<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>ministerie van verkeer en waterstaat    rijkswaterstaat
                                     zestig jaren veranderingen
                                     in de organisatie
                                     van de rijkswaterstaat
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>   zestig jaren veranderingen
   in de organisatie
   van de rijkswaterstaat
   Deel I. Overzicht van de veranderingen
               tussen 1920 en 1980.
   Deel II. De ontwikkelingsgang van de
               dienst tussen 1945 en 1980.
   ir. J. van de Kerk
   Oud-directeur-generaal van de Rijkswaterstaat
                           REF. NR.        ^        DATUM  ^  / 0 o
                           SIGN.              /   ! PRIJS
                             C uuut               ie,   0,CO
                                Bib.'!--•!-.:.•;;
                               Hoofdcircc':e v. d. Waterstaat
                               Koningskace 4
                               2 5 9 6 A A 's-Gravenhage
45 hoofddirectie van de waterstaat
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inhoud                        Voorwoord                                                                  3
          Deel I.             Overzicht van de veranderingen tussen 1920 en 1980
          Paragraaf  1        Inleiding                                                                  5
                     2        Leiding en structuur van de Rijkswaterstaat in de jaren twintig            5
                     3        Het advies van de Commissie Rosenwald                                      7
                     4        De eerste veranderingen binnen de Rijkswaterstaatsdienst na W.O.I          8
                     5        De dertiger jaren: verhoogde activiteit                                    8
                     6        De jaren van W.O.II                                                      10
                     7        Walcheren                                                                11
                     8        De eerste na-oorlogse veranderingen                                      12
                     9        Het Organiek Besluit van 1948                                            13
                    10        Een wat buitenissige taak                                                13
                    11        Na de stormvloedramp van 1953                                            13
                    12        Waterhuishouding en nog wat                                              14
                    13        Enkele veranderingen in Noord-Nederland                                  15
                    14        Ontwikkelingen in de jaren zeventig                                      16
                    15        Zuiderzeewerken                                                          16
          Deel II.            De ontwikkelingsgang van de dienst tussen 1945 en 1980
          Paragraaf  1        Hervatting van het werk na 1945                                          19
                     2        Het we rk verandert, de dienst ook                                       22
                     3        Het eerste organisatie-onderzoek                                         24
                     4        Initiatief in de Vereniging van Ingenieurs van de Rijkswaterstaat        25
                     5        De Vergadering van Hoofdingenieurs-Directeuren                           26
                     6        De andere kant                                                           27
                     7        De Directie van de Waterstaat                                            28
                     8        Aantreden van organisatie-deskundigen                                    32
                     9        Wat er te doen viel voor de afd. Organisatie                             33
                    10        Voorzieningen bij de Directie van de Waterstaat                          34
                    11        Een nieuw K.B.!                                                          35
                    12        De structuur van de buitendiensten                                       36
                    13        Er komt gang in                                                          39
                    14        Wat op Bilderberg i volgde                                               41
                    15        De aanpassing van de regionale diensten                                  41
                    16        Dedienstkringen                                                          43
                    17        De communicatie tussen de directeur-generaal en de
                              hoofdingenieurs-directeuren                                              44
                    18        Versterking van de organisatorische samenhang                            46
                    19        Uitbouw van het personeelsbeleid                                         47
                    20        Verbetering van de efficiency en de effectiviteit                        49
                    21        Effect van de reorganisatie                                              51
                    22        Nabeschouwing                                                           52
 Bijlagen Nr. 1        Diensten van de Rijkswaterstaat van 1920 tot 1980.                              55
              2a-f     Rijkswegenplannen 1927, 1938, 1948, 1958, 1968 en ontwerp Rijkswegenplan 1982.  57
              3a-f     Groei van de bevolking en ontwikkeling van het vervoer.                         63
              4        Indeling van de Rijkswaterstaat 1920 - 1940 - 1980.                             69
              5        Uit: Advies organisatie-adviseurs Bosboom en Hegener.                           71
              6        Uit: Commentaar van de HID-vergadering op het advies van Bosboom en Hegener.    73
              7        Uit: M.B. nr. 164 van 24 maart 1930.                                            75
              8        Uit: M.B. nr. 305 van 30 november 1945.                                         77
              9        Schema's Directie en Hoofddirectie van de Waterstaat.                            79
              10       Organiek Besluit Rijkswaterstaat 1971.                                          81
              11       Organisatieschema Rijkswaterstaat medio 1971.                                   83
              12       Indeling regionale directies 1949 en 1971.                                      87
              13       Overzichtskaart indeling van de Rijkswaterstaatsdienst 1968.                    89
              14       Uit: Resumé besprekingen 5 gespreksgroepen.                                     91
              15       Besluitenlijst Bilderberg I.                                                    95
              16       Nota Aanpassing van de organisatie van de Rijkswaterstaat.                      97
              17       Structuurmodel regionale directie.                                             101
              18       Structuur regionale directies 1978.                                            103
              19       Overzicht regio-en specialistische comité's.                                   105
              20a-c    Uit: Evaluatieverslag 1978. Samenvatting en conclusies.                        107
                        Beknopt overzicht relevante Rijkswaterstaatsarchieven                         113
                        Beeldverantwoording                                                           116
 2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Voorwoord
Indertijd vond mijn opvolger, ir. J.W. Tops, het een goede gedachte De organisatorische veranderingen in de waterstaatsdienst zijn in
de gang van zaken bij de reorganisatie, die zich in de zestiger- en hoofdzaak in chronologische volgorde vermeld. Slechts in enkele
zeventiger jaren in de Rijkswaterstaatsdienst heeft voltrokken, op  gevallen is daarvan afgeweken ten behoeve van de overzichtelijk-
papier vast te leggen. En dan niet als een bundeling of aaneenrij-  heid.
ging van een aantal ambtelijke nota's, adviezen en besluiten. Die   Met behulp van bijlage 1 is gemakkelijk te vinden in welke jaren
zijn wel al beschikbaar voor ieder die er interesse voor heeft. Uit veranderingen met betrekking tot een bepaalde dienst hebben
die bescheiden komt echter geen samenhangend verhaal, geen          plaatsgehad.
beeld naar voren van waarom het gebeurd is en hoe het verande-
ringsproces nu eigenlijk verlopen is.                               Deel II is van andere aard. Het beschrijft het groeiproces van de
Eerst enkele jaren na mijn vertrek uit de dienst kreeg ik meer tijd dienst na de Tweede Wereldoorlog, de daarmee samenhangende
beschikbaar om mij in het onderwerp te verdiepen en toen bleek      noodzaak om een aantal reorganisaties door te voeren, en het pro-
veel meer dan de geschatte tijd nodig te zijn om tot afronding van  ces waarlangs een en ander is verlopen. Het is ook daarom anders
mijn rapportage te komen.                                           van aard, omdat door mijn betrokkenheid bij het onderwerp, de
In zoverre ben ik daar zelf schuldig aan, doordat ik mijn verhaal   tekst wel niet overal zal zijn vrij te pleiten van enige subjectiviteit
niet beperkt heb gehouden tot de reorganisatie-episode, waarvoor    Dit deel II beschrijft de groei en de reorganisatie zowel van de
ik mijzelf verantwoordelijk heb geweten (tot mei 1974).             (Hoofd)directie van de Waterstaat als van de buitendiensten. Van
Een belangrijke reorganisatie had zich in 1930 bij de Rijkswa-      het proces van aanpassing en modernisering van deze laatste heb
terstaat voltrokken op basis van het advies van de Commissie Ro-    ik de eindfase niet binnen mijn ambtsperiode kunnen meemaken;
senwald. Wel was het plaatsen van de dienst onder een eenhoofdi-    ir. Tops heeft leiding gegeven aan de voltooiïng van de operatie, zo-
ge leiding op zich een ingrijpende zaak, maar het betekende toch    als die ons in het begin van de zeventiger jaren voor ogen stond.
 uitsluitend een verandering in de top van de dienst; de structuur
van de dienst buiten de Directie van de Waterstaat werd er niet     Mochten lezers van dit geschrift de moeite willen nemen mij te wij-
door geraakt.                                                       zen op onjuistheden, commentaar willen leveren of aanvullingen
 Met behoud van die structuur zijn er sindsdien toch verscheidene   voorstellen, dan zal ik daar zeer erkentelijk voor zijn. Mogelijk zou
wijzigingen in de organisatie van de dienst tot stand gekomen, die  een en ander tot een supplement op deze uitgave kunnen worden
achtereenvolgens werden vastgelegd in nieuwe versies van het        verwerkt.
 „Organiek Besluit". Enig onderzoek leverde zelfs een verrassend
groot aantal veranderingen op en het leek de moeite waard een        Ik sluit dit voorwoord af met hartelijk dank te zeggen aan al die me-
overzicht van ai die veranderingen samen te stellen, inclusief de   dewerkers van de Rijkswaterstaat, die mij geholpen hebben door
vermelding van de besluiten en beschikkingen waarop zij zijn geba-  het verzamelen van een groot aantal gegevens, die ik zelf moeilijk
 seerd. Het geheel bestrijkt nu de periode van rond 1920 tot 1980   kon achterhalen.
 en vormt deel I van onderliggend geschrift. Het gaat daarin alleen
 om veranderingen in de grotere dienstonderdelen van de Rijkswa-
terstaat; wijzigingen die binnen een directie plaatshadden, zoals     Dieren, voorjaar 1984              ir. J. van de Kerk
een verandering in de arrondissementsindeling of in het aantal                                          oud-directeur-generaal
 dienstkringen, zijn buiten beschouwing gelaten.                                                        van de Rijkswaterstaat.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>4</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Deel I
                                                                             4c
Overzicht van de veranderingen                                               1920 en 1980
§ 1          Inleiding
Voor een beschouwing over de veranderingen, die in de zestiger               aangeduid als „organiek besluit". Het K.B. nr. 42 van 14 januari
en zeventiger jaren in de organisatie van de Rijkswaterstaat heb-             1971, dat onder andere het K.B. van 1948 verving, kreeg officieel
ben plaatsgehad, is het nuttig te beschikken over een schets van             de benaming „Organiek Besluit Rijkswaterstaat".
de ontwikkelingen in de dienst vóór 1960. Er heeft een groeiproces
plaatsgehad dat vele malen tot veranderingen in de inrichting van             In dit geschrift is niet vermeld, welke dienstonderdelen en taken,
de dienst heeft geleid. Zowel het takenpakket van de Rijkswa-                die oorspronkelijk onder de Rijkswaterstaat ressorteerden, in ver-
terstaat, dat afgestemd moest blijven op de ontwikkeling en de be-           band met de ontwikkelingen op hun specifieke gebied werden los-
hoeften van de Nederlandse samenleving, als de steeds verder rei-            gemaakt van de Rijkswaterstaat en een andere plaats kregen bij
kende technische mogelijkheden zijn de basisfactoren geweest die             het eigen of bij een ander ministerie.
dat proces hebben gestuurd.
Met het verzamelen van gegevens voor bovenbedoelde schets is in
de geschiedenis teruggegaan tot 19201). Dat lijkt voor het beoogde           § 2 Leiding en structuur van de Rijkswaterstaat
doel, de beschrijving van de ontwikkeling van de dienst na 1960,                     in de jaren twintig.
wel een erg grote stap terug, maar er waren enkele goede redenen
voor.                                                                        Tot de eenhoofdige leiding van de Rijkswaterstaat werd besloten
Ten eerste bevatte de Rijkswaterstaatsdienst in de twintiger jaren            bij het K.B. 328a van 22 juni 1929. Dit K.B. heeft een lange voorge-
enkele elementen, die tot in de zestiger jaren zijn blijven bestaan           schiedenis gehad, waarover in de paragrafen 2 en 3 een en ander
en al die tijd in sterke mate de structuur van de dienst hebben be-          wordt vermeld.
paald. Die elementen waren: de Vergadering van Hoofdingenieurs-              Vóór 1920 richtten de hoofdingenieurs-directeuren zich met hun
Directeuren en de indeling van de regionale directies in arrondis-           voorstellen en adviezen rechtstreeks tot de minister, die zich voor
sementen. In de tweede plaats is er de ingrijpende verandering die           de behandeling van de waterstaatszaken liet bijstaan door twee
in 1930 zijn beslag heeft gekregen: de Rijkswaterstaat werd onder            inspecteurs-generaal. Deze hadden elk een deel van de Wa-
de eenhoofdige leiding van een directeur-generaal geplaatst; het             terstaat tot hun bemoeienis (de afdelingen Waterstaat T en A, resp.
was de moeite waard om de voorgeschiedenis van deze belangrij-               Technische en Administratieve Zaken), maar over verscheidene
ke wijziging in de organisatie in dit geschrift op te nemen.                 zaken had de minister het oordeel van beide heren nodig1).
 Een derde reden is dat kort na de eerste wereldoorlog (W.O. I) een          Reeds bij zijn ontwerp-begroting voor het dienstjaar 1921 stelde de
ontwikkeling op gang is gekomen, die een sterke uitbreiding van de           minister van Waterstaat de benoeming van een directeur-generaal
 dienst meebracht, mede door de toen noodzakelijk geworden spe-              voor, omdat hij de behandeling van de zaken door de twee
cialisatie.                                                                  inspecteurs-generaal, die hem moesten adviseren en voorlichten,
 In het tijdvak van 1920 -1960 zijn telkenmale, soms zelfs in opeen-         niet bevredigend achtte, zowel als gevolg van de toegenomen
volgende jaren, veranderingen in de dienst aangebracht, waarmee              werkzaamheden, als door het meermalen aan de dag tredend ver-
beoogd werd de organisatie beter af te stemmen op het totale ta-             schil van opvatting tussen de beide hoof ambtenaren.
 kenpakket, dat met name na elk van de beide wereldoorlogen en                De Tweede Kamer wenste geen uitbreiding van het aantal rangen
na de stormvloedramp van 1 februari 1953 een sterke ontwikkeling             in de Rijkswaterstaatsdienst en meende dat een derde inspecteur-
heeft vertoond. In een reeks Koninklijke Besluiten en in Beschikkin-         generaal de oplossing uit de moeilijkheden zou kunnen brengen.
gen van de ministers van Waterstaat (veranderingen in de naam                De minister bleek niet zozeer aan de voorgestelde titel te hechten
van het departement, waaronder de zaken van de Waterstaat res-               als wel aan een eenhoofdige leiding; onder de drie inspecteurs-
sorteerden, daargelaten) zijn die veranderingen in de organisatie            generaal zou er dan toch één als voorzitter, primus inter pares,
vastgelegd. Tot en met het K.B. van 20 januari 1948 droegen deze             moeten kunnen optreden. Dit werd de „inspecteur-generaal in al-
besluiten het intitulum „K.B. tot hernieuwde vaststelling van de in-         gemeenen dienst".
richting van de Rijkswaterstaatsdienst", in de wandeling kortweg             Reeds enkele jaren later toonde de Tweede Kamer weer haar on-
                                                                             genoegen, nu vooral over een trage gang van zaken bij de Wa-
                                                                             terstaat, mede veroorzaakt door een omslachtige hiërarchische
                                                                             behandeling. Uit de Kamer werd de suggestie gedaan de rang van
1) Dit geschrift laat dus een groot stuk van de geschiedenis van de Wa-
terstaat onbehandeld. Zou men deze geschiedenis volledig in beeld willen     hoofdingenieur-directeur (behorend bij de functie van hoofd van
brengen, dan zou men daarvoor tot in de 18e eeuw terug moeten gaan.          een territoriale of regionale directie) op te heffen en binnen de
 Daarbij komt dan de vraag naar het ontstaan van de Rijkswaterstaat naar vo- dienst meer specialisatie te ontwikkelen en die in te zetten waar
ren. Omdat op die vraag hier niet nader kan worden ingegaan, zij vermeld,
dat thans algemeen 24 mei 1798 als geboortedag van de huidige Rijkswa-
terstaat wordt aangenomen: op die datum trad de eerste regeling van de or-
ganisatie van de Waterstaat in werking.                                      1) Zie ook deel II, de paragrafen 5 en 7.
                                                                                                                                                 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>   die bijzondere deskundigheid gewenst zou zijn. Men dacht aan een          vreemd tegenover stond en niet op inspeelde. Men achtte „het be-
   indeling van de dienst niet afhankelijk van de provinciegrenzen (zo-      ter, dat de bestudering van technische vraagstukken, zoals thans,
   als bij de regionale directies), maar van de „aard der objecten".         geschiedt afzonderlijk door ieder aan wie een speciaal werk wordt
   Het ging er dus in feite om:                                              opgedragen in plaats van op een centraal punt. En er is voldoende
   1. de toegenomen hoeveelheid werk het hoofd te bieden;                    contact tussen de ingenieurs, dat men van de resultaten van el-
   2. goed gebruik te maken van de ontwikkeling van de techniek.             kaars werken op de hoogte blijft en profiteert. Wellicht zou zulk een
   Een en ander moet gezien worden tegen de achtergrond van de               bouwbureau voor ijzerconstructies en gewapend-betoncon-
  ontplooiing van de waterstaatsactiviteiten na de jaren van W.O. I.        structies eenigen zin kunnen hebben, ware het niet, dat
   De minister heeft daarop het oordeel van de dienst gevraagd over          men in gevallen als deze de ontwerpen beter nog kan vragen aan
  een reorganisatie met in het bijzonder de punten:                         de aannemers-specialisten zelf".
  a. opheffing van de rang van hoofdingenieur-directeur;                     Er zijn natuurlijk meer argumenten ter tafel gebracht dan hier ver-
  b. de instelling van een centraal bouwbureau.                             meld, maar de minister, G.J. van Swaay, voegde zich toch niet in
  Op beide punten heeft de dienst negatief gereageerd.                      het oordeel van de dienst en ging zich laten adviseren door de
   De functie van een hoofdingenieur-directeur „wordt van veel be-          Commissie-Rosenwald, zo genoemd naar haar voorzitter, ir. P.H.A.
  lang geacht, maar ze komt alleen dan goed tot haar recht, indien           Rosenwald, administrateur, chef van de afdeling Waterstaat T van
  de hoofdingenieur-directeur leidinggevend kan optreden en niet
                                                                            het Departement van Waterstaat.
  overbelast is". Twee voorwaarden, die ook in de overwegingen, die
                                                                             Deze commissie, ingesteld bij ministeriële beschikking van 11 fe-
  tot de reorganisatie in de jaren zestig hebben geleid, opgeld heb-
                                                                            bruari 1924 (La. H., afdeeling Waterstaat T), kreeg tot opdracht:
  ben gedaan I
                                                                            „een onderzoek in te stellen naar de vraag, of de bestaande orga-
                                                                            nisatie van den Rijkswaterstaatsdienst in zijn tegenwoordigen op-
 Tegen de instelling van een centraal bouwbureau werd ingebracht,
                                                                            zet kan blijven bestendigd en, zo neen, welke wijzigingen dan moe-
 dat ,,de aard en de omvang der werkzaamheden van deze Rijkswa-
                                                                            ten worden aangebracht"1).
 terstaatsdienst zich niet lenen voor centrale behandeling van uit
 een bouwbureau".
  Drie andere zinnen uit het inleidende hoofdstuk I van het (in § 3 na-
 der te bespreken) rapport Rosenwald zijn typerend voor de tijd,
 waarin zich een nieuwe ontwikkeling van de techniek en het ge-
                                                                            1) Het „Verslag" van de commissie verscheen in 1926 in druk bij de Alge-
 bruik daarvan aankondigden, maar waar de dienst kennelijk nog              meene Landsdrukkerij te 's-Gravenhage.
De oude rijksweg Rotterdam-Zwijndrecht in 1933. Het was een zogenaamde snelle klinkerweg; links loopt een trambaan.
Het na W.O. I snel toenemende gemotoriseerde verkeer vroeg om een geheel nieuw wegennet, gebouwd volgens andere maatstaven, principes en
constructiemethoden dan voorheen. De eerste aanleg van autosnelwegen met gescheiden rijbanen stamt uit de jaren dertig.
6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>De organisatie van de dienst zag er op dat moment uit zoals is                    Dat is niet verwonderlijk; de dienst had nl. in een kwart eeuw geen
vastgelegd in het K.B. van 17 juli 1920 (Stbl. 612), na de daarin aan-            principiële structuurverandering doorgemaakt, terwijl het na W.O. I
gebrachte wijzigingen bij het K.B. van 30 april 1921 (Stbl. 699) en               steeds duidelijker wordt dat, wil de dienst goed gebruik kunnen ma-
dat van 20 april 1923 (Stbl. 154).                                                ken van de ontwikkeling van de techniek, de organisatie daarvoor
Er waren tenminste twee inspecties en ten hoogste tien directies,                 ook geschikt moet zijn. Medebepalend is overigens ook voor de
terwijl er (tenminste) drie inspecteurs-generaal en (ten hoogste)                 Commissie dat de twintiger jaren in het teken staan van een sterk
twaalf    hoofdingenieurs-directeuren           waren.  Eén van     de drie       bezuinigingsbeleid. Dit leidt er toe, dat de Commissie pleit voor le-
inspecteurs-generaal was de inspecteur-generaal in algemeenen                     nigheid van de dienst, d.w.z. dat deze zich gemakkelijk moet kun-
dienst, aan wie het algemeen beleid van de dienst werd opgedra-                   nen aanpassen aan een wisselende hoeveelheid werk.
gen. Deze functionaris had dus geen hogere rang dan de beide an-                  Dat resulteert dan in het advies het werk meer vanuit een centraal
dere inspecteurs-generaal (zoals tot in 1914 wél het geval was)                  punt te regelen en voorts de staf van vaste ambtenaren klem te
maar zijn feitelijke positie was toch van meer gewicht.                           houden en de bezetting naar behoefte aan te vullen met arbeids-
De dienst bestond toen (1923, zie bijlage 1) uit:                                 krachten in losse dienst, die gemakkelijk ontslagen kunnen wor-
de 1e Inspectie:                                                                  den.
     directies:             Friesland en Drenthe                                  Ook aan specialisatie wordt aandacht geschonken. De Algemene
                            Noord-Holland                                         Dienst, de directie Groote Rivieren en het district Wegentechniek
                            Zuid-Holland en Utrecht                               zijn dan reeds aanwezige vormen van specialisatie.
                            Zeeland
     district:              Groningen                                              Bij de huidige omvang van het personeelsbestand klinkt de volgen-
                                                                                   de zin uit het rapport van de Commissie nauwelijks serieus: „Wil
en de 2e Inspectie:                                                                men (toch) op economische wijze specialiseren, dan moeten de
                            Algemeene Dienst 1)                                    werkzaamheden tenminste zo omvangrijk zijn, dat althans één per-
     directies:             Gelderland en Overijssel                               soon daaraan zijn dagtaak heeft"
                            Noord-Brabant                                          Daarnaast is een belangrijk zinnetje uit het rapport' „Want specia-
                            Limburg                                                lisatie leidt tot centralisatie".
                            Groote Rivieren                                        De Commissie houdt in haar overwegingen vooral rekening met de
     district:              Wegentechniek (werkte in beide Inspec-                 zich aankondigende ontwikkeling van het verkeer met personen-en
                            ties).2)                                              vrachtauto's en onderkent de mogelijkheid van opstelling van een
                                                                                  algemeen wegenplan en van de totstandkoming van een Rijkswe-
Naast de directies konden er dus ook districten zijn. Met district                genfonds, met als resultaat de bouw van moderne wegen en brug-
was hier bedoeld een dienstonderdeel ingesteld voor een speciale                  gen die een centrale aanpak en gespecialiseerde bureaux nodig
en in de tijd begrensde taak. Zo was in 1923 het district Wegen-                  zal maken.
techniek ingesteld, waarvan verwacht werd, dat het na een be-                      Interessant is wat de Commissie stelt t.a.v. de Zuiderzeewerken,
perkt aantal jaren weer zou kunnen verdwijnen.                                     nl. dat bij de door haar ontworpen regeling de Rijkswaterstaats-
                                                                                  dienst een zodanige lenigheid verkrijgt, dat zij niet geaarzeld zou
 Vermeldenswaard is dat art. 1, iid 3 van het K.B. luidt:                         hebben te adviseren - ware dat nog mogelijk geweest - de Zuider-
 ,,2. De Rijkswaterstaatsdienst          betreffende de spoorwegen is,            zeewerken in te delen in die dienst. En ze laat erop volgen dat ze
 evenals de dienst der Zuiderzeewerken, onderwerp van afzonder-                    „ernstig in overweging (geeft) voortaan geen waterstaatswerk-
 lijke regeling".                                                               . zaamheden buiten den Rijkswaterstaat te h o u d e n "
 De spoorwegzaken hebben eertijds dus onder de Waterstaat ge-
 ressorteerd.                                                                      De Commissie Rosenwald heeft als belangrijk punt geconstateerd
 Voor de voorbereiding en de uitvoering van het grootse plan Lely,                dat, bij alle waardering voor hetgeen door de Waterstaatsambtena-
 waartoe bij de „Wet van 14 juni 1918 (Stbl. 354) tot afsluiting en                ren wordt verricht, de leiding in de dienst onvoldoende tot gelding
 droogmaking van de Zuiderzee" was besloten, was bij K B. van 31                  komt. „ H a d men in 1921 in plaats van een derden inspecteur-
 mei 1919 (Stbl. 270) de Dienst der Zuiderzeewerken per 1 mei                     generaal een directeur-generaal in de formatie opgenomen en dien
  1919 in het leven geroepen.                                                     een leidende positie gegeven, dan zou een stap in de goede rich-
 Deze dienst kreeg naast de Rijkswaterstaat een zelfstandige posi-                ting zijn g e d a a n " waarbij overigens „een meer ingrijpende reorga-
 tie, onder leiding van een directeur-generaal. De eerste was ir.                 nisatie wel niet (zou) hebben kunnen uitblijven".
 H.Wortman, die vóór laatstgenoemde datum de functie van                           De Commissie heeft dus duidelijk gekozen voor een eenhoofdige
 inspecteur-generaal bekleedde-3)                                                 leiding van de dienst, de directeur-generaal, wiens positie dan ook
                                                                                  zo moet zijn, dat hij het functioneren van de dienst geheel in de
 §3          Het advies van de Commissie Rosenwald                                hand heeft en over de middelen beschikt, waardoor hij zijn verant-
                                                                                  woordelijkheid kan dragen.
 De beraadslagingen en het advies van de Commissie Rosenwald                      De inrichting van de dienst moet hem daartoe de nodige bijstand
 zijn van grote invloed geweest op de ontwikkeling van de Wa-                     geven, anderzijds moet hij in ruime maten kunnen delegeren.
 terstaat.                                                                        De minister kent dan formeel alleen de verbinding met de direc-
                                                                                  teur-generaal; de rechtstreekse          lijn van een hoofdingenieur-
                                                                                 directeur naar de minister, zoals die tot dusver bestond, is daarme-
 1) Vanaf 1952 Algemene Dienst geheten.                                          de verbroken. Het orgaan, dat de directeur-generaal rechtstreeks
                                                                                  bijstand verleent, is de Centrale Directie, waarvan de afdelings-
 2) Ten departemente werden in 1923 de waterstaatszaken van de 1 e Inspec-        chefs (ervaren ingenieurs) niet zijn te beschouwen als een instan-
 tie behandeld door de inspecteur-generaal ir. W.K. du Croix, die van de 2e In-
                                                                                  tie. „ D e praktijk zal wel leeren, dat deze afdeelingschefs een vrij
 spectie door ir. A.R. van Loon, terwijl ir. G. Rooseboom inspecteur-generaal
 in algemeenen dienst was. Zie ook deel II, § 7                                   zelfstandige en invloedrijke positie zullen v e r w e r v e n " . In de taal
                                                                                  van enkele tientallen jaren later betekent dit, dat deze ambtenaren
 3) Zie over de Dienst der Zuiderzeewerken § 15.                                  formeel staffunctionarissen zijn, maar zich dankzij de noodzakelij-
                                                                                                                                                             7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>  ke delegatie van bevoegdheden sterk als lijnfunctionarissen zullen       Op 1 april 1930 werd ir. J.A. Ringers bij K.B. nr. 20 van 21 maart
  opstellen.                                                                1930 benoemd tot directeur-generaal van de Rijkswaterstaat1).
  Buiten de Centrale Directie stelt de Commissie Rosenwald zich de         Krachtens de M.B. van 24 maart 1930, nr. 164 werden op gelijke
  dienst geputst voor in gewone (territoriale) directies, twee rivieren-   datum de afdelingen Waterstaat T en A opgeheven en werd de „Di-
  directies en directies voor ontwerp en uitvoering van nieuwe wer-        rectie van den Waterstaat" ingesteld.
  ken, waarmede zij duidelijk kiest voor verdergaande specialisatie.       Daarmede was de centrale leiding van de Rijkswaterstaat tot stand
  De taak van de gewone directies zou dan vooral liggen bij het be-        gekomen. 3
  heer en onderhoud. Zij zouden niet in arrondissementen blijven op-
  gesplitst (zulks ter bevordering van een doelmatiger personeelsin-       § 4 De eerste veranderingen                                       f-
  zet, waarbij het streven naar bezuiniging zijn invloed laat gelden).
                                                                                   binnen de Rijkswaterstaatsdienst na W.O. I
  „Uit het oogpunt van leiding geven zal de taak van den directeur
 veel belangrijker, zij het ook zwaarder worden dan thans bij de          In de periode tussen 20 april 1923 (zie § 2) en 1 april 1930 was de
  hoofdingenieurs-directeuren het geval is".                              Rijkswaterstaat niet onveranderd gebleven (zie bijlage 1). Uit het
  De Commissie stelt negen territoriale directies voor:                   district Wegentechniek, ingesteld in 1923 (K.B. nr. 25 van 4 juni
  1. Groningen, Friesland en Drenthe;                                      1923) kwam op 16 augustus 1927 het Rijkswegenbouwlaboratori-
 2. Overijssel;                                                           um voort; officieel geheten: „Laboratorium voor chemisch- tech-
  3. Gelderland;                                                          nisch onderzoek van bouwstoffen voor de wegenbouw", terwijl in
 4. Utrecht en Noord-Holland bezuiden het Noordzeekanaal;                 het daarop volgende jaar, nl. per 1 mei 1928 als nieuw onderdeel
  5. Noord-Holland benoorden en met inbegrip van het Noordzeeka-          van het district het Bruggenbureau werd opgericht. Het district zelf
      naal;                                                               kreeg een belangrijker plaats in de waterstaatsorganisatie: eind
 6. Zuid-Holland;                                                          1929 werd het bij K.B. nr. 36 van 13 december 1929 omgezet in de
 7. Zeeland;                                                              Directie Wegenverbetering, de enige directie die dan met de beide
 8. Noord-Brabant;                                                        inspecteurs-generaal te maken heeft (zie § 2).
 9. Limburg;                                                              Het hoofd van de directie ziet voor het Bruggenbureau dan echter
                                                                          nog geen langdurende, laat staan permanente taak weggelegd.
 De Commissie ziet afzonderlijke directies voor nieuwe werken no-         Het bureau heeft de opdracht de bruggen over de grote rivieren te
dig, als een werk door de grote omvang en duur te veel beslag zou         bouwen, zoals die volgens het eerste Rijkswegenplan 1927 (bijlage
 leggen op een gewone directie en overigens zonder groot bezwaar          2a) als schakels in een autosnelwegennet nodig zullen zijn. Maar
 uit het lokale verband is los te maken. De Commissie ziet blijkbaar      met een jaar of tien moet die opdracht wel zijn voltooid!
voor nieuwe werken evenwel nog geen speciale directies nodig              De toekomst bleek voor het Bruggenbureau toch wel veel meer in
 met een permanent karakter; ze spreekt - merkwaardig genoeg -           petto te hebben, waarvan in 1978 het jubileumboek bij het 50-jarig
 niet over het toentertijd reeds bestaande district Wegentechniek.        bestaan van het Bruggenbureau, sedert 1 mei 1936 de Directie
 De Commissie laat dus overigens alle ruimte aan de gewone direc-         Bruggen, getuigt.
ties voor het zelf ontwerpen en uitvoeren van nieuwe werken,              Nog vóór 1930 bleek de in de tweede helft van de twintiger jaren
eventueel door een eigen afdeling nieuwe werken.                         verhoogde activiteit op waterstaatsgebied o.m. uit de instelling van
                                                                          drie nieuwe districten. Bij K.B. nr. 36 van 23 april 1926 kwam het
Waar in het voorgaande sprake was van afdelingen binnen de Cen-          district Sluisbouw Umuiden tot stand en bij K.B. nr. 34 van 22 juni
trale Directie, ging het om twee afdelingen, nl. een voor beheer en       1929 de districten Twenthekanalen en Maasverbetering.
 onderhoud en een voor nieuwe werken. De Commissie stond voor             Deze drie districten vormen goede voorbeelden van wat met een
 de vraag of laatstgenoemde afdeling het karakter van een bouwbu-         district beoogd werd: een object-gericht, daadkrachtig dienston-
 reau of van een adviesbureau ten dienste van de directeur-               derdeel, dat na het gereedkomen van de opgedragen werken weer
 generaal en van de territoriale directies zou moeten hebben.            wordt opgeheven, waarbij dan het beheer over de nieuwe werken
 Het rapport geeft niet de indruk dat men tot een eenduidig oordeel      door de „gewone" directies wordt overgenomen.
 is gekomen. Men houdt het op een tweeledige taak, maar ziet er           De bovengenoemde districten werden opgeheven resp. bij K.B. nr.
wel zo veel en veelzijdig werk voor, dat men denkt aan een split-        45 van 9 mei 1932, bij M.B. nr. 388 van 3 april 1935 en bij M.B. van
 sing tussen natte en droge zaken: enerzijds zeewerken en water-         23 januari 1933.
wegen met hun kunstwerken, anderzijds de landwegen met de
 bruggen. Als voorbeeld van specialisatie stelt de Commissie dat bij     §5           De dertiger jaren: Verhoogde activiteit
 deze afdeling „al reeds thans" één persoon geregelde arbeid zal
vinden in de toepassing van electriciteit voor de beweging van slui-     Een belangrijke - en niet tijdelijke - toevoeging aan de Rijkswa-
zen en bruggen!                                                          terstaatsdienst vormt de Meetkundige Dienst. Het voordien reeds
                                                                         op moderne leest geschoeide Geodetische Bureau van prof. ir.
Kenmerkend voor de tijd, waarin de Commissie Rosenwald haar              W. Schermerhorn wordt op 21 september 1931 het onderdeel van
werk verrichtte is nog, dat in het laatste hoofstukje de bezuiniging     de Directie Algemeene Dienst, waarbij alle landmeetkundige werk-
nog weer om de hoek komt kijken in het vermelden van mogelijkhe-         zaamheden van enige betekenis worden gecentraliseerd en met
den om tot inkrimping van het beambtenpersoneel te geraken,              behulp van moderne technieken en instrumenten worden uitge-
waarbij bv. gedacht wordt aan het uitbesteden van de bediening           voerd.
van kleinere sluizen en bruggen en zelfs aan het opheffen van de         Een typisch voorbeeld dus van centralisatie en specialisatie!
functie van kantonnier.
De Commissie heeft ruim twee jaar aan haar advies gewerkt; het is
gedagtekend 15 april 1926.                                                1) Ir. Ringers was hoofdingenieur van den Rijkswaterstaat met verlof.
Het duurde daarna drie jaar voordat met het K.B. van 22 juni 1929         Dit verlof was hem op 1 april 1927 verleend om de functie te vervullen van
                                                                         directeur-hoofduitvoerder van de Maatschappij tot Uitvoering van Zuiderzee-
aan het voornaamste punt uit het advies gevolg werd gegeven:             werken (M.U.Z.) te Wieringen.
de drie inspecteurs-generaal verdwenen uit de organisatie en de
leiding van de dienst kwam te liggen bij een directeur-generaal.         2) Zie verder over de Directie van de Waterstaat deel II, § 7.
8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>De vroegere schipbrug in Arnhem. Deze brug bleef tot 1935 de enige Rijnovergang bij Arnhem. In dat jaar werd de vaste stalen brug in gebruik genomen
en verdween de schipbrug uit het stadsbeeld.
De stalen brug werd in W.O.Ii venield maar herbouwd en is nu bekend als John Frostbrug.
De nieuwe brug was een van de eerste werken van het in 1928 opgerichte „Bruggenbureau". In 1936 werd dit de directie Bruggen, die ook de tweede vaste
Rijnbrug in Arnhem bouwde (de Roermondspleinbrug, gereed in 1977) op de plaats van de voormalige schipbrug.
 In 1932 komt het K.B. van 6 oktober 1932 (Stbl. 487) tot stand, dat           Die elf directies worden er dertien bij M.B. van 3 april 1935 nr. 388
 na de komst van de eerste directeur-generaal de vernieuwde in-               doordat Zuid-Holland, Utrecht, Gelderland en Overijssel m.i.v. 1
 richting van de dienst vastlegt.                                              mei 1935 elk een afzonderlijke directie gaan vormen.
 Volgens art. 3 kunnen er ten hoogste 16 directies zijn. Dat er 18             De werken van de Twenthekanalen zijn, behoudens de veel later
 hoofdingenieurs-directeuren (en 2 directeuren) kunnen zijn (art.             tot stand gekomen „Zijtak van Almelo", inmiddels voltooid, zodat
 10), wijst er op dat er niet alleen in de buitendiensten, maar ook op         het district bij laatstgenoemde M.B. wordt opgeheven.
 de Directie van de Waterstaat enkele functionarissen van die rang            Ook zijn de werken van het district Amsterdam-Boven Rijn I zover
 in de staf van de directeur-generaal werkzaam kunnen zijn.                   gevorderd, dat het district in de directie Utrecht wordt opgenomen.
 De in voorgaande jaren ingestelde districten Twenthekanalen,                 Amsterdam-Boven Rijn II omvat de kanaalwerken van de aftakking
 Maasverbetering en Amsterdam-Boven Rijn I en II (deze beide                  naar Vreeswijk tot de Waal bij Tiel.
 laatste ingesteld bij K.B. nr. 24 van 7 mei 1931) blijven volgens art.        Kennelijk bestaat er behoefte om op eenvoudige wijze (maar dan
  12 van dit K.B. gehandhaafd, „tot daarin op andere wijze is voor-           wel op een formele basis) districten te kunnen instellen. Zo is bij
 zien".                                                                        K.B. van 24 april 1936 (Stbl. 570) aan de minister de bevoegdheid
 Op dat K.B. van 1932 volgt dan spoedig de M.B. van 12 april 1933              gegeven ten behoeve van de uitvoering van de dienst districten in
 die 11 directies vermeldt:                                                    te stellen (ten hoogste vier). De minister bepaalt dan ook de gren-
    Algemeene Dienst                                                          zen van het gebied of de omvang van het werk van het district.
    Groningen, Friesland en Drenthe
    Noord-Holland                                                              De ontwikkeling van de wegen- en bruggenbouw gaat in de dertiger
    Zuid-Holland en Utrecht                                                    jaren snel, waarbij de activiteit van het Bruggenbureau op het ge-
    Zeeland                                                                    bied van de staalconstructies en electro-technische installaties
    Bovenrivieren                                                              sterk toeneemt en bovendien al niet meer beperkt blijft tot de brug-
    Benedenrivieren                                                            gen; het verworven specialisme wordt ook voor veel andersoortige
    Gelderland en Overijssel                                                   constructies ingeschakeld.
    Noord-Brabant                                                              De ontwikkeling is aanleiding de directie Wegenverbetering bij
    Limburg                                                                    M.B. van 30 april 1936 m.i.v. 1 mei 1936 om te zetten in de directie
    Wegenverbetering                                                            Bruggen en het district Nieuwe Wegen. Het Rijkswegenplan 1932
  en verder 3 districten:                                                      is dan als ontwerp aan de orde, (gevolgd door het Rijkswegenplan
    Twenthekanalen                                                              1938, zie bijlage 2b) waarvan het district de aanleg van de rijkswe-
    Amsterdam-Boven Rijn I en II.                                              gen 3, 7, 12, 15, 16, 20, 20-a, 26 en 43 omvat (de laatste twee met
                                                                                                                                                    9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                           Uit dezelfde beschikking van de secretaris-generaal blijkt dat ten
                                                                           behoeve van de doortrekking van rijksweg 12 van het ver-
                                                                           keersplein Oudenrijn tot de Duitse grens nabij Babberich (het „ha-
                                                                           zepad"!) en van weg 15 ten oosten van het Amsterdam-Rijnkanaal
                                                                           verdergaande decentralisatie nodig is, in verband waarmee deze
                                                                           taken worden toebedeeld aan een nieuwe directie Nieuwe Wegen
                                                                            III.1)
                                                                           De S.B. van 7 september 1942, La.N. behelst een gebiedsover-
                                                                           dracht van de directie Friesland aan de directie Noord-Holland, nl.
                                                                           van de in de provincie Friesland gelegen eilanden Vlieland en Ter-
                                                                           schelling. Nader archiefonderzoek kan waarschijnlijk de reden
                                                                           daarvan ophelderen.2)
                                                                            Bij S.B. van 4 februari 1943, La.N., wordt - na alle wijzigingen, die
                                                                           sinds 12 april 1933 in de M.B. van die datum zijn aangebracht - een
                                                                           geheel nieuwe tekst vastgesteld, zonder dat er overigens verande-
                                                                           ringen van betekenis aan de orde zijn.
 Een opname uit 1937 van de stalen boogbrug over de Waal in de rijks-
 weg van Arnhem naar Nijmegen. Deze brug kwam in 1936 gereed en            Van de dan aanwezige vier districten komt het district Amsterdam-
 speelde een belangrijke rol in W.O.II. In mei 1940 werd de hoofd-         Boven-Rijn II te vervallen bij S.B. van 30 september 1944, La.N., al-
 overspanning volledig vernield. Sabotage van de springladingen door       le werken van het Amsterdam-Rijnkanaal gaan dan onder de direc-
 de illegaliteit voorkwam dat deze, in de oorlogsjaren weer herstelde
 brug, door de Duitsers in 1944 opnieuw vernield werd.                     tie Utrecht ressorteren, ook de werken, die in de provincie Gelder-
                                                                           land liggen (het z.g. Betuwepand).
 enige beperkingen). Reeds bij M.B. van 23 juli 1936 worden daar
 nog de rijkswegen M e n 21 (ged.)aan toegevoegd. Bij M.B. van 17          Was de beschikking van februari 1943 nog in Den Haag opge-
 augustus 1936 komt daar nog een kleine wijziging in.                      maakt, die van september 1944 vond zijn oorsprong in Utrecht,
 De bemoeiingen met betrekking tot het Rijkswegenplan nemen                waarheen de Directie van de Waterstaat in verband met de oor-
 snel in intensiteit toe.1) Dit leidt er toe dat krachtens K.B. van        logssituatie moest verhuizen. In het laatste oorlogsjaar was er van
 15 oktober 1936 (Stbl. 579c) aan het bureau van de directeur-             enige waterstaatsactiviteiten nauwelijks meer sprake, voor zover
 generaal (d.i. dus de Directie van de Waterstaat) een „Centrale           het er niet om ging voedsel- en evacuatietransporten gaande te
 dienst voor de wegen en de bruggen" wordt ingesteld. Hoewel hier          houden, het verspreid geraakte personeel te voorzien van salaris
 sprake is van een „dienst", moet daarbij niet gedacht worden aan          en levensmiddelen en het buiten tewerkstelling door en voor de
 een ontwerpende en uitvoerende dienst, maar aan een beleidsaf-            Duitse bezetters te houden.
 deling, toegevoegd aan de directeur-generaal. Als zodanig is deze
 „dienst" later overgegaan in de afdeling Wegen van de Directie            In het bestek van deze paragraaf valt nog het volgende te vermel-
van de Waterstaat (deel II, § 7).                                          den. Vóór de oorlog in 1940 was de Dienst der Genie van de Ko-
 Verder leidt in de buitendienst de toenemende activiteit al snel tot      ninklijke Landmacht beheerder van een aantal objecten, die een
 een splitsing van het district Nieuwe Wegen in twee districten,           rol speelden bij het in stand houden van de normale waterstaatkun-
 Nieuwe Wegen I en II (M.B. van 30 maart 1937, La.N.).                     dige toestand in ons land en die met name voor het stellen van in-
                                                                           undaties van belang waren. Het betrof militaire sluizen, dijken, ka-
 Practisch tezelfdertijd, nl. bij M.B. van 9 april 1937, La.O., wordt      den, wegen, bruggen, kanalen, enz.. Toen de Dienst der Genie in
 ook in de grenzen van de regionale directies een verandering aan-          1941 op last van de bezetter werd opgeheven, werden die objecten
 gebracht: Drenthe wordt losgemaakt van de combinatie met Gro-             in beheer overgedragen aan de Rijkswaterstaat, die daartoe bij
 ningen en Friesland, en met de directie Overijssel samengevoegd.          brief van 15 juli 1941 de Dienst Bijzonder Beheer instelde, onder-
                                                                           gebracht bij de Directie van de Waterstaat. Aan deze dienst waren
 §6         De jaren van W.O. II                                           eerst enkele Genie-officieren, opzichters van fortificatiën en tech-
                                                                           nische ambtenaren der Genie verbonden. Toen de officieren in
 De werkzaamheden van de Rijkswaterstaat ondergaan een grondi-             krijgsgevangenschap werden gevoerd of onderdoken, werden en-
 ge verandering bij het uitbreken van W.O. II en met name ook in           kele ingenieurs van de Rijkswaterstaat met het beheer belast.
 mei 1940 door de Duitse bezetting van Nederland. Beschikkingen            Enige tijd na de bevrijding in 1945 werden de militaire objecten
 met betrekking tot de Rijkswaterstaat worden dan genomen door             door de Genie in beheer teruggenomen, en op 1 januari 1949 was
 de secretaris-generaal, waarnemend hoofd van het Departement              de Dienst Bijzonder Beheer weer uit de waterstaatsorganisatie
 van Waterstaat. Zo wordt bij diens beschikking S.B. van 31 decem-         verdwenen.3)
 ber 1940, La.O. , - merkwaardig genoeg in oorlogstijd! - het district
 Tunnelbouw Velsen opgericht, dat dan de voortzetting vormt van             1) Dat Nieuwe Wegen III niet net als Nieuwe Wegen I en II een district werd
 het nieuwe-werken-bureau.dat in 1936 in Umuiden gestart was on-            maar een directie, had een merkwaardige reden. Door de instelling van het
                                                                           district Tunnelbouw Velsen was het aantal districten op 4 gekomen, het
 der de onofficiële naam „Constructiebureau Umuiden" en onder
                                                                           maximum aantal dat het eerdergenoemde K.B. van 1936 in de dienst toeliet.
 het arrondissement Noordzeekanaal ressorteerde.                           Voor een nieuwe directie liet het K.B. wél ruimte. In een speciale brief heeft
 Als district blijft het onder de bevelen staan van de hoofdingenieur      de directeur-generaal een en ander aan de hoofden van dienst duidelijk ge-
 in het arrondissement, die aldus de leiding krijgt over twee admi-        maakt.
 nistratief los van elkaar staande dienstonderdelen. Hij is als hoofd
                                                                           2) Bij M.B. nr. 244 van 3 januari 1957 werd de grens tussen de directies
 van het district niet ondergeschikt aan de hoofdingenieur-directeur        Noord-Holland en Friesland weer door het Eierlandse Gat gelegd, zodat
 van-de directie Noord-Holland maar rechtstreeks aan de directeur-         sindsdien alleen het eiland Texel onder de zorg van eerstgenoemde directie
 generaal.                                                                 valt, hetgeen correspondeert met de provinciegrens tussen Noord-Holland
                                                                           en Friesland.
 1) Het Rijkswegenplan 1938 werd vastgesteld bij K.B. nr. 71 van 12 novem-  3) Omdat de dienst een (tijdelijk) onderdeel vormde van de Generale Direc-
 ber 1937. (zie bijlage 2b)                                                tie, is deze niet opgenomen in bijlage 1
10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>§7         Walcheren                                                            De dienst, die formeel onder de bevelen van de hoofdingenieur-
                                                                               directeur Zeeland was gesteld en zo succesvol onder de directe
Als de geallieerde legers Nederland ten zuiden van de grote rivie-              leiding van ir. Jansen had geopereerd, werd daarop weer ontbon-
ren hebben bevrijd en zij in Zeeland de oversteek over de Wester-               den. Er bestaan, voorzover bekend, geen beschikkingen over de in-
schelde willen forceren, betaalt Walcheren daarvoor een zware                   stelling en opheffing van de dienst, maar gesteld kan worden dat
tol: op vier plaatsen wordt de zeewering kapot gebombardeerd en                 de afwikkeling van de werkzaamheden eind september 1947 was
ontstaan er grote stroomgaten, waardoor het voortbestaan van het                afgesloten. De dienst is niet opgenomen op bijlage 1.
eiland in gevaar komt. In het bevrijde zuiden is de hoofdingenieur-
directeur in de directie Limburg, ir. C.J. Witteveen, door de Chef
Staf Militair Gezag bij diens besluit van 5 december 1944 belast                 §8        De eerste na-oorlogse veranderingen
met de „waarneming van de functie van hoofdingenieur-directeur
van den Rijkswaterstaat voor wat betreft de directies Noord-                     De Rijkswaterstaatsdienst heeft na de bevrijding in mei 1945 aller-
Brabant, Gelderland, Zeeland, Benedenrivieren en Bruggen voor-                  eerst een grote inspanning geleverd voor het opruimen van de ver-
zover deze thans gelegen zijn of naderhand komen te liggen in het                nielingen aan de kunstwerken (sluizen, stuwen, bruggen en viaduc-
in bijzonderen Staat van beleg verkerende gebied". Vooruitlopend                 ten) en van de talrijke wrakken in de vaarwegen en havens. Als be-
op deze formele vastlegging van bevoegdheden heeft ir. Witteveen                 langrijk centraal geleid uitvoerend apparaat heeft daarbij de onder
op 11 november 1944 opdracht gegeven aan ir. P.Ph. Jansen,                       de directie Benedenrivieren ressorterende Opruimingsdienst ge-
hoofd van het Bureau Dijksverhogingen in Breda (ressorterend on-                werkt, die over het grootste deel van het in Nederland nog aanwe-
der de directie Benedenrivieren) maatregelen te nemen om de                     zige en nadien met spoed bijgebouwde bergingsmaterieel beschik-
stroomgaten zo snel mogelijk te dichten. Na een snelle eerste rap-              te.
portage wordt op 19 november 1944 in Goes met de werkzaamhe-                    Overigens heeft het vele en bijzondere werk tot opruiming en her-
den begonnen.                                                                   stel van oorlogschade en het inhalen van de enorme achterstand
                                                                                 in het onderhoud niet tot organisatorische ingrepen in de structuur
 De uit de grond gestampte organisatie krijgt de naam Dienst                    van de Rijkswaterstaatsdienst geleid.
 Droogmaking Walcheren. Dankzij een veel improvisatie vereisen-                 Wel kwamen de eerste veranderingen in de inrichting van de dienst
 de zware krachtsinspanning is de zeewering in februari 1946 weer               al spoedig na de bevrijding, toen het Kabinet-Schermerhorn de
 gesloten en is in april van dat zelfde jaar het hele eiland Walcheren          rijkstaken over de departementen had verdeeld (K.B. van 6 sep-
weer droog.                                                                     tember 1945, Stbl. F167) en waarbij de Rijkswaterstaat onder het
 Walcheren 1945: sluiting m.b.v. een caisson van gewapend beton. Het werk van de dienst Droogmaking Walcheren heeft een sterke impuls gegeven aan
 de ontwikkeling van de waterbouwkunde in Nederland.
 Voor de sluiting van grote stroomgaten gebruikte men hier voor het eerst caissons, die oorspronkelijk gebouwd waren voor de aanleg van kunstmatige
 havens in Normandlë t.b.v de geallieerde legers. Zulke caissons werden ook gebruikt bij het sluiten van stroomgaten na de stormvloed in 1953; bij de
 uitvoering van het Deltaplan werden over het algemeen speciaal daarvoor ontworpen caissons toegepast.
                                                                                                                                                   11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>  Departement van Openbare Werken en Wederopbouw kwam te                       fectiever optreden van de dienst in de strijd tegen de vervuiling van
  ressorteren. Minister was toen dr.ir. J.A. Ringers (destijds de              de oppervlaktewateren.
  eerste directeur-generaal van de Rijkswaterstaat).
                                                                                Het reeds hiervóór vermelde K.B. van 6 september 1945 regelde
  Aan diens departement werd toen nl. „de zorg voor de zaken be-
                                                                                nóg een overdracht van taken, nl. door het Technisch Bureau der
  treffende de zuivering van afvalwater" opgedragen. Toen op 28 fe-
                                                                                Domeinen (T.B.D.) over te brengen van het ministerie van Finan-
  bruari 1947 het ministerie van Verkeer en Waterstaat was in-
                                                                               ciën naar Openbare Werken en Wederopbouw. Dit bureau, in 1932
  gesteld, werd die taak kort daarop, bij K.B. nr. 90 van 14 maart
                                                                               (crisistijd!) ingesteld, voerde op een aantal plaatsen werkverschaf-
   1947, aan dit nieuwe departement toevertrouwd. Bij K.B. nr. 8 van
                                                                                fingsobjecten uit van civiel-technische aard, zoals bevordering van
  23 december 1947, kwam het Rijksinstituut voor Zuivering van Af-
                                                                                opslibbing langs de Friese en Groningse kust, gevolgd door beka-
  valwater (kortweg bekend als RIZA), dat reeds van 1920 af met die
                                                                                ding en bedijking.
  taak belast was geweest1), onder de algemene leiding van de
  directeur-generaal van de Rijkswaterstaat te staan, als apart insti-          In Zeeland werkte het T.B.D. onder meer in het Sloe en de Braak-
  tuut naast de waterstaatsdienst.                                              man.
                                                                                Deze landaanwinningswerken lagen, afgezien van het werkver-
  Hoewel dankzij deze situatie reeds een nauwe samenwerking tot
                                                                               schaffingsaspect, in de sfeer van de waterstaatszorg. Het bureau
  stand kwam tussen de Rijkswaterstaat en het RIZA, had de formele
                                                                               werd daarom een dienstonderdeel van de Rijkswaterstaat. In sa-
  integratie in de Waterstaatsdienst eerst plaats bij K.B. nr. 42 van
                                                                               menhang met de Deltawerken (versterking van de zeewering) zou,
  14 januari 1971 (art., 7, lid 3; zie bijlage 10).
                                                                               naar verwacht werd, een aantal bedijkings- en inpolderingsactivi-
  Met het RIZA was een instituut binnen de waterstaatssfeer ge-
                                                                               teiten tot uitvoering moeten komen; dit leidde ertoe dat in 1955 het
  bracht, dat een belangrijke bijdrage zou moeten leveren tot een ef-
                                                                               T.B.D. werd omgezet in de Directie Landaanwinning (brief D.G. nr.
                                                                               63752 van 26 september 1955).
 1) Het RIZA was opgericht bij K.B. nr. 53 van 30 juli 1920 onder verant-
     woordelijkheid van de ministers van Landbouw, Nijverheid en Handel en     Teruggaande naar de eerste na-oorlogse jaren valt nog te vermel-
     van Arbeid. Het ressorteerde onder de afd. Visserijen van eerstgenoemd    den dat bij K.B. van 11 februari 1946 de directies Bovenrivieren en
     departement. In 1922 kwam het instituut bij het ministerie van Arbeid.    Benedenrivieren een nieuwe omschrijving van hun beheersgebied
     Handel en Nijverheid. Na nog enkele veranderingen bij kabinetswisselin-
     gen gingen bij het K.B. van 8 juni 1933 (Stbl. 311) „Arbeid" en het RIZA  kregen.
     over naar het toen gevormde ministerie van Sociale Zaken. De volgende     Verder werd de directie Nieuwe Wegen III met de beide wegen-
     verandering voor het RIZA kwam direct na W.O. II.                         districten samengevoegd tot de directie Wegen.
 De bouwput van de „in den droge" gebouwde tunnels (een autotunnel en een dubbelsporige spoorwegtunnel) bij Velsen. De bouw van de Velsertunnel
 waartoe in 1939 besloten was werd zeer ernstig vertraagd door W.O.II. De bouw werd hervat in 1952 (v.w.b. de autotunnel volgens een moderner ontwerp
 met een ruimer dwarsprofiel). De tunnels werden in 1957 opengesteld voor het verkeer.
12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Het toegelaten aantal directies werd in deze beschikking op vijftien  terstaat, de Dienst der Zuiderzeewerken, de bij het rampgebied be-
gebracht.                                                             trokken Provinciale Waterstaatsdiensten, de waterschappen en, in
Er bleef nog één district over, onder een nieuwe naam: district Slui-  nauwe samenwerking met deze overheidsorganen, de aanne-
zen en Stuwen, dat ontstond door samenvoeging van het district         mingsbedrijven in de water- en wegenbouwsector. Daarbij werd de
Tunnelbouw Velsen met de Kunstwerkenafdeling van het                   hoofdingenieur-directeur in de directie Benedenrivieren aangewe-
Amsterdam-Rijnkanaal. Dit district ontwikkelde zich naast de direc-   zen als coördinator, hoofd van de Dienst Coördinatie Dijkherstel.
tie Bruggen snel tot het tweede kunstwerkenbureau voor de gehele      Voor het herstel van de waterkeringen in Zeeland werd, naast de
Rijkswaterstaat en kreeg dan ook al spoedig, bij M.B. van 1 juli      directie Zeeland, een aparte Dienst Dijkherstel Zeeland in het le-
 1948, op 1 augustus van dat jaar de status van directie. De staal-   ven geroepen, waarvan de hoofdingenieur-directeur van de Rijks-
constructies voor de kunstwerken werden overgenomen door de           waterstaat in die provincie de leiding kreeg opgedragen. Naarmate
directie Bruggen, die daardoor voor een belangrijke taakverzwa-        het herstel vorderde, kon de dienst geleidelijk zijn personeels-
 ring kwam te staan.                                                   bestand verkleinen en tenslotte kon hij worden opgeheven.
 Bij dezelfde beschikking werden de Twenthekanalen op 1 juli 1948      De getroffen organisatorische voorzieningen vloeiden voort uit de
in hun geheel van de directie Gelderland naar de directie Overijs-     Noodwet Dijkherstel 1953 (Wet van 2 mei 1953, Stbl. 231), waarbij
sel overgebracht.                                                     was bepaald dat het herstel van de schade aan de dijken in het
Op 1 november 1948 werd de dienst „Straatklinkercontrole" in-         zuid-westelijk rampgebied in beginsel door het rijk zou geschieden,
gesteld (M.B. van 23 oktober 1948, La.A.). Deze keuringsdienst        in plaats van door de beheerders van de waterkeringen.
 kwam formeel rechtstreeks onder de directeur-generaal te staan.
                                                                      Na de zeer gelukkig verlopen snelle dichting van de dijkdoorbraken
§9          Het Organiek Besluit van 1948                             werd de Rijkswaterstaatsdienst voor geheel nieuwe problemen
                                                                      gesteld. Op het herstel van de dijken volgden meteen de bemoeiin-
In hetzelfde jaar werd voor de eerste maal na W.O.II een herziene     gen met de versterkingen van de zwakste plaatsen in de zeewe-
inrichting van de Rijkswaterstaatsdienst van kracht, nl. bij K.B. van ring. Maar reeds met het instellen van de Deltacommissie op 21 fe-
7 december 1948 (Stbl. I 535). Hoewel er na 1932 veel was veran-      bruari 1953 door minister Algera (M.B. van 18 februari 1953, nr.
derd, bracht dit K.B. toch geen principiële verandering in de inrich- 8976 DW afd. P) onder voorzitterschap van de directeur-generaal
ting van de dienst. Het aantal directies werd nu gebracht op ten      van de Rijkswaterstaat Ir. A.G. Maris, werd het oog gericht op een
hoogste 21.                                                           Deltaplan, dat aan het diep binnendringen van stormvloeden in de
Aan de sinds 1936 bestaande bepaling over het instellen van dis-      meeste zee-armen in het Zeeuws-Zuid-Hollandse eilandengebied
tricten (zie § 5) werd nu in art. 4 sub 8 en 9, uitbreiding gegeven:  definitief een einde zou moeten maken.
 8. Ten behoeve van de aanleg van bepaalde waterstaatswerken,         In afwachting van een nadere regeling werd de directie Benedenri-
     het verrichten van bepaalde werkzaamheden van bijzondere         vieren per 1 oktober 1954 door de minister belast met de voorbe-
     aard, de behandeling van bepaalde onderwerpen van bijzonde-      reiding en uitvoering van de Deltawerken (brief DW nr, 65456 afd.
      re of algemene aard, het doen van proefnemingen en onder-       A van 30 september 1954).
     zoekingen en het geven van adviezen kunnen afzonderlijke,        Een jaar later, nl. bij brief van de minister van 8 september 1955,
      niet tot een directie behorende diensten worden ingesteld.      (DW nr. 0 5993, kab.afd. P) werd aangegeven hoe de organisatie-
 9. Er zijn ten hoogste acht diensten als hiervoor bedoeld.           vorm diende te worden van de dienst, die nader met de werken van
 Er zouden voortaan ten hoogste 25 hoofdingenieurs-directeuren        het Deltaplan zou worden belast. In die brief werd - vooruitlopende
 en 8 directeuren kunnen zijn.                                        op de parlementaire behandeling van het ontwerp-Deltawet
 Dit K.B. trad in werking op 1 februari 1949.                         -gesteld, dat na het in werking treden van de Deltawet1) de afslui-
                                                                      tingswerken in het gebied van de benedenrivieren zullen worden
 § 10 Een wat buitenissige taak                                       opgedragen aan een Dienst Deltawerken. Daaronder zullen vier re-
                                                                      gionale dienstonderdelen ressorteren:
                                                                           Benedenrivieren,
 Een militaire veronderstelling van de NAVO m.b.t. de verdediging
                                                                           Werken-Zuid, waarin opgenomen het Technisch Bureau der
 van de Rijnlinie bracht voor de Rijkswaterstaat de taak mee met
                                                                           Domeinen v.w.b. het Drie-eilandenplan,
 grote spoed in elk van de drie Rijntakken een beweegbare stuw te
                                                                           Werken-Noord (de scheiding tussen Zuid en Noord voorlopig
 ontwerpen en uit te voeren en die ook te gaan beheren.
                                                                           aangenomen als liggend tussen de Volkerakdam en de dam in
 Hiervoor werd de dienst „Speciale Werken" opgericht bij M.B. van
                                                                           de Grevelingen),
 1 oktober 1954, DW nr. 65458, afd. P.
                                                                      - Verspreide Werken, waarmee bedoeld zijn werken, waarvan
 Deze dienst heeft nog geen vijftien jaar bestaan. Na de geforceer-
                                                                           nader overwogen kan worden of zij tot de Dienst Deltawerken
 de totstandkoming van de drie stuwen werden deze volgens de in-
                                                                          zuilen behoren, zoals bijv. de afsluiting van de Lauwerszee.
 middels gewijzigde militaire inzichten al spoedig overbodig geacht,
                                                                      Verder zal de nieuwe dienst zes functionele afdelingen omvatten.
 waarna ze door dezelfde dienst uit een oogpunt van goed rivierbe-
                                                                      De snelle voortgang van studie, ontwerp en uitvoering van de
 heer weer werden verwijderd. De dienst werd m.i.v. 1 juli 1969 op-
                                                                      eerste deltawerken2) leidde ertoe, dat - al is er ook in 1956 nog
 geheven (M.B. van 6 mei 1969).
                                                                      geen Deltawet - de beoogde organisatievorm werd doorgevoerd
                                                                      als „Dienst Deltawerken in oprichting" (brief van de minister, DW
  § 11 Na de stormvloedramp van 1953
                                                                      nr. 6842 afd. P, van 3 februari 1956).
 Met de vermelding in de vorige paragraaf uit het jaar 1954 zijn we
                                                                      1) Het ontwerp-Deltawet werd op 16 november 1955 bij de Tweede Kamer
 het rampjaar 1953 al gepasseerd, maar juist de in dat jaar opgetre-  ingediend. De wet trad in werking op 8 mei 1958 (Stbl. 246).
 den stormvloed van 1 februari heeft op velerlei gebied sterk ingrij- 2) Begin van uitvoering van enkele deltawerken:
 pende gevolgen gehad.                                                    januari 1954 Stormvloedkering in de Hollandse IJssel,
 Allereerst betekende de stormvloedramp een zich plotseling aan-        augustus 1955 Werkhaven voor afsluitingswerken in het Haringvliet,
                                                                             juni 1956 Werkhaven bij Vrouwepolder voor afsluiting Veerse Gat,
 dienende, immense taak voor de Rijkswaterstaatsdienst, waarvoor         februari 1957 Ringdijk voor bouwput Haringvlietsluizen,
 in allerijl de krachten gebundeld moesten worden: de Rijkswa-              maart 1957 Bouwput sluis in de Zandkreek.
                                                                                                                                           13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>De eerste beweegbare stormvloedkering, in het kader van het Deltaplan uitgevoerd, is de Stormvloedkering in de Hollandsche IJssel ter bescherming van
het hart van Holland. De kering met de ernaast gebouwde schutsluis kwam in 1958 gereed. Een bijkomend voordeel van de Stormvloedkering was de
overbrugging van de Hollandsche IJssel ter ontsluiting van de Krimpenerwaard.
De „dubbele kering" wordt gevormd door twee achter elkaar geplaatste stalen hefdeuren, waarvan de tweede overigens pas in 1976 geplaatst werd.
Deze werd voorshands gevormd uit personeel van de directies Be-               huishouding ingesteld.1) Evenals bij de eerder (§ 5) vermelde Cen-
nedenrivieren en Landaanwinning (zie § 8) dat reeds bij de delta-             trale Dienst voor de wegen en de bruggen ging het hier in feite om
werken betrokken was.                                                         een beleidsafdeling in de staf van de directeur-generaal (later aan-
Met ingang van 1 mei 1956 werd de organisatie definitief, en toen             geduid als eerste onderdeel van de na-oorlogse afd. A; deel II, § 7).
onder de naam „Deltadienst", met de directies Benedenrivieren,
Deltawerken-Noord en Deltawerken-Zuid als hoofdonderdelen en                  De directie Algemeene Dienst heeft van oudsher tot taak gehad
verder de nodige functionele afdelingen als boven reeds vermeld               „het verzamelen van gegevens voor de nauwkeurige kennis van
(brief DG nr. 27419, afd. P van 3 mei 1956).                                  den Waterstaatstoestand des lands" (omschrijving o.a. in 1923,
In deze vorm bleef de Deltadienst functioneren tot bij brief van de           1933 en 1948). Het toenemend belang voor Nederland van een be-
DG nr. 23298, afd. P van 23 april 1965 de twee directies Deltawer-            tere kennis en beheersing van de waterhuishouding maakte het
ken werden omgezet in één directie Afsluitingswerken. De directie             wenselijk, dat de bemoeiïngen met de waterhuishoudingsproble-
Benedenrivieren behield de vanouds uitgeoefende beheersfunctie                matiek ook een duidelijke plaats zouden krijgen in de buiten-
in het gebied van de Benedenrivieren.                                         diensten van de Rijkswaterstaat.
                                                                              Daaraan werd uitdrukking gegeven door de naam van de directie
§ 12      Waterhuishouding en nog wat                                        Algemene Dienst uit te breiden tot „Algemene Dienst en Water-
                                                                              huishouding" (M.B. van 6 april 1956, DW nr. 21038, afd. P). Intus-
Reeds in de eerste jaren van de Duitse bezetting groeide het be-              sen rijpte in de vijftiger jaren het inzicht, dat behalve aan de water-
sef, dat het zaak zou zijn de voedselproductie van eigen bodem zo-            huishouding veel aandacht zou moeten worden besteed aan on-
veel mogelijk op te voeren en een eerste voorwaarde daartoe zou
moeten zijn een goede waterhuishouding in de land- en tuinbouw-
gebieden. Dat wil zeggen het zou daarbij allereerst gaan om een               1) Brief van de DG aan de diensthoofden, nr. 631 van 19 januari 1942. In sa-
goede beheersing van de aan- en afvoer van water, maar tevens                 menhang hiermede werd op 19 februari 1942 als adviserend lichaam de
om verbetering van de waterkwaliteit door het tegengaan van ver-              Raad voor de Waterhuishouding ingesteld, die later een der Commissies
                                                                              werd van de Raad van de Waterstaat. Deze Raad werd zelf ingesteld tenein-
zilting en waterverontreiniging. Ten behoeve van een centrale be-
                                                                              de de minister van Verkeer en Waterstaat „van advies te dienen met betrek-
handeling van alle hieraan verbonden aspecten werd op 1 januari               king tot het Rijkswaterstaatsbestuur". Dit gebeurde door wijziging van de
1942 bij de Directie van de Waterstaat de Dienst van de Water-                Waterstaatswet 1900 bij de wet van 9 november 1950, Stbl. K 498.
14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>derzoek op het gebied van de stromende wateren in de meest alge-                § 13      Enkele veranderingen in Noord-Nederland
mene zin, ook die langs de kust en in de Waddenzee, evenals aan
kustonderzoek als zodanig.                                                      De toename van de werkzaamheden ook in de directies in het
Dit heeft ertoe geleid, dat naast de Algemene Dienst een nieuwe                 Noorden des lands en de daarbij in belang toenemende contacten
directie „Waterhuishouding en Waterbeweging" werd geplaatst                     met de bestuursorganen in elk van de drie noordelijke provincies
(M.B. van 31 maart 1959). In deze directie werden samengevoegd                  vormden aanleiding om bij M.B. van 3 januari 1957, DW nr. 244,
de Dienst voor de Waterhuishouding en de Centrale Studiedienst.                 afd. P de directie Groningen en Friesland en de directie Overijssel
Deze laatste was op 1 januari 1950 toegevoegd aan de afdeling N                 en Drenthe te splitsen en voor elke provincie een directie in te stel-
van de Directie van de Waterstaat met o.a. de opdracht stimule-                 len. Het aantal directies van de Rijkswaterstaat kwam daarmede
rend en coördinerend op te treden ten aanzien van het werk op hy-               op zeventien, met dien verstande, dat de leiding van de twee direc-
draulisch gebied van de in de Rijkswaterstaat verspreid werkende                ties Groningen en Drenthe jarenlang aan één hoofdingenieur-
studiediensten. Aan de Algemene Dienst bleef opgedragen het ver-                directeur was opgedragen.
zamelen van gegevens over de waterstaatkundige toestand van
het land als ook het onderzoek van het verkeer te land (waarbij al-            De voorbereiding en de uitvoering van de afsluiting van de Lau-
leen het wegverkeer en niet het railverkeer werd bedoeld) en van               werszee leidde bij M.B. van 8 maart 1963 tot de vestiging in Leeu-
het verkeer te water, zulks ter voortzetting van het werk van de af-           warden van de „Dienst Lauwerszeewerken" per 1 maart 1963.
delingen Dienst Verkeersonderzoek, resp. Waterstaatkundige ge-                 De dienst kreeg uiteraard een tijdelijk karakter; in 1970 waren de
gevens en verkeer te water.1)                                                  werken zover gevorderd dat de voor de Rijkswaterstaat resterende
 Dezelfde M.B. van 1959 haalde nog een belangrijk onderdeel bij de             taken per 1 januari 1971 werden toegevoegd aan het toenmalige
Algemene Dienst weg. de Meetkundige Dienst, die sinds 1931 en                  Arrondissement Friesland-West van de directie Friesland (brief
vooral na 1953 een sterke ontwikkeling had doorgemaakt, ook op                 DW/A 74809/811 van 4 december 1970, gevolgd door M B. van 23
het gebied van de automatisering. Het werd een zelfstandige direc-             april 1971).
tie.
1) Zie ook deel II, § 7
Een Deltawerk in het Noorden des lands: de afsluiting van de Lauwerszee werd in mei 1969 een feit. Hoewel verhoging van de zeedijken rond de Lauwers-
zee goed mogelijk was geweest, bestond in Friesland en Groningen een zo sterke voorkeur voor afsluiting van de Lauwerszee, dat hiertoe werd besloten.
De foto toont de uitwateringsslulzen In de dam en de tegelijk met de afsluitwerken aangelegde haven Lauwersoog.
                                                                                                                                                   15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>   § 14     Ontwikkelingen in de jaren zeventig                   '»x    verkregen door het opnemen van de Dienst Straatklinkercontrole
                                                                          in het Rijkswegenlaboratorium (M.B. van 15 mei 1973).
   De totstandkoming in 1971 van een nieuw „Organiek Besluit Rijks-       Een laatste wijziging vóór 1980 betreft de Dienst der Zuiderzee-
  waterstaat" (K.B. van 14 januari 1971, Stbl. 42) met alles wat daar    werken. Aan deze dienst is de volgende paragraaf gewijd.
  vóór en na 1971 mee annex was, vraagt een veel uitgebreider be-
  schouwing dan in het voorgaande aan de onderscheiden verande-           §15        Zuiderzeewerken
   ringen van de buitendiensten werd gewijd. Die uitgebreider behan-
  deling heeft zijn plaats gekregen in deel II van dit geschrift (§ 11).  In § 2 is al melding gemaakt van de instelling van de Dienst der
  Om evenwel het beeld van de veranderingen in die buitendiensten         Zuiderzeewerken als dienst met een speciale, op de wet van 1918
  tot 1980 te completeren, worden bij deze paragraaf nog enkele wij-      gebaseerde taak, naast de Rijkswaterstaat. De dienst kwam onder
  zigingen vermeld, die in de zeventiger jaren hebben plaatsgevon-        de leiding van een eigen directeur-generaal te staan.
  den.                                                                    Toen de eerste directeur-generaal, ir. Wortman, op 1 mei 1929 met
                                                                          pensioen ging, werd hij in dezelfde rang opgevolgd door ir. V.J.P.
  Op 1 februari 1971 kwam de instelling van de Dienst Informatiever-      de Blocq van Kuffeler, hoofdingenieur-directeur van de Rijkswa-
  werking (bij M.B. van 22 februari 1971) tegemoet aan de behoefte        terstaat in de directie Algemene Dienst. Deze kreeg op 1 mei 1935
  om het zich reeds een aantal jaren ontwikkelende gebruik van mo-       eervol ontslag ais directeur-generaal ,,wegens verandering in de
  derne rekenapparatuur te concentreren in een doelmatige gespe-         inrichting van het dienstvak", maar werd tegelijkertijd belast met
  cialiseerde eenheid, die zijn deskundigheid ter beschikking van de     de waarneming van de functie die hij voordien vervulde. Bij K.B.
  gehele waterstaatsdienst zou kunnen stellen en aan de verdere          van 27 februari 1937, (Stbl.566), ging de leiding van de Dienst der
  ontwikkeling van computertoepassingen leiding zou kunnen geven.        Zuiderzeewerken over naar de directeur-generaal van de Rijkswa-
  Als voorgangster van deze dienst kan gelden de afdeling van de Al-     terstaat, terwijl met de uitvoering van de dienst werd belast „een
  gemene Dienst, die reeds in de dertiger jaren onder ir. J. van Veen    hoofdingenieur-directeur van de Rijkswaterstaat of een hoofdinge-
  electrisch-anaioge modellen van het hydraulisch systeem van de         nieur der Zuiderzeewerken". Die taak werd opgedragen aan ir. de
  benedenrivieren ontwikkelde. Daaruit ontstond later de                  Blocq van Kuffeler. Deze werd daartoe ontheven van de waarne-
  Mathematisch-Fysische Afdeling, die in 1959 was overgegaan             ming van zijn vroegere functie van directeur-generaal en van de
  naar de directie Waterhuishouding en Waterbeweging. De nieuwe          dienst in de directie Algemeene Dienst. Hij werd toegevoegd aan
  dienst, de DIV, kreeg een veel algemenere taak toebedeeld.             de directeur-generaal van de Rijkswaterstaat „teneinde aan diens
  Kort na de instelling van de DIV, per 1 april 1971, werd een nieuwe    bureel te worden belast met werkzaamheden betreffende de Zuid-
  directie ingesteld bij M.B. van 30 maart 1971, nl.de directie Noord-   erzeewerken, terwijl hem daarnevens de uitvoering van den Dienst
  zee, die belast werd met de behandeling van de waterstaatsaange-       der Zuiderzeewerken wordt opgedragen". Een en ander werd pas
  legenheden m.b.t. het Nederlandse deel van het continentale plat.      effectief op 1 mei 1937 krachtens het K.B. van 20 maart 1937,
   De ontwikkelingen die zich daar afspeelden (toename van het           (Stbl. 590).
  scheepvaartverkeer op zee en rond de havenmonden, olie- en gas-
                                                                         Al met al was dit een merkwaardige gang van zaken, maar met dit
  winning, watervervuiling) namen zodanige vormen aan, dat een
                                                                         resultaat dat nu een duidelijke verbinding met de Rijkswaterstaat
  rijksorgaan dat beheer en toezicht zou kunnen uitoefenen en on-
                                                                         tot stand was gebracht. Sindsdien werden alle zaken van de Zui-
  derzoekingen verrichten, niet langer kon worden ontbeerd.
                                                                         derzeewerken op de zelfde voet behandeld als die van de Rijkswa-
   Nog in dezelfde maand, nl. bij M.B. van 29 april 1971, verscheen
                                                                         terstaat.1)
  als nieuw specialistisch onderdeel van de Rijkswaterstaat de
   Dienst Verkeerskunde (DVK). Het werkterrein van deze dienst was        Bij M.B. van 29 februari 1940 werd vastgelegd dat de met de uit-
  geen maagdelijk gebied. Reeds lang behoorde het tot de taak van         voering van de Dienst der Zuiderzeewerken belaste hoofdambte-
  de directie Algemene Dienst om verkeersonderzoek te doen (zie           naar voortaan zou worden aangeduid als „Hoofd van de Dienst der
  par. 12). Geleidelijk aan was reeds uitbreiding aan het werk gege-      Zuiderzeewerken".
  ven ten behoeve van de verkeersveiligheid door registratie en ana-
                                                                          Vreemd genoeg werd in die M.B. tevens bepaald, dat het hoofd van
  lyse van verkeersongevallen en door het uitvoeren van inspecties
                                                                          de dienst zijn voorstellen rechtstreeks aan de minister moest zen-
  van de rijkswegen, speciaal gericht op de veiligheidsaspecten. Ook
                                                                          den. Daarmee werd de Dienst der Zuiderzeewerken weer direct
  de esthetische verzorging van de rijkswegen kreeg er de aan-
                                                                          onder de bevelen van de minister geplaatst. Wel bleef de behande-
  dacht. De sterke toename van het autogebruik (zie bijlage 2a) en
                                                                          ling van de Zuiderzeezaken bij de Directie van de Waterstaat ge-
  daarmee van de verkeersintensiteiten en de verkeersonveiligheid
                                                                          schieden.
  maakten het noodzakelijk in de Dienst Verkeerskunde een modern
                                                                          De genoemde M.B. was echter duidelijk in strijd met het K.B. van
  toegeruste dienst te verkrijgen, die zowel voor de buitendiensten
                                                                          27 februari 1937 en werd dan ook al vrij spoedig na de oorlog, op
  als voor de hoofddirectie m.b.t. ontwerp, aanleg en beheer van de
                                                                          10 januari 1946, ingetrokken, waarmee de vooroorlogse situatie
  land- en waterwegen adviserend zou moeten optreden gezien de
                                                                         was hersteld.
  vele bijzondere aspecten, die bij een veilige en vlotte afwikkeling
  van het verkeer op moderne land- en waterwegen in het geding
  zijn.                                                                   1) Met dien verstande, dat de minister nota's over de belangrijkste
                                                                         vraagstukken om advies zond aan de Zuiderzeeraad en niet aan de Raad van
                                                                         de Waterstaat. Daarbij is te vermelden, dat de Zuiderzeeraad bij K.B. van 16
  De beschikking ter instelling van de DVK vermeldde de gelijktijdige    juni 1918 de taak had gekregen de regering - gevraagd of ongevraagd - te ad-
  opheffing (op 29 april 1971) van de directie Algemene Dienst. Die      viseren inzake de voorbereiding en uitvoering van de Zuiderzeewerken en in-
  opheffing was mogelijk doordat de niet van de Algemene Dienst          zake het in cultuur brengen van de drooggelegde polders. Zelfs kreeg de
                                                                          Raad de bevoegdheid toezicht uit te oefenen op de uitvoering van de wer-
  overgenomen taak, nl. het verzamelen van de gegevens over de           ken. Lange tijd kon de minister ook alleen maar advies aan de Zuiderzeeraad
  waterstaatstoestand van Nederland, werd toegevoegd aan de di-          vragen: dit adviescollege bestond nl. reeds sinds 1918, de Raad van de Wa-
  rectie Waterhuishouding en Waterbeweging (hetgeen abusievelijk         terstaat eerst sinds 1950 (krachtens de Wet van 9 november 1950). Pas in la-
  niet in de beschikking is vermeld).                                    tere jaren, toen problemen aan de orde waren, die duidelijk de competentie
                                                                         van beide raden raakten, werd daarvoor aan beide colleges advies ge-
                                                                         vraagd. Op 1 december 1969 is de Zuiderzeeraad opgeheven en is zijn taak
  Een kleine organisatorische vereenvoudiging werd op 1 april 1973       overgegaan op de Raad van de Waterstaat (bij Wet van 3 september 1969).
  16
I
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>In de daarop volgende jaren werd meer en meer de wenselijkheid                   Door onzekerheid over de aanleg van de Markerwaard (het laatste
gezien van een nauwer samengaan van de diensten van de Rijks-                   nog te maken onderdeel van het plan-Lely) werd de voortzetting
waterstaat en de Zuiderzeewerken. Daarom verzocht de minister                   van de bouwtaak onderbroken. Daarom werd in 1975 overwogen
bij brief van 3 februari 1949 de Zuiderzeeraad om advies inzake                 de dienst op te heffen en de nog overblijvende werkzaamheden,
zijn voornemen tot samenvoeging van de twee diensten. De Zui-                   zoals de nog te verwachten aanleg van de Markerwaard, onder te
derzeeraad heeft daarop evenwel afwijzend gereageerd bij brief                  brengen bij andere directies.
van 23 maart 1950.                                                              Besloten is echter, dat de Dienst der Zuiderzeewerken een vol-
Eerst veel later, nl bij het K.B. van 14 januari 1971, volgde de in-            waardige regionale directie zou worden met een eigen beheersge-
corporatie van de Dienst der Zuiderzeewerken in de Rijkswa-                     bied en een eigen bouwtaak (brief DG nr. P 24612 van 17 april
terstaat.                                                                       1975). Deze verandering, die ten koste ging van de beheerstaken
                                                                                op het IJsselmeer van de omliggende regionale directies paste
De Dienst der Zuiderzeewerken had na de bouw van de Afsluitdijk                 goed in de geleidelijke verandering van de bestemming en de func-
als werkterrein het IJsselmeer en beheerde de door hem gemaak-                  tie van de nieuwe polders ten opzichte van het oude land.
te werken tot het ogenblik van overdracht, aan een der regionale                Gezien het voorgaande lag het voor de hand de naam van de
directies, of aan een provincie, gemeente of waterschap.                        dienst te wijzigen in Directie Zuiderzeewerken van de Rijkswa-
                                                                                terstaat, hetgeen op 1 februari 1977 bij M.B. nr. 0-78150 van 25 no-
Het karakter van de dienst was echter meer dat van een bouwdi-                  vember 1976 gebeurd is. De dienst wordt sindsdien tot de regiona-
rectie dan van een regionale directie.                                          le directies van de Rijkswaterstaat gerekend.
De Stevinsluizen in de Afsluitdijk.
De Afsluitdijk en de twee daarbij behorende complexen van uitwateringssluizen (de Stevinsluizen bij Wieringen en de Lorentzsiuizen aan de Friese zijde)
kwamen in 1932 gereed. De structuur en de waterhuishouding van Nederland werden hierdoor ingrijpend veranderd.
De afsluitwerken zijn in 1983 door de American Society of Civil Engineers tot International Historie Civil Engineering Landmark verklaard.
                                                                                                                                                    17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>18</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Deel II
De ontwikkelingsgang van de dienst tussen 1945 en 1980
 §1         Hervatting van het werk na 1945
 De Rijkswaterstaatsdienst stond na de beëindiging van de oor-       die daaruit voortvloeiden voor de Rijkswaterstaat zou veel te
 logstoestand en van de Duitse bezetting van ons land voor een uit-  schrijven zijn als achtergrond voor hetgeen in dit deel II over de or-
 zonderlijke en zware taak, waar hij qua personeelssterkte en qua    ganisatie van de dienst wordt vermeld.
 ervaring niet direct goed voor was toegerust.                       Volstaan moet hier echter worden met het noemen en van een kor-
 Wat die ervaring betreft moet niet vergeten worden dat er na de     te toelichting voorzien van enkele kenmerkende punten in die ont-
 wederopbouwactiviteiten sinds mei 1940 (vooral het herstel van de   wikkelingen na W.O. II:
 vernielde bruggen) en zeker na de bouwstop van juli 1942 weinig          het herstel van de economie en de groei van de wereldhandel;
 meer mogelijk was geweest dan zeer summier onderhoudswerk;               daarmede samenhangend de groei van de zee- en binnenvaart
 de technische ontwikkeling op waterstaatsgebied had in de oor-           en de zeehavenontwikkeling;
 logsjaren practisch stilgestaan.                                         de groei van het goederenvervoer over de weg en de toename
Anderzijds was overal in het land en zeker ook bij de Rijkswa-            van de individuele mobiliteit door de personenauto;
 terstaatsdienst de sterke wil aanwezig om de door oorlogsgeweld          de groei van de bevolking en de prognoses van de verdere toe-
 en Duitse vernielingen ontwrichte infrastructuur weer snel in goe-       name;
 de staat te brengen en zo mogelijk beter te laten functioneren dan       de groeiende aandacht voor een goed gefundeerde planologie
voorheen.                                                                 voor Nederland;
 Hoe de waterstaatszaken er in mei 1945 voorstonden, is in beknop-   - de ontwikkeling in de sociale en maatschappelijke verhoudin-
te vorm vastgelegd in het Verslag Openbare Werken van de Wa-              gen;
terstaat 1944 en 1945.                                               - de ontwikkeling van de internationale contacten en van de Eu-
 Materiaal en materieel voor het herstel van de vele vernielde wer-       ropese en wereldwijde organisaties;
 ken en installaties waren niet of nauwelijks voorhanden. Om op zo   - de nieuwe mogelijkheden op wetenschappelijk en technisch
 kort mogelijke termijn soelaas te bieden moest op veel plaatsen          gebied.
worden besloten tot provisorisch herstel met gebruikmaking van
wat nog restte en wat de eerste tijd van geallieerde zijde beschik-   Op deze opsomming mogen enkele algemene opmerkingen vol-
baar werd gesteld. Dit vereiste een onconventionele aanpak en         gen, waarbij is afgezien van een poging om de ontwikkelingen op
veel improvisatievermogen. Velen van de waterstaatstechnici           de verschillende gebieden in een gezamenlijk tijdschema onder te
wisten zich daar snel op in te stellen en zo althans enige verbete-   brengen. Wel kan men de na-oorlogse jaren globaal indelen in en-
 ring in de deplorabele situatie te brengen. Er mag gerust gezegd     kele tijdvakken, die overigens niet scherp begrensd zijn maar gelei-
worden dat de dienst zich met veel elan heeft ingezet en goede re-    delijk in elkaar overgaan.1)
sultaten heeft bereikt.                                               a. De wederopbouwperiode. Het herstel van de zware oorlogs-
 Improvisatie en praktische aanpak waren in het bijzonder ook in          schade was rond 1950 reeds voltooid, terwijl inmiddels Neder-
Zeeland van belang, waar een heel ongewoon karwei viel te klaren:         land duidelijk bezig was te veranderen van een land dat voorna-
de droogmaking van het eiland Walcheren, dat bij de geallieerde           melijk was georiënteerd op landbouw, handel en transport
opmars langs de Noordzeekust grotendeels overstroomd was na               (scheepvaart) naar een meer geïndustrialiseerde samenleving.
het bombarderen van de zeewering.                                         In 1950 beliep de industriële productie al anderhalf maal die
 Hier stond de Rijkswaterstaat voor de noodzaak een „special task-        van 1938. In samenhang daarmee groeiden verkeer en vervoer
force" in te zetten, waarvoor het personeel uit verschillende direc-      zeer snel, waarbij te bedenken valt dat in 1950 nog niet meer
ties in het land werd bijeengebracht.1) Deze Dienst Droogmaking           dan 100 km autosnelweg ter beschikking stond.
Walcheren heeft met grote bekwaamheid en inzet gewerkt; op 6 fe-      b. Een tweede periode is gekenmerkt door een sterke economi-
bruari 1946 was Walcheren, gemeten aan de toenmalige eisen,               sche groei, gestimuleerd door de opbloei van de wereldhandel.
weer veilig en in april van dat jaar was het gehele eiland weer           Het was de periode van full employment en toenemende wel-
droog.                                                                    vaart, van een snel groeiend bezit en gebruik van de perso-
Intussen was ook elders het werk voor het vrijmaken van de vaar-          nenauto.2)
wegen en het herstel van verbindingen en kunstwerken op gang         c. Rond 1970 deden zich meeren meer de spanningen voelen, die
gekomen, maar ook de nieuwe werken kondigden zich reeds aan.              door deze ontwikkelingen waren ontstaan. De verontreiniging
                                                                          van water en lucht door de industrie en het autoverkeer ging
Na 1945 zou het werk van de Rijkswaterstaat zich niet volgens het
oude vooroorlogse patroon voortzetten. Over de na-oorlogse ont-
wikkeling van de Nederlandse samenleving en de consequenties          1) De nu volgende indeling en karakteristering zijn ontleend aan het artikel
                                                                      van drs. J. Kars: Maatschappelijke ontwikkelingen en Rijkswaterstaat (Econ.
                                                                      Stat. Berichten van 12-10-83, blz. 911-913).
                                                                     2) Onder invloed daarvan trad tussen 1963 en 1973 zelfs een absolute daling
1) Zie ook deel I, § 7.                                              op in het aantal reizigerskilometers van het openbaar vervoer.
                                                                                                                                               19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>      sterke weerstanden oproepen. De door te eenzijdige economi-           ook terugvinden in de jaarlijks uitgebrachte Macro-economische
      sche overwegingen en consumptieve welvaartsverlangens be-             Verkenningen van het Centraal Plan Bureau van die tijd.
      paalde groei kon niet in hetzelfde tempo doorgaan. Men kan             Een en ander had uiteraard grote invloed op de planning van de
      spreken van een periode van selectieve groei.                         door de Rijkswaterstaat te verzorgen infrastructuur.
      Als voorbeeld van de opkomende moeilijkheden kan, voor wat            Reeds vóór de zestiger jaren was de toename van het autoverkeer
      betreft de Waterstaat, worden genoemd, dat de aantasting van          spectaculair geworden (bijlage 3a); na 1955 werden de desbetref-
      de woonomgeving en van natuurgebieden door de verdere aan-            fende prognoses telkens weer door de werkelijkheid overtroffen.
      leg van autowegen met de daarmee gepaard gaande vervuiling            Steeds luider werd gevraagd om een snelle modernisering van het
      en geluidshinder tot meer bezwaren en tot verzet begon te lei-        wegennet. Dit had zijn weerslag op de Rijkswegenplannen, die
      den.                                                                  uiterlijk om de tien jaar moesten worden herzien. Van de reeks
      In politiek opzicht kwam een en ander tot uiting in vermindering      plannen zijn die van 19271), 1938, 1948, 1958, 1968 en het ontwerp
     van de begrotingsposten voor overheidsinvesteringen voor in-           Rijkswegenplan 1982 opgenomen in bijlage 2. Verschilde het Rijks-
      frastructuur, maar toch kwamen in de periode 1970-1975 nog            wegenplan 1948 nog weinig van het vooroorlogse van 1938, het
      600 km autosnelweg gereed,                                            plan van 1958 liet een aantal uitbreidingen en verdichtingen van
d. Geleidelijk aan kwam ons land, evenals een groot deel van de             het wegennet zien, geënt op de snelle toename van het autover-
     wereld, terecht in een periode van stagnatie en van een sterke         keer en de vele stadsuitbreidingen. Het plan van 1968 toonde
     teruggang van de werkgelegenheid. De welvaartssfeer met ho-            evenwel een sterk gewijzigd beeld, eensdeels soberder, omdat een
      ge consumptieve uitgaven in de particuliere én in de overheids-       aantal wegen niet meer werd beschouwd als schakels in een net
     sector begon verleden tijd te worden. Weliswaar werd steeds            van wegen van landelijk belang; anderdeels viel een sterk accent
      meer het belang ingezien van investeringen door overheid en           op de ring- of ruitwegen om de steden en op de wegendichtheid in
      bedrijfsleven voor nieuwe infrastructuur en vernieuwing, maar         de Randstad. Van 1950 tot 1970 kon 800 km autosnelweg aan het
     een tekort aan financiële ruimte daarvoor drong tot een voor-          hoofdwegennet worden toegevoegd, mede dankzij de financiering
     zichtig, terughoudend beleid. Rond 1980 werd de noodzaak van           via het Rijkswegenfonds (1966).
     beperkingen in de overheidssfeer steeds duidelijker. Aan bezui-
     nigingen kon ook het waterstaatsbudget, dat sedert W.O. II ge-         In het plan 1938 waren de Afsluitdijk en de Wieringermeerpolder
     kenmerkt werd door grote investeringen, niet ontkomen.                 als nieuwe belangrijke structuurelementen verschenen, in 1958
                                                                            gingen ook de andere IJsselmeerpolders in het plan een rol spelen
Tegen de achtergrond van de hierboven zeer summier geschetste               en in 1968 kwam ook de ontsluiting van Zuidwest-Nederland door
ontwikkeling dient - eveneens nog in het kort - wat meer verband            de uitvoering van het Deltaplan in het wegenplan tot uiting.
gelegd te worden met de activiteiten op het gebied van de wa-               De ontwikkeling van het hoofdwegennet leidde tot de bouw van
terstaat en de planologie.                                                  een niet gering aantal tunnels en grote bruggen in de autosnelwe-
 Nederland telde in 1945 9,3 min inwoners. Dit aantal nam in de na-         gen, terwijl de zorg voor verkeersveilige oplossingen de bouw van
 oorlogse jaren snel toe (bijlage 3a). Berekeningen van het C.B.S. in       kruisingsvrije aansluitingen met talrijke viaducten nodig maakte.
 1965, toen het bevolkingsaantal was gestegen tot 12,4 min, kwa-            Een bijzonder element in de wegen-infrastructuur werd gevormd
 men uit op 21 min inwoners in het jaar 2000. In 1967 werd in de            door de luchthaven Schiphol met het sterk toenemende luchtver-
 Tweede Nota over de ruimtelijke ordening in Nederland als uit-             voer (bijlage 3f).
 gangspunt voor het ruimtelijk beleid aangehouden 20 min inwoners           Nadere studies, mede ten behoeve van de Derde nota over de
 in 2000.1) Bij dat grote aantal diende de spreiding van de bevolking       ruimtelijke ordening hielden rekening met een lagere bevol-
 over het land grote aandacht te krijgen en een te zware concentra-         kingsprognose, met de economische ontwikkelingen en o.m. nu
 tie in het westen te worden voorkomen. Hierdoor is het spreidings-         ook met de negatieve invloeden van wegenaanleg en autoverkeer
 beleid ontstaan (bekend geworden onder de term: gebundelde de-             op landschap en milieu. Daaruit ontstond het structuurschema
 concentratie). De regering beoogde daarmee de ongelijkmatigheid            Verkeer en Vervoer 1977, bedoeld als basis voor de lange-
 in de verdeling van de bevolking over het land te verminderen ter          termijnplanning.2)
 verlichting van de druk op de reeds sterk verstedelijkte westelijke
                                                                            Het zeehavenverkeer, dat in de oorlogsjaren practisch tot nul was
 en zuidelijke landsdelen. In dat beleid zouden West (de Randstad)
                                                                            gereduceerd, kwam na de oorlog weer snel op gang, hetgeen me-
 en Zuid nog groeien van 8,3 min tot 11,5 min inwoners (zonder
                                                                            de mogelijk was geworden door het snelle herstel van de enorme
 spreidingsbeleid zou dit tot 13,25 min kunnen oplopen) en Oost van
                                                                            oorlogsschade in de havens en door de onmiddellijk daarop ge-
 2,2 tot 4.25 min (i.p.v. tot 4 min) Tegelijkertijd werd beoogd het ka-
                                                                            volgde vernieuwing en uitbreiding van de havenoutillage (bijlage
 rakter van het Nederlandse landschap zoveel mogelijk te ontzien
                                                                            3b). De spectaculaire ontwikkeling van Rotterdam als oliehaven en
 en daartoe de toename van de bebouwing en van grote infrastruc-
                                                                            de daarmee gepaard gegane vergroting van de tankschepen had-
 turele elementen zo te leiden dat landbouw-en natuurgebieden zo-
                                                                            den verstrekkende gevolgen voor de infrastructuur van het Euro-
 veel mogelijk behouden zouden blijven.
                                                                            poortgebied (havenbekkens, verdieping Nieuwe Waterweg, nieuwe
  De hoge prognose van de bevolkingstoename en het daarop af-               havenmond Hoek van Holland, landinwaartse weg-, rail- en water-
 gestemde regeringsbeleid hadden natuurlijk een sterke invloed op           verbindingen). De overslag van stukgoed en massagoederen (an-
 tal van sectoren van overheidsactiviteit, zoals bv. het beleid met         dere als olie) bleef niet achter, terwijl in latere jaren het container-
 betrekking tot de (regionale) industriële ontwikkeling, beschreven         vervoer een belangrijke plaats ging innemen (aanvoer in 1980 in
 in een reeks Industrialisatienota's van het ministerie van Economi-        Rotterdam 703.000 stuks, in Amsterdam 26.000 stuks; bijlage 3c)
 sche Zaken. De hoog gestelde toekomstverwachtingen kan men
                                                                             1) Zie deel I, § 4 .
1) Dat uitgangspunt moest al spoedig worden bijgesteld, nl. tot ± 15 min.
Terwijl daarmede bij de beleidsbepalingen reeds rond 1970 rekening werd      2) Het ontwerp voor het Rijkswegenplan 1978 werd daardoor achterhaald.
gehouden, werd de verlaagde prognose in de Oriënteringsnota ruimtelijke     Het structuurplan doorliep de tijdrovende procedure van een „planologische
ordening (deel I van de Derde Nota R.0.1974) als herzien uitgangspunt vast- kernbeslissing", waarna uiteindelijk het ontwerp-Rijkswegenplan 1982 tot
gelegd.                                                                     stand kwam (bijlage 2f).
20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre> rW-.                                                                                       «jjr?*»-
          S--.V                                            «     ^    * * :       •--•«.
                                 ".-<&*
                                                                                r
                                                                      ..    » -                * • • . . * \ - - — - -
                                                                         1
                                                                            Ai--'
                                                                                                                       V
                                                                                                                                            " f     " j - -
              -   « - * - i -
                                                                                          -   *?
                                                                  &      ^                    **^lir*.
                              ,v-«t«                                                                                           "a*\     *v
                                                                                                                              •ft  ^ft'-^       ..-
 Een opname van de 1e en 2e Petroleumhaven met industrieterreinen bij Pernis. De spectaculaire ontwikkeling van Rotterdam als oliehaven vormde met
 de daarmee gepaard gaande bloei van de petrochemische industrie een van de motoren die de stormachtige economische ontwikkeling van Neder-
 land na de Korea-crisis mogelijk maakte.
Ook Umuiden en Scheveningen kregen nieuwe, veel ruimere ha-                           Door verruiming van het in 1952 gereed gekomen Amsterdam-
ventoegangen.                                                                         Rijnkanaal werd ook Amsterdam bereikbaar gemaakt voor de duw-
Bijlage 3b geeft het aantal zeeschepen weer, binnengekomen in de                     vaart (1981). Ook elders in het land werkte de groei van de binnen-
Nederlandse zeehavens, bijlage 3d het aantal actief aan het ver-                     vaart door (Fries-Groningse kanalen, verbetering van de Maasrou-
voer deelnemende binnenschepen (waaruit ook blijkt de invloed                        te).
van saneringsmaatregelen op de samenstelling van de vloot
Het grensoverschrijdend vervoer op de Rijn bij Lobith is op bijlage                  De na-oorlogse ontwikkeling van de chemische industrie (ten dele
3e weergegeven.                                                                      in samenhang met de snelle toename van de aardolie-raffinage in
De vaarverbinding van Antwerpen met Rotterdam en de Rijn werd                       het Europoortgebied) en van de voedingsmiddelenindustrie (vooral
van zoveel belang dat daarvoor een moderne vaarweg tot stand                         in het Noorden des lands) deed meer en meer de noodzaak zien
kwam, terwijl aan de Belgische verlangens ook werd tegemoet ge-                     van een doeltreffende bestrijding van de reeds te ver voortge-
komen door een grootscheepse verruiming van het Kanaal van                          schreden verontreiniging van de oppervlaktewateren. Die bestrij-
Terneuzen ten behoeve van de verbinding van de tweede Belgi-                        ding kon beter worden aangepakt door de totstandkoming van de
sche havenstad Gent met de Westerschelde en met de Rijn.                            Wet Waterverontreiniging van 1958. Op dit gebied was het accent
Op de grote routes voor de binnenvaart ging zich naar Amerikaans                    reeds verlegd van het gebruik van het oppervlaktewater als middel
voorbeeld de duwvaart ontwikkelen, terwijl de sleepvaart inmiddels                  tot zelfreiniging en afvoer van vuil afvalwater naar het weer gezond
reeds voor een groot deel vervangen was door zelfvarende sche-                      maken van de wateren ten gunste van het gebruik voor landbouw,
pen.                                                                                drinkwatervoorziening, visstand en recreatie. Ook het gebruik van
                                                                                                                                                            21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre> water als koelwater voor electriciteitscentrales en industrie werd   Hoewel over hetgeen na de oorlog is voorbereid en gerealiseerd op
 een aspect van het beleid, dat overigens sterk bemoeilijkt werd     waterstaats- en planologisch gebied een zeer uitgebreide litera-
 door de toenemende vervuiling en verzilting in de stroomgebieden    tuuropgave mogelijk zou zijn, kan hier slechts verwezen worden
 van Rijn, Maas en Schelde.                                           naar de jaarlijkse Begrotingen van het ministerie van Verkeer en
 Meer inzicht in het veelzijdige belang van gezond oppervlaktewa-    Waterstaat met de bijbehorende stukken van de parlementaire be-
 ter ging gepaard met vorderingen op het gebied van procesbeheer-     handeling, de Verslagen Openbare Werken, de jaaroverzichten
 sing in de industrie en van de technologie van de zuivering van af- van de Rijkswaterstaat1), de Nota's I, II en III over de ruimtelijke or-
valwater en met meer aandacht voor de economische aspecten           dening van Nederland en de jaarverslagen van de Rijksplanologi-
 van het vraagstuk.                                                   sche Dienst.
                                                                      De ongekend snelle ontwikkelingen maakten het op zichzelf reeds
 Op het gebied van land- en tuinbouw werd een sterk beleid gevoerd    nodig de capaciteit van de waterstaatsdienst te vergroten om
 tot opvoering van de productie en vergroting van de exportmoge-      enigszins tijdig te kunnen voldoen aan de eisen die aan de wa-
 lijkheden. Aan be- en ontwatering van het cultuurland (beheersing   terstaatsinfrastructuur werden gesteld. Bovendien werd steeds
van het grondwaterpeil en de vochttoestand) werden steeds hoge-      duidelijker dat die infrastructuur weliswaar tegemoet kon komen
 re eisen gesteld o.m. om moderne machinale bewerkingsmetho-         aan velerlei behoeften van de samenleving, maar tegelijkertijd
den te kunnen toepassen. De ontwikkelingen op het gebied van de      door o.m. de bevolkingstoename en de stadsuitbreidingen meer
 ruilverkavelingen deden hun invloed gelden op de beleidsvorming      belangen ging raken, waarvan de waarde (in geld en anderszins)
 m.b.t. de kwantitatieve waterhuishouding, waarbij het nauwe ver-    steeds nadrukkelijker naar voren werd gebracht. Een allengs gro-
 band met de kwaliteitszorg een grote rol speelde. De onttrekking    tere verwevenheid van de vele aspecten en vakgebieden waarmee
van grondwater aan de bodem voor drinkwatervoorziening, in-          de Rijkswaterstaat te maken kreeg, maakte zowel de beleidsvor-
dustrie en landbouw (beregeningsinstallaties) deed een sterker       ming als de voorbereiding van de uit te voeren werken tot een zeer
verband leggen tussen kwaliteit en kwantiteit van het grondwater     complexe zaak. Op geheel andere schaal dan vóór de oorlog werd
met die van het oppervlaktewater.                                    gaandeweg veel meer in- en extern overleg vereist en voor het be-
 In het verziltingsvraagstuk speelden de Deltawerken (afsluiting van  reiken van goed afgewogen, aanvaardbare oplossingen werd de
 Haringvliet en Volkerak) en de Rijnkanalisatie een belangrijke rol. medewerking nodig van deskundigen, afkomstig van buiten de ou-
 In een wat later stadium ging de vervuiling door de snel opkomen-   de waterstaatssfeer.
de bio-industrie zorgen baren.                                        Deze ontwikkeling ging zich vooral in de zestiger jaren aftekenen
 De kwaliteitszorg voor het water van de Noordzee, reeds vrij spoe-  en is van grote betekenis geweest voor de organisatie van de Rijks-
dig na W.O. II een aandachtspunt met het oog op vervuiling van de    waterstaat, zoals verder uit dit geschrift zal blijken.
stranden, werd rond 1970 door lozingen en dumpingen van gevaar-
lijke afvalstoffen een urgent beleidspunt in internationaal verband. §2         Het werk verandert, de dienst ook
 Buiten de door en ten behoeve van de geschetste ontwikkelingen      In deel I werd beschreven hoe de Rijkswaterstaat zich in de perio-
vereiste activiteiten van de Rijkswaterstaat, bracht de stormvloed   de 1920-1980 heeft ontwikkeld, althans voor wat de grote onderde-
van 1 februari 1953 een ongekend grote hoeveelheid werkzaamhe-       len van de buitendienst betreft: directies, diensten en districten.
 den voor de dienst met zich mede: de afsluiting van de getijdewate- Het is het beeld van een oude, maar steeds in beweging zijnde gro-
 ren volgens het Deltaplan, de afsluiting van de Lauwerszee en de    te Rijksdienst, die voor een verantwoorde vervulling van zijn taken
 kust- en dijkverzwaring ter versterking van de gehele Nederlandse   gebruik maakt van de stand van de techniek en die aan de ontwik-
zeewering: een reeks van grote waterbouwkundige werken met de        keling daarvan zelf ook bijdraagt dankzij de aard van de uit te voe-
daarvoor nodige, zeer uitgebreide technische en wetenschappelij-     ren projecten en de bekwaamheid van zijn medewerkers.
 ke voorbereiding en met alle uit die werken voortvloeiende voorzie- De ontwikkeling van de techniek noopte tot specialisatie zowel bij
ningen. Met name voor het zuid-westelijke eilandengebied schiep      de droge als bij de natte waterstaat, waardoor naast de regionale
het Deltaplan een geheel nieuw patroon van ontwikkelingsmoge-        diensten (in elke provincie een directie) en de rivierendiensten een
 lijkheden, dat ook van de waterstaatskant veel zorg nodig had.      aantal specialistische diensten (bouwdiensten en technisch-
 In het kader van dit geschrift moet een nadere uitwerking van het   wetenschappelijke diensten) in de structuur van de Rijkswa-
schetsmatige overzicht achterwege blijven, evenals een vollediger    terstaat werden opgenomen.
opsomming van werkzaamheden en uitgevoerde projecten. Be-
langrijk is, dat de Rijkswaterstaat van 1945 af onder grote druk     Bijlage 4 toont de indeling van de Rijkswaterstaatsdienst in de ja-
heeft gestaan om aan de behoeften van de Nederlandse samenle-        ren 1920, 1940 en 1980, waaruit het grote verschil, dat in de
ving te voldoen. Kernpunten voor de inzet van de dienst zijn vooral  laatste 40 jaar in de inrichting van de dienst is ontstaan, duidelijk
geweest:                                                             aan de dag treedt. Waren er in 1920 9 regionale diensten en de Al-
 1. herstel van oorlogsschade, droogmaking van Walcheren;            gemeene Dienst, in 1940 waren er 11 regionale diensten, 3 bouw-
2. herstel stormvloedschade van februari 1953;                       diensten ( + 3 districten) en 2 specialistische diensten. In 1980 zijn
3. uitvoering Deltawerken;                                           die aantallen resp. 15, 4 en 5.
4. uitbreiding en modernisering infrastructuur: autosnelwegen-       De bijlage laat niet zien, dat er zich in de loop der jaren nog een an-
      net, vaarwegen en havenmonden;                                 dere ontwikkeling heeft voorgedaan. Gezien de taak die de Rijks-
5. verbetering van de waterhuishouding;                              waterstaat vanouds had te vervullen, berustte de leiding van de
6. bestrijding van de waterverontreiniging;                          dienst, zowel bij de Directie van de Waterstaat als in de directies
7. voortzetting van de inpolderingen in het IJsselmeer;              en arrondissementen steeds bij civiel-ingenieurs. Ook de dienst-
8. intensivering van de bestuurlijke werkzaamheden in samen-         kringhoofden en het overige technische personeel hadden bijna
      hang met de voorgaande punten.
De Rijkswaterstaat is voluit in de na-oorlogse ontwikkeling van het
ruimtelijk beleid betrokken geweest en heeft aan de realisering er-
                                                                     1) Het jaaroverzicht is de interne waterstaatspubhcatie, die elk jaar werd ge-
van zijn bijdrage geleverd met de planning en uitvoering van de      voegd bij de aan alle personeelsleden uitgereikte Nieuwjaarsrede van de
modernisering van de infrastructuur.                                 directeur-generaal
22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                                                                         Si
                                                                              \
                                                                                                                   '^•^tó^js
                                                                                       i
^rm%**&
 (Binnen)scheepvaart op de Waal medio 1935 en zo'n 40 jaar later: de vierbaksduwvaart en de zelfvarende motorschepen bepalen het beeld. De sleepvaart
 Is geheel verdwenen.
                                                                                                                                                  23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>  uitsluitend een weg- en waterbouwkundige opleiding. Wel bestond           onderwerpen aan de orde geweest met betrekking tot het functio-
  er ter Generale Directie een nauwe samenwerking met een aantal            neren van de dienst, die de gemoederen méér hebben beziggehou-
Juristen, op enkelen na allen ingedeeld bij de afdeling Waterstaats-        den dan het specialisatievraagstuk.
  recht, die als enige academici van een andere discipline dan de           Binnen de dienst werden altijd wel kritische geluiden gehoord,
  Delftse civiel-ingenieurs bij de Rijkswaterstaat werkzaam waren.          vooral over een niet behoorlijk doelmatig functioneren en een on-
  Geleidelijk groeide echter de behoefte om ook academici uit ande-         voldoende personeelsbezetting. Maar ook buiten de dienst was er
  re vakgebieden in de dienst op te nemen. Begonnen met een eco-            kritiek. Het waren met name de ministeries van Binnenlandse Za-
  noom bij de Directie van de Waterstaat (in 1954), breidde het aan-        ken (BIZA) en van Financiën, die met argusogen keken naar de ont-
 tal disciplines zich uit in samenhang met de evolutie van de wa-           wikkeling van het personeelsbestand van de Rijkswaterstaat en de
 terstaatstaak en de daarbij nodige contacten met velerlei instan-          financiële gevolgen daarvan en die daarom de vraag naar de effi-
 ties. Er was dus sprake van specialisatie zowel binnen het vakge-          ciency en het doelmatig functioneren van de organisatie stelden.
  bied van de weg- en waterbouwkunde als op gebieden daarbuiten             Die vraag kwam al heel spoedig na het einde van W.O. II in 1945,
  en van het aantrekken en integreren in de Rijkswaterstaatsorgani-         toen het herstel van de enorme oorlogsschade en het inhalen van
  satie van deskundigen uit andere disciplines.                             het in de oorlogsjaren achterwege gebleven onderhoud tot snelle
  Bij die ontwikkeling is steeds weer de vraag aan de orde geweest,         uitbreiding van het personeelsbestand noopten.
 of het specialisme, dat de Rijkswaterstaat nodig achtte voor een           Nu had zich in de oorlogstijd reeds afgetekend dat men zeer kri-
 goede, moderne behandeling van zaken, binnen de dienst een                 tisch zou staan tegenover een op vooroorlogse voet hervatten van
  plaats zou moeten krijgen of dat de dienst zich op een geschikte          het werk door de destijds bestaande instellingen in de Nederlandse
  manier van externe adviezen zou kunnen voorzien. In een aantal            samenleving onder dezelfde verhoudingen als vóór de oorlog. Men
 gevallen bestond de verwachting dat er een permanente en groei-            wilde niet in de oude voetsporen treden, maar riep om vernieuwing
  ende taak aan de orde was en er behoefte zou zijn aan een op het          en gezondmaking van scheefgegroeide delen van de maatschap-
 waterstaatsbeleid gerichte technisch-wetenschappelijke ontwikke-           pij.
  ling. De overweging dat de verschillende dienstonderdelen een ge-         Vermoedelijk heeft deze tendens ook - op zichzelf terecht! - zijn in-
  makkelijke toegang zouden moeten hebben tot, en een vlotte sa-            vloed doen gelden, toen BIZA bij Financiën de vraag opwierp of
  menwerking zouden moeten bewerkstelligen met de specialisten,             een organisatie-onderzoek bij de Rijkswaterstaat niet wenselijk
 deed enkele malen de voorkeur geven aan vorming van een eigen              zou zijn. De directe aanleiding tot die vraag was het feit dat de mi-
 specialistische dienst. De praktijk heeft wel bewezen dat de aldus         nister van Verkeer en Waterstaat op 18 april 1947 bij brief DW612,
 ontstane diensten zich goed hebben ontwikkeld en belangrijke bij-          afd. P, het oordeel van Financiën had gevraagd over een zodanige
 dragen hebben geleverd en nog leveren aan de werkzaamheden                 wijziging van het Organiek Besluit (het K.B. van 6 oktober 1932) dat
 van de Rijkswaterstaat.1)                                                  het aantal ambtenaren in vaste dienst van de Rijkswaterstaat ver-
 Tegenstanders van specialisatie bedienden zich dikwijls van het            groot zou kunnen worden, hetgeen met het oog op het komende
 gezegde: meer specialisatie leidt tot meer centralisatie. Met dat          werkpakket hard nodig zou zijn.1)
  laatste woord stond dan het beeld voor ogen van een van boven af          Bijna een jaar later, op 3 maart 1948, richtte de minister van Ver-
 straf gedirigeerde dienst met weinig vrijheid van handelen en met          keer en Waterstaat zich (bij brief onder La.OI, afd. P) tot de mi-
 geringe mogelijkheid tot het ontplooien van initiatief bij de buiten-      nister van Financiën met het voorstel aan een extern organisatie-
 diensten en hun onderdelen. Bedoeld gezegde, of woorden van ge-            bureau opdracht te geven voor een onderzoek van de Rijkswa-
 lijke strekking, hebben ook wel in de Vergadering van Hoofd-               terstaatsorganisatie, waarbij dan begonnen zou worden met een
 ingenieurs-Directeuren geklonken, in welke kring men terecht de            onderzoek bij de administraties van de directies en arrondisse-
 voordelen van een gedecentraliseerd werkende dienst wilde be-              menten.
 houden. Mijns inziens heeft de Rijkswaterstaat binnen de marges            Financiën droeg het onderzoek op aan het Bureau Bosboom en
 van organisatorische mogelijkheden, over het geheel genomen,               Hegener, dat op 5 januari 1949 zijn rapport indiende onder de titel:
 een passende, redelijk soepele en doelmatige structuur gevonden.           Rapport betreffende de analyse van het doel van de dienst van de
                                                                            Rijkswaterstaat en voorstellen tot de meest rationele organisatie
 Kort weergegeven zijn in de jaren na W.0.11 de volgende aspecten           van de onderdelen van deze dienst.
 kenmerkend voor de veranderingen in de dienst:                              Dit rapport is uitgebracht aan de minister van Financiën. Pas bijna
      snelle toename van de werkzaamheden, van het beschikbare              drie jaar later, nl. op 11 oktober 1951, ontdekte men op dat depar-
      budget en van de personeelsbezetting:                                 tement dat het rapport nog nooit naar de Rijkswaterstaat was ge-
      noodzaak tot een verdere specialisatie in de dienst en tot het        zonden „wegens een intern misverstand op het Departement van
      opnemen van verscheidene nieuwe disciplines;                          Financiën".
      aanpassing van de inrichting van de dienst aan de veran-              Kort na ontvangst van het rapport, op 15 oktober 1951, maar
      der(en)de omstandigheden en aan moderne organisatorische              hoogstwaarschijnlijk wel al eerder voorbereid, stelde de directeur-
      eisen.                                                                generaal (ir. A.G. Maris, die op 1 maart 1951 ir. W.J.H. Harmsen
 In de hiernavolgende paragrafen wordt de gang van zaken over               was opgevolgd) een interne „Commissie van advies betreffende
 een periode van enkele decennia nader uiteengezet.                         een doelmatige organisatie en formatie van de dienstonderdelen
                                                                            van de Rijkswaterstaat" in. Voorzitter werd de hoofdingenieur-
 §3         Het eerste organisatie-onderzoek                                directeur jhr. ir. A.G. Beelaerts van Blokland.2)
                                                                            Verder zond de directeur-generaal het rapport op 2 november
 Hoewel de kwestie van het al of niet binnen de dienst ontwikkelen          1951 om advies aan de Vergadering van Hoofdingenieurs-
van specialismen dikwijls een belangrijk element is geweest in de
organisatieproblematiek van de Rijkswaterstaat, zijn er ook steeds
                                                                           1) Het overleg over deze kwestie leidde tot het K.B. van 7 december 1948.
                                                                           Zie deel I, § 9.
 1) Gewezen mag ook worden op de bijdragen, die Rijkswaterstaatsambtena-
 ren mede dankzij de binnen de dienst aanwezige speciale deskundigheden    2) Anders dan de naam doet verwachten, beperkte het werk van de Commis-
hebben kunnen leveren aan niet-Rijkswaterstaatsprojecten in Nederland en   sie zich tot het geven van taakomschrijvingen bij personeelsvoorstellen, die
aan vele buitenlandse studies en projecten in het kader van de Nederlandse ter beoordeling aan BIZA werden voorgelegd. De Commissie werd op 21 juli
ontwikkelingshulp en consultancy.                                          1965 opgeheven.
24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Directeuren, die daaraan drie vergaderingen wijdde1) en op 4 april
1952 advies uitbracht.
De arrondissementsingenieurs hebben nauwelijks tijd gekregen
om hun oordeel over het rapport aan hun hoofdingenieur-directeur
uit te brengen.
De adviseurs van Bosboom en Hegener waren in hun rapport re-
gelrecht afgestevend op een functionele organisatie, schematisch
weergegeven op bijlage 5.
Zij hebben in de waterstaatstaak drie hoofdtaken onderscheiden:
a. nieuwe werken;
b. beheer van werken;
c. bestuur
Als hoofdbezwaren van de bestaande organisatie zagen zij:
a. vermenging van taken,
b. doublures, vooral in de administratie, zijn onvermijdelijk;      De verkeersveiligheid kreeg met het toenemen van de verkeersintensi-
c. kwalitatief slechte vervulling van de personeelsfunctie;         teit steeds meer nadruk. Rond de jaren zeventig waren de belang-
d. de begrenzing van de ambtsgebieden strookt niet met de eisen     rijkste routes van geleiderails voorzien.
     die de functies stellen.
De adviseurs achtten tenslotte noodzakelijk:
a. een diepgaand structuuronderzoek;
b. het doen van voorstellen voor een gewijzigde organisatie,        §4       Initiatief in de Vereniging van Ingenieurs
     waarbij aandacht voor een centrale planning, een goede begro-           van de Rijkswaterstaat
     tingsvorm en een eenvoudig bedrijfsbeheer, personeelsbeheer
     en personeelszorg, administratie, archiefbeheer en decentrali-  In afwachting van wat er nu verder zou gebeuren, kwam ook de
     satie van verantwoordelijkheden;                               Vereniging van Ingenieurs van de Rijkswaterstaat in het geweer. In
c. proefsgewijze toepassing van de voorstellen.                     de algemene vergadering van de vereniging van 8 september 1953
Als slotopmerking stelden de adviseurs dat zij „een grote vereen-   in Haarlem kwam een voorstel van ir. H. ten Bokkel Huinink tot re-
voudiging van het waterstaatsbeheer in ons land mogelijk achtten,   organisatie van de dienst ter tafel. In de volgende jaarvergadering,
indien een meer omlijnde taakverdeling tussen de Rijkswaterstaat    op 9 september 1954 in Zwolle, stelde de vereniging een commis-
en de Provinciale Waterstaat tot stand zou kunnen komen".           sie in ter bestudering van het voorstel.1)
De HID-vergadering (voorzitter was toen ir. L.J.A. Bergansius)       Nu werd ir. Ten Bokkel Huinink in zijn functie bij de directie Brug-
bleek ernstige kritiek op het advies te hebben en kon zich met na-  gen o.m. geconfronteerd met het feit, dat de moderne grote vaste
me niet vinden in de voorgestelde functionele opzet van de dienst.  en beweegbare bruggen gespecialiseerd onderhoud nodig hadden,
De adviseurs hadden onvoldoende begrepen van de aard van de         waarop de beheersdiensten (i.c. de dienstkringen van de arrondis-
bestuurlijke taken van de Rijkswaterstaat en van het gewicht daar-  sementen) niet waren ingesteld. Zijn overwegingen over deze
van in het totaal van de waterstaatsactiviteiten. De vergadering    kwestie en het onderkennen van de niet altijd vlekkeloze samen-
stelde: ,,De bestuurstaak van de Rijkswaterstaat moet in hoofd-     werking tussen de directie Bruggen en de regionale diensten met
zaak de basis blijven, waarop de organisatie van de dienst is ge-   hun onderdelen leidden hem tot het voorstel voor een ingrijpende
grond".Wél waardering had de vergadering voor het idee van een      verandering van de dienst. Zijn opzet was als volgt:
„centrale planning".                                                     centraal: de Directie van de Waterstaat (zoals die toentertijd
Na het overwegend afwijzende standpunt inzake het advies kwam            was ingedeeld) met daaraan toegevoegd gecentraliseerd wer-
de HID-vergadering tot de opmerking dat ook zij de bestaande in-         kende specialistische diensten (directie Bruggen en andere);
richting van de dienst niet in alle opzichten bevredigend achtte.        gedecentraliseerd: 11 directies, die dan eik op zichzelf een ge-
Men vond (het is dan april 1952) dat de taak van de dienst vooral        centraliseerde dienst zouden vormen, d.w.z. zonder in de pro-
sinds de laatste wereldoorlog veel groter en zwaarder was gewor-         vincie verspreid werkende arrondissementen.
den. De personeelsbezetting was daarbij zeer ver achtergebleven,
waardoor de dienst in het algemeen sterk overbelast was geraakt      Elke regionale directie, o.l.v. een hoofdingenieur-directeur, zou
met werk. Men achtte de toestand over het geheel zó zorgelijk, dat  een sterke technische en administratieve staf moeten krijgen, w.o.
verstrekkende maatregelen nodig en urgent waren. Men meende         ook gespecialiseerde ingenieurs. Daardoor zou zulk een nieuwe di-
dat de bestaande organisatievorm in hoofdlijnen gehandhaafd          rectie meer nieuwe werken voor haar rekening kunnen nemen dan
diende te blijven, doch dat uitbreiding van het personeel nodig zou tot dusver en capabel zijn voor een vruchtbaar samenspel met de
zijn en dat het werk in sommige gevallen kon worden verlicht bv.    centrale specialistische diensten.
door meer delegatie van bevoegdheden, door vereenvoudiging in        De meerderheid van de commissie had grote bezwaren tegen deze
administratieve behandeling en dergelijke.                          opzet. Men erkende wel dat de behandeling van de vraagstukken
Een onderzoek naar de moeilijkheden en de mogelijkheden ter
oplossing daarvan, achtte de vergadering dringend gewenst. Zij
dacht daartoe aan onderzoek door een commissie van personen,
                                                                     1) -    De commissie noemde zich blijkens haar rapport: „Commissie inza-
die volkomen met de taak en de werking van de dienst op de hoog-             ke de wenselijkheid van reorganisatie van de dienst van de Rijkswa-
te waren, versterkt door een efficiency-expert.                              terstaat".
                                                                             De commissie bestond uit de irs. André de la Porte, Ten Bokkel Hui-
Enkele passages uit de brief van de HID-vergadering zijn opgeno-             nink, Van de Kerk, Spruyt en Wever.
                                                                             Vermeldenswaard is, dat bij de discussie ir. Fabiusde in 1925(1) ge-
men in bijlage 6.                                                            houden vergadering van de vereniging memoreerde. Het bestuur,
                                                                             dat vóór opheffing van de arrondissementen was, is toen afgetre-
 1) Op 22 november 1951, 17 februari en 20 maart 1952.                       den. Vooral de jongere leden waren tegen opheffing.
                                                                                                                                              25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>van nationaal en ook internationaal karakter een zekere aanpas-         Deze groep waterstaatsfunctionarissen kwam voor het eerst als
sing van de staf van de directeur-generaal nodig maakten, maar          onofficieel orgaan in de dienst bijeen op 24 november 1927.^ Dit
men vreesde dat de gespecialiseerde diensten in die staf een te        was dus nadat de Commissie Rosenwald in 1926 haar advies had
grote invloed over de regionale diensten zouden gaan uitoefenen.        uitgebracht (zie deel I) maar het nog niet tot de benoeming van een
Indien de behandeling van de voorstellen van deze diensten zich        directeur-generaal was gekomen.
zou beperken tot een beoordeling in hoofdlijnen en een ruime dele-     Aanvankelijk schijnen de inspecteurs-generaal enig wantrouwen te
gatie aan de regionale hoofdingenieurs-directeuren zou worden           hebben gekoesterd tegen de Vergadering van Hoofdingenieurs-
gegeven, zou de staf van de directeur-generaal eerder kunnen            Directeuren, maar zij zagen toch spoedig ook een voordeel, nl. dat
worden ingekrompen dan uitgebreid en zou een vlottere gang van         zij over onderwerpen die de gehele dienst aangingen, nu uit het
zaken verwacht mogen worden.                                            nieuwe orgaan één gecombineerd advies zouden kunnen krijgen in
Men vreesde verder dat de regionale hoofdingenieur-directeur te         plaats van negen, later nog meer, los van elkaar opgestelde advie-
zwaar belast zou worden en vond de opheffing van de arrondisse-        zen.
menten „een stap terug, waartegen in het dienstbelang niet ge-          Drie jaar later, bij het optreden van de eerste directeur-generaal,
noeg kan worden gewaarschuwd", omdat daardoor de nauwe con-            voelden de hoofdingenieurs-directeuren zich (en ook hun Vergade-
tacten van de Rijkswaterstaat met de locale en streekbelangen en        ring als geheel) enigermate in positie teruggezet, omdat zij zich
-organen bemoeilijkt zou worden.                                       voortaan met hun voorstellen en adviezen niet meer rechtstreeks
De commissie somde vervolgens een aantal aspecten op van de            tot de minister konden wenden, maar „slechts" tot de directeur-
functie van de arrondissementsingenieurs, „die de ruggegraat vor-      generaal.
men van de Rijkswaterstaat":                                           Volgens de notulen van de 115e vergadering (26 september 1945),
a. hun werk is zeer veelzijdig, mede door de behandeling van aan-      de eerste die na W.O. II werd gehouden, stelde ir. D.A. van Heyst2)
    gelegenheden het oppertoezicht van de waterstaat betreffen-        met een mooie dubbele ontkenning, dat „hij niet wil zeggen dat hij
    de;                                                                de instelling van de Generale Directie geen verbetering acht. De
b. zij hebben een grote verantwoordelijkheid;                          hoofdingenieur-directeur heeft toch een tamelijk werkzaam aan-
c. zij kunnen en moeten initiatief nemen ten aanzien van het on-       deel, b.v. bij de behandeling van uitbreidings- en streekplannen en
    derhoud en de vernieuwing van de binnen hun arrondissement         bij het uitoefenen van het oppertoezicht (beroepszaken)". Het lijkt
    gelegen Rijkswaterstaatswerken;                                    twijfelachtig of de notulen hiermee ook de mening van de andere
d. zij hebben de volledige zeggenschap over het onder hen die-         hoofdingenieurs-directeuren wel juist hebben weergegeven.
     nende technische en administratieve personeel;
e. reeds op jeugdige leeftijd kan een goed ingenieur met een ei-        In § 3 is al vermeld, dat de Vergadering van Hoofdingenieurs-
     gen arrondissement worden belast;                                  Directeuren in 1952 advies heeft uitgebracht over het rapport en
f. de promotiemogelijkheden van de arrondissementsingenieur            de aanbevelingen van de externe adviseurs Bosboom en Heneger.
    zijn goed; voor de goeden onder hen is een plaats als hoofd-
     ingenieur-directeur practisch zeker bereikbaar.                    In 1958 werd de vergadering opnieuw door de directeur-generaal
                                                                       (bij zijn brief nr. 36171, afd. P van 10 juni 1958) om advies ge-
 Hierbij moet opgemerkt worden, dat oudere waterstaatsinge-            vraagd over een organisatorische zaak. Het ging er toen om op
nieurs, die de hoofdingenieurs-directeurenrang bereikt hadden,         welke punten een verruiming van de bevoegdheden van de
veelal hun diensttijd als arrondissementsingenieur in zoverre ho-      hoofdingenieurs-directeuren zou kunnen leiden tot bezuiniging.
ger waardeerden, dat deze functie meer ruimte bood voor ontplooi-       Het motief lijkt hierbij dus in het financiële vlak te hebben gelegen,
ing van initiatief en in het algemeen bewegelijker, practischer en      maar aangenomen mag wel worden dat het vooral ook ging om
afwisselender van aard was.                                            vereenvoudiging en sneller functioneren van de dienst. De 195e
 De commissie adviseerde de door de voortgaande specialisatie           HID-vergadering van 10 juli 1958 benoemde een kleine commissie,
opgeroepen problematiek in de verhouding tussen algemeen ge-            bestaande uit de irs. De Groot, Ten Bokkel Huinink en Eggink, met
vormde en gespecialiseerde ingenieurs nader te overwegen.              de opdracht een concept-voorstel gereed te maken over de
Zij zond haar verslag in februari 1956 aan het bestuur van de vere-     kwestie van de delegatie van bevoegdheden, waarmee het beoog-
niging, dat het rapport aan alle leden toezond.                        de doel bereikt zou kunnen worden. Na enige wijziging werd het
In de ledenvergadering op 7 juni 1956 stelde het bestuur dat „het      voorstel in de 198e vergadering op 8 januari 1959 goedgekeurd en
niet tot de taak van de vereniging (behoort) om verder te gaan door    op 17 januari onder nr. 747 aan de directeur-generaal gezonden.
b.v. de organisatie van de Rijkswaterstaatsdienst nader onder de       De behandeling van dit voorstel door de Directie van de Wa-
loupe te nemen". Men beschouwde dat als een zaak die voorbe-           terstaat was bepaald geen lichtend voorbeeld van snel zaken
houden was aan de directeur-generaal en waarin men zich niet on-       doen: de HID-vergadering kreeg pas antwoord bij brief nr. 32028
gevraagd diende te mengen. Zo kwam het niet tot een advies aan         afd. P van 5 juni 1962! Gelukkig bleek toen dat van de negentien
de directeur-generaal. Wel mag men aannemen dat de in de vere-         punten van het voorstel er slechts één niet werd aanvaard: dit be-
niging ontwikkelde activiteit heeft bijgedragen tot het kritisch blij- trof de afrekening met een aannemer van een bestek of overeen-
ven beoordelen van de organisatie van de dienst.                       komst, waarbij het wel eens voorkwam dat de contractuele verhou-
                                                                       ding tussen de Staat en de aannemer door de uitvoerende dienst
                                                                       niet op juiste wijze werd beoordeeld.
§5         De Vergadering                                              Alle achttien andere punten hadden in feite de instemming van de
          van Hoofdingenieurs-Directeuren                              directeur-generaal, zij het dat in enkele gevallen nog nader onder-
                                                                       zoek nodig zou zijn of overleg met een ander ministerie.
De Vereniging van Ingenieurs van de Rijkswaterstaat is zeker niet
de enige, en ook niet de eerste groep geweest die eigener bewe-        1) De eerste voorzitter was ir. H van Oord (HID 1e klasse, gepensioneerd op
ging aan de organisatie van de dienst aandacht heeft geschonken.       1-10-30), de eerste secretaris ir. D.A. van Heyst.
Herhaalde malen heeft het onderwerp ook na 1952 op de agenda
                                                                       2) In die 115e vergadering nam ir. van Heyst, die toen voorzitter was, af-
van de Vergadering van de Hoofdingenieurs-Directeuren gestaan.         scheid wegens pensionering op 1 oktober 1945. Deze vergadering werd bij-
Welke plaats nam deze vergadering in de dienst in?                     gewoond door ir. W.J.H. Harmsen als waarnemend DG.
26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>De voorgestelde verhoging van een aantal bedragen, waarover de          ren dan ook steeds een moeizaam zoeken naar een zo redelijk mo-
hoofdingenieurs-directeuren zonder nadere machtiging zouden             gelijk evenwicht tussen beslissingen die door de hoofdingenieur-
kunnen beschikken leverde geen moeilijkheden op; in een enkel           directeur dan wel op een lager niveau konden worden genomen,
geval (betreffende de gunning van een werk) werd de door de             en die weike voorbehouden moesten blijven aan de minister of de
hoofdingenieurs-directeuren voorgestelde limiet door de directeur-      directeur-generaal.
generaal zelfs overbodig geacht.                                        Waar die grens komt te liggen en hoe die met enige soepelheid kan
De voorgestelde vereenvoudigingen betroffen geen van alle zaken         worden gehanteerd, beïnvloedt in vrij sterke mate de efficiency
van grote importantie; wel waren het zaken die voordien een admi-       van de dienst en de snelheid van reageren.
nistratieve afhandeling vergden die te omslachtig was ten opzichte      Dit gaat te sterker spreken naarmate ter Generale Directie een
van het belang ervan. Al was de te bereiken bezuiniging eerder in       meer gecompliceerde behandeling van een bepaald onderwerp no-
vermindering van het aantal „stukken" dan in geld uit te drukken,       dig is. Gecompliceerder in die zin dat niet één, maar twee of zelfs
de mogelijke vereenvoudiging mocht niet worden veronacht-               verscheidene afdelingen van de directie bij het onderwerp betrok-
zaamd.                                                                  ken moeten worden. Het kan ook zijn dat overleg met het eigen de-
Uit de verslagen van de HID-vergaderingen valt na het voorgaande        partement of met andere departementen nodig is om tot conclu-
weinig meer te vermelden, althans voor wat betreft voorsteilen van      sies en beslissingen te geraken. Het hangt dan sterk af van de ma-
ingrijpende organisatorische aard. Wel kwam de kwestie van de           te van medewerking van al die in de zaak betrokkenen, hoeveel tijd
delegatie van bevoegdheden en de vraag naar de doelmatigheid            dat proces neemt. Zo'n zich in „Den Haag" afspelend proces ver-
van werken in de dienst meermalen aan de orde, hetgeen ook al-          loopt dan gemakkelijk buiten de waarneming van de betrokken bui-
leszins begrijpelijk is. Een ruimere handelingsbevoegdheid zou ten      tendienst om. Wordt de hoofdingenieur-directeur niet voortdurend
goede komen aan de aantrekkelijkheid van de functie van de              over de stand van zaken geïnformeerd, dan voelt hij zich licht bui-
hoofdingenieur-directeur en diens positie versterken, zowel ten op-     ten spel geplaatst en kan hij in een onprettige situatie geraken te-
zichte van zijn eigen directie als van de lagere overheden (provin-     genover de instanties (bv. een gemeentebestuur), die evenals hij
cie, waterschappen, gemeenten) waarmee hij voortdurend contac-          op een beslissing van „hogerhand" wachten. Anderzijds moet ge-
ten moet onderhouden en moet onderhandelen. Hetzelfde geldt             zegd worden, dat het systematisch doorspelen van informatie over
trouwens met betrekking tot andere, in zijn ambtsgebied werkza-         het Haagse overleg veel tijd en aandacht vergt en praktisch trou-
me rijksdiensten en instellingen.                                       wens niet waterdicht te regelen is. Een in alle fasen van het overleg
Wat steeds als argument naar voren werd gebracht is, dat bij een        betrekken van de regionale dienst kan ook onpraktisch en tijdro-
ruimere delegatie een aantal zaken sneller zou kunnen worden af-        vend worden en het zal de efficiency lang niet altijd bevorderen.
gehandeld. Dit speelde in op de klachten van binnen en buiten de        Wel dient Den Haag in het oog te houden dat, indien de regionale
Rijkswaterstaatsdienst, dat afdoening van zaken dikwijls (veel) te      hoofdingenieur-directeur niet binnen redelijke tijd de nodige infor-
veel tijd nam, waardoor allerlei belangen konden worden geschaad        matie, aanwijzingen of beslissingen ontvangt, zijn tegenspelers in
en bv. de voortgang van op elkaar af te stemmen werken van ver-         de regio eerder de neiging zullen hebben hun belangen zelf in Den
schillende overheidsinstanties vertraging kon ondervinden. Vanuit       Haag te gaan bepleiten. En daarmee is noch de efficiency noch het
het gezichtspunt van de buitendiensten, die zich inzetten voor een      gezag van de Rijkswaterstaat en van zijn regionale hoofdingenieur-
goede afwikkeling van de hun toevertrouwde zaken, waren derge-          directeur gediend.
lijke kritische geluiden niet vreemd.                                   In het samenspel van directeur-generaal/Directie van de Wa-
Voorzover er klachten en kritiek geuit werden, richtten die zich        terstaat en buitendienst speelt ook een rol, dat wat voor de buiten-
veelal op de Directie van de Waterstaat, maar ook op het ministe-       dienst urgent is, voor de Directie van de Waterstaat nog niet in de-
rie van Verkeer en Waterstaat en op andere ministeries, omdat           zelfde mate urgent behoeft te zijn.
men van oordeel was dat van daaruit te weinig vrijheid van bewe-         Het omgekeerde geldt ook.
ging werd gegeven om een voldoende soepel en zakelijk beleid in         Vanouds behoren vragen van de minister, van het parlement, de
de buitendiensten te voeren. Tot voorstellen van een of meer            Raad van State of de Algemene Rekenkamer met voorrang door de
hoofdingenieurs-directeuren voor een meer principiële structuur-        dienst te worden behandeld. Het kan daarbij echter bv. gaan om
verandering van hun eigen dienst is het - voorzover schrijver dezes     beroepszaken, die wel op waterstaatsgebied liggen maar niet tot
bekend is - bij de regionale directies nooit gekomen. Daarin raak-      het normale werkterrein van de Rijkswaterstaat behoren en waar-
ten zij pas ten volle betrokken, toen van bovenaf tot reorganisatie     van de voorgeschiedenis zich al enkele jaren eerder heeft af-
was besloten (§ 13 e.v.).                                               gespeeld. Voor een goede oordeelsvorming zijn dan onderzoek ter
                                                                        plaatse en zorgvuldig overleg vereist. In dergelijke gevallen is er
 § 6 De andere kant                                                     begrip voor op te brengen, dat het een regionale dienst, die het
                                                                        meer dan volhandig heeft met zijn „eigen" werkprogramma, moei-
Van de zijde van de Directie van de Waterstaat en/of van het mi-        lijk valt de hogere urgentie van dergelijke Haagse zaken te respec-
 nisterie stonden enkele, maar al te deugdelijke argumenten tegen-      teren. Dat geldt te sterker als - wat niet zelden het geval zal zijn
 over de geuite kritiek. De grond daarvoor lag voor een niet onbe-       - alle schakels van de waterstaatshiërarchie aan de behandeling
 langrijk deel in het intensievere toezicht en de kritischer behande-   te pas komen.
 ling door Financiën en Binnenlandse Zaken ten aanzien van alles        Het bovenstaande is wat uitvoerig vermeld, omdat hier talrijke mo-
wat geld kostte of mogelijk zou gaan kosten. Dit gold ook, en niet in   gelijkheden konden leiden tot irritatie en frustratie en waarbij op al-
 de laatste plaats, de personeelsaangelegenheden (uitbreiding van       lerlei punten de efficiency en de gewenste vlotheid in de afdoening
 het personeelsbestand, bevorderingen, vergoedingen). Dat toe-          van zaken in het geding konden zijn.
zicht liet zich - terecht - altijd al gelden, maar werd in perioden van  Dikwijls is ook gevraagd om een minder gedetailleerd beoordelen
bezuiniging actiever en indringender. Het gevolg was, dat de            van de door de buitendiensten ingezonden voorstellen en ontwer-
directeur-generaal ook de teugels strakker moest aanhalen, het-         pen. Wat dit betreft moet gezegd worden dat meermalen terecht
 geen juist in de andere richting werkte dan gewenst werd. Al met al     kritiek op de Generale Directie is geleverd. Dat kon slaan op de be-
 had ook een directeur-generaal maar een beperkte mogelijkheid           handeling van voorstellen zowel van technische aard als bv. op het
 om aan de hoofdingenieurs-directeuren (en hun medewerkers)             gebied van de personeelszaken. De Generale Directie kon inder-
 meer vrijheid van handelen toe te staan. Het bleef in de loop der ja-  daad wel eens te zeer beducht zijn voor gebrek aan uniformiteit in
                                                                                                                                             27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                                     . Ci<-.rtJÉfc:
  De Rijnkanaiisatie (gereed in 1979) bestond uit de bouw van drie zg. vizierstuwen en drie schutsluizen in de Benedenrijn bij Driel, Amerongen en Ha-
  gestein (foto). De uitwateringssluizen in de afsluitdijk, de stuwen van de Rijnkanaiisatie en de Haringvlietsluizen van het Deltaplan vormden de grote
  regelinstrumenten van de waterhuishouding van Nederland.
 de afhandeling van zaken door de buitendiensten. Aan de andere                     Nieuwe projecten, waaraan hogere eisen dan voorheen werden
 kant kon het gaan om betrekkelijke details in de voorstellen, die bv.              gesteld, nieuwe berekenings- en constructiemethoden, verbeterd
 uit een oogpunt van verkeersveiligheid wel degelijk correctie be-                  inzicht in hydraulische problemen, toepassing van elektronica op
 hoefden. Het was zeker lang niet altijd gemakkelijk om de goede                    tal van gebieden leidden alom tot specialisatie, waarvan ook de
 grens te vinden tussen terughoudende zorgvuldigheid en perfectio-                  Rijkswaterstaat gebruik diende te maken. Hoe in de loop van de tijd
 nisme (of bemoeizucht). De eerste leidt nooit tot waardering door                  diverse specialismen hun plaats hebben ingenomen in de wa-
 de beoordeelde, het tweede steeds tot irritatie!                                   terstaatsdienst is in deel I beschreven voor wat de buitendiensten
                                                                                    betreft. Maar ook de Directie van de Waterstaat heeft in dit opzicht
 De geschetste situatie in het spel tussen de Directie van de Wa-                   een ontwikkeling doorgemaakt. Daarvan wordt in paragraaf 7 een
 terstaat en de buitendiensten is er altijd geweest, maar twee facto-               beeld gegeven.
 ren konden de gevoeligheid aanscherpen.
 In de eerste plaats gebeurde dat in tijden van bezuiniging, als on-
                                                                                   §7       De Directie van de Waterstaat
 danks de goedkeuring op de waterstaatsbegroting en een daarop
 afgestemd werkplan, elk voorstel van de buitendienst, dat volgens
                                                                                   In deel I is niet ingegaan op de interne organisatie van de buiten-
 begroting en werkplan tot uitvoering diende te komen, nog eens uit
                                                                                   diensten, die in het overzicht zijn genoemd. Evenmin is dit gebeurd
 en te na op zijn technische en nog extra op zijn financiële aspecten
                                                                                   t.a.v. de Directie van de Waterstaat. Die interne organisatie komt
werd bekeken. Met als resultaat dat het soms maanden duurde
                                                                                   in dit deel II juist wél aan de orde. Daarbij is het goed om te begin-
voordat het groene licht werd gegeven, of zelfs dat het voorstel
                                                                                   nen met de vermelding van enkele punten uit de eerste vijftien le-
werd teruggestuurd met de aanwijzing het nog eens kritisch te be-
                                                                                   vensjaren van deze directie. Voorafgaande daaraan zij echter ver-
 kijken en het een volgend jaar opnieuw ter goedkeuring in te zen-
                                                                                  wezen naar de M.B. nr. 164 van 24 maart 1930, die in verkorte
den.
                                                                                  vorm is opgenomen als bijlage 7. Buiten de bepalingen m.b.t. het
 De andere factor is de toegenomen gecompliceerdheid van de sa-                   personeel regelt de M.B.:
menleving en daarmee van het overheidsbeleid. Veel meer aspec-
                                                                                  sub I de opheffing van de Afdelingen Waterstaat Ten Water-
ten en belangen dan vroeger zijn een rol gaan spelen in het beleid
                                                                                            staat A;
en gingen dientengevolge ook meer aandacht vragen in de plan-
                                                                                  sub II de instelling van de Directie van de Waterstaat;
nen en ontwerpen van de Rijkswaterstaat. Deze ontwikkeling ging
                                                                                  sub IV de instelling van een Afdeling Waterstaatsrecht.
ook doorwerken in de overleg- en adviesprocedures die de plannen
                                                                                  In de M.B. zijn ook de taken van de beide nieuwe organen om-
dienden te doorlopen, zoals bij de behandeling door de Raad van
                                                                                  schreven. Daaruit komt naar voren, dat de Directie van de Wa-
de Waterstaat.
                                                                                  terstaat (DW) de directeur-generaal terzijde zal staan in diens
28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>tweezijdige functie als hoofd van de Rijkswaterstaatsdienst en als             Toen dr.ir. L.R. Wentholt op 1 maart 1940 benoemd werd tot opvol-
directe medewerker en adviseur van de minister in de staf van het              ger van ir. van Vlissingen en enkele maanden later Nederland door
departement. 1 )                                                               de Duitsers bezet w e r d , was de Directie van de Waterstaat prak-
De nieuwe afdeling Waterstaatsrecht (WR) zou (toen nog) geen                   tisch nog dezelfde als in 1936.
deel uitmaken van de DW; de beschikking gaf wel aan dat een aan-
tal departementsambtenaren bij de DW, en andere bij WR werk-                   De jaren 1940-1945 vormen een bijzondere periode in de geschie-
zaam zouden zijn.2)                                                            denis van de Rijkswaterstaat, waarover tot dusver weinig in officië-
Vóór de reorganisatie op 1 april 1930 waren aan het departement                le publikaties is bekend geworden. Het onderzoek naar hetgeen
van Waterstaat verbonden de inspecteur-generaal in algemene                    gedurende de bezettingsjaren bij de Generale Directie en bij de
dienst ir. G. Rooseboom en - formeel - twee inspecteurs-generaal,              buitendiensten van de Rijkswaterstaat is voorgevallen, valt -          be-
die de leiding hadden over de Afdelingen Waterstaat T (Technische              houdens wat in deel I is vermeld over organisatorische veranderin-
zaken) en Waterstaat A (Administratieve zaken). De eerste afdeling             gen - buiten het kader van dit geschrift, maar aan de gebeurtenis-
werd geleid door ir. A.R. van Loon, die, evenals ir. Rooseboom bij             sen tijdens de oorlogsjaren wordt een aparte publikatie gewijd.
de komst van de eerste directeur-generaal, ir. J.A. Ringers, op 1
april 1930 vervroegd gepensioneerd werd (K.B. nr. 20 van 21 maart              Wel werd, zoals reeds is vermeld in § 12 van deel I in oorlogstijd, nl.
 1930).                                                                        per 1 januari 1942, een Dienst voor de Waterhuishouding bij de
Sinds de pensionering van de inspecteur-generaal ir. W.K. du Croix             DW ingesteld. In de desbetreffende stukken is te lezen dat in die
op 1 mei 1928 (dat was dus na het uitbrengen van het advies door               tijd opvoering van de voedselproduktie het motief was om een
de Commissie Rosenwald, deel I, § 3) was de leiding van de Afde-               krachtiger beleid te voeren ten behoeve van een betere beheer-
ling Waterstaat A niet meer aan een inspecteur-generaal opgedra-               sing van aan-en afvoer van water en van de waterstanden in de
gen maar aan de administrateur mr.dr. J.F. Schönfeld. Deze werd                agrarische gebieden. Daarmee w e r d duidelijk aangegeven dat de
op 1 april 1930 hoofd van de nieuwe Afdeling Waterstaatsrecht.                 problemen van de waterhuishouding veel meer dan voorheen aan-
 Ir. P.H.A. Rosenwald, die de voorzitter was geweest van de com-               dacht zouden krijgen in de zorg voor de Waterstaat van ons land.
missie die tot de reorganisatie had geadviseerd, werd als admi-                 Deze Dienst voor de Waterhuishouding is als beleidvormend or-
nistrateur aan de directeur-generaal toegevoegd. Ook werd bij de               gaan in 1946 deel geworden van de hieronder vermelde afdeling A.
directie geplaatst de hoofdingenieur-directeur ir. J.P. van Vlissin-            Met zijn aanschrijving nr. 606, afd. P van 20 juli 1943 maakte
gen, die op 1 december              1935 ir. Ringers zou opvolgen als          directeur-generaal Wentholt aan de diensten bekend hoe de „ver-
directeur-generaal.                                                            deling van werkzaamheden ter Generale Directie" verder zou zijn.
                                                                               Deze was als volgt:
 In het begin van de dertiger jaren kreeg de DW, begonnen met een              Rijkswaterstaat:
personeelsbestand van ongeveer 35 functionarissen, nog niet een                Afd. A      waterhuishouding en waterkeering.
bepaalde indeling en structuur. Een eerste teken van een structu-              Afd. B      Bijzonder Beheer.
 rele opzet was de instelling bij de DW van de Centrale Dienst voor            Afd. N      Waterwegen en havens.
de Wegen en de Bruggen (K.B. van 15 oktober 1936, Stbl. 579c).                 Afd. P      Algemeene Zaken en Personeel.
 Ook werden er in 1936 twee bureaus aan de DW toegevoegd: het                  Afd. W      Centrale Dienst voor de wegen en de bruggen en alge-
 Bureau Inschrijving Zware Motorrijtuigen (het woord „ Z w a r e " ver-                    meen beleid ten aanzien van uitvoering van werken.
viel al in het jaar na de instelling)3)en het Bureau voor de Wegen-            Zuiderzeewerken:
en Verkeersstatistiek. 4 )                                                     Afd. Z      Zuiderzeewerken.
 Bovenvermelde voorzieningen hielden ten nauwste verband met
de toename van het autoverkeer en de in verband daarmee toene-                 Na W.O. II werd ir. W.J.H. Harmsen met ingang van 1 oktober 1945
 mende activiteiten voor de uitvoering van het Rijkswegenplan en               tot directeur-generaal benoemd.
voor de b o u w v a n bruggen over de grote rivieren (deel I, § 4 en § 5 ) .   Reeds kort daarop, nl. bij M.B. nr. 305 van 30 november 1945
                                                                               w e r d , zoals reeds in een voetnoot vermeld, de afdeling Wa-
                                                                               terstaatsrecht toegevoegd aan de Directie van de Waterstaat en
 1) In die tweede kwaliteit werden destijds door de DG en de DWo.m. behan-
deld de aangelegenheden van de Directie van de Wieringermeer (en van de        het hoofd van de afdeling onder de rechtstreekse bevelen van de
opvolgers van deze directie voor de andere Zuiderzeepolders), van de Zui-      directeur-generaal van de Rijkswaterstaat geplaatst (zie bijlage 8).
derzeesteunwet en van het Staatsvissershavenbedrijf.                           In 1946 maakte de directeur-generaal de administratieve en juridi-
                                                                               sche behandeling van de aangelegenheden m.b.t. bestekken, aan-
2) Na de oorlog legde de MB nr. 305 van 30 november 1945 (bijlage 8) vast,
                                                                               nemingsovereenkomsten, leveringscontracten, arbitrages enz. los
dat de afd. WR als zodanig een afdeling van de Generale Directie zou zijn,
maar de beschikking behelsde de wat merkwaardige zinsnede (hier be-            uit de afd. W. Hij stelde daarvoor per 1 juni 1946 de nieuwe afde-
knopter weergegeven) dat „over andere juridische zaken dan die thans (d.i.     ling U, Uitvoering Werken, in (brief DW. La.Q, afd. U, van 28 mei
nov. '45) door het ministerie worden behartigd maar door de minister aan de    1946).
afdeling worden opgedragen, rechtstreeks overleg mogelijk zal zijn" Zulk
overleg zou dus buiten de directeur-generaal om kunnen plaatshebben, het-
geen de positie van de afdeling er niet duidelijker op maakte. Wellicht in sa-
menhang daarmee kon in 1953 een nieuw afdelingshoofd benoemd worden
in de (departementale) rang van raadadviseur in algemene dienst bij het mi-
nisterie van Verkeer en Waterstaat, hetgeen wel eens tot wat wrijving heeft    3) Het Bureau Inschrijving Motorrijtuigen werd, samen met de Technische
geleid. Na 1958 werden de opvolgers echter benoemd tot directeur, in de        Dienst van de Rijksverkeersinspectie, op 1 september 1949 omgezet in de
functie van hoofd van de afdeling Waterstaatsrecht bij de Directie van de      Rijksdienst Wegverkeer, de dienst die de kentekenbewijzen en de keurings-
Waterstaat. Sinds de formering van de Directieraad (zie par. 10) in maart      bewijzen voor motorvoertuigen afgeeft. De dienst ressorteerde eerst onder
 1966 is hij als zodanig lid van dit college.                                  de directeur-generaal van de Rijkswaterstaat, maar werd in 1951 overge-
                                                                               bracht naar het ministerie.
Van 1960 af is de afd. WR ook begrotingstechnisch als deel van de DW be-
schouwd.                                                                        4) Het Bureau voor de Wegen- en Verkeersstatistiek (in 1953 omgezet in de
Het is altijd duidelijk geweest dat voor een goede vervulling van de in de MB    Dienst Verkeersonderzoek) is de voorloper geweest van de Dienst Verkeers-
van 1930 omschreven taken een zeer nauwe samenwerking tussen de DW              kunde, die in 1971 werd opgericht, nadat de taak van het bureau een aantal
en de afd. WR diende te bestaan. Na W.O. II - ook in de periode 1953-1958-      jaren deel had uitgemaakt van die van de Algemene Dienst (zie deel I, par.
was de afd. WR dan ook gehuisvest in het gebouw van de DW.                       12).
                                                                                                                                                      29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>                                                     T'
                                                       %    "    •
                                                                                                  . i. •_». ' - ' •
                                                                                                                                  r3**££
De Haringvlietsluizen in de Haringvlietdam.
Met behulp van deze spuisluizen wordt sinds 1970 de hoeveelheid water die langs de Nieuwe Waterweg naar zee stroomt geregeld. Behalve hoogwater-
kering is dit complex voor de waterhuishouding het belangrijkste onderdeel van het Deltaplan.
30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre> De indeling van de Generale Directie en de aanduiding van het        De afdeling bij de DW diende klein te worden gehouden, maar ze
werkgebied van de verschillende afdelingen zag er verder in 1946      betekende toch de invoeging van een nieuwe specifieke activiteit
als volgt uit:                                                        in het waterstaatsapparaat.
Afd.A. Waterhuishouding, waterkeringen, landaanwinning, wa-           Iets overeenkomstigs goid voor de afdeling Recreatie en Natuurbe-
          terschapsaangelegenheden van technische aard, buiten-       scherming, onderwerpen die in de na-oorlogse jaren met hun ster-
          gewone riviercorrespondentie, calamiteuze polders.          ke bevolkingstoename grote aandacht vroegen. Voor de Rijkswa-
Afd. N. Rivieren, kanalen, havens, rivierkaart, waterstaatskaart,     terstaat waren deze onderwerpen op zich uiteraard niet nieuw,
          schadevaringen, ijsopruiming.                               maar voor de inrichting van ons land werden deze aspecten van
Afd. W. Centrale Dienst voor de Wegen en Bruggen.                     zodanig belang dat ook de relatie met, en de gevolgen van de wa-
Afd. Z. Aangelegenheden betreffende de Zuiderzeewerken en de          terstaatswerken voor die onderwerpen in betekenis toenamen.
          Directie van de Wieringermeer (Noordoostpolderwerken).      Te denken valt hierbij aan de Deltameren, de Zuiderzeepolders
Afd. U. Aanbestedingen en uitvoering werken.                          met hun randmeren, de autosnelwegen met alles wat daarmee an-
Afd. WR. Waterstaatsrecht                                             nex is, enz. De urgentie van een voortvarende behandeling van
Afd. P. Personeel en algemene zaken                                   een aantal zaken m.b.t. die autosnelwegen (zoals de aanleg van
Afd. F. Financiën.                                                    parkeerplaatsen) leidde in 1963 tot toevoeging van een functiona-
                                                                      ris aan de afd. W. In 1967 kwam het tot een afdeling Recreatie en
In de loop van de tijd traden in deze indeling verschillende verande-  Natuurbescherming.
ringen op. In 1947 verdween bij de afd. W. de oneigenlijke bena-      Ook de civiele verdediging vroeg om meer systematische aan-
ming „Centrale Dienst voor de Wegen en de Bruggen". Met de kor-       dacht. Wel was sinds 1961 een aan de afd. A verbonden adviseur
te aanduiding „Wegen en oeververbindingen" bleef de taak van          ter zake werkzaam, maar de behandeling van zaken op dit gebied
deze afdeling overigens onveranderd                                   was niet altijd bevredigend in die zin dat er zowel door de buiten-
De benaming van de afd. F werd in 1948 veranderd in afd. H, Be-       diensten als door de afdelingen van de DW in het algemeen weinig
grotingszaken. Op 1 oktober 1949 werd de afd. Z opgeheven; de         en ook ongecoördineerd aandacht aan werd gegeven. Mogelijkhe-
taak werd overgenomen door de afd. A. Sindsdien zijn de aandui-       den om in samenhang met de uit te voeren „normale" waterstaats-
dingen A, N, W, U,en P voor de afdelingen in gebruik gebleven; WR     werken voorzieningen te treffen, werden in het ontwerpstadium
werd later R, H werd opgenomen in F (zie § 10).                       niet altijd voldoende benut. Per 1 maart 1966 kreeg een aparte klei-
Hier zij ook vermeld de reeds in deel I, § 12 genoemde „Centrale       ne afdeling Civiele Verdediging de taak bedoelde bezwaren te on-
Studiedienst". Deze werd op 1 januari 1950 toegevoegd aan de          dervangen, het contact met de departementale afdeling Defensie-
afd. N. Ook hier was sprake van een oneigenlijke benaming: de         voorbereiding en met de militaire instanties te verzorgen en de van
taak bestond vnl. uit het adviseren van de afdelingen A en N bij de   die zijde op waterstaatsgebied nodig geachte voorzieningen door
beoordeling van voorstellen van en opdrachten aan de buiten-          de betrokken directies in hun werkprogramma te doen opnemen.
diensten met belangrijke aspecten van waterloopkundige aard en         De in het vorenstaande omschreven nieuwe werkzaamheden wer-
uit het regelend en stimulerend optreden t.a.v. de bij de buiten-     den verricht door kleine afdelingen die - vooralsnog - niet in het ver-
diensten opererende studiediensten (deel I, § 1-2). In 1959 ver-      band van een der grote beleidsafdelingen A, N of W waren opgeno-
dween deze Centrale Studiedienst uit de DW door overbrenging           men. Het motief daarvoor was dat de nieuwe afdelingen dienstver-
naar de buitendienst, i.c. de Directie Waterhuishouding en Water-      lenend zouden moeten opereren in elk van de drie sectoren A, N
beweging (M.B. van 31 maart 1959).                                    en W en een organisatorische koppeling aan één der beleidsafde-
De afdeling Economische aangelegenheden, op 1 september 1954          lingen enige belemmering zou kunnen vormen voor hun werk in de
gestart met één econoom, groeide snel in betekenis toen meer en       andere sectoren.
meer de economische aspecten van waterstaatswerken in de be-           Intern begonnen ook zaken als de huisvesting van de diensten en
oordeling van de noodzaak en van het nuttig effect een plaats kre-    de verbetering van de inrichting van de kantoren meer aandacht
gen en hun rol gingen spelen o.m. in het overleg met de ministeries   op te eisen. Dat werd met name het geval toen de bouw van een
van Economische Zaken, Sociale Zaken en Financiën. Vooreerst          nieuw hoofdkantoor voor de Rijkswaterstaat in Den Haag aan de
ondergebracht bij de afd. P, werd voor deze economische kanten        orde kwam.
van het werk in 1966 een afzonderlijke afdeling ingesteld.             Na W.O. II was het flatgebouw Van Hogenhoucklaan 60 in Den
                                                                      Haag door de DW betrokken.1) Ook enkele buitendiensten waren
 Naarmate de ruimtelijke ordening een grotere plaats ging innemen     aanvankelijk in dat gebouw ondergebracht.
in het regeringsbeleid, werd het van meer belang met een goed         Tegen het eind van de vijftiger jaren deed de Rijksgebouwendienst
voorbereide inbreng van Rijkswaterstaatszijde aan het werk van        een voorstel om op relatief korte termijn aan de ruimtebehoefte
 de Rijksplanologische Dienst (RPD) en de Rijksplanologische Com-     van de Rijkswaterstaat tegemoet te komen door hoogbouw vol-
 missie (RPC) deel te nemen. Ook het contact met de buiten-           gens een snel te realiseren montagebouwmethode. Allerlei facto-
 diensten over zaken van planologische aard werd van meer bete-        ren deden dit plan stranden, maar sindsdien werd toegewerkt naar
 kenis, zowel om deze diensten ondersteuning te bieden voor hun       een speciaal op de behoeften van de Rijkswaterstaat ontworpen
 aandeel in de Provinciale Planologische Commissies (PPC) als om       kantoorgebouw. Dat werd tenslotte het gebouw Koningskade 4 in
 bij de contacten van de DG en de DW met RPD en RPC over vol-          Den Haag, geopend door minister Bakker op 9 september 1970.
doende en recente informatie te kunnen beschikken. Dit leidde in       De formulering van het programma van eisen, de inrichting en later
 1965 tot het instellen van de afdeling Planologie bij de DW. Wel     het beheer vereisten veel zorg. Vrijwel in dezelfde periode nam de
 stond voorop dat deze centrale plaats voor de behandeling van pla-   zorg toe voor de inrichting van de kantoren van de buitendiensten
 nologische aangelegenheden niet zou inhouden het door de Rijks-
 waterstaat zelf verrichten van planologisch onderzoek en het
 opstellen van planologische plannen en nota's van een algemeen        1) De Directie van de Waterstaat was sinds 1930, evenals voorheen de
 karakter, aangezien dat behoorde tot de taak van de planologische     inspecteurs-generaal, op het Binnenhof nr. 4 in Den Haag gevestigd. Ze ver-
 diensten van rijk en provincies. Maar toetsing van provinciale en     huisde in juli 1941 naar Binnenhof 1a, het tijdens de Duitse bezetting niet als
                                                                      zodanig in gebruik zijnde gebouw van de Tweede Kamer. In februari 1943
gemeentelijke plannen aan de waterstaatsbelangen en de mede-          moest de DW, zoals reeds gezegd, evacueren naar Utrecht, Catharijnesingel
 beoordeling ervan in de RPC werd van steeds meer betekenis.          62.
                                                                                                                                                   31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>en voor de materiële uitrusting van o.a. de wegenonderhouds-                    daarvan steeds sterker spreken. Maar ook allerlei andere be-
diensten en de varende diensten. Het was door dit alles dringend                 leidspunten konden in een gemeenschappelijk beraad beter aan de
nodig geworden de afdeling P (Personeel en Algemene Zaken) te                    orde komen, naarmate de voorbereiding en de agendering van de
splitsen en aan een aparte afdeling Algemene Zaken een eigen                    stafvergaderingen, de informatie en de verslaglegging een meer
taak en plaats te geven (1966) en daarmee m.b.t. de aangeduide                   systematische verzorging kregen.
onderwerpen binnen aanvaardbare financiële grenzen een welo-                     Oorspronkelijk was het hoofd van de afd. P met die zorg belast, die
verwogen beleid te ontwikkelen.                                                  daarvoor evenwel weinig tijd beschikbaar kon stellen. Toen dan
                                                                                 ook de organisatorische kanten van het functioneren van de Rijks-
 Ook op andere terreinen moest nieuwe of versterkte activiteit wor-             waterstaatsdienst, zowel van de Directie van de Waterstaat als
 den ontplooid, maar hieraan werd binnen de reeds bestaande afde-               van de buitendiensten, steeds duidelijker om aandacht gingen vra-
 lingen plaats gegeven. Zo werd op 1 januari 1965 een Bureau Ver-               gen en besloten werd voor de behandeling daarvan een ingenieur
 keersveiligheid geïntegreerd in de afd. W. Op 1 januari 1970 werd              van de buitendienst vrij te maken1), betrof een van diens opdrach-
 dit de afdeling Veiligheid Wegverkeer van de hoofdafdeling W.                   ten de vraag of het zinvol zou zijn ten behoeve van de directeur-
 Daarmee werd voorkomen dat het aantal op zichzelf staande afde-                 generaal en van de stafvergadering (later, vanaf 23 december
 lingen nog groter werd, maar bovendien ging het er in dit geval                 1966; de directieraad) een directiesecretaris aan te stellen. Het ad-
 vooral om te zorgen dat de werkzaamheden op het nieuwe terrein                 vies (d.d. 23 juni 1961) was „geconditioneerd positief". Zó gecon-
 ten nauwste verbonden zouden blijven met ontwerp, uitvoering en                ditioneerd, dat het stuk er nauwelijks iets toe bijdroeg om de meer-
 beheer van de rijkswegen. 1)                                                   derheid van de stafleden te overtuigen van het belang van een
                                                                                doelmatiger manier van werken, inclusief agendering, notulering
 In de praktijk bewezen alle genoemde nieuw-ingevoegde dienston-                en archivering.2)
 derdelen hun bestaansrecht; zij vormden goede contactpunten
voor de Rijkswaterstaat intern, maar ook voor de vele externe rela-              Op 1 november 1961 werd ir. A.G. Maris als directeur-generaal op-
 ties met andere departementen, diensten en instituten. Zij brach-               gevolgd door ir. J. van de Kerk, die reeds van 1 juli 1954 aan de Di-
 ten echter het grote nadeel mee, dat het aantal afdelingen rond de              rectie van de Waterstaat verbonden was geweest en in die periode
 directeur-generaal duidelijk te groot was geworden en diens aan-                geconfronteerd was met de bezwaren, die zich in toenemende ma-
 dacht over te veel nevengebieden moest worden gespreid.                         te deden gelden bij het veelal onder hoogspanning werken van de
 Rond 1965 was de situatie door de vrij snel op elkaar gevolgde ver-             bij het beleid betrokken ambtenaren. Die bezwaren deden zich
 anderingen zo geworden, dat de DW dertien afdelingen omvatte,                   voelen zowel bij het interne werk als bij het onderhouden van de
 waarvan de hoofden formeel alle rechtstreeks toegang tot de                     externe relaties. Ook de klachten van de buitendiensten, de vaak
 directeur-generaal hadden. Bovendien kon in beginsel het hoofd                  moeizame afhandeling van spoedeisende zaken, het zorgvragende
 van elk der 23, later 25 buitendiensten de directeur-generaal                   contact tussen de regionale en de specialistische diensten, het in
 rechtstreeks benaderen wanneer het ging om zaken, die de                        ontwikkeling zijnde personeelsbeleid enz. vormden een sterke aan-
 hoofdingenieur-directeur daarvoor van voldoende belang achtte.                  sporing om systematisch aandacht te besteden aan de problemen
 Al die contacten betekenden een niet onbelangrijke aanslag op de                rond de structuur en de personeelsbezetting van de dienst. De rek
 aandacht en de tijd voor de directeur-generaal. Herstructurering               was er duidelijk uit!
van de DW, teneinde de werkbelasting van de directeur-generaal                   De rond 1965 bestaande samenstelling en de indeling van de Di-
tot wat redelijker proporties te verminderen en diens tijd door een              rectie van de Waterstaat, zoals die in paragraaf 7 zijn beschreven,
 duidelijke delegatie van bevoegdheden zo mogelijk beschikbaar te               beantwoordden niet meer aan de eisen, die aan de Directie van de
 houden voor de meest belangrijke zaken, vormde dan ook het                     Waterstaat en de buitendiensten gesteld moesten worden, gezien
 eerste programmapunt voor de organisatiedeskundigen.                           ook de nog te verwachten toename van de werkzaamheden. Een in
                                                                                 het oog springend punt was, dat de delegatie van bevoegdheden
 §8         Aantreden van organisatie-deskundigen                                binnen de Directie van de Waterstaat niet meer in overeenstem-
                                                                                 ming was met de aard en de hoeveelheid van het werk, waardoor
 Lange tijd heeft er geen behoefte bestaan aan frequente periodie-              te veel zaken aan de directeur-generaal zelf ter beoordeling wer-
 ke bijeenkomsten van de directeur-generaal met zijn naaste mede-                den voorgelegd. Ook de hoofdingenieurs-directeuren van de bui-
 werkers, de hoofden van de afdelingen A, N, W, WR, P en H. In de               tendiensten plachten zich nog wel eens tot de directeur-generaal
 vijftiger jaren groeide echter geleidelijk aan de noodzaak om over              persoonlijk te wenden, al gaf het gewicht van het aangekondigde
 allerlei zaken gezamenlijk te beraadslagen. Dat was allereerst no-              gespreksonderwerp daarvoor niet altijd voldoende aanleiding (een
 dig om tot een goed afgewogen opzet en presentatie van de jaar-                 niet aangekondigd onderwerp bleek tijdens het gesprek vaak van
 lijkse begrotingen en werkplannen van de Rijkswaterstaat te kun-               méér belang te zijn!).
 nen komen en om vervolgens de door het parlement goedgekeurde                   Hoezeer dat persoonlijke contact op zichzelf duidelijk zijn positieve
 begrotingen te bewaken en de werkplannen in de loop van het jaar               kanten had en als zodanig door de directeur-generaal ook op prijs
 zo nodig aan te passen. Ook personeelsaangelegenheden vroegen                  werd gesteld, betekende het in feite een verzwaring van de be-
 meer en meer om een gezamenlijk overwogen beleid.                               lasting van de directeur-generaal, die hem belemmerde zich vol-
                                                                                doende intensief met de algemene beleidslijnen bezig te houden.
Toen in 1953 begonnen werd met het opstellen van meerjarige be-                  Het hierboven aangeduide complex van vragen van organisatori-
grotingen (eerst van drie- en zes-jarige en in 1962 van tien-jarige)             sche aard deed de behoefte groeien aan een systematische aan-
ging de behoefte aan een in de staf gecoördineerde behandeling                   pak door organisatiedeskundigen. Deze professie was in het begin
                                                                                van de zestiger jaren bij de Rijkswaterstaatsdienst niet voorhan-
                                                                                 den. Wel echter was sinds 1 juni 1959 bij het departement reeds
1) De bevordering van de verkeersveiligheid werd enkele jaren later een
zaak van zodanig politiek gewicht, dat per 1 juli 1974 een afzonderlijke direc-
tie Verkeersveiligheid aan het ministerie werd toegevoegd. Het deel van de      1) Ir. M. von Bartheld; hij was van 1959 tot februari 1962 ingedeeld bij het
door de oorspronkelijke afdeling ontwikkelde activiteiten, dat met ontwerp      toenmalige bureau Organisatie van de afd. P.
en beheer van de rijkswegen verband hield, bleef bij de hoofdafd. W, als afd.   2) De eerste directiesecretaris kwam pas op 16 januari 1969 in functie.
Veiligheid Wegen.                                                                  Zie§ 10.
32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre> De Coentunnel werd, uitgerust met 2 tunnelbuizen van elk 2 rijstroken, in juni 1966 in gebruik genomen. Het was de tweede tunnel die in Nederland vol-
gens de zinkmethode gebouwd werd. De eerste was de door Rotterdam gebouwde Maastunnel. Sedertdien zijn tot 1980 acht autotunnels volgens deze
methode gebouwd.
een organisatiebureau in ontwikkeling, dat per 1 januari 1964 werd               eerst dus onder leiding van de heer Koot, na diens plotselinge over-
omgezet in een afdeling. Het hoofd van deze afdeling, G.J. Hen-                  lijden in augustus 1971 opgevolgd door de heer A.J. Bos.
nephof, was bereid de directeur-generaal van advies te dienen,                   Een en ander gebeurde uiteraard in nauw overleg met de hoofden
voor zover het al zware programma van zijn afdeling dat nog                      van de betrokken afdelingen en diensten en met de afdeling Perso-
toestond. Kennisneming van de waterstaatsproblemen leidde er al                  neelszaken.
spoedig toe, dat zijn eerste medewerker, A.W. Koot, moest worden
vrijgemaakt om zich geheel aan de Rijkswaterstaat te wijden. Zijn                §9       Wat er te doen viel voor de afd. Organisatie
verkenningen bevestigden de mening van de directeur-generaal
dat er bij deze dienst zoveel problemen lagen op het gebied van or-              Het was duidelijk, dat een groot aantal zaken door de organisatie-
ganisatie, modernisering en efficiency, dat het alleszins verant-                deskundigen zou moeten worden aangepakt. Om enkele hoofdpun-
woord zou zijn voor de Rijkswaterstaat een eigen afdeling Organi-                ten uit de beginperiode te noemen:
satie in te stellen. De heer Koot kwam per 1 februari 1964 over                  - verbetering werksituatie van de directeur-generaal;
naar de Rijkswaterstaat en na een korte aanlooptijd kwam onder                        structurering Directie van de Waterstaat;
zijn leiding bij de Directie van de Waterstaat die eigen organisatie-                 regeling delegatie van bevoegdheden bij de Directie van de
afdeling (afd. O) tot ontwikkeling.                                                   Waterstaat;
Het zij reeds hier vermeld, dat in een later stadium de inschakeling                  versnelling afhandeling van zaken, inclusief controle op de
van een externe organisatie-adviseur zeer gewenst leek. Als zoda-                     voortgang;
nig is van 1970 tot 1975 dr. H. Coltof opgetreden, die zich zeer in-             - verbetering communicatie tussen de Directie van de Wa-
tensief met de belangrijkste vraagstukken heeft beziggehouden, in                     terstaat en directies buitendiensten;
goede samenwerking met de afd. O.                                                     verbetering structuur buitendiensten;
Voor bepaalde, duidelijk begrensde werkzaamheden, vooral ge-                     - verbetering efficiency buitendiensten;
richt op de efficiency van het ambtelijke werk, werd wel gebruik ge-                  toepassing moderne vormen van informatieverwerking voor de
maakt van de diensten van het Organisatie-adviesbureau Van de                         gehele Rijkswaterstaat;
Bunt en Co. in Amsterdam1). Voor verreweg het grootste deel ech-                 - verbetering personeelsbeleid en personeelszorg;
ter werden het organisatie-onderzoek en de doorvoering van de                         verbetering communicatie tussen regionale en specialistische
daarop gevolgde beleidsbeslissingen door de afd. O zelf verricht,                     buitendiensten.
                                                                                 Al deze punten zouden een intensieve en waarschijnlijk ook lang-
1) Dr. Colthot was lid van de maatschap van dit bureau.                          durige behandeling vergen. De hoogste urgentie is gegeven aan de
                                                                                                                                                  33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>problemen ter Directie van de Waterstaat, teneinde allereerst daar           derkend was dat aan een ruimer toegerust hulpapparaat voor de
aan de toenemende omvang van de werkzaamheden op een rede-                   top van de DW grote behoefte bestond. Hieraan kon nu vorm wor-
lijke manier het hoofd te kunnen bieden en een naar kwaliteit en             den gegeven.
tempo behoorlijke afwikkeling van zaken te verzekeren. Paragraaf             De principieel belangrijkste bepaling van de aanschrijving was
 10 beschrijft welke voorzieningen daartoe getroffen zijn.                   evenwel die, waarbij de DW hiërarchisch boven de buitendiensten
Toch was het probleem van de buitendiensten nauwelijks van min-              kwam te staan. Deze bepaling vormde op zichzelf een delicaat
der urgentie dan dat van de Directie van de Waterstaat en het was            punt in de verhouding tussen de directeur-generaal en de hoofd-
zeker niet van minder belang. Een verandering in de structuur van            ingenieurs-directeuren van de buitendiensten en de hoofden van
de buitendiensten zou de gehele dienst aangaan en daarmee een                de andere onder de directeur-generaal ressorterende instellingen.
operatie van grote omvang kunnen worden en in elk geval veel                 De tijd dat de hoofdingenieurs-directeuren zich rechtstreeks tot de
mankracht en veel tijd opeisen. Het doorvoeren van veranderingen             minister van Waterstaat konden wenden, was nog niet geheel ver-
zou de positie van heel veel ambtenaren kunnen raken en ook                  geten; dat er nu een niveau tussen hen en de directeur-generaal
daarom grote zorgvuldigheid vragen. Dit onderwerp, de organisa-              werd geschoven was niet voor ieder gemakkelijk aanvaardbaar.
tie van de buitendiensten, komt in de paragrafen 13 t/m 16 nader             Gelukkig wel voor diegenen, die oog hadden voor het feit dat in de
aan de orde.                                                                 loop der jaren de functie van de DW zich in de praktijk reeds had
Al met al was het reeds in een vroeg stadium duidelijk, dat zowel            ontwikkeld van staforgaan van de directeur-generaal tot een tus-
met het nodige onderzoek als met de daaruit voortvloeiende con-              senniveau in de verticale structuur van de waterstaatsdienst.
sequenties een groot brok organisatorisch werk op een doeltref-              Hoewel op zichzelf de vergroting van het aantal schakels in die
fende aanpak lag te wachten.                                                 structuur het tegendeel was van hetgeen gaarne werd na-
                                                                             gestreefd, was het, nu in dit geval die vergroting paste in de na te
 §10       Voorzieningen                                                     streven herstructurering van de top van de Rijkswaterstaatsdienst,
                                                                             logisch en voor de hand liggend de feitelijk gegroeide situatie te er-
            bij de Directie van de Waterstaat
                                                                             kennen en deze dan ook voortaan duidelijk in de structuur te mar-
 Het heeft de van buiten de dienst komende organisatiedeskundi-              keren.
gen uiteraard enige tijd gekost om zich een goed beeld te vormen             In een volgende aanschrijving, die van 23 september 1966, nr.
van de inrichting en de wijze van werken bij de Directie van de Wa-          1203 Kab, werd vastgelegd hoe aan de bedoeling, de „span of con-
terstaat en van de gebreken daarin. Om tot een oordeel te komen              tra!" van de directeur-generaal te verkleinen, was tegemoet geko-
 mocht bovendien de Directie van de Waterstaat niet alleen op zich-          men (zie bijlage 9).
zelf worden beschouwd, maar diende ook de relatie met de buiten-             Het aantal hoofdafdelingen werd per 1 januari 1967 van vier op vijf
diensten te worden bezien. Verbeteringen bij de Directie van de              gebracht door de instelling van de hoofdafdeling Financieel-
Waterstaat zouden hun effect moeten hebben ook op het contact                economische en Planologische zaken (aangeduid met F). Deze
met de buitendiensten en de gang van zaken bij die diensten moe-             werd onder leiding van een econoom geplaatst en ging vier van de
ten bevorderen. Het leek een voor de hand liggende gedachte om               vroegere hulpafdelingen omvatten, plus twee nieuwe onderdelen:
tegelijkertijd met het functioneren van de Directie van de Wa-                    Begrotingszaken (de vroegere afd. H);
terstaat ook dat van een buitendienst onder de loupe te nemen. De                 Economische aangelegenheden;
 Rijkswaterstaatsdienst mag immers verondersteld worden als één                   Planologische zaken1);
goed sluitend en in elkaar passend geheel te kunnen werken. Uit                   Recreatie en natuurbescherming;
praktische overwegingen werd als partner in het organisatie-                      Planning;
onderzoek de in Den Haag gevestigde directie Zuid-Holland geko-                   Kostprijsberekening.
zen, een directie, waarvan de structuur evenmin probleemloos                 Daarmee werd bereikt dat aan de financiële, economische en pla-
was1) en binnen welker gebied ook de directie Benedenrivieren                nologische bemoeiingen een duidelijke plaats werd gegeven bin-
opereerde.                                                                   nen een hoofdafdeling, die als beleidsvormende afdeling een posi-
Tot een intensief, regelmatig contact met de directie Zuid-Holland           tie ging innemen gelijkwaardig aan die van de vier andere hoofdaf-
en een min of meer gelijktijdige behandeling met de DW is het ech-           delingen A, N, W en R (vroeger WR).
ter niet gekomen; daarvoor was de problematiek van de structuur              Tevens werd de „span of control" van de directeur-generaal terug-
van deze buitendirectie toch te complex, terwijl die van de DW op            gebracht van 13 tot 10 afdelingen. Dit laatste was beslist nog niet
zichzelf al zwaar beslag legde op de afd. O.                                 het ideale aantal, maar een verdere vermindering was voorshands
Het eerste formele resultaat van het organisatie-onderzoek kwam              niet mogelijk.
naar buiten in de aanschrijving van de directeur-generaal van 1              Op 1 januari 1967 werd de naam Directie van de Waterstaat (DW)
maart 1966, nr. 221 Kab. Daarin werd een duidelijker structuur aan           vervangen door Hoofddirectie van de Waterstaat (HW), waarmede
de DW gegeven. Er werd een verdeling gemaakt in hoofd-, hulp- en             de hiërarchische plaats ten opzichte van de buitendiensten tot uit-
stafafdelingen; het totale aantal afdelingen bleef toen overigens            drukking werd gebracht.
nog dertien (zie eind van § 7 en bijlage 9). De afdelingen A, N, W en        Intern werd de Directieraad (DR) ingesteld, waarvan de directeur-
WR kregen op 1 maart 1966 de status van hoofdafdeling en de af-              generaal voorzitter is; leden zijn hiervan de hoofden van de vijf
delingshoofden van A, N en W werden bevorderd tot hoofddirec-
teur, een nieuwe rang in de Waterstaatsdienst.
Nieuw was de instelling van een directiesecretariaat. Tot dusver
beschikte de directeur-generaal over één secretaresse, maar on-
                                                                              1) Aan deze afdeling is gedurende een tiental jaren een Projectbureau Lei-
                                                                             dingstraten verbonden geweest. In 1969 werd het nl. nodig met grote spoed
                                                                             een leidingstraat aan te leggen tussen het Rotterdamse havengebied en het
 1) De directie omvatte de twee arrondissementen 's-Gravenhage en Brielle    nieuwe industrieterrein Moerdijk, uit te breiden tot een verbinding met Ant-
 (tot 1957 een „afdeling", waarvan vooral het laatste zeer snel in betekenis werpen en het Westerschelde-bekken. In een leidingstraat kon een ruim aan-
toenam als gevolg van de stormachtige ontwikkeling op de linker Maasoever    tal buisleidingen voor het transport van vloeistoffen over grotere afstanden
(petrochemische industrie, containervervoer, mammoettankers, nieuwe ha-      worden samengebracht. Leidingstraten zouden een belangrijk infrastruc-
venbekkens en nieuwe havenmond, nieuwe rail- en weg- en waterverbindin-      tuurelement in het ruimtelijke ordeningsbeleid gaan vormen bij een verdere
gen, verstedelijking).                                                       groei van de chemische industrie.
34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre> De drielingsluis in het Julianakanaal te Maasbracht; links de oude sluis uit het jaar 1935. Het nieuwe sluizencomplex kwam in 1966 gereed.
hoofdafdelingen1), terwijl de directiesecretaris als secretaris van               In een geleidelijke ontwikkeling is uit de „stafvergadering" de Di-
deze raad optreedt.                                                               rectieraad gegroeid met een veel geprononceerder functie, en wel
De hoofden van de afdelingen Personeelszaken en Organisatie ne-                  in tweeërlei opzicht.
men deel aan de vergaderingen van de DR.                                          In de organisatorische opbouw van de dienst heeft de DR de func-
Met deze DR werd vorm en plaats gegeven aan wat voordien als                     tie van het top-management. De raad is het college waarin alle
stafvergadering was aangeduid. Geleidelijk hadden deze stafver-                  sectoren van de waterstaat verenigd zijn en waarin alle belangrijke
gaderingen aan betekenis gewonnen. Agendering, verslaglegging                    beleids- en organisatorische problemen aan de orde komen. Maar
en concludering werden mettertijd zorgvuldiger te boek gesteld                   ook heeft de DR bij uitstek de taak het ministeriële beleid tot uit-
Zaken van algemeen beleid werden meer en meer collegiaal be-                     voering te brengen en - in tegengestelde richting - de minister te
handeld. Het opstellen van de jaarlijkse begrotingen en van meer-                adviseren en derhalve steeds beleidsvoorbereidend werkzaam te
jarenplannen, evenals zaken van personeelsbeleid maakten daar                    zijn. Bij die taak zal de DR met name ook moeten letten op de poli-
een belangrijk deel van uit.                                                     tieke aspecten van het beleid en op de beleidsontwikkeling bij an-
Maar ook voor andere belangrijke beleidszaken achtte de                          dere departementen. In deze functie werkt de DR, te zamen met
directeur-generaal het gewenst deze in de „staf", nu dus directie-               de hoofddirectie als zijn werkorgaan, als departementale afdeling
raad, aan de orde te stellen. Van de hoofden van de hoofdafdelin-                voor de waterstaatsaangelegenheden zoals voorheen reeds de
gen mocht worden verwacht, dat zij die zaken niet alleen zouden                  vroegere Directie van de Waterstaat (zie § 7). Met dien verstande
bezien vanuit de sector die hun eigen hoofdafdeling bestreek,                    evenwel, dat de toegenomen complexiteit van de overheidsbe-
maar dat zij in staat en bereid zouden zijn om het belang van de ge-             moeiingen ook deze kant van de DR-taak sterk in gewicht heeft
hele waterstaatsdienst en zijn taak te overzien en te behartigen.                doen toenemen.
                                                                                 § 11       Een nieuw K.B.!
 1) Krachtens K.B. 42 van 14 januari 1971 (zie volgende paragraaf) zijn leden
van de DR „de hoofden van de beleidsafdelingen, die als hoofdafdelingen          In artikel 6 van het K.B. nr. 42 van 14 januari 1971, waarvan de vol-
worden aangeduid". Het aantal ervan kan dus zonodig anders dan 5 zijn.           ledige tekst is opgenomen als bijlage 10, kreeg deze ontwikkeling
                                                                                                                                                   35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre> tenslotte formeel haar beslag. Lid 2 bepaalt namelijk dat de          Ten aanzien van de buitendiensten van de Rijkswaterstaat is het
 directeur-generaal de DR raadpleegt over „de aangelegenheden,         nieuwe K.B. veel beknopter dan zijn voorgangers. In artikel 7 wor-
 die voor de vorming en de uitvoering van het algemeen beleid van      den zij onderscheiden in regionale en functionele diensten, die on-
 belang zijn,...". De DR functioneert dus als college, als specifiek   derverdeeld kunnen worden in arrondissementen, afdelingen en
 orgaan in de structuur van de Hoofddirectie van de Waterstaat.        dienstkringen. Dit sloot aan bij de toen nog bestaande structuur.
  Nog enkele andere punten uit het K.B. van 14 januari 1971 moeten      Daarvan kon in 1970 nog niet worden afgeweken, aangezien het
 worden bezien, alvorens de verdere organisatorische veranderin-       onderzoek naar de meest gewenste structuur van de buiten-
 gen in de Rijkswaterstaatsdienst in beschouwing worden geno-          diensten toen niet ver genoeg was gevorderd om uitspraken over
 men.                                                                  veranderingen te doen.
  Het K.B. draagt de titel „Organiek Besluit Rijkswaterstaat"1).       Over aantallen directies enz. wordt niet meer gesproken, evenmin
  De laatste voorganger dateerde van 7 december 1948. Hoewel er        als over de aantallen ambtenaren, die in de diverse rangen ten
 sindsdien zoveel beweging en verandering in de dienst hadden          hoogste werkzaam zouden mogen zijn.1)
 plaatsgehad, heeft het dus ruim 22 jaar geduurd voordat een mo-       De minister stelt de directies en andere grote diensten van de
 derner versie verscheen. Blijkbaar kan een ambtelijke dienst nog      Rijkswaterstaat in, wijst de hoofden ervan aan en stelt hun instruc-
 aardig uit de voeten als het er op aankomt zich in te stellen op ver- tie vast. Het bepalen van de structuur van de buitendiensten, de
anderende behoeften, zonder dat de daarvoor nodige aanpassin-          benoeming van de leiding van de onderdelen ervan en het vaststel-
gen direct geformaliseerd worden.                                      len van de instructies van de daarin werkzame ambtenaren be-
Toch was die formalisering, na hetgeen reeds in 1966 in de struc-      hoort tot de bevoegdheid van de directeur-generaal.
tuur was veranderd, gezien het principiële karakter ervan, nu wel      De in vorige K.B.'s altijd opgenomen benoembaarheidseisen voor
geboden. Het heeft overigens nog tot vier jaar na de aanschrijvin-     de ingenieurs, de technische en de administratieve ambtenaren
gen van 1966 geduurd, voordat de procedure voor het tot stand ko-      zijn niet meer in het K.B. van 1971 opgenomen. De na-oorlogse
 men van het nieuwe K.B. voltooid was.                                 ontwikkelingen in het personeelsbeleid en o.a. het opnemen in de
Vergelijkt men de K.B.'s van 1948 en van 1971 dan vallen, behalve      Rijkswaterstaatsdienst van veel academici van andere discipline
wat hiervóór reeds als nieuwe zaken vermeld werd, de volgende          dan die van civielingenieur hebben dat ongewenst en overbodig
 punten op. In de eerste plaats is de omschrijving van de taak van     gemaakt.
de Rijkswaterstaat gewijzigd. Voorheen was de omschrijving be-         Ook de ambtseed vindt men niet meer in het K.B. terug, omdat
 perkter, vooral in die zin, dat daar de woorden waterstaat, wa-       voor alle Rijksambtenaren eenzelfde ambtseed of -gelofte is voor-
terstaatstoestand, waterstaatswerken en waterstaatsaangelegen-         geschreven in het Algemeen Rijksambtenaren Reglement (ARAR).
 heden zijn gebruikt zonder dat blijkt, wat onder dat begrip „wa-
terstaat" moet worden verstaan.                                        Bijlage 11 geeft het organisatieschema van de Rijkswaterstaat, zo-
 In de waterstaatswetgeving, noch in de Grondwet vindt men daaro-      als dat medio 1971 gold.
ver enige uitleg. Het is uit de literatuur bekend, dat men enerzijds
 meende dat in Nederland het begrip „waterstaat" voor zichzelf
sprak en dat men anderzijds enigszins beducht was voor een limi-       § 12 De structuur van de buitendiensten
terende werking van een begripsomschrijving, waar het juist ge-
wenst zou kunnen zijn speelruimte te behouden om de taak van de        Vóór 1923 was de Rijkswaterstaat onderverdeeld in acht „regiona-
 dienst soepel aan te passen aan nieuwe ontwikkelingen.                le" directies, die de Rijkswaterstaatstaken in een of meer provin-
 Het leek gewenst om in het nieuwe K.B. zowel die speelruimte te       cies uitoefenden, de toenmalige directie Groote Rivieren en de di-
 behouden als om de voornaamste gebieden waarop de Rijkswa-            rectie Algemeene Dienst. De regionale directies waren onderling
terstaat werkzaam is, expliciet in de tekst te vermelden. Artikel 2,   afgebakend volgens de provinciale grenzen; op slechts enkele pun-
sub b, c en d geeft dat weer. Genoemd worden:                          ten werd van die grenzen afgeweken ten behoeve van een prak-
     de beveiliging van het land tegen het water;                      tisch werkend beheer. Ook bij de latere samenvoegingen en split-
     de waterhuishouding in kwantitatieve en kwalitatieve zin;         singen van de regionale directies werden de provinciale grenzen
     scheepvaartwegen en havens;                                       aangehouden.
- landwegen en oeververbindingen;                                      De rivierendienst, bij M.B. van 12 april 1933 gesplitst in de direc-
 - een veilige en vlotte verkeersafwikkeling te water en op de         ties Bovenrivieren en Benedenrivieren, had binnen de regionale di-
     weg;                                                              recties zijn eigen, door de hoogwaterkeringen van de Rijn en zijn
     landaanwinning.                                                   vertakkingen begrensde territoir. Dit ambtsgebied overschrijdt wél
 Nieuw is artikel 2, sub j , waarin de Rijkswaterstaat belast wordt    provinciale grenzen: de directie Benedenrivieren ligt in de provin-
 met de zorg voor die waterstaatsaangelegenheden, waartoe de           cies Zuid-Holland, Zeeland en Noord-Brabant, de directie Bovenri-
 Staat der Nederlanden zich tegenover derden, in binnen- of buiten-    vieren in Zuid-Holland, Utrecht, Gelderland en Overijssel.
 land, heeft verplicht.                                                De beschouwingen in deze paragraaf hebben alleen betrekking op
 Dat kan bv. betrekking hebben op medewerking in door de minister      de „gewone" regionale directies en de beide rivierendirecties.
van Ontwikkelingssamenwerking of NEDECO2) aangegane ontwik-
 kelingscontracten en op Go-Go-overeenkomsten.3)
                                                                       1) Het bleek ondoenlijk te zijn met een redelijke nauwkeurigheid een over-
Volgens artikel 11, sub 2, bestaat de Dienst der Zuiderzeewerken       zicht samen te stellen van de omvang van het totale personeelsbestand over
niet meer als afzonderlijke dienst naast de Rijkswaterstaat. Ook       een reeks van jaren
 het Rijksinstituut voor Zuivering van Afvalwater is een buitendienst  Het totale aantal ambtenaren van de Rijkswaterstaat zou volgens het K.B.
van de Rijkswaterstaat.                                                van 1948 mogen bedragen 6842, en volgens de begroting voor het dienstjaar
                                                                       1970 = 9940; beide aantallen exclusief het personeel van de Dienst der
                                                                       Zuiderzeewerken (resp. ± 200 en 600).
 1) Zie deel I, § 1.                                                   In januari 1964 bedroeg het aantal ambtenaren van de RWS-dienst (inclusief
                                                                       Z.Z.W.) 7900. Dit aantal was in januari 1974 toegenomen tot 11.430. De be-
2) NEDECO: de Stichting Nederlands Adviesbureau voor ingenieurswerken  grotingssterkte bedroeg toen 11.342 personen, terwijl de toegestane forma-
in het buitenland (Netherlands Engineering Consultants).               tie 12.576 personen mocht omvatten (waarvan bij de hoofddirectie resp. 536
                                                                       en 603 ambtenaren). In 1980 bedroeg het aantal RWS-medewerkers rond
3) GO-GO: from Government to Government.                               12.000.
36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>Het gemaal de Blocq van Kuffeler, (gereed in 1967) zorgt voor de peilbeheersing in Zuid-Flevoland. Naast het gemaal een schutsluis.
Vanouds waren de directies onderverdeeld in arrondissementen                   Overigens waren het niet alleen de onder het beheer van de Rijks-
(een tot vier) en in enkele gevallen een afdeling. Bijlage 11 laat de          waterstaat vallende natte en droge werken, die de zwaarte van de
indeling van 1949 (en die van 1971) zien.                                      taak van de arrondissementsleiding bepaalden. De administratieve
De indeling in arrondissementen berustte op een praktische keuze               taken (toepassing van de waterstaatswetten met de daarbij beho-
van geografische grenzen, waarbij rekening was gehouden met de                 rende voorstellen tot het al dan niet verlenen van vergunningen en
binnen die grenzen liggende objecten van nieuwbouw en van be-                  ontheffingen) en de bemoeiingen op bestuurlijk en planologisch ge-
heer en onderhoud, zodanig dat de takenpakketten van de arron-                 bied (overleg met andere diensten, publiekrechtelijke lichamen en
dissementen (en daarmee van de leiding ervan) bij voorkeur niet al             particuliere organisaties en ondernemingen) konden een belangrijk
te veel in gewicht uiteenliepen.                                               en boeiend deel van de taak uitmaken.
De zwaarte van de taak kon in de loop van de tijd veranderen door-             Afgezien van de variaties, die zich in de loop van de tijd binnen een
dat veel modernisering en nieuwbouw aan de orde kwam, of door-                 arrondissement konden voordoen, waren de verschillen tussen de
dat - juist omgekeerd - een periode van vernieuwing en verbetering             arrondissementen toch wel zo groot, dat men, zij het niet officieel,
werd afgesloten, waarna het arrondissement zich voorshands                     onderscheid maakte tussen zware en lichte arrondissementen,
voornamelijk moest bepalen tot beheer en onderhoud.                            evenals tussen natte en droge. Van die verschillen werd uiteraard
De hoofdingenieur-directeur kon uiteraard wel een zeker even-                  gebruik gemaakt ten behoeve van de vorming van ingenieurs met
wicht tussen de arrondissementen bewaren door - tijdelijk - bepaal-            een brede ervaring, zulks ook met het oog op de vervulling van de
de werkzaamheden van een zwaar belast arrondissement over te                   functies van hoofdingenieur-directeur.1)
hevelen naar een minder belaste buurman, maar de indruk bestaat
dat van die vrijheid weinig gebruik is gemaakt.                                 1) Hierbij zij vermeld dat gedurende een lange periode (van 1913 tot 1949) de
De omvang van de in een arrondissement uit te voeren werken van                 Rijkswaterstaat slechts drie ingenieursrangen kende: ingenieur, hoofdinge-
                                                                                nieur en hoofdingenieur-directeur. Was men eenmaal arrondissementsinge-
nieuwe aanleg en van verbetering bepaalden in sterke mate de                    nieur (in de rang van ir of hir) en dus niet meer „toegevoegd", dan volgden
aantrekkelijkheid van het arrondissementswerk, zowel voor de lei-              gewoonlijk meerdere overplaatsingen alvorens een benoeming tot hoofd-
dinggevende ingenieur als voor zijn medewerkers. Het maken van                  ingenieur-directeur verwacht kon worden. Een overplaatsing naar een ander
de ontwerpen en de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van                  arrondissement behoefde dan ook geen bevordering in te houden. Overigens
                                                                                lette men destijds heel sterk op anciënniteit, zozeer zelfs, dat een bevorde-
de bestekken vormden voor velen het meest boeiende deel van                     ring tot hir na 16 dienstjaren „normaal" was; snellere of tragere bevorderin-
hun taak.                                                                      gen werden in het korps ingenieurs nauwlettend gevolgd!
                                                                                                                                                           37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre> De arrondissementsingenieur stond „onder de bevelen van" de            In 1950 (brief van 11 september 1950, nr. 41819, afd. P) vroeg de
 hoofdingenieur-directeur. Voor zover hij niet zelf bevoegd was om     directeur-generaal het oordeel van de dienst over mogelijke ver-
opdracht te geven voor het uitvoeren van werkzaamheden en leve-        plaatsing van het arrondissement Zutphen weer naar de plaats van
 ringen en voor het doen van betalingen (zijn armslag was maar         die naam. Afgezien van allerlei bijkomende factoren zag men daar
heel klein), moest hij voor alle activiteiten schriftelijk voorstellen voor de uitoefening van de dienst wel voordelen in. De verplaatsing
doen aan zijn hoofdingenieur-directeur, die in heel veel gevallen op   terug naar Zutphen kwam daarop in 1953 tot stand.
zijn beurt machtiging moest vragen aan de directeur-generaal.
Was de arrondissementsingenieur al dan niet terecht vooruitgelo-       Toch bleef een aantal hoofdvragen voortdurend aan de orde.
pen op de vereiste machtiging, dan vroeg hij braaf om „goedkeu-        a. Dient de arrondissementsingenieur zijn zetel te hebben in het
 ring op het bereids verrichte", die hem vrijwel steeds „alsnog"            belangrijkste centrum van zijn ambtsgebied, opdat hij zich in-
werd verleend. Hij richtte zich uitsluitend tot zijn hoofdingenieur-        tensief kan bemoeien met de onder zijn leiding en toezicht val-
directeur, die gehouden was het voorstel aan de directeur-                  lende werken en voldoende contacten kan onderhouden met
generaal door te zenden, vergezeld van zijn eigen'beschouwingen.            de bestuursorganen in zijn ressort? Hoe kan hij het beste ken-
 Deze konden in een groot deel van de gevallen beperkt blijven tot          nis nemen van de streek als zodanig (topografisch en wa-
een simpel onderschrift, waarin de hoofdingenieur-directeur te              terstaatkundig) en van de belangen die voor de ontwikkeling al-
 kennen gaf het voorstel van de arrondissementsingenieur te willen          daar een rol spelen?
volgen.                                                                b. Zijn de communicatiemogelijkheden in de moderne tijd niet van
 Het is reeds gesignaleerd en valt ook uit bijlage 12 af te lezen, dat      dien aard geworden, dat de afstanden, die hierbij in het geding
 naast de arrondissementen ook enkele afdelingen bestonden als              zijn, nauwelijks nog beperkingen opleggen?
territoriale onderdelen van een regionale directie. Dit waren          c. Is bij een in één gebouw geconcentreerde dienst het gemakke-
destijds de Afdelingen Groningen, Brieiie, Goes en Merwedeka-               lijke directe contact van de hoofdingenieur-directeur met zijn
 naal. Zulke afdelingen werden te licht van gewicht geacht om de            arrondissementsingenieur, en van deze laatsten onderling, niet
status van arrondissement te kunnen krijgen. De afdelingsinge-              bijzonder gunstig voor een vlot en efficiënt werken van de
 nieur had geen eigen bevoegdheid in de hiërarchie; de hoofd-               dienst?
 ingenieur-directeur oefende formeel zelf de dienst uit in het gebied  d. Kan de administratie van een geconcentreerde directie niet be-
van de afdeling en ondertekende de brieven.                                 langrijk eenvoudiger, sneller en zuiniger gevoerd worden dan
 Het hing van het oordeel en de welwillendheid van de hoofd-                van een directie met elders gevestigde arrondissementen?
 ingenieur-directeur af, in hoeverre het hoofd van de afdeling de      e. Kan het gebied van een directie het beste in zijn belangen ge-
 ruimte kreeg om feitelijk als arrondissementsingenieur op te tre-          diend worden, wanneer alle, in een arrondissement voorko-
 den.                                                                       mende waterstaatszaken, zowel natte als droge, door één, ter
 Het feit deed zich evenwel voor, bv. in het geval Brielle, dat de          plaatse goed bekende, ook bestuurlijk verantwoordelijke amb-
maatschappelijke en economische ontwikkelingen in het ressort               tenaar worden behandeld?
van de afdeling konden leiden tot waterstaatswerken, zoals daar        f. Kan en mag van de arrondissementsingenieur verwacht wor-
eerder niet waren voorgekomen (zie eerste voetnoot bij § 10).               den, dat hij van de ontwikkeling van de civiele en aanverwante
 Daarmee kwam de grond voor het maken van onderscheid tussen                techniek zodanig op de hoogte blijft, dat hij natte en droge za-
afdeling en arrondissement te vervallen. Zoals reeds op bijlage 12          ken deskundig kan behandelen? Of kan aan de eis van deskun-
te zien was, was er na 1956 in de beheersdienst geen afdeling               digheid alleen worden voldaan door, naast inschakeling van bij-
meer met een „lichte" arrondissementstaak.                                  zondere gespecialiseerde diensten van de Rijkswaterstaat, bin-
                                                                            nen de regionale directie een functionele splitsing in natte en
Veel is er in de loop van de tijd gediscussieerd over de vraag of de        droge zaken door te voeren?
uitvoering van de dienst het meeste gebaat zou zijn met een ge-        Deze vraagpunten kwamen telkens weer opduiken.
concentreerde regionale directie, dat wil zeggen met de arrondis-      Afgezien echter van de hier en daar doorgevoerde concentratie in
sementsbureau^ en het directiebureau alle in één plaats ge-            één stad, bleef er in de dienst een sterke voorkeur bestaan voor
vestigd en bij voorkeur dan ook in één gebouw, dan wel met de          handhaving van de arrondissementen als zelfstandige dienston-
meest gebruikelijke, gespreide opstelling, waarbij de directie in de   derdelen in de structuur van de Rijkswaterstaat, waarbij dan elk ar-
hoofdstad van de provincie zetelt en de arrondissementsinge-           rondissement weer onderverdeeld was in dienstkringen en deze
nieurs elk in de voornaamste plaats van hun arrondissement. Bij        elk een aantal kantons kenden.
die discussies deden telkens weer dezelfde argumenten vóór en
tegen opgeld.                                                          De kaart van bijlage 13 geeft een volledig overzicht van de indeling
In de dertiger jaren hebben voornamelijk bezuinigingsoverwegin-        van de dienst op 1 januari 1968.
gen tot enige concentratie geleid, in die zin dat enkele arrondisse-
mentsbureau's naar provinciehoofdsteden werden overgebracht.           De functie van arrondissementsingenieur werd in het algemeen
Zo verhuisde het Arr. Goes naar Middelburg, het Arr. Zutphen naar      zeer gewaardeerd, voornamelijk om de vrij grote mate van
Arnhem. Het is niet bekend of het ooit de bedoeling is geweest, de-    zelfstandigheid, de ruimte om initiatief te ontplooien, de overzien-
ze concentratie algemeen door te voeren; het is in elk geval nooit     baarheid van het ambtsgebied en van de eigen dienst, met veel
zover gekomen. Van de Directie Zeeland bv. bleven de arrondisse-       mogelijkheid tot contact met de medewerkers (zie ook § 4)
menten Vlissingen en Terneuzen hun standplaatsen trouw. In             De ontwikkeling van de techniek en de aanleg en bouw van grote
's-Gravenhage en Arnhem waren de arrondissementen van die              werken (Rijkswegenplan met grote rivieroverbruggingen, Zuider-
naam altijd al in de provinciale hoofdstad gevestigd, maar niet met    zeewerken enz.) brachten intussen ook mee een groeiende beteke-
de directie in één gebouw ondergebracht. Ook het arrondissement        nis van de gespecialiseerde diensten. De daarin werkzame inge-
Zutphen, dat in 1934 naar Arnhem verhuisde, kreeg daar een af-         nieurs waren in het algemeen meer geïnteresseerd in de techni-
zonderlijk kantoorgebouw ter beschikking. De directie Gelderland       sche aspecten van de waterstaatspraktijk dan in de bestuurlijke
met zijn twee arrondissementen was toen dus wel in de provinciale      kanten daarvan. Beide categorieën waren (en zijn) onontbeerlijk
hoofdstad geconcentreerd, maar van eventuele voordelen van             voor de uitoefening van de totale waterstaatsfunctie, maar ver-
centralisatie in één gebouw kon niet worden geprofiteerd.              schillen in aanpak en mentaliteit deden gemakkelijk rimpels ont-
38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre> staan bij de zo noodzakelijke samenwerking tussen de gespeciali-                 In elke directie en dienst kon elk van de genoemde categorieën
 seerde deskundigen en hun collega's in de regionale diensten. Een                één persoon aanwijzen, die namens zijn „bloedgroep" zou deelne-
 zekere verzelfstandiging van de specialistische (bouw-) diensten                 men aan een bijeenkomst, waarin deze afgevaardigden een
viel niet te ontkennen, noch te vermijden.                                        gespreksgroep van vijf personen zouden kiezen, die zo goed moge-
 De evenzeer gespecialiseerde studiediensten vormden (behalve                     lijk representatief diende te zijn voor het gehele door die categorie
 de Algemene Dienst) een geïntegreerd onderdeel van de regionale                  bestreken werkgebied. De aldus verkregen samenstelling van de
 en rivierdiensten en toonden dat verschijnsel niet of in veel minde-             gespreksgroepen werd aan de gehele dienst bekend gemaakt, le-
 re mate.1)                                                                       der lid zou zijn eigen achterban kunnen raadplegen, terwijl hij in
                                                                                  zijn gespreksgroep en'in het overleg met de afd. Organisatie zou
                                                                                  optreden geheel los van de hiërarchische relaties in zijn eigen
§13        Er komt gang in                                                        dienstonderdeel.
                                                                                  Het aantal van vijf leden per groep was, gezien het totale perso-
De indrukken door de directeur-generaal en zijn naaste medewer-                   neelsbestand van de dienst, weliswaar te klein om alle schakerin-
kers, de hoofddirecteuren, opgedaan bij de werkbezoeken aan de                    gen rechtstreeks in het te voeren overleg tot uiting te laten komen,
buitendiensten en in vele gesprekken met de hoofdingenieurs-                      maar om de overlegfase niet te veel te rekken is aan dat beperkte
directeuren, versterkten voortdurend de mening dat op de in de vo-                aantal vastgehouden.
rige paragraaf vermelde vragen een duidelijk antwoord zou moe-                    De afd. O belegde 31 bijeenkomsten met de gespreksgroepen,
ten worden gegeven en wel zo spoedig mogelijk.                                    waarbij aan de hand van nota's aandacht werd bestaan aan:
Met name zou een versterking van de „bedrijfsleiding" van de bui-                 - de structuur van de regionale directies;
tendiensten nodig zijn om op een doeltreffende manier te kunnen                        de organisatie van de aanleg van rijkswegen;
blijven functioneren en aan de toenemende pluriformiteit van de                        de organisatie van het rekenwerk bij de Rijkswaterstaat;
aspecten van de waterstaatstaak en de daarmee gepaard gaande                           de wetenschappelijke begeleiding van de werkzaamheden van
moeilijkheden het hoofd te bieden.                                                     de „natte" waterstaat;
Tegelijkertijd leefde het besef dat de daarvoor nodige veranderin-                     de coördinatie van het technisch-wetenschappelijke werk bin-
gen in de organisatie voor het daarbij betrokken personeel, ge-                        nen de Rijkswaterstaat.
wend als het was aan een reeds lang bestaande structuur, een pe-                   De bijeenkomsten hebben een ruime oogst aan opmerkingen, in-
 riode van omschakelen en van een zich voegen in een nieuw bestel                 zichten en aanwijzingen opgeleverd. Eind 1970 kon over het resul-
zou betekenen. Veranderingen brengen onherroepelijk onzeker-                      taat aan de directeur-generaal worden gerapporteerd.1) In achttien
heid en onrust mede en er komt een proces op gang dat ondanks                     punten werd een kader gepresenteerd voor het beleid dat met be-
alle zorgvuldigheid tijdens de uitvoering, niet door iedere betrokke-             trekking tot de aanpassing en modernisering van de buiten-
ne met plezier en in volle gerustheid wordt meebeleefd. Het zou                   diensten zou zijn te voeren. De achttien punten zijn als bijlage 14
daarom zaak zijn dat proces zo soepel én zo snel mogelijk te laten                opgenomen.
verlopen en de dienst op de hoogte te houden van bedoeling, op-
                                                                                  Verheugend was dat alle gespreksgroepen overtuigd waren van de
zet, conclusies en besluiten.
                                                                                  noodzaak maatregelen te treffen ter verbetering van het functione-
Gezocht moest worden naar een werkwijze om van dié catego-                        ren van de dienst.
 rieën van het waterstaatspersoneel, die bij de veranderingen be-                  De achttien punten vormden geen samenhangend organisatieplan,
trokken zouden raken, de mening te leren kennen omtrent gebre-                    maar wèl een duidelijke aanwijzing, dat op zo'n plan moest worden
ken van de bestaande situatie en over mogelijke aanpassing van                    aangewerkt, in het besef overigens, dat een reorganisatie niet vol-
de diensten aan moderne eisen.                                                    gens één recept voor alle diensten tot stand zou kunnen komen en
                                                                                  evenmin bij alle diensten gelijktijdig. Immers, eerst zou voor elke
Reeds enigermate voorbereid (zie § 10) was in 1968 daadwerkelijk
                                                                                  directie en dienst nauwkeurig moeten worden bezien hoe het ta-
met een organisatie-onderzoek in de directie Zuid-Holland begon-
                                                                                   kenpakket was samengesteld en hoe zich dat in de komende jaren
nen en mede op grond van de daar vergaarde gegevens kon in het
                                                                                   mogelijk zou ontwikkelen. Verder zou de urgentie van de aanpas-
jaar daarop het onderzoek breder worden aangepakt.
                                                                                  sing van de onderling verschillende diensten moeten worden be-
In april 1969 werden op verzoek van de directeur-generaal vijf
                                                                                  oordeeld, evenals de consequenties van de aanpassing voor het
gespreksgroepen gevormd uit de volgende categorieën van Rijks-
                                                                                  personeel. Ook de vraag in hoeverre de huisvesting van de
waterstaatsambtenaren :
                                                                                  diensten voorziening zou vereisen om de aanpassing door te kun-
a. arrondissements- en afdelingsingenieurs;                                        nen voeren, zou in dit verband wel eens een bepalende factor kun-
b. bureauchefs uit de verschillende dienstonderdelen;                             nen zijn voor het tijdstip waarop het organisatie-onderzoek t.b.v.
c. dienstkringhoofden;                                                            een eventuele herstructurering in een directie zouden kunnen wor-
d. leidinggevenden uit het ontwerpend en uitvoerend personeel                     den uitgevoerd.
     (geen TH-ingenieurs);
                                                                                   Het zou van uitermate groot belang zijn tegelijkertijd aandacht te
e. hoofdingenieurs-directeuren.
                                                                                   besteden aan communicatieproblemen, omdat algemeen de me-
 De vijfde gespreksgroep was identiek aan een stuurgroep die
                                                                                   ning naar voren was gekomen dat voor een goed functioneren van
 reeds door de HID-vergadering was gevormd (zie § 17).
                                                                                  de dienst als geheel, een duidelijk stelsel van communicatielijnen
 Het onderhouds- en bedieningspersoneel van de waterstaatsob-
                                                                                  en -organen vereist was, zowel voor een goed samenspel in verti-
jecten zou naar verwachting niet in het aanpassingsproces betrok-
                                                                                   cale richting tussen hoofddirectie en buitendiensten, als in horizon-
 ken raken en werd daarom niet gevraagd een gespreksgroep sa-
                                                                                  tale zin tussen de buitendiensten onderling.
 men te stellen.
                                                                                   Het geheel van aspecten was zo veelvormig en vereiste een zo
                                                                                  grondig overleg, dat de directeur-generaal met de directieraad op
  1) Wel deed zich in de loop van de tijd meer en meer een gemis aan voldoen-
 de onderling contact en coördinatie tussen de verschillende studiediensten        1) De afronding van alle besprekingen met de 5 gespreksgroepen had plaats
 gevoelen. Dit leidde in 1950 tot de instelling van de Centrale Studiedienst (zie  in november en december 1970. Het rapport Resumé-besprekingen is van
 deel I § 12 en II §7).                                                            30 december 1970.
                                                                                                                                                        39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>                                                                      De in 1968 in uitvoering zijnde werken aan het verkeersknooppunt Oudenrijn.
 19 en 20 februari 1971 in conclaaf ging om zich een eindoordeel te
 vormen over de noodzakelijk te achten veranderingen in de struc-
 tuur van de Rijkswaterstaatsdienst en om voor de uitvoering van
 de aanpassingsoperatie een aantal beleidslijnen te formuleren.
 Naar de plaats waar de vergadering belegd was, hotel De Bilder-
 berg te Oosterbeek, heeft dit beraad de naam „Bilderberg I" ge-
 kregen.1)
 De resultaten van „Bilderberg I" zijn samengevat in de „Besluiten-
 lijst", die vrijwel volledig als bijlage 15 is opgenomen.
 Kort samengevat betroffen de besluiten de volgende hoofdpunten.
 A. Versterking van de samenhang van de gehele Rijkswa-
      terstaatsdienst door instelling van:
      a. regio-comité's;
      b. specialistische comité's;
      c. het Overlegorgaan Rijkswaterstaat, ter vervanging van de
          bestaande DD-vergadering;
      d. functionele beleidsgroepen.                                         1) Aan Bilderberg I namen deel: de directeur-generaal, ir. J. van de Kerk, de
 B. Versterking van de regionale directies door:                             hoofddirecteuren ir. A. de Graaft (A), ir. K.F. Valken (N), ir. J.W. Tops (W), drs.
      a. vervanging van de indeling in arrondissementen door een             J. Kars (F), mr. G.J. Balkestein (R), de heer A.W. Koot (O), de heer K. deWaij
                                                                             (P), dr. H. Coltof (externe organisatie-adviseur)en dr. J. van Vucht Tijssen (ex-
          functioneel bepaalde indeling, waarbij naast de natte en de        terne gespreksleider).
          droge zaken ook de bestuurlijke zaken een eigen functione-         Omdat op 17 en 18 oktober 1974 de toenmalige directeur-generaal, ir. J.W.
          le plaats krijgen;                                                 Tops, opnieuw een directieraadvergadering in De Bilderberg belegde, die
      b. vorming van een directieteam onder leiding van de                   eveneens geheel aan organisatorische problemen gewijd was, met name
                                                                             aan de te verwachten ontwikkelingen bij de bouwdirecties en de technisch-
          hoofdingenieur-directeur.                                          wetenschappelijke diensten, werd later gesproken van „Bilderberg I" en
C. Uitbouw van een gedecentraliseerd personeelsbeleid.                       „Bilderberg I I " .
40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>§14       Wat op Bilderberg i volgde                                      bied voor een meer indringende en meer ter zake kundige be-
                                                                          handeling zou kunnen zorgen dan in bepaalde gevallen een ar-
Na het beraad op De Bilderberg volgde een periode van hoogspan-           rondissement zou kunnen leveren;
ning om de dienst op de kortst mogelijke termijn te kunnen inlich-        bij zulk een functionele indeling van de dienst zou een zekere
ten over de conclusies en de daarop afgestemde beleidsvoorne-             parallelle ontstaan met de indeling van de Hoofddirectie van de
mens. De DD-vergadering1) werd reeds voorlopig ingelicht in de            Waterstaat in hoofdafdelingen; dit zou het contact tussen
week na het Bilderbergberaad, terwijl de zaak meer gepreciseerd           hoofddirectie en buitendiensten en het wederzijds doorgeven
en uitvoerig aan de orde kwam in de vergadering van 15 april 1971.        van informatie kunnen bevorderen;
Nog in diezelfde week werd ook met de gespreksgroepen het resul-          een functionele indeling van de directie zou een doeltreffende
taat besproken en vervolgens met de belangengroeperingen in de            samenwerking kunnen vergemakkelijken van een afdelingsin-
dienst en met de vakbonden.                                               genieur met de op zijn vakgebied gespecialiseerde, ondersteu-
Bij brief van 27 juli 1971 nr. 0-46925 werden alle personeelsleden        nende technisch-wetenschappelijke diensten en instellingen.
van de Rijkswaterstaat door middel van een nota geïnformeerd          Deze overwegingen zijn uitvoerig in de DR aan de orde geweest en
over de komende,, aanpassing van de organisatie van de Rijkswa-       hebben tot de belangrijkste en ingrijpende beslissing geleid af-
terstaat". Deze nota is als bijlage 16 opgenomen.                     stand te doen van de structuur met de indeling in arrondissemen-
In de nota komen de drie hoofdpunten van de te volgen koers (iets     ten. Wat oorspronkelijk was aangeduid als „aanpassing", mondde
anders aangeduid als in de vorige paragraaf) duidelijk naar voren:    nu uit in een ingrijpende reorganisatie van de dienst.
a. modernisering van de bedrijfsvoering in de regionale directies;    Die beslissing hield ook in dat nu in elke regionale directie een di-
b. verbetering van de interne communicatie;                           rectieteam gevormd kon worden van de hoofdingenieur-directeur
c. verbetering van het personeelsbeleid.                              met de hoofden van zijn functionele afdelingen.
Deze drie hoofdpunten worden in de volgende paragrafen aan een        In dat tenminste wekelijks bijeenkomende directieteam zouden al-
nadere beschouwing onderworpen: punt a. in de paragrafen 15 en        le voor de directie van belang zijnde zaken aan de orde moeten ko-
16, punt b. in de paragrafen 17 en 18, punt c. in paragraaf 19.       men, waarbij van alle deelnemers verlangd wordt dat zij hun me-
                                                                      ning ter zake inbrengen, ook al heeft een onderwerp niet of niet di-
§ 15 De aanpassing van de regionale directies                         rect betrekking op het door hun eigen afdeling bestreken vakge-
                                                                      bied. Met andere woorden, de afdelingshoofden zijn niet alleen ver-
In aansluiting op hetgeen in paragraaf 12 werd beschreven, moet       antwoordelijk voor de gang van zaken in hun eigen sector, maar te-
gesteld worden dat de rol die de hoofdingenieur-directeur van de      vens als leden van het directieteam medeverantwoordelijk voor de
regionale directie speelde in het hele bedrijfsgebeuren van de        gezamenlijke voorbereiding van het door de hoofdingenieur-
Rijkswaterstaat, in het algemeen niet meer voldeed aan de eisen       directeur vast te stellen en te verantwoorden beleid. Hierin is een
die daaraan anno 1970 naar het oordeel van de directeur-generaal      parallel te zien met de spelregels van de Directieraad.
en ook van verscheidene hoofdingenieurs-directeuren voor een          In dat directieteam zou ook een duidelijker bedrijfsvoering tot haar
goed functioneren van de dienst moesten worden gesteld.               recht kunnen komen in die zin, dat haperingen in de dienstuitvoe-
Deze constatering werpt geen blaam op de toentertijd in functie       ring sneller zouden kunnen worden ondervangen en dat bij ver-
zijnde hoofdingenieurs-directeuren, omdat in de zolang reeds          schuivingen in de omvang van de werkzaamheden van de afdelin-
bestaande structuur van de dienst weinig anders mocht worden          gen de inzet van het beschikbare personeel soepeler kon worden
verwacht. Uiteraard hing (en hangt!) de gang van zaken in een di-     aangepast dan tussen de arrondissementen.
rectie sterk af van de persoonlijke inzet en opvatting van de         Bovenal echter zou de hoofdingenieur-directeur in de nieuwe
hoofdingenieur-directeur. Om het sterk gechargeerd te zeggen:         structuur meer dan voorheen als manager, actief bedrijfsleider
zijn opstelling kon uiteenlopen van een met enig bescheiden com-      van zijn directie kunnen optreden.
mentaar doorgeven van zaken naar boven (Den Haag) en naar be-         Dit zou zijn positie versterken, niet alleen intern, maar zeer zeker
neden (de arrondissementen) tot een kritisch-loyale houding ten       ook in zijn externe relaties met de DR en met de vele overheids-
opzichte van Den Haag en een duidelijk voelbaar aan de touwtjes       instanties in zijn ambtsgebied.
trekken in zijn directie.                                             Het spreekt vanzelf dat bij de vervulling van vacatures in de hoofd-
Dat laatste, in de zin van doeltreffend leiding geven aan een dienst  ingenieur-directeur-functies met de veranderde inhoud van die
met rond 300 tot 1000 medewerkers (vergelijkbaar met een mid-         functie rekening zou zijn te houden. Dat geldt trouwens evenzeer
delgrote tot grote onderneming) was naar de mening van de             voor de functies in het directieteam.
directeur-generaal beslist nodig. Om dat ook daadwerkelijk te be-     Wil zo'n team overeenkomstig de bedoeling effectief kunnen func-
reiken was dan wel een structuur voor de regionale directies nodig    tioneren, dan dienen alle leden bereid en in staat te zijn tot een
die daarop zou zijn toegesneden.                                      goede samenwerking en tot het bij voortduring voeren van een
Hiernaast kwamen enkele andere overwegingen naar voren,               open en constructief overleg met hun collega's en hun
    de bereikbaarheid ook van de uithoeken van een directie kon       hoofdingenieur-directeur Dit werd als een zeer belangrijk punt
    geen motief meer zijn om de buiten de provinciale hoofdstad       voor het welslagen van de aanpassingsoperatie beschouwd. Daar-
    (zetel van de directie) gelegen arrondissementsbureau's te        om zou er niet bij voorbaat van uitgegaan kunnen worden, dat bij
    handhaven;                                                        de overgang van de oude naar de nieuwe structuur met de hoofden
    bij een geconcentreerde directie zou het voor een hoofd-          van de arrondissementen en afdelingen meteen een goed werkend
     ingenieur-directeur veel beter mogelijk zijn met zijn naaste me- directieteam zou zijn te vormen (afgezien van een redelijke tijd om
    dewerkers vorm te geven aan het in zijn ambtsgebied te voeren     op de nieuwe situatie in te spelen). In enkele gevallen zou wellicht
    beleid;                                                           niet zijn te ontkomen aan overplaatsing of verandering van functie
     het zou dan tevens mogelijk zijn met die naaste medewerkers      om een gunstiger samenstelling van het team te bereiken.
    een functionele werkverdeling door te voeren, die per vakge-      Voorts was het duidelijk dat ook na de herstructurering de vorming
                                                                      van de functioneel werkende afdelingshoofden tot goede gegadig-
                                                                      den voor de hogere functies in de buitendiensten en bij de hoofddi-
                                                                      rectie van groot gewicht zou zijn en blijven, zoals tot dusver met
 1 Zie§ 17.                                                           betrekking tot de arrondissementsingenieurs het geval was.
                                                                                                                                        41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Verruiming van de haventoegang naar Rotterdam, Europoort. De aanleg van de Noorder blokkendam in 1970.
  Een echt goed functionerend directieteam zou in dat opzicht zeker         Zo'n algemeen model zou twee of drie afdelingen kennen, cor-
 geen hinderpaal behoeven te vormen; integendeel, het zou veel              responderende met de hoofdafdelingen A, N en W van de hoofddi-
 kunnen bijdragen tot een brede vorming en een ruimere kijk op ve-          rectie. Het gevoelen bestond evenwel dat ook een regionale direc-
 lerlei beleidsvraagstukken en de teamleden kunnen behoeden voor            tie daarmee niet zou kunnen volstaan. Bestuurlijke en planologi-
 een te sterk afgegrensd specialisme. Ten behoeve van de beoogde            sche aangelegenheden met alles wat daarmee annex kan zijn
 vorming zou overplaatsing van een afdelingshoofd naar een ande-            vormden in meer dan één directie een zodanig veld van vraagstuk-
 re functionele afdeling van de eigen of een andere directie moge-          ken, dat het verstandig leek daarvoor een aparte functionaris aan
 lijk zijn en het overwegen van dergelijke mutaties zou een vast            het directieteam toe te voegen.
 punt van overweging in het personeelsbeleid met betrekking tot de          Hier dient te worden gememoreerd, dat in de beoordeling van
 hogere functies moeten uitmaken.                                           bestuurlijke aangelegenheden, met name bij de toepassing van de
                                                                            waterstaatswetten, vele bureelchefs in de directies en arrondisse-
 Het besluit de regionale directies een functionele indeling te ge-         menten een belangrijke rol speelden.
 ven, betekende niet dat daarmede voor alle directies éénzelfde pa-         Het leek echter zeer de vraag of deze functionarissen, mede ge-
 troon werd vastgelegd. Eerst na een grondig organisatie-                   zien de snel gecompliceerder wordende Nederlandse wetgeving
 onderzoek zou voor een directie kunnen worden bepaald hoe dat              en de moderne overleg- en inspraakprocedures, ook in de komen-
 patroon zou moeten worden. Wel leek het gewenst een model als              de jaren en in de nieuwe directiestructuur voldoende inbreng zou-
 basis te hanteren dat zou passen voor een directie met een taken-         den kunnen leveren. Deze vraag had met betrekking tot genoemde
 pakket, waarin alle onderwerpen van het brede waterstaatsgebied           groep van ervaren waardevolle medewerkers heel duidelijk gevoe-
 aan de orde konden komen.                                                 lige kanten en diende tijdig bij de uitwerking van de directiestruc-
 Op dat model getoetst zouden varianten mogelijk zijn om elke di-          tuur in de overwegingen te worden betrokken.
 rectie de voor haar passende indeling te geven. Het leek onge-             Naarmate de financieel-economische aspecten, de begrotingen en
 wenst de organisatie in een al te sterk uniform patroon te wringen.       de werkprogramma's van meer belang werden, zouden ook deze in
 Zou zich mettertijd een aanmerkelijke verandering in het takenpak-        de nieuwe directiestructuur op adequate wijze aan bod moeten
 ket voordoen, dan zou de indeling van de dienst daarop aangepast          kunnen komen. Wel was uiteraard het comptabele element steeds
moeten worden.                                                             in de oude organisatie aanwezig, maar meer en meer trad de be-
42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>hoefte aan het bednjfs-economische en programmatische element        een voor de hoofddirectie en de buitendiensten zo nieuwe proble-
aan de dag. Ook dat zou bij het organisatie-onderzoek aandacht       matiek, dat het gewenst leek twee werkgroepen te laten adviseren
moeten krijgen.                                                      over de taak en structuur van een afdeling Bedrijfseconomische
Teneinde de hoofdingenieur-directeur en het directieteam efficiënt   Zaken (Tsabez), resp. Regionale ontwikkeling (Tsaro). Een belang-
en slagvaardig te laten werken, werd een nieuwe functionaris in de   rijk principieel punt was dat door het toevoegen aan de regionale
directietop noodzakelijk geacht, de directiesecretaris (wéér een     directies van genoemde elementen het multidisciplinaire denken
parallel met de DR). Aan de voorbereiding en de verslaglegging       en werken binnen de waterstaatsdiensten bevorderd zou kunnen
van de besprekingen van het directieteam zou immers veel werk        worden. Dit zou het functioneren van de Rijkswaterstaat in de sa-
verbonden zijn, evenals aan de controle op de voortgang in de be-    menleving ten goede komen
handeling van de bij de directie onderhanden werkzaamheden           De werkgroepen hebben in de jaren 1973-1975 voorstellen gedaan
Een functionaris met een brede interesse in het waterstaatswerk      m.b.t. taakstelling en opzet van afdelingen in een regionale direc-
en het vermogen snel te kunnen werken zou een verdienstelijke rol    tie, die aan de bedoelingen zouden kunnen beantwoorden Het in
kunnen spelen.                                                       oktober 1974 belegde tweede Bilderbergberaad en het overleg in
Uit al deze overwegingen en uit de resultaten van het organisatie-   daarop gevolgde DD-vergaderingen (zie § 17) hebben in de volgen-
onderzoek is tenslotte een structuurmodel te voorschijn gekomen,     de jaren geleid tot vorming van een afdeling Bestuurs- en Bedrijf-
dat kan gelden voor een regionale directie met een breed nat en      seconomische Zaken en Regionale Ontwikkeling in tien van de vijf-
droog takenpakket (de A-, N- en W-elementen) en dat ook voorziet     tien regionale directies. Varianten waarbij de bestuurszaken, de ju-
in de behoefte van de R- en F-elementen. Op dit model, aangege-      ridische en de bedrijfseconomische zaken en de planologische
ven op bijlage 17 zijn voor de onderscheidene diensten varianten     aangelegenheden in verschillende combinaties zijn onderge-
toegepast met handhaving van de principiële uitgangspunten.          bracht, leken in verband met de samenstelling van hun werkpakket
Het onderzoek van de afdeling O ten behoeve van een verantwoor-      gewenst bij de directies Gelderland, Noord- en Zuid-Holland,
de structuurverandering van de regionale directies zou, met het      Noordzee en Bovenrivieren.
vele werk dat daaruit zou voortvloeien, een bijzonder zware be-      Aangezien eerst enkele jaren na het begin van de aanpassingsope-
lasting voor die afdeling betekenen, terwijl toch niet al het andere ratie kon worden beschikt over de beleidsconclusies uit de Tsabez-
werk zou kunnen worden stilgelegd. Was dit reeds de voornaamste      en Tsaro-adviezen, heeft in de loop van het proces een terugkop-
reden om af te zien van een simultane herstructerering, de tweede    peling plaatsgehad naar de reeds eerder aangepaste directies.
reden was dat een directie niet op de nieuwe structuur zou kunnen
overgaan, indien de daarvoor passende kantoorruimte niet be-         De nieuwe structuur werd in de directie Zuid-Holland ingevoerd op
schikbaar zou zijn. Om hierin te voorzien zouden veel overleg en     1 maart 1972. De drie pilot-directies volgden daarop in het vierde
tijd nodig zijn.                                                     kwartaal van 1973; de directie Zeeland sloot de rij op 3 juli 1978.
Anderzijds was een zo kort mogelijke overgangsperiode erg ge-        Bijlage 18 laat zien hoe de functionele indeling van de vijftien regio-
wenst, vooral om voor alle betrokkenen duidelijkheid te scheppen     nale directies, daaronder begrepen de beide rivierendirecties en
ten aanzien van de gang van zaken na de aanpassingsoperatie en       de directies Zuiderzeewerken en Noordzee, in 1978 was gewor-
ieders taak en plaats daarin.                                        den. Van deze vijftien diensten hebben er tien een geheel of bijna
In paragraaf 11 werd al vermeld, dat de directie Zuid-Holland als    geheel gelijke indeling gekregen.1) Daarmee was dan de reorgani-
eerste aan de beurt was voor een organisatie-onderzoek en voor       satie van die directies in feite voltooid, met dien verstande dat het
invoering van een nieuw structuurmodel. Daarmee werd vooruitge-      functioneren met de nieuwe structuur in de praktijk én de verdere
lopen op de na Bilderberg I meer doelgerichte aanpak van de ande-    ontwikkeling van het takenpakket op kortere of langere termijn tot
 re regionale directies. De aanpassingsoperatie daarvan startte bij  veranderingen in de indeling zouden kunnen leiden.
drie directies tegelijk: Noord-Holland, Limburg en Noord-Brabant,
en verliep voor elke dienst in vijf fasen:
                                                                     § 16       De dienstkringen                                                  '
  a. introductie bij het personeel en de dienstcommissie;
  b. onderzoek naar de in te voeren basisstructuur.                  Een belangrijk punt bij de herstructurering vormde de positie van
Na goedkeuring van de voorgestelde basisstructuur door de            de dienstkringen. Deze waren altijd onderdeel van een arrondisse-
directeur-generaal volgden:                                          ment. Zou de opheffing van de arrondissementen ook de opheffing
  c. uitwerking van die structuur;                                   van de dienstkringen moeten betekenen? Voorop stond dat de
  d. invoering;                                                      Rijkswaterstaat in de dienstkringhoofden een groep technisch en
  e. evaluatie                                                       bestuurlijk gevormde ambtenaren bezit met een goede kennis van
Toen bij de drie genoemde pilot-directies fase c bereikt was, werd   wat er zich op waterstaats- en aanverwant gebied afspeelt in hun
bij een drietal andere directies de operatie begonnen waarna be-     dienstkringen, die in totaal het gehele Nederlandse territoir bes-
trekkelijk snel ook (alle) andere regionale directies aan bod kwa-   laan. Aan de dienstkringhoofden is de uitvoering van het beheer en
men.                                                                 onderhoud (meestal inclusief verbeteringen) van alle Rijkswa-
Op basis van de bij hen bekende uitgangspunten konden de direc-      terstaatswerken opgedragen. Tegelijkertijd spelen zij een belan-
ties zelf aangeven wat voor de eigen dienst de meest geëigende       grijke rol bij de handhaving en toepassing van de wetten op het ge-
basisstructuur zou zijn. De afdeling Organisatie bleef daarbij in    bied van de waterstaat. Door hun contacten op locaal en regionaal
een adviserende en begeleidende rol medewerken.                      niveau vormen zij een informatiebron voor „hogerhand" in vele za-
                                                                     ken waarbij een ruim aantal aspecten aan de orde kan komen. Een
Bij de uitwerking van de gegeven hoofdlijnen voor de functionele     goede afweging door het dienstkringhoofd van de in het geding
indeling was een opzet voor de droge en de natte afdeling van een    zijnde belangen kan een doeltreffende behandeling van zaken
regionale (door de provinciegrenzen bepaalde) directie niet zo       sterk bevorderen. Er werd veel waarde aan gehecht deze rol te
moeilijk te maken, hoewel ook daarbij varianten nodig waren om de
indeling goed af te stemmen op de taken van elke directie. Moeilij-
ker bleek het de bestuurlijke en juridische, de economische en de
planologische elementen van de taak een goede plaats in de direc-    1) In de code-aanduiding van de dienstonderdelen vindt men de vijf letters A,
                                                                     N, W, F en R terug die op de hoofddirectie in gebruik zijn voor de vijf hoofdaf-
tiestructuur en een passende onderverdeling te geven. Hier lag       delingen
                                                                                                                                                43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>  bestendigen. Een nadeel van de bestaande structuur was echter        Wel konden in hun rang van hoofdingenieur-directeur ook de
 dat de dienstkringen de laatste plaats innamen in de keten hoofddi-    hoofden van de afdelingen A, N en W van de Directie van de Wa-
  rectie - hoofdingenieur-directeur - arrondissementsingenieur         terstaat de HID-vergadering bijwonen en daar, voor zover de voor-
 -dienstkringhoofd. Zaken die deze keten heen en terug moesten af-      zitter en de agenda dat toelieten, ventileren wat hen aan „Haagse"
  leggen, hadden dikwijls onaanvaardbaar veel tijd nodig voor een       informatie van belang leek, maar in principe bleven de discussies
 volledige afhandeling. Dit werd in de hand gewerkt door de grote       een vorm van communicatie tussen hoofdambtenaren van gelijke
 hoeveelheid werk, waarmee ook de dienstkringhoofden in den re-         functie en positie.1) Wilde men nader worden geïnformeerd door
 gel belast waren, tezamen met het feit, dat op de afdoening van za-    de directeur-generaal of discussiëren over diens beleid of dat van
 ken op de verschillende niveau's van de keten in het algemeen          de regering (begrotings- en personeelsaangelegenheden!), dan
 geen geregelde systematische voortgangscontrole werd uitgeoe-         werd de directeur-generaal uitgenodigd in de vergadering te ko-
 fende)                                                                 men. Dat is overigens slechts sporadisch gebeurd.
 Aan het bezwaar van de lange keten kon moeilijk worden tege-
 moetgekomen en daarom was er des te meer reden om een moge-           Toen ir. Maris op 26 oktober 1961 in de 211e HID-vergadering
 lijk nieuw bezwaar te ondervangen. Het bezwaar namelijk, dat in       kwam om afscheid te nemen als directeur-generaal, deed hij daar
 de nieuwe structuur een dienstkringhoofd door zijn veelzijdige, niet  de suggestie dat de directeur-generaal twee maal per jaar de ver-
 functioneel begrensde werkzaamheden niet meer met één chef te         gadering zou bijwonen om zo het persoonlijk contact met de hoofd-
 maken zou hebben (de arrondissementsingenieur) maar met de            ingenieurs-directeuren enigszins regelmatig te onderhouden.
 hoofden van alle afdelingen van de directie.                          Zijn opvolger, ir. Van de Kerk, stelde veel prijs op dat persoonlijk
 Dit probleem is in zoverre opgelost, dat elk dienstkringhoofd is toe- contact en woonde in de daarop volgende jaren enkele vergaderin-
 gevoegd aan één van de afdelingshoofden (lid van het directie-        gen bij, soms vergezeld van één of enkele van zijn naaste mede-
team), die zo nodig overleg kan plegen met zijn bij een bepaalde       werkers, zoals bv. de hoofden van de afdelingen P of F. Toch be-
zaak betrokken collega's en die coördinerend en regelend kan op-       schouwde de directeur-generaal dit nog altijd zeer beperkte con-
treden.                                                                tact uit zakelijke en organisatorische overwegingen als onvoldoen-
 Door de uiteenlopende aard van de werkzaamheden bestonden er          de.
vanouds evenals bij de directies en arrondissementen, „natte" en       Hem stond voor ogen een regelmatig samenkomen met de hoof-
 „droge" dienstkringen met alle denkbare variaties van meer of         den van de buitendiensten, zodanig dat deze systematisch in de in-
 minder gespecialiseerd werk daartussen. Veranderingen in het ta-      terne beleidsvoorbereiding van de Rijkswaterstaat zouden zijn te
kenpakket van de dienstkringen en efficiency-overwegingen heb-         betrekken en tijdig de nodige toelichting zouden kunnen krijgen op
ben meermalen geleid tot verandering in de afbakening van de ta-       allerlei zaken, die voor de Rijkswaterstaatsdienst in zijn geheel van
ken en de werkgebieden. Zo werd in maart 1970 een nieuwe vorm          belang konden zijn.
van een droge dienstkring geïntroduceerd: de Dienstkring Auto-         Met name werd daarbij gedacht aan onderwerpen als begroting,
snelwegen in de directie Utrecht.                                      planning, personeelsbeleid, organisatie, planologie enz.
Het totale aantal dienstkringen bedroeg gewoonlijk ongeveer ne-         Het ging de directeur-generaal dus om een veel hechter verband
gentig.                                                                van functionele betekenis tussen de hoofddirectie en de buiten-
                                                                       diensten, een verband bovendien dat een goed tweerichting-
§17        De communicatie tussen de directeur-                        verkeer zou bevorderen.
           generaal en dehoöfdingenieurs-dirëcteuren                    Een en ander ging in de loop der jaren sterker spelen naarmate de
                                                                       gedachten omtrent de structuur van de buitendiensten en de ver-
Werd met de omvorming van de regionale directies onder meer be-         sterkte positie van de hoofdingenieur-directeur zich uitkristalliseer-
oogd het samenspel tussen die directies en de Hoofddirectie van         den. Wanneer de directeur-generaal onderwerpen van algemeen
de Waterstaat te vergemakkelijken, daarnaast was in de zestiger         belang aan de orde wilde stellen deed zich nog het bezwaar gel-
jaren bij de directeur-generaal en zijn naaste medewerkers meer        den, dat enkele diensthoofden geen toegang hadden tot de HID-
en meer de behoefte naar voren gekomen aan een nauwer contact          vergadering, omdat zij (nog) niet de rang van hoofdingenieur-
 met de hoofdingenieurs-directeuren van de buitendiensten.              directeur bezaten. Dit was destijds het geval bij de Algemene
 Behalve het contact met elke hoofdingenieur-directeur afzonder-        Dienst, het Rijkswegenbouwlaboratorium en de Dienst Verkeers-
 lijk, had de directeur-generaal natuurlijk de mogelijkheid contact     kunde. Bovendien liet de HID-vergadering niet toe dat leden zich
op te nemen met de Vergadering van Hoofdingenieurs-                    bij verhindering lieten vervangen door een medewerker.
 Directeuren, waartoe de directeur-generaal, als het hem om een
advies te doen was, zich schriftelijk tot de voorzitter van de verga-  De bovengeschetste situatie heeft er toe geleid dat de directeur-
dering wendde. Persoonlijk contact, dat wil zeggen aanwezig zijn       generaal in 1967 (dus los van de later doorgevoerde reorganisatie
in de vergadering, was echter een geheel andere kwestie. De Ver-       van de buitendiensten) de zogenaamde DD-vergadering instelde,
gadering van Hoofdingenieurs-Directeuren, waarover in paragraaf        een bijeenkomst van de DR met de hoofden van alle buiten-
5 reeds een en ander is medegedeeld, beschouwde zich vooral in         diensten, die om de twee maanden zou worden belegd (DD = Di-
vroeger jaren eigenlijk als een besloten club en als een zelfstandig   rectieraad + Diensthoofden). De Vergadering van Hoofd-
orgaan in de structuur van de Rijkswaterstaatsdienst, een opvat-       ingenieurs-Directeuren, die omtrent deze verandering (en omtrent
ting waaraan haar ontstaan in 1927 niet vreemd was. Men kon, al        het punt van mogelijke vervanging bij verhindering) om haar me-
dan niet gevraagd, adviezen en voorstellen aan de directeur-           ning was gevraagd, had daarmee ingestemd.
generaal uitbrengen, hetgeen als de formele taak kon worden be-
schouwd. Maar tegelijk was er een goede mogelijkheid tot per-
soonlijk contact, men kon onderling ervaringen uitwisselen en ge-
heel informeel zijn gedachten uitspreken over het reilen en zeilen
                                                                       1) Toen in 1966 de bedoelde afdelingshoofden de rang van hoofddirecteur
van de dienst.                                                         kregen, namen zij niet meer deel aan de HID-vergaderingen hetgeen het
                                                                       contact tussen de hoofddirectie en de buitendiensten niet ten goede kwam.
                                                                       Evenals de directeur-generaal kwamen de hoofddirecteuren wel ter vergade-
 1) De destijds voor die controle voorgeschreven „Staat van onafgedane ring, wanneer zij gevraagd werden om in de vergadering toelichting te ver-
stukken" werd zelden tijdig en doeltreffend gehanteerd.                strekken of informeel overleg te plegen.
44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                       rf^-*
De oude en de nieuwe Galecopperbrug over het Amsterdam-Rijnkanaal bij Utrecht in rijksweg 12. Deze brug kreeg in 1971 de Staalprijs van het Staalkun-
dig Genootschap.
De oude brug fungeert sinds 1975 als de Meernbrug in rijksweg 2-Utrecht.
In de maand dat er geen DD-vergadering zou worden gehouden,                 ven, dat diensthoofden, die in hun dienst niet direct betrokken wa-
zou de HID-vergadering-oude-stijl kunnen plaatsvinden.1) De                 ren bij een onderwerp dat toch geacht mocht worden van belang te
eerste DD-vergadering werd gehouden op 29 mei 1967.                         zijn voor de Rijkswaterstaat in zijn geheel, het niet altijd opbrach-
De DD-vergaderingen hebben slechts zeer ten dele aan de bedoe-              ten zich in het onderwerp te verdiepen en aan de discussie deel te
ling beantwoord, hetgeen o.m. veroorzaakt werd door hun grote               nemen.
omvang. De hoofddirectie was er aanwezig met de complete DR,                Hoewel meermalen aan de buitendiensten gevraagd werd, ook van
vergezeld van de hoofden van P en O, en soms ook van medewer-               hun kant onderwerpen ter behandeling in de DD-vergadering aan
kers die specifiek bij bepaalde onderwerpen betrokken waren.                te brengen, leverde dit weinig op. Men ondervond daardoor te
De buitendiensten kwamen, indien voltallig, met 25 deelnemers ter           meer de DD-vergaderingen als een éénrichtingsverkeer ten
vergadering. Zo telde een DD-vergadering meermalen 35 deelne-               dienste van de DR en daarmede werd opnieuw aan de aloude
mers. Dit aantal maakte de vergadering praktisch te groot voor              vrees voor een centraliserend beleid voedsel gegeven!
een goede en niet te veel tijd vergende discussie, en daar bestond          De HID-vergadering is naast het instituut van de DD-
nu juist een grote behoefte aan.                                            vergaderingen nog blijven voortbestaan tot en met haar 260e ver-
Bovendien bleek het tweerichtingsverkeer sterk gericht te zijn van          gadering op 16 september 1971. Op dat tijdstip waren in het kader
de DW naar de buitendiensten. Dit gevoegd bij het vorige bezwaar,           van de aanpassingsoperatie reeds nieuwe vormen van overleg in
maakte dat de DD-vergaderingen weinig bevrediging schonken.                 werking getreden, zoals de volgende paragraaf beschrijft.
Men kwam er - zo werd gezegd - ,,om verhalen van de hoofddirec-             De opheffing van het intussen reeds 44 jaar oude forum van
tie aan te horen". Mede daaraan zal moeten worden toegeschre-               hoofdingenieurs-directeuren leverde nog wel discussie op. De no-
                                                                            tulen van de laatste bijeenkomst zeggen daar onder meer het vol-
                                                                            gende van:
 1) Vastgelegd in het verslag van de 240e HID-vergadering van 13 juni 1967. „Verscheidene leden betreuren daarom de opheffing van de verga-
 In de 243e vergadering van 4 december 1967 werd besloten een stuurgroep    dering. Zij stellen dat dit instituut de enige gelegenheid is waarbij
van 5 hoofdingenieurs-directeuren in te stellen en een vaste secretaris aan de hoofdingenieurs-directeuren, die alleen op eenzame posten zit-
de HID-vergadering en aan de stuurgroep toe te voegen. Zulks met de be-     ten,1) met hun collega's bijeen kunnen zijn om kleine moeilijkheden
doeling aan de vergaderingen meer inhoud en slagvaardigheid te geven en
een regelmatig contact met de hoofddirectie te onderhouden via de stuur-
groep (die ook als gespreksgroep heeft gefungeerd, zie § 13).               1) Sic anno 1971!
                                                                                                                                               45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre> te bespreken, die zij nergens anders kwijt kunnen en waarbij zij      geen sprake.1)
 ook hun ergernissen kunnen ventileren en kwijtraken.                  Het kwam voor dat de DW moest wijzen op de noodzakelijkheid
 Er zijn andere groepen in de Rijkswaterstaat die ook hun eigen bij-  van onderling overleg tussen twee of meer buitendiensten om tot
 eenkomsten hebben; in de opheffing van de hoofdingenieurs-            een goede behandeling en beleidsvoorbereiding te geraken.
 directeurenvergadering zien die leden een verarming in de organi-     Een doeltreffende behandeling diende tegemoet te komen aan de
 satie."                                                               eisen die de zich meer en meer ontwikkelende schaalvergroting
  Intussen had de directeur-generaal al te kennen gegeven begrip te    meebracht bijvoorbeeld op het gebied van de planologie, het au-
 hebben voor de vrees, dat die opheffing enige verschraling ten ge-    tosnelwegennet en de waterverontreiniging. Dit gold in het bijzon-
 volge zou kunnen hebben voor de onderlinge contacten tussen de        der ook in streken waar de provinciale besturen tot vormen van sa-
 diensthoofden en de door die contacten gediende mogelijkheden         menwerking waren gekomen, zoals in de drie noordelijke provin-
 tot informatie en uitwisseling van ervaringen. De directeur-          cies, die op een aantal beleidsgebieden zich verenigd hadden in de
 generaal had daarom reeds ingestemd met halfjaarlijkse bijeen-        Bestuurscommissie Noorden des Lands.
 komsten van de diensthoofden met hem en de andere leden van de        Het leek een goede zaak, om niet te zeggen een noodzaak, over te
  DR.                                                                  gaan tot het institutionaliseren van overlegmogelijkheden binnen
                                                                       de dienst. In de eerste plaats werden daartoe (zoals in de beslui-
 In deze paragraaf over verticale communicatie dient nog een an-      tenlijst van Bilderberg I (bijlage 15) was aangekondigd) de regiona-
 dere contactmogelijkheid te worden vermeld, namelijk de werkbe-       le directies in vijf groepen bijeengebracht, de Regio Comité's, zo-
 zoeken van de directeur-generaal met zijn medewerkers aan de         danig dat elke hoofdingenieur-directeur in ten minste één comité
 buitendiensten. Hierbij ging het niet om het contact met alleen de   zitting kreeg, terwijl er zes deelnamen aan twee comité's. Behalve
 hoofdingenieur-directeur, maar niet in de laatste plaats ook om het  de elf provinciale directies werden ook de beide rivierendiensten,
 contact met zijn staf. Gewoonlijk hield de hoofdingenieur-directeur  de Dienst der Zuiderzeewerken en de Deltadienst in deze Regio
 dan een algemene inleiding over de ontwikkelingen en problemen       Comité's betrokken. Zij werden ingesteld bij besluit van de
 „zijn" provincie en in zijn dienst, waarna ook de arrondissements-   directeur-generaal nr. O 46366 van 15 juli 1971. Regiocomité V
 ingenieurs, later de leden van het directieteam, gelegenheid kre-    was identiek met het Deltacomité.
 gen hun werk te belichten. Verder werd het werkbezoek gebruikt       Zowel de technische als de wetenschappelijke ontwikkelingen ma-
om waterstaatswerken, bestaand of in uitvoering, te bezichtigen.      nifesteerden zich in de zestiger jaren zo nadrukkelijk, dat het ge-
Geheel anders dan de HID-of DD-vergaderingen boden de werkbe-         wenst leek ook andere Rijkswaterstaatsdiensten tot meer onder-
zoeken bij uitstek gelegenheid voor de DR om ook de medewerkers        ling contact te brengen teneinde een goed gebruik van nieuwe
 in de buitendiensten te leren kennen en een beter zicht te krijgen   technieken en methodieken te bevorderen. Dit voerde tot de instel-
op de wijze van functioneren van de buitendienst en van de sfee-       ling van drie Specialistische Comité's. In één daarvan werden de
 ren de onderlinge verhoudingen binnen die dienst.                    drie grote „bouwdiensten" bij elkaar gebracht: de directies Sluizen
                                                                      en Stuwen, Bruggen en Wegen. In een tweede de Dienst Verkeers-
 Deze werkbezoeken werden door de DR én door de buitendiensten        kunde, het Rijkswegenbouwlaboratorium en de Meetkundige
bijzonder waardevol geacht. Zij vormden een essentieel deel van       Dienst, in het derde de directie Waterhuishouding en Waterbewe-
het werkprogramma van de directeur-generaal, maar helaas              ging, de Deltadienst en het Rijksinstituut voor Zuivering van Afval-
moest vele malen door externe oorzaken een reeds gemaakte af-         water. In elk comité zouden de leden elkaar op de hoogte dienen te
spraak naar een later tijdstip worden verschoven. De frequentie       houden van nieuwe technische ontwikkelingen en toepassingen en
van de werkbezoeken pakte daardoor in de praktijk heel wat lager      van het gebruik van nieuwe methodieken.
uit dan de bedoeling was. Zowel voor de DR als voor de buiten-        Daarbij werd de moderne informatica met de zich snel ontwikke-
diensten, die van de voorbereiding van een werkbezoek veel werk       lende rekenapparatuur en verwerkingsmethodieken van zoveel be-
maakten, was dat uitstel uitermate frustrerend.                       lang geacht, dat de op 1 februari 1971 opgerichte Dienst Informa-
Begrijpelijk was, dat de betrokkenen in de buitendienst zich niet al- tieverwerking aan alle drie de specialistische comité's werd toege-
tijd konden voorstellen, dat de directeur-generaal inderdaad, bij-    voegd.
voorbeeld door de minister of het parlement, genoopt was het ei-      Een overzicht van alle comité's is op bijlage 19 opgenomen.
gen werkbezoek de hoogste prioriteit te ontzeggen.                    De taak van de Regio- en de Specialistische Comité's werd van
                                                                      permanente aard geacht, al zou hun samenstelling wel eens veran-
                                                                      dering kunnen ondergaan om afgestemd te blijven op de zich met-
 § 18      Versterking van de organisatorische                        tertijd voordoende vraagstukken en omstandigheden.
           samenhang
                                                                      De instelling van de vijf Regio- en de drie Specialistische Comité's
 Hoewel de hoofdingenieurs-directeuren nogal hoog plachten op te      hield de mogelijkheid in, de moeizaam functionerende DD-
geven over de mogelijkheden die hun gezamenlijke bijeenkomsten        vergadering te vervangen door een lichaam van beknopter om-
boden voor onderlinge contacten en het uitwisselen van ervarin-       vang. Dit is geworden het Overlegorgaan Rijkswaterstaat (OR), dat
gen (zie vorige par.), liet het contact tussen de diensten toch meer- tegelijk met de comité's werd ingesteld (brief directeur-generaal
 malen te wensen over. Terwijl rijkswegen, kanalen of waterhuis-      nr. O 46367 van 15 juli 1971) en op 13 augustus 1971 voor het
 houdingsproblemen, noch de daarbij te hanteren waterstaatswet-       eerst vergaderde. Het wordt voorgezeten door de directeur-
ten zich aan de provinciale grenzen iets gelegen lieten liggen, wer-  generaal, het secretariaat berust bij de directie-secretaris van de
den de grenzen van hun ambtsgebieden door de hoofdingenieurs-         DR. Leden zijn de leden van de DR, de hoofden van de afdelingen P
directeuren wel eens teveel gerespecteerd. Dit kon tot uiting ko-     en O, en de voorzitters van de acht comité's. Een vergadering van
men in een te geïsoleerde en daardoor ondoelmatige voorberei-         dit overlegorgaan kon aldus tot een aantal van ongeveer vijftien
ding en/of uitvoering van werken en van beheer en onderhoud. Dit
leidde dan weer tot bijsturen of ingrijpen door de DW, die veel lie-
ver een in de regio zelf tot stand gebracht samenspel en gecoördi-
neerd optreden zou hebben gezien. Van een systematisch en re-         1) Behalve in het Deltacomité, een overleggroep van vijf hoofdingenieurs-
                                                                      directeuren, die reeds in 1969 was ingesteld met het oog op de ingrijpende
gelmatig contact en overleg tussen buurdirecties was in de regel      veranderingen in Zuid-West Nederland.
46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>                                                                            de rangen, worden bijeengebracht in een commissie, werkgroep of
                                                                            dergelijke, die een voor zijn opdracht passende samenstelling
                                                                            heeft. Er zouden zich ook specifieke beleidsproblemen kunnen
                                                                            voordoen, waarvoor het doeltreffend zou zijn meerdere ambtena-
                                                                             ren van de hoofddirectie en/of van de buitendiensten bij het opstel-
                                                                             len van een beleidsadvies te betrekken en de leiding daarbij op te
                                                                             dragen aan het hoofd van de meest betrokken afdeling van de
                                                                             hoofddirectie. Aan zulk een adviesgroep, die al naar het onderwerp
                                                                             mogelijk een vrij langdurige, maar zeker niet permanent bedoeld
                                                                             bestaan zou moeten hebben, werd de naam Functionele Beleids-
                                                                             groep gegeven.
                                                                             Met het instellen van het Overlegorgaan Rijkswaterstaat en van de
                                                                            comité's was vorm gegeven aan de behoefte aan een goed werk-
                                                                            baar systeem van contact en samenwerking tussen de DR en de
                                                                            buitendiensten en tussen de buitendiensten onderling. Comple-
                                                                            mentair daarop en in dezelfde zin zouden ook de functionele be-
                                                                            leidsgroepen een goede rol kunnen spelen.
           -*      •   Hl                                                   § 19 Uitbouw van het personeelsbeleid
                                                                             Als een van de doelstellingen bij de modernisering van de Rijkswa-
                                                                             terstaatsdienst werd in paragraaf 9 vermeld de verbetering van het
                                                                             personeelsbeleid en de personeelszorg en in paragraaf 13 is dit-
                                                                             zelfde onderwerp als een van de drie hoofdpunten van het op de
                                                                             Bilderberg uitgezette beleid genoemd.
                                                                             De achtergrond hiervan kan wellicht het beste worden duidelijk ge-
                                                                             maakt door eerst de vraag te beantwoorden hoe de personeelsza-
                                                                             ken tot dusver werden behandeld.
                                                                             De directeur-generaal beschikte bij de DW steeds over een afde-
                                                                             ling Personeelszaken met aan het hoofd daarvan een directeur.
                                                                             Het door de directeur-generaal en namens deze door de directeur
                                                                            te voeren beleid werd in vergaande mate beïnvloed of zelfs be-
                                                                             paald door het ministerie van Binnenlandse Zaken.
                                                                             Behalve dat dit ministerie voor de gehele rijksdienst algemeen gel-
                                                                            dende regels vaststelt, waaraan uiteraard ook de Rijkswaterstaat
                                                                            onderworpen was en is, kwamen specifiek voor de Rijkswaterstaat
                                                                            van belang zijnde bepalingen niet tot stand dan na overleg en met
                                                                            goedkeuring van BIZA. De directeur Personeelszaken (hoofd afd.
Geleidelijke sluiting d.m.v. een kabelbaan van het zuidelijke sluitgat in
het Brouwershavense Gat in 1971.                                            P) van de Rijkswaterstaat had dan ook heel veel contact met de
Deze methode werd reeds eerder beproefd bij de sluiting van de Greve-       ambtenaren voor het Overheidspersoneelsbeleid van dat departe-
lingen en ook toegepast in het Haringvliet.                                 ment. Voor zover regels en voorschriften, veranderingen en af-
                                                                            spraken financiële consequenties konden hebben (en dat was
                                                                            praktisch steeds het geval) moest ook Financiën zijn goedkeuring
personen beperkt blijven. Daarmede werd afgezien van de moge-               daaraan hechten. Al met al was gewoonlijk een langdurig en moei-
lijkheid alle diensthoofden gezamenlijk aan het overleg te doen             zaam proces nodig om veranderingen en verbeteringen op perso-
deelnemen. Om de niet in het Overlegorgaan zitting hebbende                 neelsgebied voor elkaar te krijgen.
diensthoofden toch in het overleg te betrekken, zou in het alge-             Intern onderhield de directeur Personeel met zijn medewerkers het
 meen elk comité een voorbereidende bespreking moeten beleg-                contact met de hoofden van de buitendiensten en met de daar in
gen. Aangezien verder de comité's aan een roulerend voorzitter-             het bijzonder met de personeelsaangelegenheden belaste ambte-
schap werden gebonden, zouden de buitendienstleden van het                  naren. Het werk van deze laatsten kan in hoofdzaak worden aange-
Overlegorgaan vrij snel wisselen, zodat toch alle diensthoofden             duid met „personeelsadministratie"; het omvatte de uitvoering van
zich, zij het via een getrapt stelsel bij het werk van het Overlegor-       de van hogerhand gegeven voorschriften met betrekking tot aan-
gaan betrokken zouden kunnen weten.                                         neming en ontslag, salarisuitkering, periodieke verhogingen, be-
 Het Overlegorgaan zou in beginsel om de twee maanden bijeenko-             vordering, verlof, ziekte en dergelijke. Van doelbewuste en indivi-
men.1)                                                                      dueel gerichte zorg voor het personeel was in het algemeen weinig
Om te adviseren over bijzondere onderwerpen kon en kan natuur-              sprake, omdat deze administratieve ambtenaren slechts in beperk-
lijk te allen tijde een aantal ambtenaren, van gelijke of uiteenlopen-      te mate contacten plachten te hebben met het personeel uit de an-
                                                                            dere sectoren van de dienst.
                                                                            Goed contact bestond natuurlijk wel tussen de ambtenaren en hun
                                                                            (directe) chefs, met wie zij in de uitoefening van hun taken zo niet
 1) Hoewel daarmede de DD-vergaderingen in hun oorspronkelijke opzet kwa-   dagelijks, dan toch heel frequent in aanraking kwamen en van wie
 men te vervallen (de vergadering van 21 december 1971 was als laatste be-
doeld) werden de latere informatieve en gedeeltelijk informele bijeen-      zij hun instructies kregen.
komsten van de directeur-generaal met alle diensthoofden (zie § 17) ook DD- Wanneer deze chefs oog hadden voor de manier waarop hun me-
vergaderingen genoemd. Die van 20 maart 1972 was daarvan de eerste.         dewerkers functioneerden en voor hun eventuele moeilijkheden
                                                                                                                                             47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>daarbij, wanneer zij belangstelling toonden voor hun gezinssituatie              de diensten (ook in de Rijkswaterstaatsdienst) te veel geïntrodu-
enz. en dan probeerden aan zorgen en moeilijkheden tegemoet te                   ceerd en doorgevoerd vanuit het centrale punt. De buitendiensten
komen, dan kon wel van een stuk personeelszorg worden gespro-                    ondervonden een en ander als een stuk centralisatie (als zodanig
ken. Gesteld mag worden dat de hiërarchische structuur van de                    al weerstand oproepend!). Ze kregen hun instructies door middel
dienst en de duidelijke gezagsverhoudingen de mogelijkheden                      van niet altijd helder gestelde circulaires (afkomstig van BIZA, min.
voor een dergelijke informele, maar tegelijk reële vorm van perso-               van V. en W. of van de DW/afd. P) en misten zelf in hun personeels-
neelszorg niet in de weg hebben gestaan.                                         bestand veelal de met de gesignaleerde ontwikkeling meegegroei-
Om voorbeelden te noemen: de relatie tussen het hoofd van de                     de en professionele deskundigen.
dienstkring en zijn kantonniers en sluispersoneel, tussen de inge-               Een particulier bedrijf met enkele honderden werknemers kon het
nieur en het tekenkamerpersoneel en/of het uitvoerende personeel                 zich niet meer permitteren het zonder een goed geleide afdeling
op de werken, tussen de hoofdingenieurs-directeuren en zijn                      personeelszaken te doen die, naast de economische/commerciële
arrondissements-ingenieurs, diè relaties waren in de regel van                  en de technische leiding, met een behoorlijke zelfstandigheid een
dien aard, dat men zijn medewerkers heel goed kende en dikwijls                  bijdrage moest leveren voor het door de directie van de onderne-
ook weet had van hun persoonlijke en gezinsomstandigheden. In                    ming te voeren beleid.
een niet te groot arrondissement was de arrondissementsinge-
nieur in staat zich een goed oordeel te vormen over al zijn mede-                Gegeven nu het feit dat de buitendiensten van de Rijkswaterstaat
werkers, vooropgesteld dat hij daarvoor ook de nodige belangstel-                een personeelsbestand hadden van rond 300 tot 1000 ambtenaren
ling had (als onderdeel van zijn taak: een goed leider te zijn over              (zie § 15), was het noodzakelijk en alleszins verantwoord aan alle
zijn dienstonderdeel). Gelukkig deed zo'n situatie zich in de praktijk           buitendiensten een eigen personeelsfunctionaris toe te voegen.
ook veelvuldig voor (en niet alleen onder de arrondissementsinge-                Die zou dan moeten beschikken over de nodige vorming en kennis
nieurs) hetgeen zijn stempel gedrukt heeft op de goede sfeer in de              van zaken op het terein van personeelsbeheer en personeelszorg,
dienst en de, ondanks de gezagsstructuur, toch veelal gemakkelij-                van sociale en maatschappelijke ontwikkelingen enz. Bovendien
ke verhoudingen in de verticale lijn.1)                                          zou deze nieuwe functionaris met name ook door zijn persoonlijk-
Of in het ruimere verband van een arrondissement of directie                     heid, belangstelling en tact een vertrouwensfunctie moeten kun-
destijds met meer of minder recht van enige personeelszorg kon                   nen vervullen ten behoeve van alle ambtenaren van de dienst en in
worden gesproken, valt achteraf bezwaarlijk duidelijk aan te ge-                 staat zijn bij de hoofdingenieur-directeur en het directieteam de
ven. Stellig hing het nauw samen met de belangstelling die niet al-             personeelsaangelegenheden goed tot hun recht te laten komen.
leen het diensthoofd, maar vooral ook de bureelchef daarvoor                     Dit zou tevens passen in de bedoeling om de positie van de
toonde en het oog dat deze functionarissen hadden voor onderlin-                hoofdingenieur-directeur te versterken en het hem beter mogelijk
ge goede verhoudingen en gunstige werkomstandigheden.                           te maken duidelijk leiding te geven aan zijn dienst.
Een bureelchef, meermalen een ruim aantal jaren op eenzelfde                     Door geregelde besprekingen van het hoofd afd. P/HW met de (ge-
plaats in die functie werkzaam, die zich niet tot de administratieve            zamenlijke) personeelsfunctionarissen van de buitendiensten zou
en bestuurlijke aspecten van zijn taak beperkte, maar zich tevens               een effectief twee-richting-verkeer op personeelsgebied bereikt
het goed functioneren van het personeel aantrok, kon een belang-                kunnen worden:
rijke bijdrage aan een effectief personeelsbeleid leveren.                      a. de uitvoering van centraal vastgelegde voorschriften en bepa-
Niettemin meende de directeur-generaal dat er alle aanleiding                        lingen zou kunnen worden-overgenomen door de „eigen" per-
bestond aan de behandeling van de personeelsaangelegenheden                          soneelsfunctionaris van de buitendienst, rekening houdend
in de buitendiensten een duidelijker plaats en taak te geven. Daar-                  met eventueel voor die dienst of voor personeelsleden aanwe-
voor golden enkele argumenten.                                                       zige bijzondere omstandigheden;
in de eerste plaats tekende zich in de maatschappij duidelijk de                b. de beleidsachtergronden van belangrijke voornemens en maat-
tendens af, dat niet alleen zaken als contractlonen en salarissen,                   regelen op personeelsgebied zouden tijdig mondeling aan de
bepalingen in verband met ziekte, invaliditeit, bedrijfsgeneeskundi-                 personeelschefs van de buitendiensten kunnen worden toege-
ge zorg, ontslag, pensionering e.d. met veel meer zorg en overleg                    licht, waardoor een „vertaling" van de circulaires kon worden
dan voorheen werden behandeld ten gunste van de positie van de                       doorgegeven en de invoering van nieuwe voorschriften met
werknemer. Ook de zorg om de werknemer een plaats en functie in                      meer begrip, en daarmede hopelijk ook soepeler, zou kunnen
het bedrijf te geven overeenkomstig zijn aard en capaciteit, zodat                   verlopen;
hij in zijn werk bevrediging zou kunnen vinden, werd meer en meer               c. de afd. P zou door de personeelschefs worden geattendeerd op
van waarde geacht. Het zich wél bevinden van de werknemer op                         behoeften en moeilijkheden van de buitendiensten en daardoor
zijn plaats in het bedrijf werd tevens als een positieve factor voor                 beter inzicht kunnen krijgen in situaties, die tot bijstelling of ver-
het goed functioneren van het bedrijf beschouwd. Het sociale                         anderingen in het personeelsbeleid zouden moeten leiden.
aspect kon dan ook in een periode van groeiende welvaart en full                Om de functies van de personeelsfunctionaris effectief te maken,
employment tot ontwikkeling komen door een modernere en geïn-                   zouden zij binnen hun eigen dienst een ruime bewegingsvrijheid
tensiveerde personeelszorg.                                                     moeten krijgen om voldoende contact met het personeel te hebben
Nu was deze ontwikkeling de ambtelijke diensten niet geheel voor-               en zou een goed contact tussen hoofdingenieur-directeur en per-
bijgegaan. Zaken als een betere systematische aanpak van de                     soneelschef gewaarborgd moeten zijn.
functiewaardering, plaatsings- en bevorderingsbeleid, opleiding                 Een en ander heeft ertoe geleid dat bij de doorvoering van de reor-
e.d. waren ook daar aan de orde. Maar wel werden deze zaken in                  ganisatie van een buitendienst ook de personeelschef-nieuwe-stijl
                                                                                in het ingrijpende proces van veranderingen werd betrokken. De
                                                                                eerste personeelsfunctionaris trad in 1972 in functie bij de directie
 1) Het gezamenlijk werken aan een duidelijk zichtbaar doel: het bouwen, in
goede bedrijfsvaardige staat onderhouden en het up to date houden van de        Zuid-Hollanden in 1973 werd de functie officieel ingesteld voor alle
waterstaatswerken waaraan door de maatschappelijke en economische ont-          buitendiensten, dus ook voor de niet-regionale diensten.
wikkeling behoefte was ontstaan, heeft in dit verband altijd een positieve fac- Een aantal van de beschikbaar gekomen plaatsen werd bezet door
tor gevormd. Dit, tezamen met de mogelijkheid om technisch interessant en       bureelchefs, die belangstelling voor de nieuwe functie toonden; op
 kwalitatief hoogstaand werk te maken, bepaalde voor velen de aantrekkelijk-
 heid van de Rijkswaterstaatsdienst, waarmee zij zich sterk verbonden zijn      de overige plaatsen werden personen met een op de functie ge-
gaan voelen.                                                                    richte opleiding en ervaring benoemd (in 1983 waren nog zeven
48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>van de vijfentwintig personeelsfunctionarissen uit de Rijkswa-       Een andere poging om op een aantal punten de gang van zaken te
terstaatsdienst afkomstig, voornamelijk uit de administratie).       vereenvoudigen kwam eveneens van de Vergadering van Hoofd-
                                                                     ingenieurs-Directeuren, en wel bij brief van de voorzitter van 9 ok-
Toen bij alle buitendiensten een personeelschef in functie was ge-   tober 1969, nr. 4. Daarin werd een groot aantal onderwerpen ge-
komen, kon worden gezegd dat in de Rijkswaterstaatsdienst een        noemd op het gebied van personeelszaken, verlenen van vergun-
geïntensiveerde, systematische behandeling van zaken op het ge-      ningen en interne correspondentie, die door enige verruiming van
bied van het personeelsbeleid mogelijk was geworden en dat dit       bevoegdheden tot vereenvoudiging konden leiden. Met het meren-
beleid was los gemaakt uit de overwegend administratieve sfeer       deel van de voorstellen werd akkoord gegaan (brief directeur-
van vroeger jaren. Belangrijk was voorts dat in de nieuwe situatie   generaal 50678 van 18 augustus 1970).
een veel grotere mate van decentralisatie naar de buitendiensten     Wat binnen het raam van de bestaande organisatie mogelijk was
mogelijk was geworden. Voor de nieuwe personeelschef-van-            ter verbetering, vereenvoudiging en versnelling van de gang van
professie werden functie-eisen geformuleerd overeenkomstig aan       zaken mocht natuurlijk niet worden nagelaten, maar had toch een
die voor soortgelijke functies in het bedrijfsleven. Verwacht mocht  vrij beperkt effect. Met dien verstande, dat het altijd van betekenis
worden dat vrij spoedig het effect van dit stuk vernieuwing merk-    is voor een goede werksfeer, indien door enige versoepeling ge-
baar zou worden, ten bate zowel van de Rijkswaterstaatsdienst als    makkelijker aan de personele en materiële behoeften van de dienst
geheel en in zijn onderdelen, als voor de ambtenaren individueel     kan worden tegemoet gekomen.
en categoriegewijs.                                                  Werkelijk wezenlijke verbeteringen zouden echter pas in het kader
 Met nadruk zij hier gesteld, dat in de nieuwe situatie de positieve van een principiële structuurverandering bereikt kunnen worden.
elementen, waarvan reeds in deze § met waardering melding werd       Toen dan ook het besluit was genomen tot reorganisatie van de re-
gemaakt en die vanouds hun goede invloed op de verhoudingen in       gionale directies, was het van meet af aan duidelijk dat bij het ko-
de dienst hebben laten gelden, vooral niet verloren zouden mogen     mende organisatie-onderzoek en de invoering van een andere
gaan. Ook zonder personeelsfunctionaris en zonder vastliggende       structuur bij de directies ook de kwestie van verbetering van de ef-
procedures moet het immers mogelijk zijn en blijven dat tussen       ficiency, in samenhang met die reorganisatie, alle aandacht zou
mensen, die in een werkverband met elkaar moeten optrekken, on-      moeten krijgen.
gemakken, wrijvingen, hinderlijke factoren aan de orde worden        In die zin werd een opdracht aan de afd. O gegeven, die bij gebrek
gesteld en zo mogelijk uit de wereld worden geholpen.                aan voldoende eigen mankracht het Bureau Van de Bunt inscha-
 Een ambtelijke dienst of een particuliere onderneming waar dat      kelde om een eerste onderzoek te doen in de directies Zuid-
niet gebeurt, vertoont een manco aan intermenselijke samenwer-        Holland, Noord-Brabant en Limburg, drie diensten dus die in de
king en daar gedijt geen goede sfeer van onderling vertrouwen.       aanpassingsoperatie vooraan liepen.
Waar moeilijkheden evenwel niet zo gemakkelijk worden overwon-        Het adviesbureau bracht een eerste rapport uit in september 1972,
 nen, treedt de personeelsfunctionaris op. Het behoort mede tot      waarin consequent het begrip „effectiviteit" werd gehanteerd in
zijn taak voortdurend te speuren en acht te slaan op plekken in de   plaats van het beperktere „efficiency". Het onderzoek was uiter-
organisatie waar op kleinere of grotere schaal de intermenselijke    aard óók gericht op die efficiency in engere zin, om gegeven taken
relaties haperingen vertonen, waardoor de betrokkenen en het         en werkzaamheden zo mogelijk met minder tijd, mankracht en
werk gehinderd worden. Dan dient hij „in de buurt" en beschikbaar    kosten uit te voeren. Maar - veel principiëler - ging het er om de ge-
te zijn om met zijn professionele mogelijkheden zelf curerend of al- bruikelijke taken en werkzaamheden kritisch te beoordelen in de
 leen op de achtergrond sturend op te treden.                        relatie tot de doelstellingen van de Rijkswaterstaat en de aan die
  In elke buitendienst een ambtenaar te hebben die aandacht heeft    onderwerpen bestede tijd, de aanwezige deskundigheid, het ver-
 voor situaties zoals hier zijn aangeduid en die zich zo gemakkelijk eiste deskundigheidsniveau en de kosten.
 telkens weer voordoen, was een der oogmerken bij het aanstellen     Het onderzoek zou dan kunnen leiden tot een betere beheersing
 van de decentraal werkende personeelsfunctionarissen.               van het werkpakket, b.v. door verbetering van de planning, door
                                                                     delegatie en door een goed volgehouden systematische voort-
 § 20      Verbetering van de efficiency                             gangscontrole.
            en de effectiviteit                                      Het rapport signaleerde een aantal onvolkomenheden:
                                                                     a. het veel tijd in beslag nemende interne en externe overleg was
Vele malen heeft het woord efficiency een rol gespeeld in bespre-         weinig gestructureerd;
kingen over de meer of minder bevredigende manier waarop de          b. te weinig werd een goede vergadertechniek toegepast;
Rijkswaterstaatsdienst in zijn geheel en in zijn onderdelen functio- c. opdrachten (werkinstructies) werden te weinig gegeven en on-
neerde. Er waren steeds - terecht - kritische geluiden. De herhaal-       voldoende duidelijk geformuleerd;
de vraag van de hoofdingenieurs-directeuren om een ruimere dele-     d. er waren klachten over een tekort in de personeelsbezetting,
gatie van bevoegdheden behoorde daar evenzeer toe als de ver-             deels ook in kwalitatief opzicht;
zoeken om betere kantoorruimte, modernere tekentafels, geschik-      e. onvoldoende of ongeschikte werkruimten kwamen veel voor.
tere werkkleding voor het objectenpersoneel, enz. Dergelijke ver-    Om een en ander te verbeteren zou bij de reorganisatie van elk van
zoeken werden in de eerste jaren na W.O. II slechts in bescheiden    de regionale directies zijn na te gaan welke van de tot dusver uitge-
mate en dan nog dikwijls met veel vertraging gehonoreerd.            voerde taken onverbrekelijk tot de Rijkswaterstaatstaak behoren,
Een poging om op een specifiek punt verbeteringen te bereiken        en welke zouden kunnen worden vereenvoudigd, nagelaten of
kwam van de Vergadering van Hoofdingenieurs-Directeuren, die         overgeheveld naar andere Rijkswaterstaatsdiensten of naar der-
een commissie van vijf chefs van tekenkamers opdracht gaf te rap-    den. Op basis van een aldus kritisch bekeken takenpakket zou de
porteren over „Bevordering doelmatigheid tekenzalen", zoals de       organisatie zorgvuldig moeten worden doorgestructureerd en alle
titel van het in 1963 uitgebrachte rapport luidde. Het bevatte aan-  medewerkers zouden daarbij duidelijk geïnstrueerd moeten wor-
wijzingen voor een efficiënt gebruik van de toen beschikbare mo-     den over hun plaats en taak in de directie-nieuwe-stijl.
derne procédé's en materialen, voor een goede inrichting van de      Het overschakelen en inspelen op de nieuwe structuur en werkwij-
tekenzalen en voor praktische werkwijzen. Niet nagelaten werd        ze (zie par. 15) zou goed begeleid moeten worden om van het begin
ook aanwijzingen te geven voor een goede leiding op de tekenka-      af aan tot een doeltreffende beheersing van de organisatie te gera-
mer.                                                                 ken.
                                                                                                                                        49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>                                               "'^'jJÏBil'BitfTTW   '
                                                                                                 *J«.. -
Een opname tijdens de constructiewerkzaamheden van de zg. Utrechtse Baan (den Haag-Voorburg). Deze weg werd over een lengte van 1700 m verdiept
aangelegd ais open tunnelbak om in de stedelijke bebouwing ingepast te kunnen worden. Het werk kwam in 1976 gereed.
50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Om een goede beheersing dan bewust en kritisch vol te houden,         soms in een functie van een andere aard dan die waarmee zij ver-
zou aan enkele voorwaarden zijn te voldoen, zoals:                    trouwd waren. Dat kan dan zeer toegewijde medewerkers treffen,
- duidelijk formuleren van delegaties en uitoefenen van controle      die een functie een ruim aantal jaren hebben vervuld en daarin een
     op het gebruik ervan;                                            waardevolle ervaring hebben opgebouwd, maar die jammer ge-
     zorgen voor een goede planning, niet alleen voor de voorberei-   noeg niet meer in staat of bereid zijn in een omschakelingsproces
     ding en uitvoering van werken, maar ook voor de administratie,   en in een nieuwe structuur de verwachte positieve bijdrage te ge-
     de personeelszaken en de organisatie;                            ven. Dergelijke gevallen kunnen in de dienstverhoudingen, maar
     zorgen voor een strak volgehouden voortgangscontrole met         vooral ook in het persoonlijke vlak, tot grote spanningen leiden,
     eenvoudige rappelsystemen;                                       waaraan de dienst zeker niet mag voorbij gaan. Anderzijds mag de
     zorgen voor een steeds ,,bij"gehouden documentatie en een        doelbewuste opzet en doorvoering van de reorganisatie er niet
     goed toegankelijk en deskundig beheerd archief;                  door gefrustreerd worden.
     last but not least: een soepele informatie in verticale en hori-
     zontale richting, allereerst ten behoeve van de leiding van de   Anderhalf jaar na de eerste bijeenkomst van het Overlegorgaan
     dienst: de hoofdingenieur-directeur en de leden van het direc-   Rijkswaterstaat (zie § 18), op 26 januari 1973, had in het OR een
     tieteam.                                                         discussie plaats over het functioneren van het OR en de comité's.
Eerst bij een behoorlijke beheersing van de organisatie zou ook       Men ondervond nog duidelijke bezwaren m.b.t. de mondelinge en
sprake kunnen zijn van een goede beoordeling van het personeels-      schriftelijke informatie-overdracht en wegens een tekort aan ge-
bestand in verhouding tot het takenpakket van de directie en van      dachtenwisseiing en overleg. Een uitvoeriger schriftelijke voorbe-
een verantwoorde basis voor veranderingen in de bezetting. In dit     reiding van een onderwerp zou een efficiënte en bondige behande-
verband zouden opleiding, training en vorming aandacht moeten         ling ten goede kunnen komen. Men was zich overigens bewust, dat
krijgen, ook voor de leidende functionarissen (management-            men bij de beoordeling van de opgedane ervaring rekening diende
training).                                                            te houden met de voortgang van het aanpassingsproces in de bui-
Om aan de boven omschreven voorwaarden te voldoen voor een            tendiensten. Daarom was het nog te vroeg voor een definitief oor-
goed lopende organisatie, zouden, naast het directieteam, de nieu-    deel, maar mettertijd zou een bijstelling van de werkwijzen van het
we figuren van de regionale personeelsfunctionaris en de directie-    OR en de comité's nodig kunnen zijn.
secretaris een belangrijke rol moeten spelen.
Voor wat de efficiency, dus de effectiviteit in engere zin betreft is
er de voorkeur aan gegeven om een aantal zaken niet per directie
maar van algemener standpunt te bekijken en daarvoor aanwijzin-
gen aan de directies te geven teneinde een zekere uniformiteit in
de toe te passen veranderde werkwijzen enz. te bewaren. Dit kan
op zichzelf al efficiënt werken, bv. doordat bij overplaatsing ambte-
naren in hun nieuwe dienst reeds bekende werkmethoden en pro-
cedures zullen aantreffen. Zulke in verscheidene diensten aan-
dacht vereisende zaken waren bv., zoals reeds genoemd, de effi-
ciency op de tekenkamers, modernisering van de administratie en
automatisering. Dergelijke onderwerpen zouden dus centraal wor-
den aangepakt.
Overigens gold, en geldt steeds, dat binnen een directie blijvend
aandacht moet worden geschonken aan de efficiency en dat speci-
fieke problemen ook door de dienst zelf, eventueel met hulp van de
afdeling O van de hoofddirectie, dienen te worden opgelost.
§ 21       Effect van de reorganisatie
Aanpassing of reorganisatie is, onder welke naam er ook verande-
 ringen in een organisatie, overheidsdienst of particuliere onderne-
 ming, mogen plaats hebben, nooit doel, alleen middel.
                                                                                                                        -w      • t •*t -.
Over de achtergrond van de reorganisatie van de Rijkswaterstaats-
dienst is in voorgaande paragrafen veel gezegd, evenals over de        Recreatie langs een van de randmeren.
 manier waarop gemeend is de aan de dag getreden moeilijkheden         Hiervoor zijn tijdens de aanleg van de dijk van de IJsselmeerpolder spe-
te ondervangen en de dienst beter toe te rusten voor zijn taken in    ciale voorzieningen getroffen.
komende jaren.                                                        In augustus 1978 heeft de afdeling Organisatie een Evaluatie-
De vraag blijft over of inderdaad het effect is bereikt dat door de   verslag uitgebracht met betrekking tot het effect van de doorvoe-
leiding van de dienst werd beoogd. Zou men dit zonder meer aan-       ring van de bij Bilderberg I geformuleerde uitgangspunten. In dit
nemen, dan loopt men het gevaar te optimistisch te zijn over het      verslag is over elk van de onderwerpen Organisatorische samen-
resultaat van de ingevoerde veranderingen en onvoldoende te           hang, Versterking Regionale Directies en Dienstkringen een para-
luisteren naar kritische stemmen die mogelijke negatieve effecten     graaf Samenvatting en conclusies opgenomen. Deze drie paragra-
van de reorganisatie signaleren. Wordt daar wél acht op geslagen,     fen vindt men hier als bijlage 20 a, b en c terug.
dan zal overigens met de nodige nuchterheid bedacht moeten wor-       De evaluatie kon uiteraard eerst plaats hebben nadat de dienst eni-
den door wie en vanuit welke achtergrond die negatieve opmerkin-      ge jaren in de nieuwe structuur had gefunctioneerd. Aangezien het
gen worden gemaakt. Het valt immers bij een reorganisatie van         verslag derhalve eerst kon verschijnen een viertal jaren nadat de
enige omvang niet te vermijden, dat sommige medewerkers zich          auteur van dit geschrift de RWS-dienst had verlaten, moge hij
moeilijk meer thuis kunnen voelen in een veranderde structuur en      volstaan met, zonder commentaar, te verwijzen naar de bijlagen.
                                                                                                                                             51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>§ 22       Nabeschouwing
In deel I is een overzicht gegeven van het grote aantal veranderin-    Ook is in de ene paragraaf een wat uitvoeriger, in de andere een
gen dat zich sinds de Eerste Wereldoorlog in de organisatie (de       wat zakelijker uiteenzetting gegeven van de overwegingen en van
„inrichting"') van de Rijkswaterstaat heeft voorgedaan. Afgezien       het verloop van de reorganisatie. Op dat verloop is natuurlijk ook
van het instellen van een centrale leiding voor de dienst in 1930 be- van invloed geweest de mate van betrokkenheid van hen die in het
treffen die veranderingen velerlei aanpassingen, nodig om de op-       aanpassingsproces meespeelden. Als de inzichten omtrent wat er
gedragen taken met de nodige deskundigheid en doelmatigheid te         diende te gebeuren door de leiding en de medewerkers van een
kunnen verrichten. Sommige van die aanpassingen op de wisse-           dienst werden gedeeld, was dit uiteraard een stimulans om de aan-
lende taken zijn van tijdelijke aard geweest, andere hadden een        passing zo snel mogelijk door te voeren. Maar ook externe facto-
meer permanent karakter. Met elkaar zijn zij natuurlijk het gevolg     ren, waaronder vooral het gebouwenprobleem, lieten hun invloed
van de toegenomen omvang van de werkzaamheden: eerst, na              gelden. Dankzij veler medewerking en inspanning is de totale ope-
W.O. I, in de twintiger en dertiger jaren de aanpak van de wegen-      ratie bevredigend verlopen.
verbetering met het begin van een autosnelwegennet en verschil-
lende kanaalwerken, na W.O. II behalve het herstel van veel en          In het gegeven overzicht werd de datum, waarop de schrijver de
zware oorlogsschade de inspanningen om het snel toenemende             Rijkswaterstaatsdienst heeft verlaten, 1 mei 1974, al ruim over-
autoverkeer en de zich eveneens snel ontwikkelende scheepvaart         schreden. Om het beeld van het reorganisatieproces toch enigs-
voldoende accommodatie te bieden in overeenstemming met de            zins te kunnen afronden, is die datum niet angstvallig als grens in
na-oorlogse economische groei. In de vijftiger jaren komen daarbij     acht genomen. Maar vele vragen die toen nog open waren geble-
de grote werken van het Deltaplan en de verzwaring van zeewerin-      ven of die bij de invoering van de reorganisatie in de buiten-
gen en binnendijken, alsmede de versterkte aandacht voor de wa-       diensten opdoken, vallen buiten het bestek van dit geschrift. Met
terhuishouding en de bestrijding van de waterverontreiniging.          name geldt dit voor al hetgeen reeds in oktober 1974 in de tweede
Dankzij de sterke technologische ontwikkeling kan de dienst daar-      Bilderbergbijeenkomst van de Directieraad (Bilderberg II) aan de
bij meer en meer gebruik maken van gespecialiseerde kennis, het-      orde is gekomen, zoals de ontwikkeling en de organisatie van de
zij door het inschakelen van externe adviseurs, hetzij door het bin-   bouwdirecties en de technisch-wetenschappelijke diensten.
nen de eigen dienst ontwikkelen van de benodigde specialisaties.       Het verhaal van de reorganisatie 1965-1980 is dus nog niet af en
Hoe het ook zij, het kan niet ontkend worden dat de organisatie van   dient een vervolg te krijgen!
de Rijkswaterstaatsdienst in de beschouwde periode 1920-1980
voortdurend in beweging is geweest en telkens opnieuw heeft ge-        Dit geschrift - en met name deel I - zou stellig aan betekenis heb-
tracht zo goed mogelijk in te spelen op de met de tijd veranderende   ben gewonnen, indien méér dan nu is geschied, aandacht kon zijn
behoeften van de samenleving.                                         gegeven aan de overwegingen die tot die veranderingen hebben
De in deel I vermelde veranderingen en vernieuwingen hebben alle      geleid. Het daarvoor nodige archiefonderzoek zou de hoeveelheid
betrekking op grote onderdelen van de dienst, in het algemeen di-     tijd en werk, die reeds met het samenstellen van dit overzicht ge-
recties en min of meer zelfstandig functionerende diensten; er is     moeid bleek te zijn, sterk hebben doen uitdijen en het gereedko-
niet ingegaan op organisatorische veranderingen binnen die            men ervan nog geruime tijd hebben vertraagd.
diensten.                                                              Nog verder buiten bereik lag het opnemen van meer namen van lei-
Met deel I is nog niet tegemoetgekomen aan de oorspronkelijke be-     ding gevende waterstaatsfunctionarissen, die bij de veranderingen
doeling een rapportage samen te stellen over de „aanpassings"-         in de dienst nauw betrokken zijn geweest, en van de voornaamste
operatie die in de periode 1965-1980 heeft plaatsgevonden. Bij die    werkzaamheden die door de onderscheiden diensten van de Rijks-
operatie ging het om de inwendige structuur van de gehele Rijks-      waterstaat zijn verricht.
waterstaatsdienst, zowel van de Directie van de Waterstaat als        Van de werken die in de loop der jaren tot stand zijn gebracht, ge-
van de buitendiensten. Deze reorganisatie is in wezen van ingrij-     ven de tot en met het jaar 1974/1975 verschenen Verslagen Open-
pender aard geweest dan de in deel I behandelde veranderingen in      bare Werken slechts een zeer onvolkomen en allerminst levendig
de dienst.                                                            overzicht.
In deel II is getracht een beeld te geven van de voornaamste ele-     Hopelijk zal het te eniger tijd gelukken zodanige bijdragen aan de
menten, die bij deze omvangrijke aanpassingsoperatie van de           geschiedschrijving van de Rijkswaterstaat te leveren, dat een dui-
Rijkswaterstaatsdienst een rol hebben gespeeld. Dat beeld is in zo-   delijk beeld wordt verkregen van de wijze waarop de Rijkswa-
verre incompleet gebleven dat ook andere overwegingen dan hier        terstaat zijn technische en maatschappelijke taak in de loop der ja-
zijn vermeld, in de talrijke besprekingen aan de orde zijn geweest.   ren heeft trachten te vervullen.
52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>Bijlagen
         53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>54</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>                                                                                           Diensten van de Rijkswaterstaat
                                                                                                    1920 - 1980
  1       directie           Groningen
  2                          Friesland                       -             --.
  3                          Drenthe                         —          -
  4                          Overijssel
  5                          Gelderland
  6                          Utrecht
  7                          Noord -Holland
  8                          Zuid-Holland                     —
  9                           Zeeland
 10                          Noord - B r a b a n t           —
 1 1                         Limburg
 12       district           Groningen                       —
 13 '     directie           Friesland en D r e n t h e —
 1 4                          Z u i d - H o l l a n d en U t r e c h t         •
1 5                          Gelderland en O v e r i j s s e l                  —
1 6                          Groningen, Friesland en Drenthe
 1 7                         Groningpn en F r i e s l a n d                 -—
 1 8                         O v e r i j s s e l en D r e n t h e
 1 9      dienst              Zuider zee werken
20        directie           Grote Rivieren                 -—                    —      -
21                           Bovennvieren                                   — -
22                           Benedenrivieren                  ~
2 3       dis>nct             Wegentechniek                                —-       -- -
2 4                          Rijksweqpnbouwlaboratoriwm
2 5       dirpc tie          Bruggen —                    -
2 6                          W e g e n v e r b e t e r i n g -— -
2 7       district           Nieuwe Wege n __
2 8                                                        I          — .
2 9                                                        n           -
3 0       directie                                        ni
3 1                           Wegen
3 2                          W e g b o u w k u n d i g e Dienst _
3 3       dienst              Verkeerskunde                    .
3 4       directie            Algemene Dienst                         —
35                            Meetkundige Dienst                      —-
36                           Algemene Dienst en Water huisncudmg
37                           Waterhuishouding en Waterbeweging
 38                          Deltadienst                —
 39                          Landaanwinning —-
 40                           Noordzee
4 1       district           SI uis bouw IJmuiden —
4 2                           Twen t hekanalen                        —
43                           Maasverbetenng                           —
4 4                          A m s t e r d a m Boven Rijn I —
4 5                                                                ..     II —
4 6                          Tunnelbouw Velsen                        ——
4 7                           S l u i z e n en Stuwen
4  8                         R I Z A               _. .           ._..—           - . . _
4 9       dienst              Straat klinker c o n t r o l e — -
50                            Speciale Werken                    -              -
B1                           In f o r m a t i e v e r w e r k i n g „                _.
                    VERKLARING
   BIJ no. 28, d i s t r i c t Nieuwe Wegen I .
   beteken* 27                                       31
   dat het d i s t r i c t een ( g e d e e l t e l i j k e )
    v o o r t z e t t i n g is van no. 27 en
   l a t e r is o v e r g e g a a n m no 31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>56</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>                      Bijlage 2a
                  <c^
    RUKSWEGENPLAN
         1927
-er
                                57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>Bijlage 2b
                                                    <?
         RUK5WEGEMPLAM
              1935
                                       IrKtTHtBZUUa
                         •> r » "(W ,'
                     IM*
58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>                    Bijlage 2c
RIJKSWEGENPLAN 1948
                             59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre> Bijlage 2d
            RUKSWEGENPLAN
60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>                                                                                                      Bijlage 2e
                        R'JKSWEGENPLAN 1968
                                                                     OoMerwoldeyC
                                            w » I J i C H t e r e n veen
                                 Den Oever
                                                                Zwolle / 34
           Beverwijk fl      8
                           N     ƒ
           Veisen
       j^>               BodcQTj
 4< \Delft M
^ V      \  16,                                                         5 Ï \ ^fcj^--—""^
                                                                                          Winterswijk
                                                                       *%02                 „«'''"*••
                                                                                                                 61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>Bijlage 2f
                CONCEPT
           RUKSWEGENPLAN 1982
62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>                                                                                            Bijlage 3a
          De groei van de bevolking
          en de toename van het aantal auto's                                Aantal auto^s        ™
                                                                                x 1.000.000
                                                                                         .4.30
    Aantal inwoners
     x 100 0.000
15
                                                                                          U.10
                                                                            13,05
                                                                       ^ r        t2.L6
                                                              11.56,
                                                  10.2C
10
                                  ^    ^
                        jpf*<£$
 5
                                                                     ' 0.52
                                                        •^o.u
19 00       10         20         30          '40       50           60           70     80
                                                                                                       63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>                                                                     Zeevaart                         Bijlage 3b
  46>
  LL
  42
  40'
                                                         - Aantal in Nederland
  38'
                                                                       binnenqekomen
                                                                       :lees ;chepen           x 1000
  36
                                                                                         *
 34'
                                                                                       •
                                                                                     *
                                                                                  4
                                                                                 1
 61 '                                                                           1
                                                                               1
                                                                              1
 30-                                                                         1
                                                                            *
                                                                           1
  28'                                                                     t
                                                                      /
  26
                                                                    i
                                                                   i
  7L .                                                            i
                                                                        - A c n - en afvoer van
  22-
                                                               i
                                                                i                cjoederen over zee
                                                              •                            min ton
                                                             i
                                                            i
  18'
                                                          i
                                                         i
  16'
                                                     i
                                                    1
  1Z.
                                                  1
                                                l
  19 .                                         1
                                             f
                                           /
  10 •
                                         /
   8 '
                                     /
                                   /
                                 l
                               /
                             /
       ^                   /
   2<
               \      1 i
                      F »
                      \l
          i  —   i —                   1     1         i                i          i      1i
  1930   '35     '40 '45  '50         '55    '60     '65               '70       '75      '80
64
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>                                                                       Bijlage 3c
                        Containervervoer per zeeschip
Aanvoer                                   1970        1975  1979  1980
Totaal aantal containers x 1000 134                   403    6 39 713
containers met lading x 1000               125        345    530  569
gewicht v. d. lading in min ton             1,6        4,5    7,0  7,6
Afvoer
Totaal aantal containers x 1000             124        384   641  701
containers met lading x 1000                1 14       316  590   613
gewicht v.d. lading in min ton               1,5        4,5  8.3   9.0
                                                                                65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>                        Actieve Nederlar dse binnenvloot
iy •
18-
17.
 I /      1b,9
 16-
15-
                 13,5
                                     Ac ntal schepen x1000
n                            12 8  /
1^                                         12.0
11
10'
                                                      .9.9
  9-
  8'                                                             ,8.1
   7-
                                                                           k6.3
  6-
                  Laadver mogen i n tonnen x min
  5'                  /
  L'
                  jL-             verv oersprestatie              in tonkm x mrd
  3-                                                    *     ^
                                      \.<
                                                      naai ,'  ^
  2 •
   l '
                                          ^~ bmoenla nas
                1                          '           l ~~~"              i
   1945 '50    '55         '60           '65         '70        '75      1980
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>                                                                     Bijlage 3e
                             Goederenvervoer
                           op de Rijn bij Lobith
                                                     oTb en c inclusief
                                                              duwvaart
1930 '35 '60 '45 '50 '55 '60   '65    '70    '75 '80
                                                                             67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>                                                      Bijlage 3f
                             Luchtvaart
                         Passagiers Schiphol
   U ••
   1930 '35 'iO '45 '50 '55   '60   '55   '70 '75 '80
68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>                                                                                                      Bijlage 4
                                    Indeling van de Rijkswaterstaat.
                     1920                         1940                         1980
Regionale directies Groningen (district)         Groningen en Friesland
                    Friesland en Drenthe                                       Groningen
                                                                               Friesland
                                                 Overijssel en Drenthe         Drenthe
                    Gelderland en Overijssel                                   Overijssel
                                                                               Gelderland
                                                 Gelderland                    Utrecht
                                                                               Noord-Holland
                                                 Utrecht
                    Noord-Holland                                              Zuid-Holland
                                                 Noord-Holland
                    Zuid-Holland en Utrecht                                    Zeeland
                                                 Zuid-Holland
                    Zeeland                                                    Noord-Brabant
                                                 Zeeland
                    Noord-Brabant                                              Limburg
                                                 Noord-Brabant
                    Limburg                                                    Noordzee
                                                 Limburg
                                                                               Zuiderzeewerken
                                                                               Bovenrivieren
                    Grote Rivieren               Bovenrivieren                 Benedenrivieren
                                                 Benedenrivieren
Bouwdiensten        Dienst der Zuiderzeewerken    Dienst der Zuiderzeewerken
                    (zelfstandig naast de                                      Deltadienst
                    Rijkswaterstaat
                                                  Directie Bruggen             Directie Bruggen
                                                                               Directie Sluizen en Stuwen
                                                  District Nieuwe Wegen I      Directie Wegen
                                                  District Nieuwe Wegen II
                                                  Directie Nieuwe Wegen III
                                                  District A'dam-Boven-Rijn II
Specialistische     Algemene Dienst              Algemene Dienst               Directie Waterhuishouding en
diensten                                                                       Waterbeweging
                                                                               Meetkundige Dienst
                                                 Rijkswegenbouwlaboratorium    Rijkswegenbouwlaboratorium
                                                                               Dienst Verkeerskunde
                                                                               Dienstinformatieverwerking
                                                                               Rijksinstituut voor Zuivering
                                                                               van Afvalwater
                                                                                                             69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>70</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>                                                                                           Bijlage 5
Advies van het Bureau Bosboom en Hegener inzake de organisatie van de Rijkswaterstaat.
                                          Directeur-generaal
        Directeur             Directeur                   Directeur            Afdeling
    Nieuwe Werken           Beheersdienst              Bestuursfunctie         Personeel
 Centrale planning                                     Centraal bureau    Beleid       Beheer
Voorontwerparbeid                                                                          I
            I
   Centrale          Gedecentraliseerde              Gedecentraliseerde             Lager en Hoger
ontwerpbureaux        ontwerpbureaux                    waarnemers                     personeel
          Toezichthoudend                                               Regionale personeelschefs
              personeel                                                       toegevoegd aan
                                      Regionale chefs
                                      Dienstkringchefs
                                   Toezichthoudend en
                                   uitvoerend personeel
                                                                                                   71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>72</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>                                                                                                        Bijlage 6
  Commentaar van de HID-vergadering op het advies van Bosboom en Hegener.
 Uit het advies van de Vergadering van Hoofdingenieurs-Directeuren (no. 2064 van 4 april 1952)
 aan de directeur-generaal van de Rijkswaterstaat inzake de organisatie van de Rijkswaterstaats-
 dienst.
 2.   De vergadering is van mening, dat de rapporteur bij het opstellen van zijn rapport en bij het
      trekken van zijn conclusies zich niet los heeft kunnen maken van de sfeer, waarin een on-
      derzoek voor een groot bedrijf plaats vindt.
 3.    Het bijzondere karakter van de Rijkswaterstaat eist echter, dat de stof uit een andere ge-
      zichtshoek wordt bezien.
 4.   De taak van de Rijkswaterstaat is zo nauw vervlochten met het maatschappelijk gebeuren,
      hetwelk uiteraard plaatselijk grote verschillen vertoont, dat bij het opstellen van een organi-
      satieplan veel meer de nadruk moet worden gelegd op het regionale karakter van de
      dienst.
 5.   Het rapport gaat daarentegen in de richting van een sterke differentiatie van het apparaat
      naar de verschillende taken, gekoppeld aan een verticale opbouw van elk dier onderdelen.
 6.   De vergadering ziet in een dergelijke opbouw om verschillende redenen de hieronder nader
      toegelichte bezwaren.
 7.   Er is weliswaar een door de omstandigheden noodzakelijk geworden groei naar een zeker
      dirigisme (in tegenstelling tot de vroeger bij de Rijkswaterstaat algemene gang van zaken,
      waarbij de initiatieven in hoofdzaak van onderaf kwamen), doch dat neemt niet weg, dat de
      alzijdig georiënteerde regionale chef onmisbaar is en dat de aard van het werk medebrengt,
      dat steeds nog een zeer groot deel van de intiatieven door de regionale diensten wordt ge-
      nomen.
 8.   Wanneer een regionale chef zijn taak goed wil verrichten dan moet hij een volledig inzicht
      hebben in al hetgeen in zijn gebied omgaat en in de mogelijkheden dit in gunstige zin te beïn-
      vloeden, hetzij door de uitvoering van technische werken, hetzij door maatregelen van
      bestuurlijke of organisatorische aard.
11.   In de praktijk heeft het gevolgde beleid tot resultaat, dat het hogere personeel gelegenheid
      krijgt zich op een breed terrein te oriënteren. Dan richt zich bij velen, naast de vervulling van
      de veelzijdige specifieke Waterstaatstaak, de belangstelling in het bijzonder op een bepaald
      onderwerp, waarin de betrokkene zich dan specialiseert. Het gevolg is, dat de dienst op de-
      ze wijze beschikt over een aantal in de normale dienst gevormde specialisten van wier bij-
      zondere kennis gaarne gebruik wordt gemaakt, doch die, indien deze specialistische kennis
      straks (tijdelijk) kan worden gemist, ook voor de meer algemene Waterstaatstaak uitstekend
      zijn gevormd.
                                                                                                                73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>74</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>                                                                                                                 Bijlage 7
             Uit: de Beschikking van de Minister van Waterstaat no. 164 van 24 maart 1930
                                      DE MINISTER VAN WATERSTAAT
                                           HEEFT GOEDGEVONDEN
   met ingang van 1 april 1930:
   de Afdeelingen Waterstaat T. en Waterstaat A. op te heffen:
   in te stellen eene Directie van den Waterstaat, ten einde den Directeur Generaal van den Rijkswaterstaat ter zijde te
   staan en de werkzaamheden, tot dusverre aan de Afdeeling Waterstaat T. opgedragen, te verrichten, t.w. die, welke
   verband houden met de volgende onderwerpen:
   Voorbereiding en toepassing van wetten betreffende den Waterstaat.
   Onteigeningswetten voor Rijkswaterstaatswerken. Aanleg, verbetering en onderhoud van waterstaatswerken. Rivier-
   correspondentie. Subsidiën. Opruimen van wrakken. Kaarten. Statistieken der binnenlandsche scheepvaart. Personeel
   van den Rijkswaterstaat. Geologischen dienst. Publiceering van wetten, besluiten, aanschrijvingen enz.
   Aangelegenheden betreffende de Zuiderzeewerken. Zuiderzeesteunwet. Personeel van dien dienst,
   die directie te plaatsen de na te noemen ambtenaren van het Departement van Waterstaat:
IV in te stellen eene Afdeeling Waterstaatsrecht, aan welke afdeeling worden opgedragen de werkzaamheden, tot dusver-
   re opgedragen aan de Afdeeling Waterstaat A., welke verband houden met de volgende onderwerpen:
   Wettelijke regeling van het Waterstaatsbestuur. Uitvoering van wetten betreffende het Waterstaatsbestuur. Onteige-
   ningswetten voor Waterstaatswerken. Geschillen van bestuur betreffende den Waterstaat.
   Waterschappen, veenschappen en veenpolders. Reglementen van politie op Rijkswaterstaatswerken. Provincialeregle-
   menten betreffende den Waterstaat. Concessiën. Vergunningen tot gebruik van Rijkswerken. Heffingen voor gebruik
   van Waterstaatswerken. Electriciteitsvoorziening. Rijnvaart. Publiceering van wetten, besluiten, aanschrijvingen enz.
V  Bij die Afdeeling te plaatsen de na te noemen ambtenaren van het Departement van Waterstaat:
   onder voorbehoud van eene nadere beschikking omtrent overplaatsing naar de Directie van den Waterstaat, voor-
   zooveel dit nodig blijkt wegens opdracht aan den Directeur Generaal om namens den Minister te beslissen over het ver-
   leenen van vergunningen.
                                                                                         's Gravenhage, 24 maart 1930.
                                                                                           DE MINISTER VOORNOEMD,
                                                                                                     (get:) P.J. REYMER.
                                                                                                                        75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>76</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>Uit: de Beschikking van de Minister van Openbare Werken en Wederopbouw
no. 305 van 30 november 1945
          DE MINISTER VAN OPENBARE WERKEN EN WEDEROPBOUW
                                   HEEFT GOEDGEVONDEN
1e. Met ingang van 1 December 1945 aan de Directie van den Waterstaat toe te voegen een af-
     deeling Waterstaatsrecht van het voormalige Ministerie van Waterstaat en Wederopbouw,
     voor zoover het de zaken betreft welke thans door het ministerie van Openbare Werken en
     Wederopbouw worden behartigd, alsmede de behandeling van andere juridische zaken,
     welke aan de Afdeeling worden opgedragen.
2e. de leiding van deze Afdeeling op te dragen aan den Hoofdingenieur van den Rijkswa-
     terstaat, Jhr. Mr. Ir. F.C.K. de Wijkerslooth de Weerdesteyn:
3e. te bepalen, dat het onder 2e genoemd Hoofd van de Afdeeling zal staan onder de
     rechtstreeksche bevelen van den Directeur-Generaal van den Rijkswaterstaat, met dien
     verstande echter, dat rechtstreeksch overleg omtrent zaken, als bedoeld in het slot van punt
     1 door of namens den Minister opgedragen, mogelijk zal zijn.
                                                      's-Gravenhage, den 30en November 1945.
                                                                             (get.) JA. Ringers.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>78</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>                                                                                                   Bijlage 9
                           Schema van de Directie/Hoofdirectie van de Waterstaat.
Directie                                          Hoofddirectie
1 maart 1966                                      1 januari 1967
                                   Directeur-generaal
                                  directiesecretariaat
Hoofdafdelingen          4
   A    Waterkeringen, inpolderingen en           A Waterkeringen, inpolderingen en waterhuishouding
        waterhuishouding
   N Waterwegen en havens                         N Waterwegen en havens
   W Landwegen, oeververbindingen en              W Landwegen, oeververbindingen en wegverkeer
        wegverkeer
   WR Waterstaatsrecht                            R Waterstaatsrecht
                                                  F Financieel-economische en planologische zaken
Hulpafdelingen           6
   H     Begrotingszaken
   E     Economische aangelegenheid
   PL    Planologische zaken
   RN    Recreatie en natuurbescherming
   R     Aanbesteding en afwikkeling              U Aanbesteding en afwikkeling
         uitvoering werken                            uitvoering werken
   CV Civiele verdedigingszaken                   C Civiele verdedigingszaken
Stafafdelingen           2
   PZ Personeelszaken                                 P Personeelszaken
   Or Organisatie                                     O Organisatie
   AZ Algemene zaken                                  Z Algemene Zaken
Totaal                  13   afdelingen               10 Afdelingen
                                                                                                          79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>80</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                Bijlage 10
1971                                                                 155                                                         Stb. 42
STAATSBLAD VAN HET K O N I N K R I J K                                                     DER         NEDERLANDEN
AJJ             B E S L U I T van 14 januari 1971 tot uitvoe-              /'. de zorg voor de uitvoering en naleving van de gestelde
                ring van artikel 5, tweede lid, Waterstaatswet 1900    regelen verband houdende met de taken genoemd in de voor-
                (Organiek Besluit Rijkswaterstaat).                    gaande punten; het in verband hiermede verlenen van ver-
                                                                        gunningen en ontheffingen; de zorg voor de naleving van
                                                                       voorwaarden verbonden aan die vergunningen en ontheffingen,
    W I J JULIANA, BIJ DE GRATIE GODS, KONINGIN DER NEDER-              alsmede aan concessies op het gebied van de waterstaat;
LANDEN, PRINSES VAN ORANJE-NASSAU, ENZ., ENZ., ENZ.
                                                                          j. de zorg voor de nakoming van de verplichtingen op water-
                                                                       staatsgebied die de Staat der Nederlanden tegenover derden
    Op de voordracht van Onze Minister van Verkeer en Water-           heeft aangegaan.
staat van 8 oktober 1970, nr. R/O 60927, Hoofddirectie van
de Waterstaat;
                                                                           Artikel 3. 1. Aan het hoofd van de Rijkswaterstaat staat
    Gelet op artikel 5, tweede lid, van de Waterstaatswet 1900         de Directeur-Generaal.
(Stb. 176) ! ) ;                                                           2. Onze Minister kan de Directeur-Generaal belasten met
                                                                       andere werkzaamheden dan die welke voortvloeien uit de lei-
   De Raad van State gehoord (advies van 4 november 1970.              ding van de Rijkswaterstaat.
nr. 19);
                                                                           3. Bij afwezigheid of bij ontstentenis van de Directeur-
   Gezien het nader rapport van Onze Minister van Verkeer              Generaal wordt zijn taak waargenomen door een der in artikel
en Waterstaat van 6 januari 1971, nr. R / O 2004, Hoofddirectie        5, tweede lid, genoemde functionarissen. Onze Minister stelt
                                                                       van deze functionarissen de volgorde vast volgens welke in de
van de Waterstaat, Hoofdafdeling Waterstaatsrecht,
                                                                       plaatsvervanging wordt voorzien.
          Hebben goedgevonden en verstaan:
                                                                          Artikel 4. 1. De Rijkswaterstaat is samengesteld uit:
   Artikel 1. In dit besluit wordt verstaan:                               a. de Hoofddirectie van de Waterstaat;
   a. onder „Onze Minister": Onze Minister van Verkeer en                  b. directies, diensten en overige instellingen van de Rijks-
Waterstaat;                                                            waterstaat.
   b. onder „de Directeur-Generaal": de Directeur-Generaal                 2. De Hoofddirectie van de Waterstaat is onder de Direc-
van de Rijkswaterstaat.                                                teur-Generaal belast met de algemene leiding over de directies,
                                                                       diensten en overige instellingen bedoeld in het eerste lid onder
   Artikel 2. De Rijkswaterstaat is, voor zover een en ander           b.
aan Onze Minister is opgedragen en volgens diens aanwijzin-
gen, belast met:                                                          Artikel 5. 1. De Hoofddirectie van de Waterstaat is samen-
                                                                       gesteld uit:
   a. de uitoefening van het oppertoezicht over de waterstaat;
                                                                          a. beleidsafdelingen, die als hoofdafdelingen worden aan-
    b. in het algemeen de behandeling van alle waterstaats-            geduid;
aangelegenheden, waaronder de zorg voor:
                                                                           b. hulpafdelingen;
   - de beveiliging van het land tegen het water;
                                                                           c. stafafdelingen;
   - de waterhuishouding in kwantitatieve en kwalitatieve zin;
   - scheepvaartwegen en havens;                                          d. een directiesecretariaat.
   - landwegen en oeververbindingen;                                      2. Aan het hoofd van elk der hoofdafdelingen staat een
   - een veilige en vlotte verkeersafwikkeling te water en op           (hoofddirecteur.
de weg;                                                                   3. Aan het hoofd van het directiesecretariaat staat een
    c. de aanleg, het beheer en het onderhoud van waterkerin-          directiesecretaris.
gen, van werken ten behoeve van de waterhuishouding, van
scheepvaartwegen en havens, van landwegen en oeververbin-                 Artikel 6. 1. Er is een directieraad.
dingen, de uitvoering van werken ten behoeve van landaan-
winning;                                                                  2. De Directeur-Generaal raadpleegt de directieraad over
                                                                       de aangelegenheden, die voor de vorming en de uitvoering van
   d. het verzamelen van gegevens voor de kennis van de                het algemene beleid van belang zijn, en voorts in de gevallen,
waterstaatkundige toestand van het land, van het verkeer te            waarin hij dit nodig oordeelt.
water en van het wegverkeer;
                                                                          3. In de directieraad wordt het voorzitterschap bekleed
   e. het bevorderen en het doen van onderzoekingen en                 door de Directeur-Generaal. De hoofden van de beleidsaf-
proefnemingen ten behoeve van waterstaatsaangelegenheden,              delingen, bedoeld in artikel 5, eerste lid onder a, zijn lid van de
met inbegrip van de verkeersveiligheid; het geven van adviezen         directieraad.
ter zake;
                                                                          4. Als secretaris van de directieraad treedt op de directie-
   ƒ. het wetenschappelijke en praktische onderzoek van de             secretaris.
hoedanigheid van de oppervlaktewateren en van de wijze waar-
op deze kunnen worden beschermd tegen verontreiniging; het                 Artikel 7. 1. De directies, diensten en overige instellingen
geven van adviezen betreffende de met het oog op die be-               bedoeld in artikel 4, eerste lid onder b, worden onderscheiden
scherming te treffen voorzieningen;                                    in regionale en functionele.
   g. het voorbereiden van de te stellen regelen verband hou-              2. Zij kunnen worden verdeeld in organisatorische een-
dende met de taken genoemd in de voorgaande punten;                    heden als arrondissementen, afdelingen, dienstkringen.
   h. het voorbereiden van concessies op het gebied van de                3. Tot de bedoelde directies, diensten en overige instellingen
waterstaat;                                                            behoort mede het Rijksinstituut voor Zuivering van Afval-
                                                                       water, bedoeld in artikel 32 van de Wet verontreiniging opper-
   i) Laatstelijk gewijzigd bij wet van 3 september 1969 (Stb. 396).   vlaktewateren {Stb. 1969, 536).
                                                                                                                                       81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>Stb. 42                                                               156                                                                     1971
    Artikel 8. Onze Minister stelt in de beleidsafdelingen be-              b. het besluit van 13 november 1923 (Stb. 5 1 7 ) 1 ) ;
doeld in artikel 5, eerste lid onder a, en de directies, diensten           c. het besluit van 31 mei 1919 (Stb. 270).
en overige instellingen bedoeld in artikel 4, eerste lid onder b.
                                                                            2. De taak van de Dienst der Zuiderzeewerken behoort tot
    Artikel 9. 1. Onze Minister wijst aan:                              die van de Rijkswaterstaat.
    a. de functionarissen bedoeld in artikel 5, tweede lid;                 Artikel 12. Dit besluit kan worden aangehaald als „Orga-
    b. de hoofden van de directies, diensten en instellingen als         niek Besluit Rijkswaterstaat".
bedoeld in artikel 4, eerste lid onder b.
    2. Voor zover krachtens het bepaalde in het eerste lid geen             Onze Minister van Verkeer en Waterstaat is belast met de
aanwijzing door Onze Minister vereist is, worden de hoofden             uitvoering van dit besluit, dat met de daarbij behorende nota
van de dienstonderdelen door of namens de Directeur-Generaal            van toelichting in het Staatsblad zal worden geplaatst en waar-
aangewezen.                                                             van afschrift zal worden gezonden aan de Raad van State.
    Artikel 10. 1. Onze Minister stelt de instructie vast van:
                                                                            Soestdijk, 14 januari 1971.
    a. de Directeur-Generaal;
    b. de functionarissen bedoeld in artikel 5, tweede lid;                                                                             JULIANA.
     c. de hoofden van de directies, diensten en instellingen als       De Minister van Verkeer en Waterstaat,
bedoeld in artikel 4, eerste lid onder b.
                                                                               J. A. BAKKER.
    2. De Directeur-Generaal stelt de instructie vast van de                                                Uitgegeven de elfde februari 1971.
overige ambtenaren.
                                                                                                                        De Minister van Justitie,
    Artikel 11. 1. De volgende Koninklijke besluiten worden                                                                C. H. F . POLAK.
ingetrokken:
     a. het besluit van 7 december 1948 (Stb. I 535);                       !) Laatstelijk gewijzigd bij besluit van 28 juli 1938 (Stb. 570).
                                                         NOTA VAN TOELICHTING
    Ingevolge artikel 5 van de Waterstaatswet 1900 (Stb. 176)1)          de efficiency en de slagvaardigheid van het apparaat te be-
wordt de inrichting van de Rijkswaterstaatsdienst bij algemene           vorderen. Overigens brengt het besluit de gewijzigde positie
maatregel van bestuur vastgesteld.                                       van de Hoofddirectie van de Waterstaat ten opzichte van de
     Sinds voor het laatst aan deze bepaling uitvoering is ge-           overige directies, diensten en instellingen van de Rijkswater-
geven (K.B. van 7 december 1948 (Stb. 1535), krachtens                   staat, en de instelling van een directieraad tot uitdrukking.
 K.B. van 20 januari 1949 (Stb. J 4 3 ) op 1 februari 1949 in                Voorts is — in overeenstemming met de in feite bestaande
 werking getreden) hebben de taken van de Rijksoverheid op               toestand - thans formeel vastgelegd, dat het Rijksinstituut voor
 het gebied van de waterstaat zowel naar inhoud als naar om-             Zuivering van Afvalwater deel uitmaakt van de Rijkswater-
 vang belangrijke veranderingen ondergaan. Een herziening van            staat; ook de Dienst der Zuiderzeewerken zal in het vervolg
 de organisatie van de Rijkswaterstaat, welke deze in staat stelt        behoren tot de diensten van de Rijkswaterstaat.
 aan de thans gestelde eisen te beantwoorden, is dan ook nood-               Voor zover het nieuwe besluit onderdelen van het Konink-
zakelijk geworden.                                                       lijk Besluit van 1948 overneemt, is van de gelegenheid gebruik
     Het onderhavige besluit legt de grondlijnen van de organisa-        gemaakt de nodige verbeteringen en aanpassingen aan te bren-
 tie van de Rijkswaterstaat opnieuw vast. De daarbij gekozen             gen.
 opzet laat de nodige ruimte om de structuur van de dienst bij
voortduring af te stemmen op de evolutie van zijn taak en om                                        De Minister van Verkeer en Waterstaat,
    ') Laatstelijk gewijzigd bij wet van 3 september 1969 (Stb. 396).                                              J. A. BAKKER.
     82
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>                                    Bijlage 11
Organisatieschema Rijkswaterstaat medio 1971
                            pagina's 84 en 85
                                           83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>                                                                                                                            DIRECTEUR GENE RAAL
                                                                                                                            v.d RIJKSWATERSTAAT
                                                    Afd.Aanbasted e                      Afd Civiele
                                                                                         Verdediging
                                                                                                             ]        Ë^3
                                                                                                                HOOFDDIRECTIE      VA!
                                                                                                                                              DE
                                                                                                                                                   Afd.Organisatie
                                                                                                                                                     WATERSTAAT
                                                     Hafd Waterkenngen.lnpc                                                Hafd Landwegen,Oeverve                                           Hafd Financieel-Econom
                                                     deringen en Waternuishoi                                              bindingen en Weguerkeer                                          en Planologische Zaken
                                                                                                                                                                                                                                                               Brouwershav.C
                           —z.                  1   f — DkrGronii                                                                                                                                                                                              Oosterschelda
                           r.Groningen          \——\
                           — ~                  '   * » - - Dkr.Delfzi                                                                                               Dkr IJssel-Noorc
                       ^ Afd.Landaanwinn.w                                                                                                                                                                                                                     Afd.Kunstwerken,
                                                                                                                                                                     Werktuigkundige Die                                                                       planning en k.p b.
                       •j Afd .Studiedienst                                                                                                                                                                                                                    Afd.Ontwikkelmg
                                                                                                                                                                                                                                                               nieuwe werkmethoden
                                                    B
                                                            Dkr Harhngen                                                                                                                                                                                  I     Waterhuishouding
                       •i Arr Friesland-Wes                                                                                 •j Afd.Studiedienst                                                                        Afd .Waterhuishouding,
                                                            Dkr.Sneek                                                                                                                                                                             — _ l        Milieuonderzoek
                                                                                                                                                                                                                       Milieu-onderzoek en
                                                           ,Dkr Torschellin;                                                                                                                                                                              I—   inrichtingszaken c a
    Dir.Friesland
                       4 Arr Friesland Oo
                                               1~£±            Dkr Heerenveen
                                                                                                                                                                     Dkr Stellendar
                                                                                                                                                                                                                                                               Water loopk.modellen
                                                                                                                                                                                                                                                               en alg.hydraul.onderz
                                                                                                                                                                                                                                                               Rivieronderz.Si havens
                                                                                                                                                                                                                                                               Kust- 6n Noorzeeortderz
                                                                                                                                                                                                                             oopkundige A f d .                Grondmechanisch onderz
                                                                                                                                r R'damse Waterweg                   Dkr Hoek van Holland                                                                      Hvdraulische berek.
                                                                      igkundige Dienst
                                                                                                                                                                     Dkr.Rozenburg                                                                        -    en electnsch lab.
                                                                                                                                                         ^           Rijkshavend R W-Weg                                                                       Meetdienst afsluiting
                                                                                                                                                                                                                                                               Meetdienst benedenriv
                                                                                                                                                                                                                                                               Werktuigkundige Dienst
                                                                                                                             Afd Studiedienst
                                                               Dkr.Hardenberg
                                                               Dkr Zwartsluis
                                                                  r Twenthekanale
                                                    •E!
                                                               D k .Arnhem-Oost
                                                               D k .Arnhem-West
                                                               U k Nijmegen 1
                                                               U k Zaltbommei
— \ Dir'Gelderland "
                                                               Dk Apeldoorn                                                 J Afd.Utrecht -
                       J Arr.Zutphen                           D k r DiereVi
                                                                                                 —j DiH/Vegen               -jAfd Gonnchëi                                                                           J Afd.Waterloopkunde
                                                               D k .Harderwijk
                                                               D k .Zutphen                                                 -I Afd. Apeldoorn
                                                           ' Dkr.Utrecht-West                                                                                                                                        -I Afd.Werken N-O-polder
    Dir Utrecht
                                                    B• —
                                                           [
                                                               Dkr.Utrecht-Uost
                                                               Dkr. Autosnelwegen
                                                               Dkr.A'dam-Rijnkan.N                                       •—j Hefd.Betonconstri
                                               ~]    h — Dkr A'dam-Rijnkan.z"                                                                                                                                        •I Afd Werktuigkunde                      Dnst.Noordoostpoldei
                                                     | —       Werktuigk.-Elecu.D                —j Dir.Bn
                                                                                                                      D—I                                                                      Zuiderzeewerkei        Afd.Diiken e
                                                     ^ ~       Rukshavendienst                                               Hafd,Ontwerp bewegings                                                                                                            Dkr.Af 5 luitdi)k
                                                                                                                                                                                                                      Scheepvaartv
                                                               Dkr Umuiden                                                   werken on eiectr inst.
                                                               Dkr Zaandai
                                                                                                                                                                                                                     4 Afd Kunstwerkei
                       ^ Arr.Noordzeekai                                                                                                                                                                                                                       Dkr.O-Flevoland-Oost
                                                               Rilkse
                                                               Verend lenst                      -C^                                                                                                                  Afd.Waterbouwkundig
                                                                                                                                                                                                                                                               Dkr.O-Flevoland-West
                                                                                                                                                                                                                                                               Dkr.Dijken Flevoland
                                                                                                                                                                                                                                                     I I
                                                               Rilkshavehd.Noordz
                                                                                                                                                                                                                      Inrichting Z-polders                     Inrichting en beheer
                                                               Dkr,Haarlem                                                                                                                                                                                     Z-Flevoland
-G
                                                    •ö         Dkr Bus:                                                                                                                                                                                        Sectie Kostprijsber
                                                               Dkr.Alkmaar
                                                                  r.A'dam-Willemsl
                                                                  r.D H..Petten
                                                           iDkr.D.H-N.euwe^p"
                                                               Rijkshavend.N H-ka
                                                               Dkr Enkhuizen
                                              = > ^            Studiedienst
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>                                                                                        *| Staf afd. Verkeerstheone
                                                                                                                                                                   , Centraal beheer
                                                                                                                       Afd Vormgeving,
                                                                                            Hefd.Verkeerstecrv
                                                                                           Landwegen
                                                                                                                    HZ-bebak.en bawegw
                                                                                                                       Afd.Verkeersafw.
                                                                                                                       en signalering
                                                          —•( Dienst Verkeerskunde         Afd Verlichting                                 —| Meetkundige Die       { Rekenafdehng
                                                                                         J Afd.Esth.verzorging
                                                                                                                       Afd.Mathem modellen                         -\ Tekenafdellngen
                                                                                           Hafd.Verkeers en
                                                                                           vervoersplannen
                                                                                                                    HZ-en prognoses
                                                                                                                       Afdeling Onderzoek
                                                                                        -j Qnst Waterhuishouding
                                                               ir Waterhuishouding      HA(d.Kmtonder?oek
                                                               n Waterbeweging
                                                                                            Centrum Onder;                                                                                         1 1 Lab Asfalt
                                                                                            Waterkeringen                                                                                    ~"|   1 — Lau ^eton en grond
                                                                                                                                                                    1 Hafd.Labore
                                                                                                                                                                                             — ' \     Lab.Kunststoffen
                                                                                                                                            j Rijkswegenbouwlab.
                                                                                           Stafbur Wetenschappel
                                                                                               tyse
                                                                                                                                                                    i Hafd Metingen op Wegen
                                                                                                                                                                                              MI       Afd .Stroefheid
                                                                                                                                                                                                             ikheid
                                                            { Dnst.lnformatieverv    ]—-t!
                                                                                         -| Computercentrurr
                                                                                                                                                                    |Hafd Zuivermgstechn.
                                                                                          1 Instrumentatiecentn
                                                                                                                                                                    ï Hafd.Oppervlaktewatf
                                                                                                                                              Ri|ksinslituut voor
                                                                                                                                              Zuivering Afvalwater                                 F — Lab.Chemie
                                                                                                                                                                       Hafd Laboratoria      ~)    | — Lab Microbiologie
                                                                                                                                                                                                   L__ Lab.Radlochemle
                                                                                                                                                                      Afd, Vergunningen
                                  Dkr Ni megen II                                                                                                                     en aanslagregelmg
                                  Dkr Re ermond 1
                                  Werktu igkundige Dienst                                                                                                           1 Streek laboratoria e i
             1 Afd.Studiedienst M
—] Dir.Noprd                                                        i/isserhavenbedr
                                                                                                                                                                                                         Afd O;01-07-197l
                                                                                                                                                                                                                         00
                                                                                                                                                                                                                         0)
                                                                                                                                                                                                                        (O
                                                                                                                                                                                                                         CD
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>86</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>                                                                                                                          Bijlage 12
                                                     Indeling regionale directies
                        1949                                                         1971
Directie                 Arrondissement       Aantal      Afdeling        Aantal      Directie            Arrondissement            Aantal
                                               dkr'en                     dkr'en                                                    dkr'en
Groningen en Friesland                                   Groningen            2       Groningen            Groningen                   2
                         Leeuwarden              3                                    Friesland            Friesland-West              3
                                                                                                           Friesland-oost              2
Overijssel en Drenthe    Assen                   2                                    Drenthe              Assen                       3
                         Zwolle                  4
                         Almelo                  3                                    Overijssel           Zwolle                      4
                                                                                                           Almelo                      3
Gelderland               Arnhem                  3                                    Gelderland           Arnhem                      4
                         Zutphen                 4                                                         Zutphen                     4
Utrecht                  Utrecht                 4                                    Utrecht              Utrecht I                   3
                                                          Merwedekanaal       1                            Utrecht II                  2
Noord-Holland            Haarlem                 2                                    Noord-Holland        Hoorn                       2
                         Noordzeekanaal           2                                                        Alkmaar                     4
                         Alkmaar                 4                                                         Noordzeekanaal              2
                         Hoorn                   3                                                         Haarlem                     2
Zuid-Holland             's-Gravenhage            5                                   Zuid-Holland         's-Gravenhage               4
                                                          Brielle             4                            Brielle                     4
Zeeland                                                   Goes                3       Zeeland              Goes                        2
                         Vlissingen               2                                                        Vlissingen                  2
                         Terneuzen                2                                                        Terneuzen                   3
Noord-Brabant            's-Hertogenbosch         5                                   Noord-Brabant        's-Hertogenbosch            3
                         Breda                    4                                                        Eindhoven                   3
                                                                                                           Breda                       4
Limburg                  Maastricht               2                                   Limburg              Maastricht                  2
                         Roermond                 3                                                        Roermond                    3
                         Maas                     3                                                        Maas                        2
Bovenrivieren            Rijn en Usel             5                                   Bovenrivieren        Rijn en IJssel              4
                         Waal                     2                                                        Waal                        2
Benedenrivieren          Dordrecht                3                                   Benedenrivieren       Dordrecht                  4
                         Rotterd. Waterweg        2                                                         Rotterd.Waterweg           2
11 directies             23 arrondissementen     72      4 atdelingen         10      13 directies         29 arrondissementen        84
                                                dkr'en                                                                              dkr'en
                                                                          dkr'en
Rijkshavendiensten, werktuigkundige diensten, Rijkselectriciteitswerken,         Er zijn geen afdelingen meer met een beheerstaak.
die organisatorisch eenzelfde plaats innamen als de dienstkringen zijn in        Wel is er in verschillende directies een afdeling Stu-
het overzicht niet meegeteld.                                                    diedienst.
Andere onderdelen, die niet tot de beheersdiendsten gerekend kunnen wor-         De afdelingen Brielle en Goes zijn bij M.B. van 3 janu-
den, zoals Studiediensten zijn evenmin opgenomen.                                ari 1957 omgezet in arrondissementen
                                                                                 Bij M.B. van 21 september 1967 werden de 2 toen in
                                                                                 de Directie Groningen aanwezige afdelingen (Nieuwe
                                                                                 Werken-Beheer en Onderhoud) omgezet in het arron-
                                                                                 dissement Groningen.
                                                                                                                                      87
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>88</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>                                                              Bijlage 13
De overzichtskaart van de indeling Rijkswaterstaatsdiensten 1968
                       Deze kaart is los bijgevoegd in deze RWS-publicatie.
                                                                        89
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>90</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>                                                                                                                    Bijlage 14
                                                   Resumé-besprekingen
                                                       TOELICHTING
In het navolgende is in een aantal punten weergegeven, in welke richting maatregelen gewenst zijn om tot een beter functio-
neren te geraken van de buitendiensten van de Rijkswaterstaat, in het bijzonder van de regionale directies.
Hoe deze gedachten in concrete maatregelen kunnen worden uitgewerkt, is in het algemeen in het midden gelaten of slechts
globaal aangeduid; voor deze nadere uitwerking zal immers nog diepgaand overleg, met name met de rechtstreeks betrokke-
nen nodig zijn.
Door alle gespreksgroepen is de noodzaak van maatregelen ter verbetering van het functioneren van de Rijkswaterstaat be-
klemtoond. De besprekingen hebben zich in eerste instantie gericht op het functioneren van de regionale directies. De nood-
zaak voor een reorganisatie van sommige van deze directies is fundamenteel gelegen in een te grote kwantiteit van de proble-
men en de verscheidenheid die daarbij optreedt. Het gevolg is dan dat het beleid gevaar gaat lopen de ontwikkelingen en fei-
ten niet meer op de voet te kunnen volgen en dat het steeds moeilijker wordt op het vereiste kwalitatieve niveau te blijven ope-
reren.
Hoewel de gewenste verbetering in het functioneren ten dele ook reeds zou kunnen worden bereikt door maatregelen binnen
de regionale directies, zullen de te nemen maatregelen het best effect kunnen sorteren indien hierin mede worden betrokken
de relaties tussen de regionale directies en de specialistische directies en diensten en de relaties tussen de gezamenlijke bui-
tendiensten en de Hoofddirectie van de Waterstaat. Derhalve zijn in het navolgende een aantal punten opgenomen waarin de
bedoelde relaties op de voorgrond staan.
Het in enkele punten vermelde is niet specifiek voor een reorganisatie; deze punten werden opgenomen omdat er in samen-
hang met de overige punten veel waarde aan moet worden toegekend.
  1. De buitendiensten, in het bijzonder de regionale directies, sterker te betrekken bij de algemene beleidsvoorbereiding,
     waartoe de communicatieprocessen met de Hoofddirectie te institutionaliseren.
  2. De communicatie tussen de buitendiensten onderling te verbeteren door de communicatie tussen die directies die bij
     eenzelfde problematiek zijn betrokken, te formaliseren, o.a. door het instellen van coördinatiecomités van h.i.d.'s voor de
     behandeling van de problemen die optreden in een gebied dat groter is dan een regionale directie.
  3. De spoedige totstandkoming van door de Hoofddirectie te verstrekken richtlijnen te bevorderen, opdat de buitendiensten
     niet in het duister tasten omtrent de normen die door de Hoofddirectie worden gehanteerd.
             Bij een goed functionerend stelsel van richtlijnen wordt de mogelijkheid geopend, dat de beoordelingen bij de
             Hoofddirectie kunnen worden beperkt, waardoor een snellere doorstroming van stukken kan worden bereikt. Wel-
             licht zal hierdoor tevens de mogelijkheid worden vergroot tot zelfstandige afhandeling van zaken door de buiten-
            diensten. Door het gebruik van deze mogelijkheden zou tevens kunnen worden bereikt, dat werkzaamheden die
             in wezen niet bij de Hoofddirectie thuisbehoren, naar de buitendiensten kunnen worden verlegd.
  4. Ter bevordering van het handhaven van het evenwicht in het totale werkpakket van de Rijkswaterstaat:
     -   enerzijds een voortdurende kritische bezinning op het entameren van nieuwe activiteiten binnen het werkterrein van
         de Rijkswaterstaat;
     -   anderzijds het beëindigen van overbodig geworden taken, het overdragen van niet-wezenlijke Rijkswaterstaatstaken
         aan de daartoe geëigende organen en waar mogelijk het uitbesteden van routine-matige werkzaamheden.
  5. De procedures te verkorten en te vereenvoudigen door:
     -   een zogenaamde „platte" organisatie-structuur te bevorderen;
     -   grotere mogelijkheden tot delegatie te scheppen;
      -  automatiseringsprocessen in het bedrijfsgebeuren te integreren.
                                                                                                                                 91
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>6. Het is nodig, dat de regionale hoofdingenieur-directeur zowel naar buiten als naar binnen een krachtiger beleid kan ont-
   wikkelen. Ook is het met het oog op de sterke toeneming van het aantal problemen op waterstaatsgebied nodig dat de
   dienst qua organisatie in staat wordt gesteld deze hoeveelheid van problemen te behandelen. Om beide doelstellingen te
   bereiken, ware te streven - waar en wanneer dit nodig is - naar de vorming van een team dat als top van de regionale di-
   rectie fungeert. Binnen dit team, waarvan de leden zich gezamenlijk op het totaal van de regionale directie richten, een
   zodanige taakverdeling aan te brengen, dat enerzijds de eenheid van het optreden naar buiten en naar binnen wordt ge-
   waarborgd en anderzijds een betere toegankelijkheid van en wisselwerking met de specialistische diensten wordt bevor-
   derd.
   Een dergelijke concentratie heeft tot gevolg:
   -   dat in de regionale directie gemakkelijker één beleid ten aanzien van de (Rijks)waterstaatsaangelegenheden kan wor-
       den gevoerd; dit is in de eerste plaats van belang voor een juiste behartiging van de Rijkswaterstaatszaken, maar be-
       tekent ook een duidelijker beeld voor derden voor wat betreft de Rijkswaterstaat en zijn beleid;
   -   dat de vorming van eerderbedoeld team zal leiden tot een functionele indeling, die enerzijds de mogelijkheid biedt de
       organisatie te richten op de te behandelen problemen en die anderzijds kan leiden tot een bevordering van de efficien-
       cy door een betere benutting van het beschikbare potentieel en door de zich eerder voordoende mogelijkheid tot ver-
       sterking met kostbare hulpmiddelen (waartoe b.v. een computer-terminal zou kunnen worden gerekend);
   -   dat de vorming van de grotere eenheid gecombineerd met een functionele indeling een kwalitatieve verbetering van
       de deskundigheid in de verschillende deeltaken binnen de regionale directie mogelijk maakt (aantrekken c.q. opleiden
       van deskundigen op de diverse niveaus in de deeltaken);
   -   dat door deze versterking van de regionale directie op de diverse niveaus, bij alle problemen die zich binnen het ge-
       bied van de regionale directie voordoen een adequate behandeling van de zijde van die directie wordt verzekerd en
       dat met name kan worden voldaan aan de eis, dat het overleg dat in het kader van activiteiten van specialistische di-
       recties of instellingen moet worden gevoerd met bestuurlijke organen binnen het gebied van de regionale directie,
       dient plaats te vinden onder de verantwoordelijkheid van die regionale directie.
   De leden van het team, waartoe een adjunct-h.i.d. moet worden gerekend, hebben voor de uitoefening van hun taak de
   beschikking over functionele dienstonderdelen, waarvan zij tevens het hoofd zijn. In een dergelijke constellatie zal voor
   de hoofdingenieur-directeur de ruimte ontstaan om een groter aandeel te leveren in de voorbereiding van het algemene
   Rijkswaterstaatsbeieid.
   Voor het goed functioneren van het vorenstaande is het dringend gewenst dat - m.u.v. de dienstkringen - de gehele orga-
   nisatie van een dergelijke regionale directie in één gebouw is gehuisvest.
7. Aangezien bij een meer functionele indeling
   -   de aan de coördinatie te stellen eisen worden verzwaard;
   -   de lokale bekendheid en de contacten die thans ter plaatse worden onderhouden, zullen verminderen,
   bij dergelijke herstructureringen speciale aandacht te geven aan het coördinatieprobleem tussen de verschillende functi-
   onele onderdelen binnen een directie, en wel zodanig dat deze coördinatie niet afhankelijk is van een min of meer toeval-
   lige bereidheid van personen om tot een goede horizontale communicatie te komen. Tot de bedoelde coördinatie zal de in
   punt 6 genoemde adjunct-h.i.d. binnen het directie-team belangrijk kunnen bijdragen.
8. In het algemeen, doch ook in het bijzonder ten behoeve van vorenbedoelde herstructureringen, te streven naar een sterk
   administratief apparaat en het inbouwen van een adequate coördinatie van de bestuurlijke en administratieve zaken.
   Hierbij één functionaris te beiasten met de leiding over de verschillende administratieve hulpafdelingen en de coördinatie
   tussen deze hulpafdelingen en de meer technisch gerichte functionele onderdelen.
9. Voor het totstandbrengen van waterstaatswerken met een aanzienlijke omvang en voor de aanpak van problemen van
   langere duur het institutionaliseren van projectteams te bevorderen, met name indien de inbreng van meer dan één di-
   rectie is vereist. Ook binnen een regionale directie kunnen bij de vorenbedoelde structuur op een adequate wijze project-
   teams worden gevormd, teneinde de inbreng van specialistische diensten en van derden te coördineren ten behoeve,
   van bepaalde projecten.
92
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>10. Er tevens rekening mede te houden, dat de regionale directies binnen hun ressort werkzaamheden ten behoeve van som-
     mige specialistische directies en instellingen moeten kunnen vervullen, teneinde te voorkomen dat specialistische direc-
     ties noodgedwongen tot vorming van een eigen buitendienst moeten overgaan.
11. Het dienstverlenende karakter van de specialistische organen te versterken, onder gelijktijdige versterking van de des-
     kundigheid (op deelgebieden) bij de regionale directies, opdat het rendement van de samenwerking tussen de beide groe-
     peringen wordt verhoogd.
     In dit kader er tevens veel aandacht aan te besteden, dat de ervaringen die in de regionale directies bij het beheer en de
     exploitatie van uitgevoerde projecten worden opgedaan, worden teruggemeld naar de ontwerpende en normgevende
     diensten.
12. Zoals beschreven in de discussie-nota „De aanleg van rijkswegen", bij de directie Wegen onder meer een centrum te
     creëren voor het speurwerk op het gebied van de wegenbouwkunde (voorzover niet vallende onder het Rijkswegenbouw-
     laboratorium), dat adviserend kan optreden ten aanzien van de bij wegenaanleg toe te passen methodieken.
13. Om de continuïteit en de coördinatie te bevorderen bij het totstandbrengen van die waterbouwkundige werken waarvoor
     in de huidige situatie tijdelijke bouwbureaus worden opgericht, een Dienst Waterbouwkundige Werken in te stellen, mede
     om te voorkomen dat de kennis en ervaring die bij dergelijke werken wordt opgedaan, telkenmale grotendeels verloren
     gaat.
14. Voor de aan te passen directie Waterhuishouding en Waterbeweging een landelijk districtenstelsel te creëren; deze dis-
     tricten zodanig te equiperen, dat zij enerzijds ten volle kunnen voldoen aan de behoeften van de betrokken regionale di-
     recties en anderzijds kunnen worden ingezet voor de door de directie Waterhuishouding en Waterbeweging te behande-
     len landelijke problemen.
15. Op korte termijn maatregelen te treffen om het fundamenteel technisch-wetenschappelijk onderzoek ten behoeve van de
     uitoefening van de Rijkswaterstaatstaken te bevorderen. De coördinatie van technisch-wetenschappelijke problemen op
     te dragen aan een daartoe in te stellen orgaan.
16. De computer-mogelijkheden binnen de Rijkswaterstaat te versterken en uit te bouwen, zodanig dat ook de buitendiensten
     ten volle kunnen profiteren van de diensten die automatisering kan bieden.
             Dit geldt zowel voor de gebruikmaking van de computer ten behoeve van ontwerp-afdelingen, als voor de automati-
             sering van administraties en voor de vorming van databanken voor de opslag van informatie, opdat op korte termijn
             kan worden beschikt over gesystematiseerde gegevens, nodig voor de aanpak van problemen.
   In verband hiermede:
   -    de mogelijkheid te scheppen om het ontwikkelings- en speurwerk dat aan het operatio-
        neel maken van automatiseringsprocessen vooraf dient te gaan, tijdig, op een breed
        front en met de vereiste mankracht aan te vatten;
   -    een zorgvuldige en tijdige introductie van automatisering te bevorderen.
17.De maatregelen ter realisatie van verbeteringen in sterke mate te begeleiden door maatregelen op personeelsgebied, zo-
   als:
   -    een systematische personeelsplanning;
                            Om de continuïteit in de bedrijfsvoering te waarborgen;
                            om een evenwichtige leeftijdsopbouw te bevorderen.
   -    systematische job-rotation en loopbaan-begeleiding;
                           Om de mensen uiteindelijk te kunnen plaatsen in die functie waarvoor zij qua aanleg het meest ge-
        schikt zijn; om te bereiken, dat de functionarissen die enige tijd meelopen, niet een te enge ervaring hebben; om voor
        een aantal functies „managers" te kunnen selecteren.
                                                                                                                                93
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>        vorming en opleiding;
                            Om de specifieke deskundigheden die in de Rijkswaterstaatsdiensten nodig (zullen) zijn, tijdig be-
                            schikbaar te krijgen; om de prestaties in kwalitatieve zin te verbeteren; om grotere mogelijkheden
                            tot doorloop naar andere functies te scheppen; om zo nodig functionarissen geschikt te maken
                            voor opneming in nieuwe arbeidsprocessen.
18. Bij het creëren of wijzigen van functies er veel aandacht aan te besteden.dat de nieuwe functiesqua inhoud aantrekkelijk-
    er zijn en blijven, met name voor die categorieën van personen door wie men de functies bij voorkeur wil laten vervullen.
    In verband hiermede er aandacht aan te geven, dat binnen de vervulling van de functie voldoende ruimte aanwezig zal
    zijn om zich nieuwe ontwikkelingen, het vakgebied betreffende, eigen te maken.
    Tevens te streven naar een zodanige functie-opbouw, dat voor bekwame krachten goede doorloopmogelijkheden aanwe-
    zig zijn.
94
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>                                                                                                                    Bijlage 15
                                                Besluitenlijst Bilderberg I
Besluitenlijst van de besprekingen van de directieraad op 18-20 februari 1971 in hotel „De Bilderberg" te Oosterbeek.
A.  Versterking organisatorische samenhang.
 1. Regiocomités van hoofdingenieurs-directeuren van regionale directies (waaronder voor deze besluitenlijst mede te ver-
    staan de directies Bovenrivieren en Benedenrivieren, de Dienst der Zuiderzeewerken en de Deltadienst) in te stellen voor
    de behandeling van problemen die optreden in een gebied dat groter is dan het territoir van één der desbetreffende regio-
    nale directies; tevens met taak t.a.v. het Overlegorgaan Rijkswaterstaat, bedoeld in punt 3.
    Het voorzitterschap/coördinatorschap van deze regiocomités te rouleren. Geen opbouw van afzonderlijk apparaat. Re-
    gio's kunnen elkaar overlappen, zodat een hoofdingenieur-directeur in meer dan één regiocomité zitting kan hebben.
 2. Eén of meer groeperingen van hoofdingenieurs-directeuren van bouw- en specialistische directies, diensten en instellin-
    gen te vormen voor de behandeling van gemeenschappelijke problemen van algemene en/of technisch-
    wetenschappelijke aard; tevens taak t.a.v. het Overlegorgaan Rijkswaterstaat, bedoeld in punt 3. Het voorzitterschap/-
    coördinatorschap van deze groeperingen te rouleren. Geen opbouw van afzonderlijk apparaat. Een hoofdingenieur-
    directeur kan aan meer dan één groepering deelnemen.
 3. Ten behoeve van de behandeling van algemene Rijkswaterstaatsaangelegenheden het Overlegorgaan Rijkswaterstaat in
    te stellen, onder voorzitterschap van de directeur-generaal, waarin zitting hebben de (aangevulde) directieraad en de
    voorzitters of eventueel andere vertegenwoordigers van de regiocomités en van de wetenschappelijke en/of bouwgroe-
    peringen. Gelet op de aard van de te behandelen onderwerpen ware voorshands te denken aan een vergaderfrequentie
    van eenmaal in de zes weken. De omvang van dit overlegorgaan wordt geraamd op maximaal 15 leden, t.w. de voorzitter
    en de leden van de directieraad, de hoofden van de afdelingen P en O van de hoofddirectie, vier tot vijf vertegenwoordi-
    gers van regiocomités en twee wetenschappelijke en/of bouwvertegenwoordigers. Het ligt in de bedoeling dat dit over-
    legorgaan in de plaats treedt van de huidige DD-vergadering. In de contactfunctie van de vergadering ware op andere
    wijze te voorzien.
 4. Functionele beleidsgroepen in te stellen, te belasten met de behandeling van specifieke problemen die centraal dienen te
    worden bezien. Deze groepen in principe samen te stellen uit een aantal bij de materie betrokken hoofdingenieurs-
    directeuren onder leiding van de (hoofd)directeur van de desbetreffende (beleids)afdeling van de hoofddirectie.
 5. Regels voor de instelling, samenstelling en werkwijze van de bovenbedoelde functionele beleidsgroepen worden nog in
    de directieraad voorbereid. De taken en de verantwoordelijkheden van in het bijzonder de regionale hoofdingenieurs-
    directeuren als vertegenwoordigers van de directeur-generaal in hun beheersgebied, mogen daarbij niet in het gedrang
    komen. Geen aparte apparaten.
B.   Versterking regionale directies.
 6. In principe bestaat overeenstemming over een organisatiemodel van de regionale directies. Dit model zal per gebied
     moeten worden aangepast, in beginsel met „natte" en „droge" gedeelten.
 7. Bij deze opbouw is een essentiële versterking in het regionale apparaat de toevoeging van een functionaris belast met de
    algemene bestuurszaken van het beheersgebied, op gelijk niveau als de hoofden van de „natte" resp. „droge" afdeling.
    (Gelijk niveau los van eventueel rangsverschil).
 8. Onder leiding van de hoofdingenieur-directeur wordt op deze wijze een directieteam gevormd voor de gehele regionale
    directie.
 9. De leiding van een team als bedoeld in punt 8 zal duidelijk gewijzigde eisen stellen aan het functioneren van de
    hoofdingenieur-directeur. De vorengenoemde versterking zal hem tevens de ruimte moeten verschaffen om een wezen-
    lijke inbreng te waarborgen in de functionele groepen, de regiocomités en eventueel het Overlegorgaan Rijkswaterstaat,
    bedoeld in punt 3.
    Bovendien zal dit aan de positie van de hoofdingenieur-directeur ten aanzien van „zijn" buitenwereld de noodzakelijke
    versterking geven.
                                                                                                                            95
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>10. Van geval tot geval zal worden bezien wie van de afdelingshoofden de positie van plaatsvervangend hoofdingenieur-
    directeur krijgt.
11. Het tot stand brengen van de aanpassing van de organisatie der regionale directies is sterk afhankelijk van de huis-
    vestingssituatie. (Eventueel tijdelijke improvisatie).
12. Gezien de grotere afstand die er in de beoogde nieuwe opzet zal bestaan tussen de leiding van het beheersgebied en de
    dienstkringen, zal met een zekere verzwaring van de taak van de dienstkringen rekening moeten worden gehouden.
13. Voorshands kan worden verondersteld dat voldoende kader voor de in punt 8 bedoelde teamopzet aanwezig is.
C.  Hoofddirectie van de Waterstaat.
14. Mede ten behoeve van het functioneren van de directieraad de functie van plaatsvervangend hoofd van de beleidsafde-
    lingen (A, N, W, R, F) te realiseren en daaraan een hoge prioriteit toe te kennen.
15. Aan de vergaderingen van de directieraad zullen tevens deelnemen de hoofden van de afdeling Personeel (P) en Organi-
    satie (O) van de hoofddirectie.
    Hiermede wordt een directe inbreng met betrekking tot het algemene personeelsbeleid en het organisatiebeleid in het di-
    rectieraadsoverleg bevorderd waarbij de afdeling O haar adviseursfunctie t.b.v. het gehele Rijkswaterstaatsapparaat on-
    verminderd behoudt.
D.  Overige punten.
16. Uitbouw van het decentrale personeelsbeleid, alsook aanpassing van de organisatiestructuren en van de functie van de
    hoofdingenieurs-directeuren ten behoeve hiervan.
17. Bij de gewijzigde opzet zal een grotere mobiliteit van het leidinggevende personeel ("job rotation")op het gehele terrein
    van buitendiensten èn hoofddirectie moeten worden bevorderd.
18. De directeur-generaal zal een afsluitend gesprek hebben met elk der gespreksgroepen, waarop eventueel - voorzover
    de ontwikkeling dat mocht vragen - opnieuw een beroep zal worden gedaan.
19. De afdeling P van de hoofddirectie zal de personeelsorganisaties inlichten.
96
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>                                                                                                                       Bijlage 16
                             Nota Aanpassing van de organisatie van de Rijkswaterstaat
De omstandigheden waaronder de Rijkswaterstaat zijn uiteenlopende taken moet vervullen, zijn voortdurend aan verandering
onderhevig, zowel omdat zich in de maatschappij als geheel veranderingen voltrekken als ook omdat de technieken waarvan
de Rijkswaterstaat gebruik kan en moet maken, steeds weer nieuwe toepassingsmogelijkheden bieden.
Daarom heeft in het verleden de Rijkswaterstaat zich telkens aan de zich wijzigende omstandigheden en eisen aangepast, dik-
wijls met kleine veranderingen, meermalen ook met grotere. Zo werd indertijd met de benoeming van de eerste directeur-
generaal de structuur van de dienst veranderd; ook werden voor het verrichten van bepaalde, soms nieuwe taken nieuwe
dienstonderdelen ingesteld.
Uit het recente verleden kunnen als belangrijke maatregelen worden genoemd de instelling van de Hoofddirectie van de Wa-
terstaat en van de Directieraad, de uitbreiding van de dienst ten behoeve van de sterk geïntensiveerde bemoeienis met de ver-
keersveiligheid en met het stedelijk verkeer, van de geheel nieuwe taak met betrekking tot buisleidingstraten. Verder het op-
heffen van de directie Algemene Dienst, de instelling van afzonderlijke diensten voor informatieverwerking, voor verkeerskun-
de en voor het beheer van de Noordzee, de uitbreidingen bij het R.I.Z.A. en het Rijkswegenbouwlaboratorium.
Met deze veranderingen kan in de noodzaak een aantal nieuwe of sterk groeiende taken op moderne wijze te vervullen wor-
den voorzien.
Maar er is meer nodig.
In alle dienstonderdelen wordt de invloed ondervonden van een aantal maatschappelijke en technische ontwikkelingen, die
over een veel breder terrein dan vroeger beslag leggen op tijd en aandacht van de Waterstaatsambtenaren. Ruimtelijke orde-
ning, milieuhygiëne (voor Waterstaat', de strijd tegen de watervervuiling), verkeer en verkeersveiligheid, vraagstukken van re-
creatie en natuurbescherming, economische aspecten, verlenen van inspraak en uitgebreide verantwoording van projecten,
planning en budgetbewaking, toepassing van geavanceerde werkmethoden en technieken, zij vragen alle een behandeling die
eenvoudig niet vergelijkbaar is met hetgeen nog niet zo lang geleden nodig was.
Daarom hebben de leiding van de dienst en de organisatie-adviseurs zich de laatste jaren uitvoerig bezig gehouden met de
vraag, hoe de Rijkswaterstaat in staat kan worden gesteld zich aan te passen aan de snelle ontwikkelingen. Mede in dit ver-
band werd begin 1969 door de directeur-generaal een 5-tal gespreksgroepen ingesteld om een aantal categorieën van leiding-
gevende Rijkswaterstaatsfunctionarissen te betrekken bij de ontwikkeling van de gedachten op het gebied van de organisatie.
 Het is daarbij wel duidelijk geworden, dat in de nabije toekomst aanpassingen van meer structurele aard gewenst zullen zijn.
Ook is het wel zeker, dat niet alle problemen tegelijk kunnen worden opgelost en dat daarom in de eerste plaats maatregelen
zullen moeten worden getroffen op enkele belangrijke punten. Wordt de organisatie op die punten aangepast, dan zal de
oplossing van een groot aantal andere problemen eenvoudiger worden.
Opgemerkt wordt, dat in het begin van dit jaar een nieuw Koninklijk Besluit tot stand is gekomen, het Organiek Besluit Rijkswa-
terstaat 1971. Hierdoor is de „ruimte" om tot verdere aanpassingen over te gaan, duidelijk geschapen.
 De door de eerderbedoelde gespreksgroepen gehouden besprekingen hebben een belangrijk resultaat opgeleverd, waarover
 eind 1970 een rapport aan de directeur-generaal werd uitgebracht. De inhoud van dit rapport heeft ertoe bijgedragen, dat de
 directieraad zich onlangs heeft uitgesproken over een aantal hoofdlijnen, die aangeven in welke richting de ontwikkeling van
 de organisatie in de komende jaren zal dienen te gaan. Hierbij zijn in het bijzonder van belang:
 a. versterking van de regionale directies;
 b. versterking van het personeelsbeleid;
 c. verbetering van het samenspel tussen de verschillende onderdelen van de Rijkswaterstaat.
 Op deze verschillende onderdelen zal thans nader worden ingegaan.
ad a.Versterking van de regionale Directies
      Bij de regionale directies zal het in de eerste plaats nodig zijn de positie van de regionale hoofdingenieur-directeur te ver-
      sterken. Dit is zowel nodig ten opzichte van zijn eigen dienst als ten opzichte van de behartiging van zijn taak in zijn
      ambtsgebied. De versterking kan het best worden aangebracht door in de top van de regionale directie een dierectie-
      team te vormen, bestaande uit de hoofdingenieur-directeur en enkele andere leidinggevende functionarissen als leden,
      leder lid van het team heeft een bijzondere verantwoordelijkheid voor een deel van de Rijkswaterstaatstaak in het gehele
      gebied van de regionale directie (dus bv. voor de waterhuishouding, voor de waterkeringen en de vaarwegen, voor de we-
      gen). De omvang van de taak van de regionale directie zal het aantal teamleden moeten bepalen. Elk lid van het directie-
      team staat - binnen die directie - aan het hoofd van de „afdeling" die dat deel van de Rijkswaterstaatstaak vervult. Hier-
      naast heeft hij als lid van het team bemoeienis met de totale Rijkswaterstaatstaak van de regionale directie; een groot
      aantal problemen zal immers in het directieteam gezamenlijk worden behandeld en dan moet elk lid er aan meewerken
      dat hier de beslissing wordt genomen die in groter verband het beste is.
      Als voordeel van een dergelijke opzet wordt gezien, dat het directieteam meer kracht zal kunnen ontwikkelen dan op het
      ogenblik de hoofdingenieur-directeur met de - dikwijls wat op zichzelf opererende - arrondissementsingenieurs. Verder,
                                                                                                                                 97
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre>       dat grotere eenheden van meer gespecialiseerde afdelingen ontstaan, waardoor het mogelijk wordt allerlei zaken op het
       daarvoor meest aangewezen niveau van de organisatie te laten behandelen, wat de vlotheid van werken ten goede zal
        komen.
       Tenslotte zal door het ontstaan van die meer gespecialiseerde afdelingen de samenwerking met de specialistische direc-
       ties en diensten van de Rijkswaterstaat kunnen verbeteren.
        Waarschijnlijk zal op de duur ook de taakverdeling tussen de specialistische directies en diensten enerzijds en de regio-
        nale directies anderzijds hier en daar worden aangepast, wanneer hiermede een betere en snellere manier van werken
        kan worden bereikt.
        Bij een dergelijke organisatie zullen de geografisch ingedeelde arrondissementen zijn vervangen door functioneel be-
        paalde afdelingen. De dienstkringen zullen dan per regionale directie onder een lid van het directieteam zijn geplaatst; de
       dienstkringhoofden zullen hun taak met grote zelfstandigheid moeten kunnen verrichten, zij het uiteraard binnen het ka-
       der van het door de hoofdingenieur-directeur en het directieteam aangegeven beleid en met zorgvuldige inachtneming
       van het budget. Verwacht moet worden dat hun taak in de loop der jaren zal verzwaren door de toeneming van het aantal
        Rijkswaterstaatsobjecten en de gecompliceerdheid ervan, alsmede door het meer intensieve gebruik van deze objecten.
       Anderzijds lijkt het mogelijk dat enkele taken die nu veelal door de dienstkringen worden vervuld, meer centraal bij een
       van de „afdelingen" van de regionale directie zullen komen te liggen voor zover deze taken geen verband houden met de
        door de dienstkringen beheerde objecten. Voorts dient naar beperking van de beheerstaken te worden gestreefd door
        overdracht van rijkswegen aan lagere overheden.
        Ook voor de administratieve sector zal een dergelijke organisatie gevolgen hebben. Er zullen immers grotere administra-
       tieve eenheden ontstaan, waardoor er meer mogelijkheden komen om moderne hulpmiddelen toe te passen en om de
        gehele organisatie vanuit de administratieve sector grotere steun te bieden.
        Het spreekt vanzelf, dat de veranderingen slechts geleidelijk tot stand zullen kunnen komen, mede omdat het noodzake-
        lijk is, bij de verschillende directies en diensten sterk rekening te houden met de aldaar aanwezige omstandigheden. De
        hoofdlijnen kunnen dan ook niet meer zijn dan een uitgangspunt voor veranderingen in de organisatie. De uitwerking van
       die hoofdlijnen zal per directie of dienst door allerlei praktische overwegingen en lokale omstandigheden onderling kun-
        nen afwijken.
 ad b.Versterking van het Personeelsbeleid
        Er zal naar worden gestreefd het personeelsbeleid binnen de Rijkswaterstaat zoveel mogelijk te decentraliseren en suc-
       cessievelijk per directie of dienst een volwaardige personeelschef aan te stellen. De omvang van de directies rechtvaar-
       digt dit ten volle. Deze personeelschefs zullen vanzelfsprekend nauwe contacten moeten onderhouden met de afdeling
        Personeel van de hoofddirectie. Deze afdeling zal zich dan meer dan tot dusver kunnen bepalen tot de uitwerking van de
       hoofdlijnen van het personeelsbeleid en voorts die taken moeten vervullen die beslist een centrale behandeling vereisen.
 adc.Verbetering van het samenspel tussen de verschillende onderdelen van de Rijkswaterstaat
        Bedoeld wordt hier niet alleen de samenwerking tussen de verschillende directies en diensten onderling, maar ook het
       samenspel tussen de hoofddirectie en die directies en diensten.
        Er zal bewuster zorg moeten worden besteed aan de nodige onderlinge contacten tussen de regionale directies in de ver-
       schillende landstreken. Deze contacten zouden ook bij de huidige organisatie kunnen worden verbeterd, maar het lijkt
       wenselijk voor de nodige samenwerking groepen van directies te vormen: regiocomités van hoofdingenieurs-directeuren
       van regionale directies.
       Op gelijke wijze zullen specialistische comités worden gevormd door hoofden van specialistische directies en diensten
       en van bouwdirecties.
       Om de onderlinge afstemming van de verschillende sectoren van de Rijkswaterstaat te verbeteren, zal een „Overlegor-
       gaan Rijkswaterstaat" worden ingesteld, onder voorzitterschap van de directeur-generaal. In dit Overlegorgaan zullen
       zitting hebben de directieraad en de voorzitters van de regiocomités en de specialistische comités.
       De hoofddirectie zal zich meer dan tot dusver moeten beperken tot de algemene beleidsvormende en leidinggevende ta-
       ken. Werkzaamheden die hier niet onder vallen, zullen zoveel mogelijk moeten worden verlegd naar de directies en
       diensten, maar daarvoor is het nodig dat die directies en diensten zodanig ingericht worden, dat zij in staat zijn die taken
       over te nemen. Om de directies en diensten sterker te betrekken bij de beleidsvoorbereiding, zal de mogelijkheid worden
       geschapen om voor de behandeling van specifieke problemen die centraal moeten worden bezien, functionele groepen
       van hoofdingenieurs-directeuren in te stellen, in beginsel onder de leiding van de meest betrokken (hoofd)directeur.
  In het vorenstaande wordt nagenoeg alleen over de regionale directies gesproken. Maar ook binnen deze directies zullen de
  te zijner tijd te verwachten aanpassingen niet voor ieder lid van het personeel merkbaar zijn of invloed hebben op zijn taak. Zo
  zullen bijvoorbeeld de taken van het personeel belast met het toezicht op de uitvoering van werken, met het onderhoud of met
  de bediening van de kunstwerken niet als uitvloeisel van de bovenomschreden aanpassingen veranderingen behoeven te on-
  dergaan.
  Uiteraard zullen de aanpassingen van de verschillende directies en diensten niet tegelijk behoeven plaats te vinden. Dat zou
  trouwens onmogelijk zijn. Met nadruk wordt er nogmaals op gewezen, dat het aanpassingsproces zoals dat voor ogen staat,
98
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>zeer geleidelijk zal moeten worden verwezenlijkt. Wanneer aanpassing van een directie of dienst aan de orde komt, zal dit zo-
veel mogelijk in overleg met aile daarbij betrokkenen geschieden.
Wie na lezing van deze uiteenzetting nader inlichtingen verlangt, wende zich daartoe in de eerste plaats tot de leiding van de
dienst, waartoe hij of zij behoort. Ook zijn de leden van de gespreksgroepen bereid voorzover mogelijk verdere toelichting te
geven.
Afd. O-juii 1971.
                                                                                                                             99
</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre>100</pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 102 ======================================================================

<pre>                                                                                      ~m~
                                                                                                Bijlage 17
                         Structuurmodel van een regionale directie
                                       Hoofdingenieur-
                                       Directeur
                      DX                                                                   PX
     Directie-                                                         Stafbureau
     Secretariaaf                                                      Personeelszaken
                                                                                I         AN
            I        R                                  WX
Hoofdafdeling                        Hoofdafdeling                    Hoofdafdeling Water-
Bestuurs, Bedrijfs-                  Wegen en                         huishouding en
Economische zaken en                 Oeververbindingen                Vaarwegen
Regionale ontwikkeling
                     RFO                               WXP                               ANP
Afdeling                           Afdeling                          Afdeling
Regionale ontwikkeling             Planstudie                        Planstudie
                     RFR                               WXB                              ANW
Afdeling                            Afdeling                        Afdeling
Bestuurs- en                        Beheer en Onderhoud             Waterhuishouding
Juridische Zaken
                     RFG                               WXT                               ANB
 Afdeling                           Afdeling                         Afdeling
 Grondzaken                         Nieuwe werken                    Beheer en Onderhoud
                     RFB
Afdeling                         _  Dienstkringen                —    Dienstkringen
Bedrijfseconomische
Zaken                                                                                        Di
                      RFI
                                                                     Havendienst
 Afdeling
 Interne Zaken
                                                                    Werktuigkundige Dienst
                                                      Buitendiensten
                                                                                                        101
</pre>

====================================================================== Einde pagina 102 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 103 ======================================================================

<pre>102</pre>

====================================================================== Einde pagina 103 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 104 ======================================================================

<pre>DIRECTIE   FRIESLAND                           DIRECTIE GRONINGEN                             DIRECTIE DRENTHE                             DIRECTIE OVERIJSSEL                             DIRECTIE    GELDERLAND
Hafd. Bestuurs- en Bedrijfs-                   Hafd   Bestuurs en Bedrijfs                    Hafd. Bestuurs en Bedrijfs                   Hafd.  Bestuurs- en Bedrijfs-                   Hafd.  Bestuurszaken en
      economische Zaken en                           economische Zaken en                           economische Zaken en                          economische zaken en                            Regionale o n t w                  (RG)
      Regionale o n t w i k k e l i n g  (RF)         Regionale O n t w i k k e l i n g (RFl        Regionale O n t w i k k e l i n g (RF)        Regionale O n t w i k k e l i n g  (RF)  Hafd   Bedrijfseconomische
Hafd  Wegen-en Oeververb.                (WX)  Hafd  Wegen en Oeververb.                (WXI  Hafd  Wegen en Oeververb                (WX) Hafd   Wegen en Oeververb                 (WX)         Zaken                              (BX)
Hafd  Waterhuishouding en                      Hafd   Kustbescherminy en                      Hafd. Waterhuishouding en                    Hafd.  Waterhuishouding en                      Hafd.  Wegen en Oeververb.                (WX)
      Vaarwegen                          (AN)        Waterhuishouding                   (AX)        Vaarwegen                         (AN)        Vaarwegen                          (AN)  Hafd   Waterhuishouding en
                                               Hafd.  Havens en Vaarwegen               (NX)                                                                                                      Waterkeringen                      (AX)
                                                                                                                                                                                           Hafd.  Nieuwe Werken                      (TX)
DIRECTIE UTRECHT                               DIRECTIE      NOORD-HOLLAND                    DIRECTIE      ZUID-HOLLAND                    DIRECTIE Z E E L A N D                         DIRECTIE     NOORD-BRABANT
Hafd. Bestuurs- en Bedrijfs-                   Hafd   Bestuurszaken en                        Hafd. Algemene en                             Hafd   Bestuurs- en Bedrijfs                   Hafd.  Bestuurs- en Bedrijfs-
      economische Zaken en                            Regionale O n t w .               (RG)        Bestuurszaken                     (RB)         economische Zaken en                           economische Zaken en
      Regionale O n t w i k k e l i n g  {RF)  Hafd.  Bedrijfseconomische                     Hafd. Regionale                                       Regionale O n t w i k k e l i n g (RF)         Regionale O n t w i k k e l i n g  (RF)
Hafd  Wegen en Oeververb.                (WX)         Zaken                             (BX|        Ontwikkeling                      (GX)  Hafd.  Wegen en Oeververb.                {WX) Hafd,  Wegen en Oeververb.                 (WX)
Hafd. Waterhuishouding                         Hafd. Wegen en Oeververb                 (WX]  Hafd  Waterhuishouding                        Hafd   Waterhuishouding en                     Hafd.  Waterhuishouding en
      en Vaarwegen                       (AN)  Hafd. Waterhuishouding en                            en Waterkeringen                  (AX)         Waterkeringen                      (AX)        Vaarwegen                           (AN)
                                                      Vaarwegen                         (AN]  Hafd. Beheer en O n d e r h o u d       (WN)  Hafd   Vaarwegen, havens en                    Hafd.  Nieuwe Werken                       (TX)
                                               Hafd   Nieuwe Werken                     (TX)  Hafd. V o o r b e r e i d i n g en                   Scheepvaart                        (NX)
                                               Bouwh ureau Ringweg A ' d a m            (TY)        Uitvoering                        (TX)
 DIRECTIE   LIMBURG                            DIRECTIE NOORDZEE                              DIRECTIE      BOVENRIVIEREN                   DIRECTIE BENEDENRIVIEREN                       DIRECTIE ZUIDERZEEWERKEN
Hafd.  Bestuurs- en Bedrijfs-                  Hafd   Bestuurs- en Bedrijfs-                  Hafd. Bestuurs- en Bedrijfs                   Hafd.  Bestuurs- en Bedrijfs-                  Hafd.   Bestuurs- en Bedrijfs-
       economische Zaken en                           economische Zaken                  (RF)       economische Zaken                 (RF)         economische Zaken en                           economische Zaken en
       Regionale O n t w i k k e l i n g  (RF) Hafd   Zeeverkeerszaken                   (SX) Hafd. Waterwegen- en Water                           Regionale O n t w i k k e l i n g  (RF)         Regionale O n t w i k k e l i n g  (RF)
Hafd.  Wegen en Oeververb                 (WX) Hafd   W a t e r e n Bodem                (AX)       beheer                            (AV)  Hafd,  Waterbeheer                        (AX) Hafd    Wegen, Oeververb.
Hafd.  Waterhuishouding en                     Hafd   Technische Zaken                   (VT) Hafd. Rivierkunde en                          Hafd,  Waterwegenbeheer                   (VX)        en Polderzaken                      (WX)
       Vaarwegen                          (AN)                                                      Nieuwe Werken                     (LT)  Hafd.  Rivierkunde en                           Hafd. Waterhuishouding en
                                                                                              Hafd. Scheepvaart                       (SX)         Nieuwe Werken                      (LT)         Vaarwegen                          {AN)
                                                                                                                                            Hafd,  Scheepvaart                        (SX) Bouwbureau Grote Werken                    (TX)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 104 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 105 ======================================================================

<pre>104</pre>

====================================================================== Einde pagina 105 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 106 ======================================================================

<pre>                                                                                                Bijlage 19
                                Regiocomités en specialistische comités
A.Regiocomités
 I   Groningen                         II Noord-Holland                   III Zuiderzeewerken
     Friesland                            Zuid-Holland                        Utrecht
     Drenthe                              Utrecht                             Overijssel
     Overijssel                                                               Gelderland
                                                                              Noord-Holland
IV   Zuid-Holland                      V Limburg
     Benedenrivieren                     Noord-Brabant
     Zeeland                             Gelderland
     Noord-Brabant                       Bovenrivieren
     Deltadienst
                                               Regiocomité            Aantal
                                                                      comité's
                                I         II     III         IV   V   w.v.lid
          Groningen             X                                        1
          Friesland             X                                        1
          Drenthe               X                                        1
          Overijssel            X                                        2
          Gelderland
                                                 X                X      2
          Utrecht                         X
                                                 X                       2
          Noord-Holland                  X
                                                 X                       2
          Zuid-Holland                   X
                                                 X
                                                             X           2
          Zeeland                                            X           1
          Noord-Brabant                                      X           2
          Limburg                                                 X
          Benedenrivieren                                         X
                                                             X
          Bovenrivieren                                           X
          Zuiderzeewerken                        X
          Deltadienst
                                                             X
          Aantal leden                                            4
                                4        3        5          5
          van het regiocomité
B.Specialistische comités
1.   Sluizen en Stuwen              2. Dnst. Verkeerskunde              Waterhuishouding en
     Bruggen                           Rijkswegenbouwlab.               Waterbeweging
     Wegen                             Meetkundige Dienst               RIZA
     Dnst. Informatie-                 Dnst. Informatie-                Deltadienst
     verwerking                        verwerking                       Dnst. Informatie-
                                                                        verwerking
                                                                                                       105
</pre>

====================================================================== Einde pagina 106 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 107 ======================================================================

<pre>106</pre>

====================================================================== Einde pagina 107 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 108 ======================================================================

<pre>                                                                                                             Bijlage 20a
                                    Uit: Evaluatieverslag Uitgangspunten Bilderberg. Afd. O, augustus 1978
                               Versterking van de organisatorische samenhang
2.7. Samenvatting en conclusies
2.7.1. Uit de enquêteresultaten kan de onderstaande samenvattende tabel worden geconstrueerd. Hieruit blijkt
dat aan de overlegnormen een positieve invloed wordt toegekend op de beleidsinbreng van de regionale directies,
de informatieuitwisseling, de onderlinge communicatie en als zodanig op de organisatorische samenhang.
                                          OR                     Comités                 Periodiekoverleg     FBG
   Samenvatting
   Overleg-
   systeem                        be-     info   comm.     be-     info   comm.       be-      info   comm.    be-
                                  leid                     leid                       leid                     leid
   zeer pos. invl.                 10      42       2       16      15      23         16       41      15      15
   pos. invloed                   52       43      72       45      49      54        41        38      62     61
   geen invloed                   24        7      20       23      28      18        22        11      18      13
   neg. invloed                     2                        2                          2
   geen mening                     13       &       6       14       8        5       19        10       5      11
                                                     n = 61 = 100%
 2.7.2.      Over de afzonderlijke organen van het overlegsysteem kan het volgende worden geconcludeerd.
 Het Overlegorgaan heeft duidelijk een sterk over en weer informerende functie; de beoordeling van het OR als or-
 gaan voor de regionale directies om meer bij de beleidsvoorbereiding te worden betrokken ligt veel lager. Bij uitsplit-
 sing naar respondentengroepen blijken de HID's de invloed van het OR op alle drie gebieden hoger te waarderen
 dan de hoofdafdelingshoofden.
 De Comités hebben onmiskenbaar een belangrijke communicatieve functie, evenals in het OR ligt de waardering
 van de HID's hoger dan die van de hoofdafdelingshoofden. Minder geprononceerd is de functie m.b.t. de inbreng in
 de beleidsvorming en de informatieoverdracht. Ook op deze twee terreinen oordelen de HID's de positieve invloed
 hoger dan de hoofdafdelingshoofden.
 Het functioneel Periodiek Overleg heeft een duidelijk informerende en communicatieve functie voor de hoofden
 van de hoofdafdelingen. Op een beperkt aantal beleidsterreinen is door het PO de beleidsinbreng van de regionale
 directies aanzienlijk vergroot (bijv. Regionale Ontwikkeling). De wens leeft tot versterking van de bestaande contac-
 ten en uitbreiding van het periodiek overleg bijv. ook op het "0"-terrein.
 De HID's waarderen het PO op alle drie terreinen lager dan de hoofdafdelingshoofden.
 Het verschil in waardering voor de onderscheidene overlegvormen tussen de HID's en de hoofdafdelingshoofden
 is mogelijk toe te schrijven aan de getraptheid van het systeem en het daardoor al dan niet direct bij een bepaalde
 overlegvorm betrokken zijn. Een goede voorbespreking en terugmelding bijvoorbeeld in het directieteam zal hieraan
 tegemoet kunnen komen.
 2.7.3      Niettegenstaande de positieve invloed van de overlegvormen is één op de drie respondenten niet tevreden
 over de mate waarin de regionale directies bij de beleidsvorming worden betrokken. Ook bij overleg van de hoofddi-
 rectie met derden zou meer gebruik gemaakt kunnen worden van de praktische kennis van de directies.
 2.7.4.      Er is een duidelijke behoefte aan informatie. Een kleine 30% kent aan de informatievoorziening door de
 hoofddirectie een onvoldoende toe.
  De kritiek richt zich niet zo zeer op de omvang (soort van) de informatie als wel op de vorm waarin, en het tijdstip
 waarop deze wordt verstrekt. Over het algemeen wordt een beknopte, relevante en meer gecoördineerde informa-
 tievoorziening (geen papierlawine) wenselijk geacht. De informatie moet tijdig beschikbaar zijn, de termijnen voor
 overleg worden veelal krap bemeten. Een betere terugmelding, bijvoorbeeld via geëigende overlegorganen is van
 belang inzake genomen besluiten, uitgebrachte rapporten en adviezen.
                                                                                                                         107
</pre>

====================================================================== Einde pagina 108 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 109 ======================================================================

<pre>    2.7.5.     De communicatie tussen de regionale directies enerzijds en met zowel de specialistische diensten als de
    hoofddirectie anderzijds, wordt vrijwel over de gehele linie als "overwegend goed" beoordeeld. Rechtstreekse on-
    derlinge contacten spelen in de dienst een grote rol.
    2.7.6.     De leiding van de regionale directies is over het algemeen positief in hun oordeel over de dienstverlening
    door de specialistische diensten; daarbij worden echter wel kanttekeningen gemaakt.
    2.7.7.     Geen der respondenten is ontevreden over de automatiseringsinspanning bij de Rijkswaterstaat. De mate
    waarin door de directies van de beschikbare faciliteiten gebruik gemaakt wordt kan beter. Gepleit wordt voor ver-
    snelling van de AlV-vorming.
    2.7.8.     Opmerkelijk is het soms relatief hoge percentage "geen mening" bij directieteamleden (HAH). Dit kan
    wijzen op een gebrek aan informatie of een geringe belangstelling bij een aantal HAH voor zaken die niet direct de
    eigen hoofdafdeling raken of op onvoldoende op correctie hiervan gerichte leiding door de HID.
108
</pre>

====================================================================== Einde pagina 109 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 110 ======================================================================

<pre>                                                                                                            Bijlage 20b
                                       Versterking regionale directies
3.13.      Samenvatting en c o n c l u s i e s
3.13.1     De aanpassing van de organisatie heeft veel gevraagd van het omschakelingsvermogen van leiding en
medewerkers en werd mogelijk door de positieve instelling van velen die de veranderingen bewust accepteerden en
zich hebben ingespannen voor de nieuwe werkwijze.
Daartegenover staat dat sommigen zich vooral in de aanvangsperiode niet goed in de nieuwe situatie hebben kun-
nen schikken. De indruk bestaat dat het werkklimaat verbetert naarmate men ingespeeld raakt.
3.13.2.     Door de vorming van directieteams heeft de positie van de HID zowel intern als extern aan kracht ge-
wonnen en is de kwaliteit van de handeling van regionale problemen verbeterd.
Vaak treden de leden van het directieteam hierin echter nog te veel op als hoofd van een hoofdafdeling (men voelt
zich te weinig verantwoordelijk voor het functioneren van de totale directie).
3.13.3.     De functionele organisatievorm heeft het deskundigheidsniveau verhoogd, met als effecten:
- verbetering van de kwaliteit van de besluitvorming (multidisciplinaire aanpak), zulks echter ten nadele van de
   snelheid van reageren;
- aanmerkelijke verbetering van de contacten met de technisch-wetenschappelijke diensten (in mindere mate met
   de bouwdiensten);
- verbetering van de contacten met de buitenwereld.
3.13.4.     Wat de „nieuwe" functies betreft, wordt de instelling van het stafbureau Personeelszaken zeer positief
beoordeeld. Ook de functie van directiesecretaris wordt positief gewaardeerd, zij het dat vele hoofdafdelingshoof-
den vinden dat deze functionaris in de uitoefening van zijn functie nog teveel aan de HID gebonden is.In de RF-
sector wordt RFO zeer positief beoordeeld. De ontwikkeling van RFR en vooral ook RFB wordt door een aantal facto-
ren zodanig geremd, dat zij over het algemeen nog niet als volwaardige functie worden geaccepteerd.
Het functioneren van RFI, vooral PAZ, is veelal kwalitatief achtergebleven bij de zwaardere eisen die de nieuwe or-
ganisatievorm daaraan stelt.
3.13.5.     De grotere afstand van het centrale apparaat tot de locale problematiek wordt als een bezwaar gevoeld.
3.13.6.     De leiding van de regionale directies is overwegend van mening dat er vanuit de hoofddirectie naar de
regionale directies te weinig wordt gedelegeerd. Binnen de regionale directies achten zij de delegatie van bevoegd-
heden voldoende geregeld voor een slagvaardig optreden (afd. O acht deze voorstelling van zaken te rooskleurig).
3.13.7.     De informatievoorziening binnen de directies is met name voor wat betreft de uitwisseling van informatie
van boven naar beneden en horizontaal voor verbetering vatbaar. Dit heeft consequenties voor de slagvaardigheid.
3.13.8.     Uitgaande van de beantwoording van de enquête kan worden geconcludeerd dat de doelstellingen t.a.v.
versterking van de regionale directies in redelijk mate zijn bereikt.
                                                                                                                     109
</pre>

====================================================================== Einde pagina 110 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 111 ======================================================================

<pre>oO

a

</pre>

====================================================================== Einde pagina 111 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 112 ======================================================================

<pre>                                                                                                              Bijlage 20c
                                                    Dienstkringen
4.7.        Samenvatting en c o n c l u s i e s
4.7.1.       De dienstkringen vervullen, zoals aangegeven in het „dienstkringenrapport", naast het beheer en onder-
houd van objecten, een aantal functies die vooral voortvloeien uit hun bekendheid met hun gebied en uit de locale
contacten die zij in dit gebied onderhouden. Deze functies zijn van signalerende, informerende en adviserende aard,
o.m. op bestuurlijk gebied.
De dienstkringen „nieuwe stijl" functioneren op deze wijze aanvullend op de hoofdafdelingen van de regionale di-
rectie.
4.7.2.       Over de specifieke taak van de dienstkringen op het gebied van beheer en onderhoud bestaat geen ver-
schil van opvatting tussen de werkgroep,.Evaluatie Functie Waterstaatkundige Ambtenaren"en de geënquêteerde
directieteamleden.
4.7.3.       De werkgroep signaleert in haar interimrapport een aantal knelpunten en wenselijkheden m.b.t. het func-
tioneren van de dienstkringen, die uiteraard niet alle op iedere directie en/of dienstkring van toepassing zijn, doch
wel in een zodanige mate voorkomen dat daaraan landelijk aandacht zou moeten worden geschonken. De enquête-
resultaten en de suggesties van een aantal respondenten afzonderlijk ondersteunen in meerdere of mindere mate,
de volgende door de werkgroep aangedragen punten.
- er is nog te weinig uniformiteit in de wijze waarop en de mate waarin de dienstkringen worden betrokken bij de re-
     gionale taken;
- meer duidelijkheid moet worden geschapen over de posities en taken van centraal en decentraal waarbij verbe-
     tering mogelijk is van de wederzijdse communicatie en informatievoorziening alsmede de overlegprocedures, dit
     zou eveneens de slagvaardigheid verhogen;
- bespoediging van de vorming van dienstkringen nieuwe stijl, waar dat nog niet is geschied, zal de bestuurbaar-
     heid van de directies als geheel bevorderen;
- de behandeling van een groter aantal routinematige zaken, die het centrale beleid niet raken, kan aan de dienst-
     kringen worden gedelegeerd;
- de kwalitatieve en kwantitatieve personeelsbezetting op technisch en/of administratief terrein schiet in een aan-
     tal dienstkringen te kort.
 4.7.4.       Landelijk gezien dient ervoor gewaakt te worden dat de toenemende deskundigheid op velerlei gebied bij
 het centrale apparaat van de directie, niet tot gevolg heeft dat de taak van de dienstkringen wordt uitgehold; in dit ka-
 der past bevordering en bevestiging van de aan de dienstkringen toegedachte „voordeurfunctie".
 4.7.5.       Van het hoofd van de afdeling Beheer en Onderhoud wordt in zijn functie van coördinator van de dienst-
  kringen o.m. een actieve bijdrage verwacht in het doen doorklinken van het centrale beleid in de dienstkringen en in
  het tot stand komen van een goede wederzijdse informatievoorziening. Lang niet in alle directies is deze coördine-
  rende rol even duidelijk, toch kan dit vertraging en onjuiste behandeling voorkomen.
                                                                                                                           111
</pre>

====================================================================== Einde pagina 112 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 113 ======================================================================

<pre>112</pre>

====================================================================== Einde pagina 113 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 114 ======================================================================

<pre>Beknopt Overzicht van relevante Rijkswaterstaatsarchieven
Voor geïnteresseerden is ten behoeve van nader onderzoek dit          8. Directie Zuid-Holland
beknopte overzicht van relevante Rijkswaterstaatsarchieven toe-
gevoegd. Voor verdere inlichtingen wende men zich tot het Semi-          Directie archief 1849-1972 berust in het Rijksarchief Zuid-
statisch archief van de Hoofddirectie van de Waterstaat dat ook dit      Holland.
overzicht verzorgd heeft.                                                Plaatsingslijst.
Tenzij anders vermeld berusten de bovengenoemde archieven bij
de respectievelijke directies en diensten.                               Directiearchief 1958-heden.
Een volledig overzicht van de archieven van de (Rijks)waterstaat is
in voorbereiding.
                                                                      9. Directie Zeeland
                                                                         Rijkswaterstaat in Zeeland, (1664) 1800-1957 berust in het
 1.   Directie Groningen                                                 Rijksarchief Zeeland.
      Directiearchief 1946-heden.                                        Inventaris: M.P. de Bruin, Archieven van de Rijkswaterstaat in
                                                                         Zeeland. (1664) 1800-1849 (1859), 's-Gravenhage 1953, met
      De archieven van vóór 1946 zijn tijdens de oorlog verbrand.        supplement op fiches en in magazijnlijsten.
                                                                         Directiearchief 1950-heden.
 2.   Directie Friesland
                                                                     10. Directie Noord-Brabant
      (Directie)-archief 1849-heden.
                                                                         Directiearchief 1900 (1917)-heden.
 3.   Directie Drenthe                                               11. Directie Limburg
      (Directie-)archief 1849-1930 berust in het Rijksarchief Dren-      Hoofdingenieur-Directeur Rijkswaterstaat in Limburg, 1916-
      the.                                                               1950, berust in het hulpdepot van de Rijksarchiefdienst te
                                                                         Schaarsbergen.
      Directiearchief 1931-heden.
                                                                         Directiearchief 1951-heden.
  4.  Directie Overijssel
                                                                     12. Districht Groningen
      (Directie-)archief ca. 1880-heden.
                                                                         Vermoedelijk is het archief bij de Directie Groningen tijdens
 5.   Directie Gelderland                                                de oorlog verbrand.
      Directiearchief 1945-heden.
                                                                     13. Directie Friesland en Drenthe
      Het (directie-)archief van vóór 1945 is tijdens de oorlog ver-
      brand.                                                             Het archief berust vermoedelijk bij de afzonderlijke directies.
  6.   Directie Utrecht
                                                                     14. Directie Zuid-Holland en Utrecht.
      (Directie-)archief - -1953 berust in het Rijksarchief Utrecht.
                                                                         Het archief berust vermoedelijk bij de afzonderlijke directies.
       Plaatsingslijst
       Directiearchief 1953-heden.                                   15. Directie Gelderland en Overijssel
                                                                         Het archief - -1935 berust bij de Directie Overijssel.
  7.   Directie Noord-Holland
                                                                     16. Directie Groningen, Friesland en Drenthe
       Directie archief 1849-1930 berust in het Rijksarchief Noord-
       Holland.                                                          Het archief berust vermoedelijk bij de afzonderlijke directies.
       Inventaris: Th.P.M. van der Fluit, Inventaris van het archief
      van de Hoofdingenieur-Directeur van de Rijkswaterstaat Di-
       rectie Noord-Holland (1807) 1811-1930, Haarlem 1981 (In-      17. Directie Groningen en Friesland
      ventarisreeks van de Rijksarchieven in Holland nr. 24).
                                                                         Het archief berust vermoedelijk bij de afzonderlijke directies.
       Directiearchief 1931-1951 (1953) berust in het Rijksarchief
       Noord-Holland.                                                18. Directie Overijssel en Drenthe
       Directiearchief 1952-heden.                                       Het archief 1938-1957 berust bij de Directie Overijssel.
                                                                                                                                    113
</pre>

====================================================================== Einde pagina 114 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 115 ======================================================================

<pre>f
  19. Dienst der/Directie Zuiderzeewerken                             32. Wegbouwkundige Dienst
                                                                          Archief 1931-heden; het gedeelte vóór 1981 bevat vermoede-
      (Directie-)archief 1913-heden.                                      lijk ook restanten van het archief van de Directie Wegen en
                                                                          haar voorgangers en het Rijkswegenbouwlaboratorium.
  20. Directie Groote Rivieren                                        33. Dienst Verkeerskunde
      Het archief - voor zover niet verbrand tijdens de oorlog - be-      Archief ca. 1950-heden.
      rust vermoedelijk bij de Directies Boven- en Benedenrivieren.
                                                                      34. Directie Algemene Dienst
                                                                          Zie de archieven van de Inspecteurs van de Waterstaat die in
  21. Directie Bovenrivieren                                              het Algemeen Rijksarchief berusten.
      Directie Bovenrivieren van de Rijkswaterstaat 1890, 1891,           Tevens wordt verwezen naar de Directie Waterhuishouding
      1940-1968, berust bij het Rijksarchief Gelderland.                  en Waterbeweging en de Meetkundige Dienst.
      Directiearchief 1945-heden.                                     35. Meetkundige Dienst
      Het (directie-)archief van vóór 1945 is tijdens de oorlog ver-      Archief 1922 - heden.
      brand.
                                                                      36.  Directie Algemene Dienst en Waterhuishouding.
  22. Directie Benedenrivieren                                            Het archief berust bij de Directie Waterhuishouding en Wa-
      Directie Benedenrivieren van de Rijkswaterstaat                     terbeweging.
      (18507)1875-1963, berust in het Rijksarchief Zuid-Holland.          Tevens wordt verwezen naar de Dienst Verkeerskunde.
      Plaatsingslijst.
                                                                      37.  Directie Waterhuishouding en Waterbeweging
      Directiearchief 1948-heden.                                         (Directie-) archief 1930 -heden, bevat oo
                                                                          archieven/archiefgedeelten van haar voorgangers.
  23.  District Wegentechniek
       Het archief is vermoedelijk via Directie Wegenverbetering,     38.  Deltadienst
       District(-en) Nieuwe Wegen, Directie Wegen bij de Wegbouw-         Archieven, inclusief verspreide (hoofd-)afdelingen, project-
      kundige Dienst terechtgekomen.                                      groepen etc, 1956 -heden.
  24.   Rijkswegenbouwlaboratorium                                    39. Dienst Lauwerszeewerken
       Het archief berust vermoedelijk bij de Wegbouwkundige              Het archief berust bij de Directie Friesland; zie ook de Direc-
       Dienst.                                                            tie Landaanwinning.
  25.  Directie Bruggen                                               40. Directie Noordzee
       Directiearchief 1953-heden (ged.).                                 Directiearchief 1971 (?) -heden.
  26.  Directie Wegenverbetering                                      41. District Sluisbouw te Umuiden
       Het archief is vermoedelijk via District(-en) Nieuwe Wegen en      Het archief berust vermoedelijk bij de Directie Noord-
       Directie Wegen bij de Wegbouwkundige Dienst of een be-             Holland.
      heersdienst terechtgekomen.
                                                                      42. District Twenthekanalen
  27.  District Nieuwe Wegen                                              Het archief berust vermoedelijk bij de Dienstkring Twenthe-
       Het archief is vermoedelijk via District Nieuwe Wegen I, II of     kanalen van de Directie Overijssel.
       III en Directie Wegen bij de Wegbouwkundige Dienst of een
      beheersdienst terechtgekomen.
                                                                      43. District Maasverbetering
  28.  District Nieuwe Wegen I                                            Het archief berust vermoedelijk bij de Directie Limburg.
       Het archief is vermoedelijk via de Directie Wegen bij de Weg-
      bouwkundige Dienst of een beheersdienst terechtgekomen.         44. District Amsterdam Boven-Rijn I.
                                                                          Het archief 1929-1935 berust in het Rijksarchief Utrecht.
  29.  District Nieuwe Wegen II                                           Plaatsingslijst (nog in bewerking).
      Zie de opmerking bij District Nieuwe Wegen I.
                                                                      45. District Amsterdam Boven-Rijn II.
  30.  District Nieuwe Wegenlll                                           Het archief 1929-1944 (ca. 1957) berust in het Rijksarchief
      Zie de opmerking bij District Nieuwe Wegen I.                       Utrecht.
                                                                          Plaatsingslijst (nog in bewerking).
  31.  Directie Wegen
       Directiearchief en archieven van de afdelingen                 46. District Tunnelbouw Velzen
       's-Gravenhage en Gorinchem, ged., - 1981, berusten in het          Het archief berust vermoedelijk bij de Directie Sluizen en Stu-
      hulpdepot van de Rijksarchiefdienst te Schaarsbergen. De            wen of de Directie Noord-Holland.
      overige gedeelten van het archief van de Directie Wegen en
      haar voorgangers berusten vermoedelijk bij de Wegbouwkun-       47. Directie Sluizen en Stuwen
      dige Dienst of de regionale directies van de rijkswaterstaat.       (Directie-)archief (1940) -heden.
  114
</pre>

====================================================================== Einde pagina 115 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 116 ======================================================================

<pre>48. Rijksinstituut voor Zuivering van Afvalwater                  55. Hoofddirectie van de Waterstaat
    Archief 1920 -heden.                                              vóór 1 januari 1967 Directie van de Waterstaat (DW) gehe-
                                                                      ten. De Directie van de Waterstaat volgde per 1 april 1930 de
49. Dienst Straatklinkercontrole                                      afdeling Waterstaat Technische Zaken op.
    Archief 1948-1973 berust in het centraal semistatisch archief
    van het ministerie van Verkeer en Waterstaat.                     De hoofdafdeling Bestuurlijke en Juridische Zaken (R) van de
    Vermoedelijk bevinden zich nog restanten in het archief van       Hoofddirectie van de Waterstaat is de opvolger van de Afde-
    het Rijkswegenbouwlaboratorium of de Wegbouwkundige               ling Waterstaatsrecht (WR) die op 1 april 1930 de afdeling
    Dienst.                                                           Waterstaat Administratieve Zaken had vervangen.
50. Dienst Speciale Werken                                            De archieven van de voorgangers en opvolgers van de afde-
    Archief 1954-1965 berust in het centraal semistatisch archief     ling Waterstaat bevinden zich tot 1945 (1949) in het Alge-
    van het ministerie van Verkeer en Waterstaat.                     meen Rijksarchief. Eigentijdse ingangen, agenda, index met
                                                                      hoofdenlijst en nummerhjst, klapper op namen en zaken.
51. Dienst Informatieverwerking                                        Plaatsingslijsten.
    Archief 1971 -heden.                                              (Hoofd-)directie van de Waterstaat 1932 -1969, idem Kabinet
                                                                       1930 - 1950 en idem personeelsarchief - -1974, berusten in
52. Rijksdienst ter uitvoering van de Zuiderzeesteunwet               het centraal semistatisch archief van het ministerie van Ver-
    Archief 1926-1977, berust in het centraal semistatisch ar-        keer en Waterstaat.
    chief van het ministerie van Verkeer en Waterstaat.
                                                                      Inventaris: P.H.M, van Riet en J. Gaillard, Inventaris van het
53. Dienst Landaanwinning(-swerken)                                   kabinetsarchief van de Directie van de Waterstaat 1930-1950
    Archief 1936-1975, berust bij de Directie Groningen; zie ook      's-Gravenhage 1984.
    het archief van de Directie Landaanwinning en de Dienst Lau-
    werszeewerken bij de Directie Friesland.                          (Hoofd-)directie van de Waterstaat 1970 - heden, idem Kabi-
                                                                      net 1950 - heden, en idem personeelsarchief 1975 - heden.
54. Inspecteurs van de waterstaat
    Inspecteurs van de waterstaat, (1846) 1849-1930 berusten in
    het Algemeen Rijksarchief                                     56.  Ministerie van Waterstaat te Londen
    Deze archieven zijn in later tijd grotendeels met elkaar ver-      Ministerie van Waterstaat te Londen, 1940-1945. idem perso-
    mengd.                                                             neel 1940-1945, berusten in het centraal semistatisch archief
    Eigentijdse ingang: agenda, klapper op namen en zaken.             van het ministerie van Verkeer en Waterstaat.
    Later vervaardigde ingang: register op de dossier, met klap-
    per.
    Plaatsingslijst met klapper.
                                                                                                                                 115
</pre>

====================================================================== Einde pagina 116 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 117 ======================================================================

<pre>Beeldverantwoording:
Gemeentearchief Arnhem: pag. 9.
Aero-Camera Bart Hofmeester: omslag, pag. 15, 17, 21, 23 (onder) 28,en 37.
Foto KLM: pag. 23 (boven).
Foto KLM Aerocarto: pag. 12, 40 en 51.
Dick Lemcke: pag. 50.
Rijkswaterstaat: pag. 10, 11, 14, 25, 30 en 47.
Onbekend: pag. 6, 33, 35, 42 en 45.
Belanghebbenden kunnen zich wenden tot de
Hoofddirectie van de Waterstaat (Afd. S),
Koningskade 4,
2596 AA 's-Gravenhage.
Grafische verzorging: Meetkundige Dienst, Afdeling Reprografie
116
</pre>

====================================================================== Einde pagina 117 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 118 ======================================================================

<pre>     BIBUOTHEEIC                                             ""loehc                                             C MUtg
Hoofd .'iractie Waterstaat
       Koningskade 4
       Postbus 20906
                                                                                                                                           OVERZICHTSKAART                                                                         Bijlage 13
                                                                                                     VAN DIRECTIES-ARRONDISSEMENTEN EN DIENSTKRINGEN VAN DE RIJKSWATERSTAAT
 2500 EX 's-Gravenhag*
                                                                                                                                               Stand per Ijanuan 1968
    Tel. 0 7 0 - 2 6 4 0 1 1
               ARRONDISSEMENT                  FRIESLAND WEST                            ARRONDISSEMENT              BRIELLE
      .na      ARRONDISSEMENT                  FRIESLAND OOST                            ARRONDfSSEMENT               GOES
      ETïïïl   ARRONDISSEMENT A L M E L O                                una             ARRONDISSEMENT               TERNEUZEN
              ARRONDISSEMENT                   ZWOLLE                    :iï«n           ARRONDISSEMENT               VLISSINGEN
        ffïfl  ARRONDISSEMENT A R N H E M                                                ARRONDISSEMENT              BREDA
        m     ARRONDISSEMEN" 1 " ZUTPHEN                                                 ARRONDISSEMENT              's-HERTOGENBOSCH
      lllxül  ARRONDISSEMENT UTRECHT I
                                                                         os              ARRONDISSEMENT              DORDRECHT
      La.     ARRONDISSEMENT U T R E C H T ! !                           MMM             ARRONDISSEMENT              ROTTERDAMSE    U "RWR
      m       ARRONDISSEMENT
              ARRONDISSEMENT
                                               HET NOORDZEEKAI
                                               HAARLEM
                                                                                         ARRONDISSEMENT              MAASTRICHT
         ui                                                              I    II.Il      ARRONDISSEMENT               ROERMOND
              ARRONDISSEMENT                   ALKMAAR
                                                                         flTTjl          ARRONDISSEMENT               MAAS
       m      ARRONDISSEMENT HOORN
                                                                         ^fï?M           A R R O N D I S S E M E N T RIJN E N IJSSE
              ARRONDISSEMENT                   's-GRAVENHAGE
      nu                                                                      II    ;    ARRONDISSEMENT               WAAL
        O     STANDPLAATS DIRECTIE
              STANDPLAATS ARRONDISSEMENT
        ©     STANDPLAATS DIRECTIE EN ARRONDISSEMENT
        ©     DIENST DER ZUI DERZEEWERKEN
        ©     DIRECTIE B E N E ' D E N R I V I F R E N
        ©     DIRECTIE A L G E M E N E              DIENSI
        ©     DIRECTIE WATERHUISHOUDING EN WATERBEWEGING
        ©     DIRECTIE         BRUGGEN
        ©     DIRECTIE WEGEN
       ®      D E L T A D I C N S T - D I R E C T I F DELTAWERKEN NOORD - Ü i R E C T I E DELTAWERKEN ZUID
       ©      DIRECTIE         LANDAANWINNING
       ©      DIRECTIE SLUIZEN EN STUWEN
       ®      DIRECTIE         BÜVENRIVIEREN
       ©      MEETKUNDIGE DIENST
        ®     DIRECTIE WEGEN
                                                                                                      D.enslkr^gum.
       ©      DIENSTKRING AUTOSNELWEGEN
       ©      DIENSTKRING DEVENTER
       ®      DIENSTKRING RHEDEN
       ©      DIENSTKRING ARNHEM
       ©      DIENSTKRING C U L E M B O R G
       ©      DIENSTKRING TIEL
       ©      DIENSTKRING A ' D A M - R I J N K A N A A L NOORD
       ©      DIENSTKRING            A'DAM-RI J N K A N A A L ZUI D
       ©      DIENSTKRING SCHOONHOVEN
       ©      DIENSTKRING             ROTTERDAM
       ©      DIENSTKRING GORINCHEM
       ©      DIENSTKRING GEERTRUIDENBERG WERKENDAM
                                                                                                                                                                                                TOELICHTING
                                                                                                                                                                                                aMriWGlrfll    aienst  rin<]
                                                                                                                                                                                                                      ntsgr
                                                                                                                                                                                m               Tam!nvalirndl""T
                                                                                                                                                                                                grenzen op de teKen
                                                                                                                                                                                                Rosterverschil geeft
                                                                                                                                                                                                der directies anderl
                                                                                                                                                                                                zijn aangegeven door
                                                                                                                                                                                                                      nq w -ggela
                                                                                                                                                                                                                       lede de neg
                                                                                                                                                                                                                      na GOn De d
                                                                                                                                                                                                                      vers
                                                                                                                                                                               4\
                                                                                                                                                                             j
                                                                                                                                                                           f          .ij*
   RIJKSWATERSTAAT                                                                                 DIRECTIE ALGEMENE DIENST                                           AFDELING WEGEN EN VERKEER                                     's-GRAVENHAGE
</pre>

====================================================================== Einde pagina 118 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 119 ======================================================================

<pre>rijkswaterstaat-serie
 1*  Textuurdieptemetngen              op     rijkswegen   17  Verkeerstellingen in 1973                  33   Proefvakken rijksweg 28
     Rijkswegenbouwlaboratonum                —      Deift     Dienst Verkeerskunde — 's-Gravenhage            Deel II
     februari 1 9 ^                                            december 1974                                   Directie Gelderland
                                                                                                               Rijkswegenbouwlaboratonum
 2   De Drug ovsr he: Julianakanaal en de Maas             18  Studie over de berekening van de marginale     juli 1980
     bi! Elsioo                                                verzwanngskosten en de betekenis van de
     Directie Bruggen. V o c c u r g                           ..deflectiefactor" k                       34    Verkeersgegevens
     mei 197 1                                                 Rijkswegenbouwlaboratonum — Delft               Dienst Verkeerskunde — 's-Gravenhage
                                                               maart 1975                                     februari 1981
 3   Proefstreper . a - 1 - --' .            mcrkerings-
     materialen                                            '9  Een statistische memode voor kwaliteits-   35   Een halve eeuw Meetkundige Dienst
     Rijkswegeibojv.'i'Dc s < _ " L -        - Dei".           controle in de wegenbouw                        Meetkundige Dienst — Delft
     seDtember 197:                                            Rijkswegenbouwlaboratonum - Delft              oktober 1981
                                                               september 1972
 4   Report of an on c o - t ' o i ;aii n the North Sea                                                   36* Wegmarkeringen - keur.ng en toepassing
     Afdeling Havenmonden - Hoek van Holland               20  Symposium Oosterbeek 1975                      Wegbouwkundige Dienst — Delft
     seotember 1 9 7 :                                         Dienst Informatieverwerking —                  december 1981
                                                               's-Gravenhage
     Verkeerstelling in -9^!:                                  d e c e m b e ' 1975                       37  Getijtafels v o c r Nederland vanaf 1980
     Dienst Verkeerskunde              's-'oravenhaae                                                          Directie Waterhuishouding e n Waterbewe-
     november 1 9 7 '                                      21  Verkeerstellingen in 1974                      ging — 's-Gravenhage
                                                               Dienst Verkeerskunde — 's-Gravenhage           mei 1982
 6   Kunstharsproefvakken op rijKsweg 4                       december 1975
     Rijkswegenbouwlaboratonum — Delft                                                                    38   Het scheepvaar'verkeer op de Noordzee
     januari 1972                                          22  De cyclus der drempelgeulen bij de              1975-1980, gezien vanuit de lucht
                                                              Zimmermangeul (Westerschelde)                    Directie Noordzee
 7'* Drie bruggen over het Maas-Waalkanaai                     Directie Waterhuishouding en Waterbewe-        juni 1982
     Directie Bruggen — Voorburg                              ging
     feb'ua'1 1972                                            Studiedienst Vlissingen — Vlissingen        39  Kwantitatieve analyse van nvierafvoeren
                                                              mei 1976                                        Directie Waterhuishouding en Waterbewe-
 8    Proefvakken. -iikswec 15 — deel I                                                                       ging 's-Gravenhage
      Directie Wegen. Afdeling Gonnchem                    23  Resultaten van 10 jaar asiastmeetonder-        september 1982
     Riiksweoo^oouwlaboratO'ium — De'ft                       zoek
                                                               Rijkswegenbouwlaboratonum — Delft          40  Enkele grondslagen voor de automatisering
                                                               november 1976                                  in de tacntiger jaren
 9   Over net oereke^en van Deitaprofieien                                                                    Dienst Informatieverwerking — Rijswijk
      Direct'e Zeeland — Stud'edienst Vhssingen            24 Verkeerstellingen 1975                          december 1981
     ju!' 1972                                                 Dienst Verkeerskunde — 's-Gravenhage
                                                              augustus 1977                               41  (in voorbereiding)
10   Symposium Oosteroeek ' 9 7 2
      Dienst info'rT-,atieve-'.ve r k[ng —                 25 Vormgeving van viaducten in verband met     42  Een concrete invulling van VISIE 1985
      's-Gravennage                                           functie en omgeving                             Dienst Informatieverwerking — Rijswijk
     seotemoer 1972                                            Directie Wegen — 's-Gravenhage
                                                              augustus 1978                               43  Alternatieve materialen ter vervanging van
il    verkeerslawaai en vvegontwerp                                                                           oppervlakte delfstoffen
      Directie Wegen — 's-Gravenhage                       26 Verkeer en Vervoer van trendextrapolatie        Hoofddirectie RWS — Wegbouwkundige
     februau 1973                                             naar strategische studies                       Dienst
                                                               Dienst Verkeerskunde — 's-Gravenhage           mei 1983
12   Verkeersbruggen bij de Kreekrakdam                       augustus 1978
      Directie Bruggen — Voorburg                                                                         44  Toepassingsmogelijkheden van
     mei 1973                                              27 Wegenonderhoud — Road mamtenance
                                                                                                              alternatieve materialen
                                                              Rijkswegenbouwlaboratonum — Delft
                                                                                                              Hoofddirectie RWS — Wegbouwkundige Dienst
13    Formalisme en inzicht in mechamca-                      januari 1978
     modelien                                                                                                 september 1985
      Dienst Informatieverwerking —                        28 Proefvakken Rijksweg A28
      's-Gravenhage                                           Directie Geideriand — RWL. Delft            45   Zestig jaren veranderingen in
     september 1973                                           juni 1978                                        de organisatie
                                                                                                              van de Rijkswaterstaat
14    Bijdrage tot de historische geografie van            29 Verkeersgegevens 1976                            Hoofddirectie RWS
     de Nederlandse kuststreek                                 Dienst Verkeerskunde — 's-G r avenhage          mei 1985
      Directie Waterhuishouding en Waterbewe-                 juli 1978
     ging — s-Gravenhage                                                                                  46   Hergebruik van
      maart 1974                                           30  150 Jaar rivierkaarten van Nederland           wegverhardingsmater laien
                                                              Meetkundige Dienst — Delft                       in Nederland
15    Het wegbeeld als toetssteen voor het we-                maart 1979                                      Wegbouwkundige Dienst
     genontwerp                                                                                               maart 1985
      Hoofddirectie van de Waterstaat en Dienst            31 Verkeersgegevens 1977
      — Verkeerskunde 's-Gravenhage                           Dienst Verkeerskunde — 's-Gravenhage              tevens een Engelse uitgave
     juli 1974                                                mei 1979
16    De rela'ie tussen het kortmgensysteem en             32 De vo r mgeving van geluidwerende voorzie-        tevens een Duitse uitgave
      de noodzakelijke compensatiekosten Rijks-               ningen langs wegen                                april 1972 en
      wegenbouwlaboratonum — Delft                            Directie Wegen — 's-Gravenhage                    een Engelse uitgave
      augustus 1974                                           oktober 1979
</pre>

====================================================================== Einde pagina 119 =================================================================

<br><br>