt vervolgens weer door
naar het volgende gebied/deel. Japan stroomt door naar de volière. Uiteindelijk stromen de hogere
vijvers in de volière door naar de onderste vijver bij de uitgang. Als deze te hoog komt te staan, zit er
een overloop op en dat loopt weer door.
Kg                                      ■- "1 Msg
                                                                     P:
  c.
  82
     22                                                   dkbo
                                                                          3 ■
     w               3he           w
                                                                 sen330
                                                                         d.
                                  : IV2       ■:  h     xyddbéjas.
                                                               a
             e                        4
                   . ,01
                                                                              10
                                                     *
                               sl - '             %i
                                                       an,-ds"e
                                                                               2
                         ëee
                            qxF0-3
                             4205          -
                                                            66
I
          M,
      f5-é 1     -        " ‘45agwr                          "ëche :
 E25madk . 226                                             23-3
                                                             3          ■
Figuur 6 Natuurlijke filtering in China
Twee (losse) vijvers in de volière, bij de ingang en achteraan, worden gevuld door hydranten,
waarvan het water van het bassin afkomt. De buizen hiervan lopen onder de grond door en het
water hiervan staat los van het water van de beekjes in de volière. De overloop van deze vijvers loopt
namelijk rechtstreekst de volière uit. Deze twee 'hydrant' vijvers bevatten strandjes, waar de ibissen
gaan zitten. En omdat deze twee vijvers het dichts bij de uitgang zitten en de uitstroom zijn van het
water, heb je altijd schoon water. De ibissen kunnen wel foerageren in het ondiepe water, maar het
water gaat daarna direct de volière uit.
Het water wordt gefilterd door kunstmatige en natuurlijke filtering. Het riet en de waterplanten
rondom de vijvers zorgt voor natuurlijke zuivering van het water. Het water begint bij de waterval
(nummer 5 plattegrond) en loopt met een overloop door de beekjes in het midden (nr.6) tot aan de
vijvers beneden. Door de planten in het water worden de verontreinigen steeds opnieuw uit het
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>water gehaald elke keer als het doorloopt. Al het water in de volière komt uit in de onderste vijver
(nr.7). Dat is allemaal hydrant water wat loopt naar vijvers bij de tuinen. De overloop daarvan loopt
via de slang de beek in.
 De diepte van de vijvers is niet van belang, omdat de Zuidelijke hoornraaf het water alleen nodig
heeft voor te drinken en niet afhankelijk is van het water voor zijn leefgebied. Deze vogel zwemt niet
en brengt de grootste tijd door op het land. De kwaliteit van het water is goed, omdat dit bij het
bassin wordt gefilterd en gereinigd met UV-lampen en vanuit daar naar de waterval in de volière
terechtkomt. Vanuit de waterval gaat het water via de beekjes de volière weer uit, waardoor er geen
mogelijkheid is op besmetting. Vanuit de volière gaat het water weer verder het park in.
Tijdens de winterperiode zal het water 24 uur per dag blijven stromen om te voorkomen dat het
water bevriest. Hierdoor zullen de vogels die dan nog in de volière zitten altijd drinkwater hebben
tijdens vorst.
 Een belangrijke factor van sociaal gedrag is foerageergedrag. Zowel voor jonge als voor oude dieren
is foerageren een zeer belangrijke vorm van leren. Om dit gedrag te stimuleren en om verveling te
voorkomen, is het verblijf net als in de natuur zo ingericht dat er verschillende gebieden zijn
gecreëerd waar jonge en oude dieren op zoek kunnen gaan naar eten van buitenaf.
 De zuidelijke hoonraaf is een vogel die voornamelijk op de grond leeft. In de volière is over het
gehele oppervlakte ruimte om te lopen. Voor vogels die vliegen zijn er hoge bomen aanwezig (20
jaar) en volwassen flora, waardoor de omgeving nog natuurlijker is en vogels kunnen neerstrijken. De
bomen hebben platte daken (te zien in figuur 7 en 8), waardoor ze als natuurlijke parasols dienen. In
de winter kunnen de dieren hier schuilen tegen regen en in de zomer ontstaat er schaduw en
bescherming tegen extreme temperaturen.
                                                                                   i■X        \
                                                                                    i
                                                                                                1
                                                                                                  \
                                     V"
                                           X
                                                                ee
                                                                                                   I
           -
                                      saj
   533lö-FE                                                                   aë
                                                  NX
                                                                             :7                          *
                       ccfuigc-
                      Sm-
 Figuur 7 Nestkast aan boom                          Figuur 8 Bomen met platte daken als natuurlijke parasols
 De zuidelijke hoornraaf nestelt van nature in boomholten of in rotsspleten. De volière bevat
rotswanden welke in de zomer volgroeid zijn met onkruid en bloemen (nr.8). Flora en fauna in
verschillende hoogtes is aanwezig, zoals struiken (nr.9), om te dienen als broedplaats. Daarnaast zijn
op verschillende plekken in de volière nestkasten opgehangen aan bomen voor de kleine vogels in
het park (zie figuur 7).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>De hoornraven krijgen eten op het grote voerplateau. Er zijn daarnaast ook 3 of 4 plaatsen waar ook
eten wordt gezet in emmers, o.a. voor de ibissen. In de plattegrond zijn de verschillende plaatsten te
zien waar voeremmers staan. Ook de vloerplateaus zijn aangegeven in de legenda.
Het voerplateau in het midden (nr. 10) zal dienen als voerplaats voor de hoornraven. Dit is een
overdekt hutje op palen, waardoor kleine dieren hier niet aan kunnen komen. De zuidelijke
hoornraaf brengt het grootste deel van zijn tijd op de grond door. Hij heeft dan ook lange en stevig
ontwikkelde poten. Hierdoor kan hij makkelijk bij het voerplateau in het midden van de volière.
Daarnaast is er een rand aangemaakt waardoor het publiek het dode voer niet kan zien liggen en dit
schoner uitziet.
De twee soorten grondneushoornvogels zijn de enige neushoornvogels in de familie Bucerotidae die
volledig vleesetend zijn. Vrij levende neushoornvogels voeden zich voornamelijk met reptielen,
amfibieën, slakken en insecten, maar kunnen prooien tot de grootte van hazen eten (Kemp A. a.,
1980). Uit wat voorafging zal het niet verwonderen dat het voedsel op de grond wordt gezocht. En
dat voedsel voor een groot stuk bestaat uit insecten wat niet wegneemt dat ook kikkers en andere
amfibieën worden bejaagd. Kleine zoogdieren (muis, jonge rat zie een van bijgaande foto s) zijn voor
de grote snavel niet veilig. Ook worden zo nu en dan ook bessen, vruchten en zaden gegeten
(Delfosse, 2020). Het eten wat de hoornraven krijgen zal zijn kuikens en muizen. Verder kunnen ze
van bomen eten aanwezig in de volière.
In de natuur besteden de meeste dieren een belangrijk deel van hun tijd aan het zoeken naar voedsel
en het eten ervan. Dieren die normaal gehouden worden in dierentuinen krijgen hun voedsel 's
ochtends of 's middags en bij hen is de hoeveelheid tijd die zij besteden aan het eten van voedsel
sterk verminderd en geconcentreerd op een bepaalde tijd van de dag, hetgeen onnatuurlijk is. Dit
kan problemen opleveren, bijvoorbeeld doordat de dieren zich gaan vervelen en allerlei stereotiep
gedrag gaan vertonen. Op diverse manieren wordt getracht dit tegen te gaan, onder andere door het
voedsel in kleinere porties verdeeld over de dag te geven. De voedselporties worden daarnaast
verdeeld over verschillende plaatsten in de volière en op plaatsen waar de dieren niet goed aan
komen. Hierdoor moeten de dieren opzoek gaan naar het voedsel en blijven ze actief. Dit gaat
verveling tegen. De dieren kunnen de lekkernij op deze manier niet zonder meer bereiken, maar
moeten er echt moeite voor doen en zijn dus langer bezig.
Door de zandgrond en de oude flora die aanwezig is in de volière, is de oppervlakte een fijne manier
voor insecten om te leven. Hoornraven zullen opzoek gaan naar deze insecten, omdat ze dit een
lekkernij vinden. Zo wordt het jaaggedrag vanuit het wild gestimuleerd. Ze leren om te pikken en ze
leren hoe ze de beste insecten eruit kunnen vinden. De vijvers en beekjes dienen als drinkwater voor
de dieren.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Alles nummeren en uitleggen in tabel
 Nr.   Naam           Maten               Materiaal     Doel van het element
 1     Schapenhek     Hoogte: 100 cm      Kastanje hout ter bescherming van de dieren en om het
                                                        publiek af te scheiden van het water.
 2     Ijzeren hek    Hoogte: 100 cm      Ijzerdraad en ter bescherming van de dieren en om het
                                          houten palen  publiek af te scheiden van het water.
 3     Omheining      Peilers die 13      Fijnmazig     Voorkomt wegvliegen van dieren en dient
                      meter in de grond   gaas met      ervoor dat de dieren in het gebied blijven.
                      zitten              horizontaal
                      ondersteunen het    metaal
                      net van 6000m2      traliewerk
 4     Looppad        Tussen 2 en 3       Grind         duidelijke verschil te zien tussen de
                      meter breed                       gebieden voor de dieren en de paden waar
                                                        mensen mogen lopen.
 5     Waterval       Tot 10 meter        Rotswand,     Het water begint bij de watervallen loopt
                      breed.              stenen, water met een overloop door de beekjes in het
                                                        midden tot aan de vijvers beneden
 6     Beek in        Verschilt, op       Stenen,       Creëren van natuurlijke habitatten filtering
       midden         sommige stukken     keien, water  van het water
                      smaller dan
                      andere.
                      Tussen 10 en 200
                      cm breed.
 7     Hydrant        Niet van toepassing Stenen,       Twee (losse) vijvers in de volière, bij de
       vijver                             plastic zeil, ingang en achteraan, worden gevuld door
                                          zandgrond,    hydranten, waarvan het water van het
                                          keien.        bassin afkomt. De buizen hiervan lopen
                                                        onder de grond door en het water hiervan
                                                        staat los van het water van de beekjes. De
                                                        overloop van deze vijvers loopt namelijk
                                                        rechtstreekst de volière uit.
 8     Rotswand       Rondom de gehele    Stenen, keien De zuidelijke hoornraaf nestelt van nature
                      volière                           in boomholten of in rotsspleten. De volière
                                                        bevat rotswanden welke in de zomer
                                                        volgroeid zijn met onkruid en bloemen.
 9     Flora en       In verschillende    vegetatie     Flora en fauna in verschillende hoogtes is
       fauna          hoogtes                           aanwezig, zoals struiken (nr.9), om te dienen
                                                        als broedplaats
 10    Grote          Ongeveer 5/6 m      Houten        dienen als voerplaats voor de hoornraven.
       voerplateau    hoog. 2 m breed.    palen,        Dit is een overdekt hutje op palen, waardoor
                                          planken en    kleine dieren hier niet aan kunnen komen
                                          dakpannen
 11    Houten         4/5 m hoog, 4 m     Houten        Dient als schuilplaats en/of broedplaats voor
       huisje         breed               planken       vogels
 12    Kijkhut        Max 10 m hoog, 5    Hout,         Kijkhut waarin de bezoekers informatie
                      m breed.            dakpannen     kunnen vinden over de vogels
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Klimaat
Buitenverblijf klimaat
Omdat het een volière is in de natuur en die al jaren zo is aangelegd met volwassen flora, ontstaat
bijna een natuurlijke habitat van de vogels waar ze het gedrag kunnen vertonen net als in de natuur.
De temperatuur en luchtvochtigheid zal het klimaat zijn van Nederland in die periode. En omdat de
vogels voor een deel gedomesticeerd, doordat het paren zijn van een paar generaties terug, zijn deze
vogels gewend aan andere temperaturen dan vogels die in het wild leven. Deze vogels kunnen dus
beter tegen de Nederlandse, wat koudere temperaturen.
Het klimaat van Nederland en de gemiddelde temperatuur in Nederland word bepaald door ons
gematigd zeeklimaat. Dit wil zeggen dat we milde winters hebben, maar ook milde zomers. De
neerslag valt het hele jaar. Het klimaat van Nederland komt door de aanwezigheid van de Noordzee
Gemiddeld valt er 7% neerslag per dag van de tijd in Nederland. Gemiddeld valt op jaarbasis
ongeveer 700 tot 800 millimeter aan neerslag. In droge jaren is de gemiddelde temperatuur in
Nederland hoog en valt er minder dan 500 millimeter neerslag (KNMI, 2020). De gemiddelde
temperaturen in Nederland zijn:
 Januari                      3,1 C                    Juli                     17,9 C
  Februari                    3,3 C                    Augustus                 17,5 C
  Maart                       6,2 C                    September                14,5 C
 April                        9,2 C                    Oktober                  10,7 C
  Mei                         13,1 C                   November                 6,7 C
 Juni                         15,6 C                   December                 3,7 C
Binnen verblijf klimaat
Het binnen verblijf is al aanwezig in het park en er is gebleken dat dit goed werkt. Tijdens de koude
periode is er de mogelijkheid om de dieren die niet goed tegen de kou kunnen naar binnen te doen.
Dit zal waarschijnlijk zijn van november tot en met april.
Meetmethode temperatuur en straling, locatie apparatuur in verblijf
Er is geen meetapparatuur aanwezig. Dit is ook niet nodig omdat het natuurlijke gedrag centraal
staat en de habitat hierop is ingericht.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Bioritme
Beschrijving bioritme soort
De zuidelijke hoornraaf dag actief. Kemp en Kemp (1980) rapporteerden dat bij het eerste licht,
neushoornvogels uit hun boomstammen naar beneden vlogen en het grootste deel van de dag op de
grond doorbrachten, voornamelijk op zoek naar voedsel. Het lopen nam af tegen het middaguur als
de groepen tijd doorbrachten en nam later op de dag weer toe. Vliegen gebeurdt meestal in de
eerste uren van de dag, langs territoriale grenzen en naar voedselgebieden. Overdag of 's avonds
vliegen werd meestal geassocieerd met het intrekken in bomen om te rusten ofte slapen bij
zonsondergang. Groepen waren in de zomermaanden gemiddeld 13 uur actief, waarbij ze gemiddeld
70% van de dag aan het wandelen waren en de rest van de tijd rustten. De stress van oververhitting
was blijkbaar de belangrijkste beperkende factor van de wandelactiviteit en dwong de groep om in
de schaduw te rusten. De hoeveelheid looptijd verschilde tussen koude, winderige dagen (98%) en
warme dagen (38%) (Kemp A. a., 1980).
Het klimaat waarin het dier van nature leeft en het soorteigen bioritme zijn genoemd bij de
plattegrond en het stuk klimaat. Het verblijf is voorzien van adequate beschutting en bescherming
tegen prooidieren en extreme weersomstandigheden en een adequate klimaatbeheersing en
verlichting.
Lichtvoorziening in binnen verblijf
Het binnen verblijf is al aanwezig in het park en er is gebleken dat dit goed werkt. Aangezien de
dieren geen winterslaap houden, hoeft hier ook geen rekening mee worden gehouden.
Veiligheid en educatie/beleidsprotocol
Veiligheid
Een beleidsprotocol is al aanwezig bij de dierentuinvergunning.
Educatie
In een dierentuin moet je de verantwoordelijkheid over het welzijn van je dieren en het indekken van
fouten die eventueel kunnen gebeuren tot een minimum beperken. Daar heb je logboeken voor
nodig. Dat is de afdekking van het algemene welzijn van dieren op een bepaalde ronde. Dat geldt op
elke ronde binnen het park. Er is een logboek gemaakt voor de algemene verzorging van de
omgeving van de volière (zie bijlage 1). Daarnaast is er een logboek welke dient speciaal voor de
zuidelijke hoornraven gebaseerd op het gedragsonderzoek wat hierbij hoort. Dit is te zien in bijlage 2.
Zo kan er informatie worden vergaart uit de vogels, die later gebruikt kunnen worden om een
bepaalde conclusie bij neer te leggen. Je door het studieobject meer te weten over het individuele
gedrag van de vogels.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Bibliografie
A.C. Kemp, S. J. (1989). Distribution of Southern ground hornbills in the Kruger National Park in
         relation to some environmental features. South African Journal of Wildlife Research, 93-98.
         Opgehaald van https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA03794369_1688
Aqua Purica. (2017, maart 15). Waterbehandeling door UV-straling. Opgehaald van Aqua Purica:
         https://aquapurica.nl/waterbehandeling-uv-bestraling-vergaande-gevolgen-waterfilteratie-
         zuivering/
AXP. (2021, maart 20). Schone lucht in uw organisatie is onze zorgt. Opgehaald van Extreme air
         products: https://www.extremeairproducts.nl/luchtreiniger-met-uvc-lamp/
Delfosse, J. (2020). Association forthe protection of endangered bird species. Vogel, 144.
Dolen, G. (2013). Zuidelijke hoornraaf. Zuid-Afrika: Kruger nationaal park. Opgehaald van
         https://krugernationaalpark.nl/zuidelijke-hoornraaf/
Goedhart, E. (2021, maart 5). Zuidelijke hoornraaf Mondo Verde. (A. Jacobs, Interviewer) Landgraaf:
         Mondo Verde.
international, B. (2016). Bucorvus leadbeateri, Southern Ground-hornbill. Global: internation Union
        for Conservation of Nature and Natural Resources. Opgehaald van
        file:///C:/Users/Gebruiker/Downloads/10.2305_IUCN.UK.2016-
         3.RLTS.T22682638A92955067.en.pdf
John P. Loegering, R. G. (2006). Nest-site selection and productivity of american dippers in the
         oregon coast range. The Wilson Journal of Ornithology, 281-438. Opgehaald van
         https://doi.org/10.1676/04-100.!
Kate F. Carstens, R. K. (2019). The effects of weather, group size and type of nest on the timing of
         egg-laying in the Southern Ground-hornbill Bucorvus leadbeateri. Journal of Ornithology,
         633-640. Opgehaald van https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/sl0336-019-01654-
         x.pdf
Kemp, A. (1976). Factors affecting the onset of breeding in African hornbills. Proceedings of the 16th
         International Ornithological Congress, 248-257.
Kemp, A. a. (1980). The biology of the Southern Ground Hornbill Bucorvus leadbeateri. Animals of the
         Transvaal Museum, 65-100.
Kemp, A. a. (1991). Timing of egg laying by Southern Ground Hornbills Bucorvus leadbeateri in the
         Kruger National Park. Ostrich, 80-82.
KNMI. (2020). Gemiddelde temperatuur in Nederland. Opgehaald van Gemiddelden.nl:
         https://gemiddelden.nl/weer/gemiddelde-temperatuur-
         nederIand/#:~:text=Volgens%20het%20KNMI%20is%20de%20gemiddelde%20temperatuur%
         20Nederland,natuurlijk%20een%20stuk%20minder%20warm%20dan%20in%20zomer.
Martin, T. E. (2014). Consequences of habitat change and resource selection specialization for
         population limitation in cavity-nesting birds. Journal ofapplied ecology, 475-485. Opgehaald
        van https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.llll/1365-2664.12375
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Morrison, K. D. (2005). Southern Ground Hornbill (Bucorvus leadbeateri) PHVA Workshop Report.
        Conservation Breeding Specialist Group. Johannesburg: CBSG Endangerd Wildlife Trust.
Rebecca L. Boulton, Y. R. (2008). Influence of food availability, predator density and forest
       fragmentation on nest survival of New Zealand robins. Biological conservation, 580-589.
        Opgehaald van https://doi.Org/10.1016/j.biocon.2007.12.007
Stephen J. Dinsmore, G. C. (2002). advanced techniques for modeling avian nest survial. Ecologie,
        1476-1488. Opgehaald van
        https://esajournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1890/0012-
        9658%282002%29083%5B3476%3AATFMAN%5D2.0.CO%3B2
Theron, N. J. (2011). Home range of a recently established group of Southern ground hornbill
        (Bucorvus leadbeateri) outside of formally protected areas in the Limpopo Valley, South
        Africa. Koedoe, 55.
Theron, N. T. (2011). Genetic connectivity, population dynamics and habitat selection of the Southern
        ground hornbill (bucorvus leadbeateri) in Limpopo province. Zuid-Afrika: University of the
       free States. Opgehaald van
        https://scholar.ufs.ac.za/xmlui/bitstream/handle/11660/1594/TheronNT.pdf?sequence=l&is
        Allowed=y
Young, L. C. (2019). individual behavioural differences in the captive Southern Ground Hornbill
        Bucorvus leadbeateri. Johannesburg: University of the witwatersrand. Opgehaald van Lucy
       Young_709563_MSc_2019.pdf (wits.ac.za)
Zoghby, B. (2015). Fine-scale movements and habitat use of the Southern ground-hornbill bucorvus
        leadbeateri. Cape Town: University of Cape Town.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Bijlagen
Bijlage 1: Logboek volière algemeen
Naam:....                Datum:...
                                                Opmerkingen
 China kooi
 Wallaby veldje
 Volière
 Toerako's
Naam:....                Datum:...
                                                Opmerkingen
 China kooi
 Wallaby veldje
 Volière
 Toerako's
Naam:....                Datum:...
                                                Opmerkingen
 China kooi
 Wallaby veldje
 Volière
 Toerako's
Vogelsoort 1: Heilige ibissen       Vogelsoort 4: Trompetneushoornvogels
Vogelsoort 2: Koereigers            Vogelsoort 5: Zuidelijke hoornraaf
Vogelsoort 3: Kwakken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Bijlage 2: Gedragsonderzoek Zuidelijke hoornraaf
Logboek gedrag Zuidelijke Hoornraven Afrikaanse volière
Naam:                     Datum:
                Vraag                             antwoord                      Opmerkingen
 Gezond         Zijn de dieren actief?
 heid
                Vertonen ze ander gedrag dan
                normaal?
                Loopt het dier mank?
                Hangt zijn vleugel?
                Viel er iets op tijdens het
                verzorgen?
 Voedsel        Hadden ze alles opgegeten?        Ja/nee
 opname
                Welk voer hadden ze opgegeten?    Kuikens/muizen/brokken
                Is 1 voederplaats voldoende voor
                de vogels?
                Welk gedrag heb je het meest      Agressie/contact/spelen/eten/
                waargenomen op moment van         foerageren/slapen/vliegen
                voeren?
 Leefgedrag     Lopen de vogels in een groep of
                paarsgewijs?
                Hoe is de samenstelling van de    1 groep/2 groepen/3 groepjes
                groep?
                Is groepsgedrag waarneembaar?     Ja/nee
                          Waaraan is dit
                          opgevallen?
                Op welke plaats waren de vogels
                het meest aanwezig?
 Baltsgedrag    Baltsen de vogels?
                Zag je de vogels vliegen?         Ja/nee
                Lopen bepaalde dieren bij elkaar?
 Territoriaal   Als ze samen zijn, hoe reageren
 gedrag         de dieren op elkaar?
                Gaan ze een stuk grond voor
                zichzelf opeisen?
                Is er territoriaal gedrag in de
                buurt van een nestgelegenheid?
                Wordt er een nestgelegenheid
                gemaakt?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>               Zie je de vogel met nestmateriaal
               lopen of kijken ze daar niet naar
               om?
               Zijn ze territoriaal tegenover
               soortgenoten of kooigenoten?
 Paargedrag    Zie je voortplantingsgedrag?       Nee
                                                  Ja, Hoe is dit te zien?
               Roept een paar naar elkaar?
               Vinden er paringen plaats?
               Liggen er eieren in het nest?
 Gedrag van    Hoe wassen ze zich?                Likken/vijver/wassen elkaar
 de vogels
               Hoe is het gedrag tegenover het
               publiek?
               Hoe reageren de verschillende
               diersoorten op elkaar?
Toevoegen van kleurringen: mogelijkheid om te de vogels makkelijk te onderscheiden van elkaar
door middel van het toevoegen van een kleurring (bv. rood, groen, geel, rood).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Gedragsonderzoek studenten
OPBOUW VAN GEDRAG
Net zoals je een orde of een familie in geslachten en soorten kan onderverdelen, kun je ook gedrag in
kleinere eenheden opdelen. Dit is handig omdat een gedrag vaak lastig is te omschrijven is en vaak
niet objectief bekeken wordt. Gedrag kan je daarom onderverdelen in een aantal gedragssystemen,
een gedragssysteem op zijn beurt in verschillende gedragsketens, en elke keten weer in verschillende
gedragselementen. Als je met een gedragsonderzoek begint is het belangrijk dat je van tevoren de
dieren een tijdje observeert en vervolgens de juiste gedragselementen bepaalt. Als je bijvoorbeeld
wilt nagaan wanneer en hoe vaak een Thompson gazelle voor natuurlijke vijanden vlucht, dan kan je
het vluchtgedrag in zijn geheel als gedragselement nemen. Maar wil je je onderzoek op het
vluchtgedrag zelf richten, dan kun je beter een fijnere onderverdeling maken, bijvoorbeeld met de
volgende gedragselementen: rennen, opvallende sprongen, lopen en stilstaan
Gedrag bestudeer je door zo nauwkeurig mogelijk waar te nemen. Eerst wil je op een rijtje hebben
welke vormen van gedrag jouw onderzoeksdier vertoont. Elke gedraging geef je daarom een naam.
Deze naam moet zo objectief mogelijk zijn. Het gaat niet om wat jij wilt zien, maar om de werkelijk
gebeurde feiten. We spreken dus over "eten" en niet over "smullen". Vaak hebben mensen de
neiging diergedrag te "vermenselijken". Probeer dat te voorkomen.
Alle vormen van gedrag zet je in een ethogram. Dit is een soort schema waarin je alle gedragingen
van een dier nauwkeurig omschrijft. Bijvoorbeeld:
GEDRAG             BESCHRIJVING
agressie         Een dier valt een soortgenoot aan door te blazen, te slaan en te bijten.
contact          De dieren likken eikaars vacht, cirkelen langs elkaar.
eten             Het dier eet.
foerageren       Het dier zoekt voedsel.
slapen           Het dier ligt (opgerold) te slapen
Vliegen          Het dier spreidt zijn vleugels en vliegt in lucht
Bij een observatie wil je vastleggen hoe vaak en hoe lang een dier een bepaald gedrag vertoont. Dat
kun je vastleggen in een waarnemingsschema. In zo'n schema staan alle mogelijke gedragingen
onder elkaar. Zie je het dier eten dan zet je een streepje achter "eten". Als het dier na 20 seconden
nog steeds eet, zetje weer een streepje. Een kwestie van turven. Na een aantal minuten kan een
waarnemingsschema er dus als volgt uitzien:
GEDRAG           DIER 1           DIER 2
agressie         I                II
contact          III              II
eten             I                II
foerageren                        II
slapen                            I
Vliegen          llll
Mocht je een nieuw soort gedrag zien dan kun je dat zelf toevoegen (bijvoorbeeld: "afzonderen").
Het is ook mogelijk meerdere dieren tegelijk te bekijken (bijvoorbeeld: moeder en kind). Dit is
uiteraard wat moeilijker, maar ook goed te doen. Je zorgt gewoon voor twee kolommen; één voor
DIER 1 en één voor DIER 2. Bij het observeren is een horloge met secondewijzer noodzakelijk. Een
stopwatch met geluidssignaal is natuurlijk ideaal.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>De brede gedragscategorieën van in gevangenschap levende
neushoornvogels
Volgens het onderzoek van Lucy Charlotte Young (Young, 2019). In totaal werden 9 gedragingen
geregistreerd (tabel 2) en beschreven hieronder. Ook ongewoon gedrag is toegewezen aan een
categorie 'overig'.
Tabel 2: het gedrag dat is geregistreerd bij de grondneushoornvogel individuen.
 Gedrag______________        Beschrijving van gedrag_______________________________________
     1.   Neerstrijken       Een aaneengesloten periode rustend op een bovengronds object
     2.   Voortbeweging      Lopen of rennen (nooit met beide voeten tegelijk van de grond); en
                             vliegen (meestal 30 cm of meer boven de grond met brede open
                             vleugels die in een repetitieve beweging op en neer worden geklapt)
     3.   Interactie met     Elk fysiek contact tussen de snavel en een non-food item (bijv, steen)
          item
     4.   Liggen             Een aaneengesloten periode van rusten op de grond (benen onder het
                             lichaam weggestopt en niet zichtbaar)
     5.   Sociale                     Positieve/neutrale interactie - allo grooming/allo preening,
          interactie                  sociaal spel, allo voeding, en neutraal naast elkaar zitten,
                                      rusten of liggen.
                                      Negatieve interactie - agressief jagen, voedsel/voorwerp
                                      wegrukken van een ander individu (negatieve interactie wordt
                                      meestal geassocieerd met een vocalisatie)
     6.   Gladstrijken       Veren verzorgen en schoonmaken met de snavel of voet
     7.   Voeden             Een voedingsmiddel in de mond nemen en doorslikken
     8.   Thermoregulatie    Rusten in de schaduw; vleugels weggehouden van het lichaam; openen
                             van de rekening; genieten.
                             Ineengedoken: rust in zonnige gebieden
     9.   Vocaliseren        Geluid uit de mond
     10. Overige             Elk ander vertoond gedag dat niet in de bovenstaande categorieën viel
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>     1. Zitstokken
Zit- of slaapgedrag werd opgemerkt wanneer een persoon op een
bovengronds voorwerp rustte . De neushoornvogel vloog omhoog in een
boom of baars, en rustte ofwel in een staande positie (voeten zichtbaar),
ofwel neerwaarts over de tak zodat zijn poten niet zichtbaar waren (vaak           832
zijn kop tussen zijn vleugels gestoken). Vaak zaten individuen dichtbij         E
elkaar op dezelfde boom of baars.
     2.   Voortbeweging
Voortbeweging werd gedefinieerd als elke beweging (vooruit of
                                                                               Een voorbeeld van zitstok gedrag
achteruit) van het ene punt naar het andere. De eerste vorm van
voortbeweging was lopen, wat een nogal stijve rolbeweging was die
werd bereikt door elke voet beurtelings op te tillen en neer te zetten;
nooit met beide voeten tegelijk van de grond. De tweede vorm van
voortbeweging was hardlopen, dat verschilde van lopen doordat het
gangwerk met potentiële kinetische en gravitatie-energie fluctueerde in
fase, in tegenstelling tot lopen dat uit fase fluctueert.
Hoppen of springen zijn zeer ongebruikelijk en werden, wanneer ze
uitgedrukt werden, meestal gebruikt om over rotsen en in bomen te
bewegen. Het vliegen bestaat uit sterke diepe flappen van de brede
vleugels met weinig glijden. De vlucht is meestal binnen 1 m van de grond
en word normaal gesproken gebruikt om naar de zitstokken of
                                                                                                    4
                                                                               Een voorbeeld van loop gedrag
boomtakken te reizen.
     3.   Interactie met een object
Iteminteractie wordt gedefinieerd als elk fysiek contact tussen de snavel van het individu en een
object (bijv, steen, hek). Hier nadert een individu een object en raakt het met zijn snavel aan. Bij
sommige gelegenheden pikt de hoornvogei in een stevig voorwerp (bijv, boom, voerbak) en
produceert het voorwerp een hard geluid.
     4.   Liggen
Liggen werd herkend als een aaneengesloten periode van rusten op de grond (benen waren niet
zichtbaar). De grondneushoornvogel hurkt neer in een positie zodat zijn voeten niet zichtbaar zijn en
bij sommige gelegenheden stopt hij zijn kop tussen de vleugels.
     5.   Sociale interactie
Sociaal gedrag werd gedefinieerd als elke interactie met                                                         $
een ander individu van dezelfde soort.
                                                                                                       57
                                                                                                                 L
Sociale interactie omvatte sociaal spel, dat bestond uit
vogels die elkaar te voet of tijdens de vlucht achtervolgen ,
elkaar sonderen en trekken, of touwtrekken met een
voorwerp in de snavel. Agonisme werd slechts één keer
gezien in de grote 6 individuele groep bij WOB, waar het
volwassen mannetje de jongeren aanviel en verspreidde                                                              Ng
die in een sociaal spel speelden. Sociale interactie omvatte
                                                                Een voorbeeld van sociaal (allo-preening) gedrag
ook allo- preening, wat de handeling was van een persoon
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>(voornamelijk de man) die een ander individu gladstrijkt (voornamelijk de vrouw). Kemp en Kemp
(1980) stelden dat allo preening een seksueel gemotiveerd gedrag is en een opmaat is voor copulatie.
Allo-voeding interacties deden zich voor wanneer een (mannelijke of vrouwelijke) neushoornvogel
een voedselproduct in zijn snavel droeg en een ander individu (mannelijk of vrouwelijk) naderde en
werd gevoerd. In zeldzame gevallen reageerde de persoon met het
eten met een dreigement of wendde zich af.
     6.  Gladstrijken
Gladstrijken werd gecategoriseerd als het opruimen en reinigen van
veren met de snavel of klauw. Hoofd krabben, gezicht vegen op de
voet, kont schoonmaken op objecten alsmede door krabben, oliën
en knabbelen aan hun veren zijn alle gedragingen die bij gladstrijken
gedrag hoort.
                                                                          Een voorbeeld van gladstrijk gedrag
     7.  Voeden
                                                                                   $
Een vogel nadert een voedselproduct, pakt het in zijn bek, gooit zijn kop
naar achteren en slikt het voedsel vervolgens door. Als het voer groot is
                                                                                         /                          p
(bijvoorbeeld een dood kuiken), raapt het individu het voer op, schud
zijn kop, waardoor een deel van het kuiken afscheurt. Hierop gooit hij
zijn kop naar achteren en slikt het stuk kuiken door. Hij loopt daarna
                                                                                   38 1
                                                                                     4
                                                                                                                %
                                                                                                                  *
                                                                                                                    *
naar de rest van het kuiken en herhaalt het proces. In sommige                          .3 _____              mrk
gevallen nemen individuen voedsel van elkaar aan.                           Een voorbeeld van voeder gedrag
     8. Thermoregulatie
Warmteverliesgedrag wordt waargenomen wanneer een
grondneushoornvogel zijn snavel opent en tegelijkertijd zijn vleugels
van zijn lichaam af houdt om af te koelen. Een andere indicatie van
warmteverliesgedrag is wanneer de vogel zich in de schaduw of op de
grond in de schaduw van bomen of zitstokken beweegt. Om warmte te
winnen, gaat een grond neushoornvogel liggen/ koestert zich in een
aan de zon blootgesteld deel van de behuizing.                                rë3
                                                                              *                                 ■
     9. Vocaliseren                                                       Een voorbeeld van thermoregulatie gedrag
Vocalisatie wordt gedefinieerd als elk geluid dat uit de keel komt. Het geluid
bestaat normaal gesproken uit een diepe resonerende oproep van vier noten, uuh uuh uuuh-uuh.
Het vocalisatiegedrag word normaal gesproken uitgevoerd vanaf een positie op een baars of een
boomtak, maar wordt ook uitgevoerd tijdens het staan of lopen op de grond, of (zeer ongebruikelijk)
tijdens het vliegen. Bij sommige gelegenheden vertoonde de grondneushoornvogel een hard nasaal
balgeluid, dat gewoonlijk wordt geuit door kuikens, onvolgroeide dieren of de broedende vrouwtjes
bij het nemen van voedsel van een andere vogel.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>