<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>ONILLVANIAWVS

Samenvatting

GELD EN SCHULD
DE PUBLIEKE ROL VAN BANKEN
van banken

De publieke rol

GELD EN
SCHULD

WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Geld en schuld</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid werd in voorlopige vorm ingesteld
in 1972. Bij wet van 30 juni 1976 (Stb. 413) is de positie van de raad definitief geregeld. De
huidige zittingsperiode loopt tot 31 december 2022.
Ingevolge de wet heeft de raad tot taak ten behoeve van het regeringsbeleid wetenschap-
pelijke informatie te verschaffen over ontwikkelingen die op langere termijn de samen-
leving kunnen beïnvloeden. De raad wordt geacht daarbij tijdig te wijzen op tegen-
strijdigheden en te verwachten knelpunten en zich te richten op het formuleren van
probleemstellingen ten aanzien van de grote beleidsvraagstukken, alsmede op het aange-
ven van beleidsalternatieven.
Volgens de wet stelt de wrr zijn eigen werkprogramma vast, na overleg met de minister-
president die hiertoe de Raad van Ministers hoort.
De samenstelling van de raad is:
Prof. dr. A.W.A. Boot
Prof. dr. mr. M.A.P. Bovens
Prof. dr. G.B.M. Engbersen
Prof. dr. E.M.H. Hirsch Ballin
Prof. mr. J.E.J. Prins (voorzitter)
Prof. dr. M. de Visser
Prof. dr. C.G. de Vries
Secretaris: Prof. dr. F.W.A. Brom
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
Buitenhof 34
Postbus 20004
2500 ea Den Haag
Telefoon 070-356 46 00
E-mail info@wrr.nl
Website www.wrr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Geld en schuld
DE PUBLIEKE ROL VAN BANKEN
SAMENVATTING VAN WRR-RAPPORT 100
          Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Den Haag 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Verantwoording
Deze publicatie is een samenvatting van het wrr-Rapport 100 Geld en Schuld.
De publieke rol van banken. Voor een onderbouwing van de in deze publicatie gepresen-
teerde conclusies en aanbevelingen wordt verwezen naar de uitvoerige analyses van het
beleid en de wetenschappelijke literatuur die in dat rapport te vinden zijn.
Het rapport Geld en schuld. De publieke rol van banken (ISBN978-90-80899-70-4) is op
17 januari 2019 door de Raad aangeboden aan de regering. Het rapport kan in pdf-formaat
gratis worden gedownload op www.wrr.nl.
Vormgeving binnenwerk: Textcetera, Den Haag
Omslagafbeelding: Textcetera / wrr
Figuren en tabellen: Textcetera / wrr
wrr Den Haag
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgesla-
gen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op
enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere
manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B
Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van
23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk
verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051,
2130 kb Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezin-
gen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot
de uitgever te wenden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                                       5
samenvatting
Iedereen gebruikt geld. Om ermee te betalen en om te sparen. Er wordt wel gezegd
dat geld de smeerolie is van de economie, maar geld is meer dan dat. Onze huidige
samenleving zou niet mogelijk zijn zonder geld. Een bijna even belangrijke rol
speelt schuld. Met geleend geld kunnen mensen investeringen doen of een huis
kopen. Kredietverlening kan zo bijdragen aan economische ontwikkeling. Geld en
schuld zijn dus zeer belangrijk in onze samenleving. Tegelijkertijd is de precieze
werking ervan niet altijd makkelijk te doorgronden.
Het is de verdienste van het burgerinitiatief ‘Ons Geld’ dat het fundamentele vra-
gen rond geld en schuld op de maatschappelijke en politieke agenda heeft gezet.
Het voorstel om geldschepping voortaan exclusief in publieke handen te leggen
verzamelde meer dan 120.000 handtekeningen. Het debat in de Tweede Kamer dat
hierop volgde, leidde tot een verzoek aan de Wetenschappelijke Raad voor het
Regeringsbeleid (wrr) om de voor- en nadelen van verschillende systemen van
geldschepping te onderzoeken. In dit rapport bespreken wij hoe geldschepping
werkt, hoe de context van geldschepping is veranderd en welke problemen het
huidige stelsel kent. We onderzoeken in hoeverre een publiekgeldsysteem – zoals
onder andere bepleit door ‘Ons Geld’ – daarvoor een oplossing vormt. Ten slotte
doen we aanbevelingen voor hervormingen van ons stelsel. Hieronder volgt een
korte samenvatting.
hoe werkt geldschepping?
Bij geld denkt men vaak eerst aan bankbiljetten en munten. Ons huidige geld
bestaat echter nog maar voor ongeveer zeven procent uit contant geld. Het over-
grote deel van de geldhoeveelheid – 93 procent – bestaat uit giraal geld. Dit zijn
banktegoeden, feitelijk schulden van de bank aan de rekeninghouder. Dit girale
geld wordt voornamelijk door commerciële banken gecreëerd bij het verstrekken
van leningen.
Hoe gaat dit in zijn werk? Wanneer een bank een lening verstrekt, is de uitstaande
lening een nieuwe bezitting voor de bank; de lener dient deze met rente af te beta-
len. Tegelijkertijd schrijft de bank een giraal tegoed bij op de rekening van de klant
die de lening aangaat (zie figuur 1). Dit girale tegoed is een schuld van de bank aan
de rekeninghouder; de rekeninghouder kan dit tegoed desgewenst opnemen in
contanten.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>6         geld en schuld
Figuur 1: Geldcreatie op versimpelde bankbalans
                      Nieuwe lening          +€                 +€        Nieuw betaaltegoed
                                                             Betaal-
                                                            tegoeden
                                          Leningen
                                                              Spaar-
                                                            tegoeden
                                          Overige
                                        bezittingen
                                                         Overige schulden
                                    Centralebankreserves Eigen vermogen
                                        Bezittingen       Verplichtingen
          Geld, schuld en banken zijn in het huidige systeem dus nauw met elkaar verweven.
          Dat banken nieuw geld kunnen scheppen betekent niet dat dit een ongeremd pro-
          ces is. Er zijn drie belangrijke factoren die geldcreatie in de economie beïnvloeden.
          Ten eerste is dat het gedrag van burgers en bedrijven. Er moet vraag naar leningen
          zijn. Alleen dan kan er een lening worden verstrekt en wordt er nieuw geld
          gecreëerd. Daarnaast is het van belang wat burgers en bedrijven met dit nieuwe
          geld doen. Wanneer zij het uitgeven, kan het leiden tot extra bestedingen en blijft
          het in de economie. Wanneer zij er iemand mee betalen die met het geld een lening
          aflost, is het girale geld na één stap weer vernietigd.
          Ten tweede zijn de balansrisico’s voor banken een beperkende factor. Banken
          lopen bij het verstrekken van een lening het risico dat deze niet wordt terugbe-
          taald. Een bank moet voldoende eigen vermogen hebben om eventuele verliezen
          op te vangen. En omdat een giraal tegoed een schuld is van de bank aan de reke-
          ninghouder, brengt het creëren hiervan ook risico’s met zich mee. Burgers en
          bedrijven kunnen het tegoed omzetten in contant geld of overmaken naar een
          andere bank. Om hieraan te kunnen voldoen moet de bank wel voldoende centrale-
          bankreserves en contant geld hebben. Deze risico’s vormen een rem op geldschep-
          ping. Omdat de stabiliteit van banken van publiek belang is, bestaan er op dit
          gebied ook wettelijke eisen (kapitaal- en liquiditeitseisen) die remmend kunnen
          werken.
          Ten derde speelt monetair beleid een rol. De rentes die de centrale bank hanteert
          hebben grote invloed op andere rentes, op wisselkoersen en op prijzen van
          aandelen en obligaties. Dit alles beïnvloedt de vraag naar leningen en de bereidheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                          samenvatting         7
          van banken om die te verstrekken. Ook heeft de centrale bank in de nasleep van de
          financiële crisis op grote schaal obligaties opgekocht (de zogeheten kwantitatieve
          verruiming). Dit verlaagt rentes. Bovendien vergroot dit de maatschappelijke geld-
          hoeveelheid indien de obligaties van andere instellingen dan banken worden
          gekocht.
          veranderde context voor geldschepping
          Geldschepping door commerciële banken bij kredietverstrekking bestaat al heel
          lang. Maar de context waarbinnen deze geldschepping plaatsvindt is de laatste
          decennia langzaam maar ingrijpend veranderd (zie figuur 2).
          Ten eerste heeft er een verschuiving plaatsgevonden van contant geld naar giraal
          geld. Waar na de Tweede Wereldoorlog de maatschappelijke geldhoeveelheid nog
          maar voor iets meer dan de helft uit giraal geld bestond, is dat nu meer dan 90 pro-
          cent. Ten tweede zijn de publieke betaal- en spaaropties nagenoeg verdwenen: de
          Postbank en haar voorlopers de Postcheque- en Girodienst en de Rijkspost-
          spaarbank. Veel burgers en bedrijven hadden een rekening bij deze banken. De
          Postbank is echter in de jaren negentig geprivatiseerd en opgegaan in de ING. Ten
          derde heeft er concentratie en uniformering binnen het bankwezen plaatsgevon-
          den. Een divers bankenlandschap met veel verschillende soorten banken is lang-
          zaam veranderd in een landschap met drie grote, sterk op elkaar lijkende banken.
Figuur 2: Veranderde context – drie ontwikkelingen
              Toenemende dominantie         Verdwijnen publieke    Uniformering bankwezen
                    giraal geld            betaal- en spaaropties
          Deze veranderde context is van belang omdat de risico’s van geldschepping voor
          banken veranderd zijn. De kans dat nieuw gecreëerd geld per saldo wegvloeit naar
          andere banken of in contant geld wordt omgezet is veel kleiner geworden, en daar-
          mee ook de noodzaak om veel reserves en makkelijk verkoopbare bezittingen aan
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>8 geld en schuld
  te houden. De grote omvang betekent ook dat banken een impliciete overheids-
  garantie hebben, die het risico op faillissement vermindert. Dit houdt in dat de
  remmen op geldschepping minder sterk zijn geworden.
  De geschiedenis van geldstelsels laat zien dat het altijd zoeken is naar een balans
  tussen inkadering en flexibiliteit. Een al te strikte inkadering is op den duur pro-
  blematisch voor economische groei en kan crises verergeren. Bij te veel flexibiliteit
  ontstaan er makkelijker zeepbellen en is er een verhoogd risico op crises, of ligt
  inflatie op de loer. De veranderde context – samen met financiële liberalisering en
  minder directe sturingsinstrumenten van centrale banken – heeft ervoor gezorgd
  dat de remmen die in de decennia na de Tweede Wereldoorlog bestonden op het
  gebied van geldschepping en kredietverlening nu minder aanwezig zijn. Het even-
  wicht is te zeer verschoven in de richting van flexibiliteit.
  twee kernproblemen
  De wrr signaleert twee kernproblemen in ons huidige stelsel: de grote omvang en
  hoge volatiliteit van schulden en de onbalans tussen publieke en private belangen.
  De hoogte van private schulden is historisch gezien ongekend. Ook in andere lan-
  den is de private schuld sterk gestegen, maar Nederland voert de boventoon (zie
  figuur 3). Naast de genoemde flexibiliteit in het geldstelsel spelen verschillende fac-
  toren hierbij een rol, zoals de fiscale bevoordeling van schuld, de indirecte over-
  heidssteun voor banken en het beleid op het gebied van de woningmarkt en
  pensioenen. Er wordt vaak verondersteld dat hoge schulden geen probleem zijn
  zolang er voldoende bezittingen tegenover staan en zij netjes worden afbetaald.
  Maar ook dan kunnen hoge schuldenniveaus een probleem vormen. Zij leiden tot
  meer instabiliteit, zorgen ervoor dat herstel na een crisis langer duurt en leiden tot
  onevenwichtige economische groei.
  Het tweede probleem is de borging van de publieke dimensie. De paradox is dat
  terwijl een steeds groter deel van het bankwezen in de afgelopen vijftig jaar is gaan
  opereren als puur commerciële instellingen, het bankwezen – ongemerkt – een
  steeds grotere publieke rol is gaan vervullen. Door het toenemende belang van
  giraal geld, het verdwijnen van de publieke optie voor betalen en sparen en de con-
  centratie in het bankwezen, is een beperkt aantal banken steeds belangrijker
  geworden voor cruciale publieke belangen, zoals de betaalinfrastructuur, krediet-
  verlening en financiële stabiliteit. Andersom speelt de overheid ook een grotere rol
  in het bankwezen. Door de omvang van banken en hun belangrijke rol in het
  betaalverkeer en kredietverlening is de impliciete en expliciete overheidsgarantie
  groter geworden, zoals tijdens de crisis ook bleek uit de omvangrijke bedragen
  waarmee banken zijn gered. Banken zijn door deze ontwikkelingen feitelijk een
  soort semipublieke instellingen geworden. En moet opnieuw worden nagedacht
  over een goede balans tussen publieke en private belangen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                         samenvatting              9
Figuur 3: Omvang uitstaande private schulden ten opzichte van bbp
        350%
        300%
        250%
                                                                               Nederland
        200%                                                                   Duitsland
                                                                               Frankrijk
                                                                               Italië
        150%
                                                                               Verenigd Koninkrijk
                                                                               Verenigde Staten
        100%
         50%
           0%
            1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2010 2015
Bron: bis total credit statistics
          het publiekgeldsysteem als oplossing?
          De initiatiefnemers van ‘Ons Geld’ zien een ander systeem van geldschepping als
          oplossing voor de huidige problemen. Het is geïnspireerd door een plan dat in de
          jaren dertig in de Verenigde Staten is ontwikkeld en dat bekend staat als het
          Chicagoplan. Ook in andere landen, zoals IJsland, het Verenigd Koninkrijk en
          Zwitserland, worden vergelijkbare voorstellen bediscussieerd.
          Deze voorstellen verschillen in uitwerking, maar ze komen in essentie steeds neer
          op het doorsnijden van de nauwe band tussen geld en schuld. Het huidige banken-
          landschap zou worden gesplitst in een betaaldeel en een financieringsdeel (zie
          figuur 4). In het betaaldeel wordt geld aangehouden op rekeningen direct bij de
          centrale bank of bij betaalbanken waarbij alle tegoeden voor honderd procent
          gedekt zijn met centralebankreserves. Nieuw geld kan dan alleen nog door de cen-
          trale bank worden gecreëerd. Nieuw geld komt in de economie door overheidsuit-
          gaven, leningen of eventueel directe overboekingen aan burgers. Daarnaast kan het
          nieuwe geld gebruikt worden om de belastingen te verlagen of de staatsschuld af te
          betalen. In het financieringsdeel dienen banken eerst geld op te halen voordat zij
          leningen kunnen verstrekken. Zij kunnen dus geen nieuw geld creëren. Mensen
          die geld uitlenen aan deze financieringsbanken kunnen ook verliezen lijden en zij
          kunnen niet op ieder moment hun geld terugvragen. Hoe dit financieringsdeel er
          exact uit zou moeten zien verschilt per voorstel.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>10       geld en schuld
Figuur 4: Het publiekgeldsysteem
                     Betaaldeel (geld)                  Financieringsdeel (krediet)
                              Centrale bank                  Financieringsinstellingen
                              Betaalbanken
         Hoewel de wens om het betaaldeel en het financieringsdeel te splitsen begrijpelijk
         is, gaat het met veel nieuwe onzekerheden gepaard. Zal de centrale bank voldoende
         in staat zijn om publieke druk te weerstaan? Indien de mogelijkheid tot geldschep-
         pen exclusief bij de centrale bank is belegd, kan de centrale bank voorkomen dat
         geldschepping uit de hand loopt. Het omgekeerde is ook denkbaar. Zonder ade-
         quate checks and balances kan een concentratie van deze macht bij de centrale bank
         juist leiden tot overmatige geldschepping. Zal er genoeg kredietverlening beschik-
         baar zijn om de investeringsgroei en de woningmarkt te faciliteren? Zal er scha-
         duwgeld ontstaan in het financieringsdeel, waardoor het systeem feitelijk weer
         sterk lijkt op het huidige systeem? Kan uitgesloten worden dat de overheid ooit
         nog een bank in het financieringsdeel zal redden?
         Het monetair-financieel stelsel is uiteindelijk geen technisch maar een sociaal stel-
         sel. Het gedrag van burgers, bedrijven, banken, politici en beleidsmakers doet ertoe
         en kan niet van tevoren helemaal worden voorspeld of vastgelegd. Wat goed werkt
         op de tekentafel kan daardoor in de praktijk heel anders uitpakken. Bovendien
         heeft een publiekgeldsysteem als geheel nooit gefunctioneerd. Dit betekent dat
         niet eenduidig vast te stellen is of het beoogde systeem over het geheel genomen
         beter zal functioneren dan ons huidige stelsel.
         Ten slotte zijn de transitie en de internationale context belangrijke drempels voor
         de invoering. Bij de transitie is een crisis niet uit te sluiten, vanwege de onzeker-
         heden bij burgers en bedrijven. Het is onduidelijk hoe het systeem zou werken in
         een context van grote internationale verwevenheden, waaronder ons lidmaatschap
         van de eurozone. De wrr acht een overgang naar een publiekgeldsysteem daarom
         een ongewenst experiment met het monetair-financiële systeem, de ruggengraat
         van de economie.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                                                  samenvatting      11
Het voorstel voor een publiekgeldsysteem is echter om meerdere redenen het
bestuderen waard. Het biedt niet alleen een goede spiegel voor het huidige sys-
teem, het legt ook een aantal belangrijke pijnpunten bloot en het kan inspiratie
bieden voor de noodzakelijke hervormingen.
aanbevelingen
Voor een evenwichtigere groei van schuld en een betere balans tussen publieke en
private belangen moet een aantal belangrijke veranderingen worden doorgevoerd.
Daartoe doet de wrr een viertal aanbevelingen:
– Zorg voor diversiteit in de financiële sector
– Tem de overmatige schuldengroei
– Wees beter voorbereid op de volgende crisis
– Veranker de publieke dimensie van banken
Zorg voor diversiteit in de financiële sector
Diversiteit in de financiële sector is om meerdere reden belangrijk. Het gaat hierbij
niet alleen om meer keuze voor de consument of scherpere prijzen. In de financiële
sector is diversiteit van nog groter belang dan in andere sectoren omdat het essen-
tieel is voor de financiële stabiliteit en het een voorwaarde is voor het in goede
banen leiden van geld- en kredietschepping. Hoewel er na de crisis wel gesproken
is over de noodzaak van meer diversiteit in het bankwezen, heeft het nog niet tot
het gewenste resultaat geleid. In tegendeel, gemeten naar balansomvang is het aan-
deel van de drie grote banken toegenomen van 71% in 2006 naar 75% in 2016.
Om daadwerkelijk te komen tot meer diversiteit pleit de wrr voor het creëren van
een publiek verankerd alternatief voor betalen en sparen, naast de huidige banken.
Dit kan de vorm aannemen van een bank, al dan niet door de overheid opgezet, die
zich alleen met betalen en sparen bezighoudt. Een ambitieuzere vorm is de intro-
ductie van digitaal centralebankgeld. Zo’n publiek verankerd alternatief zal ook
veranderingen vergen bij de huidige commerciële banken, bijvoorbeeld op het
gebied van hun financiering. We kunnen verwachten dat het bestaan van een der-
gelijk alternatief daarmee een disciplinerende werking zal hebben op deze banken
en hun dominantie af zal nemen.
De overheid zou ook meer direct werk dienen te maken van het verkleinen van de
dominantie van systeembanken. Het huidige stelsel bevoordeelt op tal van manie-
ren impliciet de grote banken. Dat maakt het lastig voor nieuwkomers om een plek
te verwerven. Het zwaarder belasten van systeemrisico is een goed drukmiddel om
systeemrelevantie te ontmoedigen. Uitdagers kunnen ook actiever gestimuleerd
worden, bijvoorbeeld door verschillende toezichtregimes voor verschillende
typen banken, zoals tot aan de jaren tachtig het geval was.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>12 geld en schuld
   Tem de overmatige schuldengroei
   Lagere schuldenniveaus zijn belangrijk voor meer stabiliteit, een sneller herstel na
   de volgende crisis en een meer evenwichtige economische groei. Hoewel er op dit
   gebied stappen zijn gezet na de crisis, zijn de totale private schulden nu niet lager
   dan voor de crisis, maar hoger. Er is dus een extra inspanning nodig.
   Een belangrijke stap daarvoor is het fiscaal gelijk trekken van schuld en eigen ver-
   mogen. Zowel het beperken van de aftrek op schuld als het introduceren van een
   aftrek op eigen vermogen kunnen hieraan bijdragen.
   Het temmen van de schuldengroei vergt daarnaast een versteviging van het
   bestaande macroprudentiële beleid – het beleid dat zich specifiek richt op het
   indammen van systeemrisico’s. Wanneer vanuit andere beleidsterreinen, zoals
   monetair beleid, bankentoezicht en sociaal-economisch beleid (zoals pensioen- en
   woningmarktbeleid), schulden juist worden gestimuleerd zal de werking van
   macroprudentieel beleid uiteindelijk beperkt zijn. Daarom is het belangrijk dat ook
   binnen die beleidsterreinen de invloed op schuldenniveaus onderdeel wordt van
   de afwegingen.
   Wees beter voorbereid op de volgende crisis
   Instabiliteit is inherent aan het financiële stelsel. De stabiliteit die de decennia na
   de Tweede Wereldoorlog kenmerkte was waarschijnlijk een uitzonderlijke periode
   die niet snel terug zal keren. Crises zijn over het algemeen ook de momenten
   waarop beleidswijzigingen plaatsvinden die onder normale omstandigheden niet
   tot stand zouden komen. Het is belangrijk om beter voorbereid te zijn op de vol-
   gende crisis.
   Allereerst is het van belang om in een crisis tijdig verlies te nemen en zo ruimte te
   maken voor herstel. Wanneer problematische financiële posities niet worden aan-
   gepakt, kan de nasleep van een crisis lang zijn. In Nederland ligt bijna het gehele
   risico van leningen bij de schuldenaar. Zowel vanuit het oogpunt van rechtvaardig-
   heid als met het oog op een snel herstel na de crisis, is het belangrijk na te denken
   over een meer evenwichtige risicoverdeling van schulden. Ook is een verplichte
   algemene herkapitalisatie van banken na een crisis aan te bevelen, zelfs wanneer
   een deel daarvan niet zelf in de problemen is geraakt. De ervaringen in de
   Verenigde Staten en Europa leren dat dit essentieel is voor een snel herstel.
   Daarnaast is het belangrijk om voorbereid te zijn op het feit dat bij een volgende
   crisis vergaande maatregelen ter tafel kunnen komen. Gangbare instrumenten van
   de centrale bank om crises te bestrijden – zoals het verlagen van de rente en het
   opkopen van obligaties – zijn nu al in belangrijke mate ingezet. Het is dus niet
   ondenkbaar dat meer controversiële maatregelen, bijvoorbeeld de optie van mone-
   taire financiering van overheidsuitgaven, voorgesteld zullen worden. Tijdens een
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                                                samenvatting         13
crisis is de tijd om beslissingen te nemen relatief beperkt. Het is dus essentieel om
van tevoren – bijvoorbeeld door middel van scenariostudies – verschillende maat-
regelen doordacht en voorbereid te hebben.
Veranker de publieke dimensie van banken
Door het toenemen van het belang van giraal geld, het verdwijnen van de publieke
betaal- en spaaropties en de concentratie in het bankwezen, zijn banken een steeds
grotere publieke rol gaan spelen. De combinatie van private activiteiten en
publieke functies zorgt voor permanente spanningen, die tot op zekere hoogte
onvermijdelijk zijn. Het is daarom echter wel zaak dat deze publieke dimensie
beter verankerd wordt.
Dit vergt allereerst het versterken van de publieke dimensie in de organisatie van
banken. De belangen van de samenleving dienen een stevigere plaats te krijgen.
Hiervoor kan gedacht worden aan een maatschappelijke adviesraad, vergelijkbaar
met een cliëntenraad in zorginstellingen. Ook kunnen andere organisatievormen
– zoals het coöperatieve model – hieraan bijdragen. Het is dan wel van belang dat
ook het Europees toezicht hiervoor voldoende ruimte laat.
Het versterken van de publieke dimensie vergt ook dat de positie van de burger
versterkt wordt. Dit kan door burgers meer mogelijkheden te bieden om met de
voeten te stemmen, door het vergemakkelijken van overstappen naar het andere
banken en het bieden van het genoemde publiek verankerde alternatief. Maar het is
ook van belang dat de stem van de burger beter gehoord wordt, niet alleen binnen
banken, maar ook bij toezichthouders.
tot slot
Geld en schuld zijn cruciaal voor de samenleving. Geld en schuld kunnen als een
dubbele helix stijgen, maar als het tij keert imploderen zij samen. Zij kunnen de
economie tot grote hoogte stuwen maar ook diep laten vallen, ten nadele van de
samenleving. Het in goede banen leiden van geld en schuld is een permanente
opgave. Te ruim baan en het loopt uit de hand. Te krap en de situatie wordt
onhoudbaar. Hoe het spel wordt gespeeld hangt af van het speelveld, de regels en
de technologische ontwikkelingen. Spelregels moeten geldschepping en krediet-
verlening inkaderen, maar er ook voldoende ruimte voor laten. Ook moeten zij
zorgen voor een goede balans tussen publieke en private belangen. Steeds als een
evenwicht bereikt lijkt te zijn, doen zich ontwikkelingen voor die om nieuwe ant-
woorden vragen. In dit rapport doen we daarom aanbevelingen die nodig zijn om
weer te komen tot een evenwichtige groei van krediet en schuld en een betere
balans tussen publieke en private belangen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>14 geld en schuld
   hoe werkt geldschepping?
   Op onze website vindt u ook een korte animatiefilm, waarin het proces van geld-
   schepping wordt uitgelegd. Kijk op www.wrr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>geld en schuld
Geld en schuld zijn van fundamenteel belang voor onze
samenleving, maar lastig te doorgronden. In Geld en
Schuld: De publieke rol van banken bespreekt de WRR hoe
geldschepping werkt, waarom geld en schuld nauw met
elkaar samenhangen, wat de belangrijkste problemen zijn
en welke oplossingen mogelijk zijn.
In ons geldstelsel creëren banken giraal geld wanneer
zij leningen verstrekken. Deze wijze van geldschepping
is niet nieuw. Wel nieuw is de context waarbinnen
geldschepping plaatsvindt; deze is de laatste decennia
langzaam maar ingrijpend veranderd. De steeds
belangrijkere rol van giraal geld, het verdwijnen van
een publieke betaal- en spaaroptie en de concentratie
en toegenomen uniformiteit in het bankwezen
hebben geleid tot een situatie waarin geld en schuld
gemakkelijker uit de hand kunnen lopen. Ook heeft
het geleid tot een onbalans tussen publieke en private
belangen.
De WRR beveelt daarom aan om te zorgen voor meer
diversiteit in het stelsel, meer werk te maken van het
temmen van de schuldengroei, beter voorbereid te zijn
op de volgende crisis en te zorgen voor een stevigere
verankering van de publieke dimensie van het bankwezen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>