<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>De zorg aan gedetineerden met een
ernstige psychische stoornis of
verslaving
Advies d.d. 2 april 2007
                   Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
          De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                               1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>         Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                     2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
1. Samenvatting en conclusies                                                                   5
2. Aanbevelingen                                                                                9
3. Inleiding                                                                                   11
4. Uitgangspunten voor zorg aan gedetineerden met een psychische stoornis                      13
5. Knelpunten in de kwaliteit en kwantiteit van de zorgverlening in detentie                   15
    5.1 Gedetineerden met een psychische stoornis                                              15
    5.2 Verslaafde gedetineerden                                                               18
    5.3 Het psycho-medisch overleg                                                             20
6. Het gebruik van de wettelijke mogelijkheden voor de zorg buiten de penitentiaire inrichting 23
    6.1 Tijdens de preventieve hechtenis                                                       23
    6.2 Tijdens de tenuitvoerlegging van een sanctie                                           24
    6.3 Na detentie                                                                            25
7. Enkele mogelijkheden ter verbetering                                                        27
    7.1 Detentie van gedetineerden met een psychische stoornis zoveel mogelijk voorkomen       27
    7.2 Verbetering van de diagnostiek                                                         27
    7.3 Verbetering van het deskundigheidsniveau en de informatieoverdracht                    28
    7.4 Participatie van de ggz                                                                28
8. De financiering en standaardisering van de zorg                                             29
9. De Nieuwe Inrichting en Detentie en Behandeling op Maat volwassenen                         31
    9.1 Het DBM-v-beleid in grote lijnen                                                       31
    9.2 Commentaar van de Raad                                                                 32
10. Epiloog                                                                                    35
Bijlagen:
Overzicht strafrechtelijke ingangen voor zorg (excl. tbs)                                      37
Ontwikkelingen in de behandeling van verslaafde justitiabelen                                  39
Overzicht van bezoeken en interviews met als bijzonder aandachtspunt                           41
de zorg aan gedetineerden met een stoornis
Literatuuroverzicht                                                                            45
                         Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                      3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>         Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                     4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>1. Samenvatting en conclusies
In dit advies gaat de Raad in op de zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis, een
verslaving, of met een combinatie van beide (verder in dit advies aan te duiden als ‘gedetineerden met een
stoornis’) in de huizen van bewaring en gevangenissen. Onder ‘zorg’ wordt in dit advies verstaan het geheel
van voorzieningen, activiteiten en middelen gericht op stabilisering, vermindering en genezing van de
stoornis of verslaving. Onder dit zorgbegrip vallen dus zowel verzorging en verpleging als behandeling.
Bij de toezichtbezoeken van de Raad in de jaren 2004 tot 20061 vormde de zorg aan deze doelgroep een
bijzonder thema. Daarbij constateert de Raad dat in het algemeen de zorg kwalitatief en kwantitatief te kort
schiet. Zo is er onvoldoende expertise binnen de inrichtingen, ook op de bijzondere afdelingen (zoals de
bijzondere zorgafdeling (bza) en individuele begeleidingsafdeling (iba)) ontbreekt het aan structurele
diagnostiek volgens de huidige standaard en meestal vindt overdracht van informatie over de
ziektegeschiedenis van gedetineerden niet plaats. De bestaande (wettelijke) mogelijkheden om
gedetineerden en ex-gedetineerden extern te laten behandelen, worden weinig gebruikt. Als gevolg van deze
tekortkomingen keren veel gedetineerden met een psychische stoornis in de samenleving terug zonder
afdoende zorg te hebben ontvangen. In aansluiting op de toezichtbezoeken verzamelde de Raad informatie
bij verschillende instanties die bij de zorg aan gedetineerden zijn betrokken. Daarbij werd kennisgenomen
van succesvolle initiatieven, gericht op de toeleiding tot zorg en op het geven van behandeling aan
justitiabelen. Deze initiatieven zijn echter nog zeer beperkt in omvang.
Alvorens nader in te gaan op de stand van zaken in de zorg formuleert de Raad enkele uitgangspunten
(paragraaf 4) waarop goede zorg aan de doelgroep zou dienen te berusten:
    -   als afgeleide van de wettelijke resocialisatieopdracht voor het gevangeniswezen dient zorg deel uit te
        maken van het regime met het oog op het voorkomen van recidive;
    -   het niveau van zorg in detentie zal van een gelijkwaardig niveau moeten zijn als de zorg in de
        samenleving als geheel (equivalentiebeginsel);
    -   de zorg dient afgestemd te zijn op de bijzondere situatie die detentie vormt, waarin psychische
        stoornissen en verslaving vaker voorkomen dan in de samenleving als geheel. Daarnaast moet het
        zorgaanbod gedifferentieerd zijn en rekening houden met de verschillende voorkomende
        stoornissen;
    -   de zorg aan gedetineerden dient te voldoen aan de relevante bepalingen uit nationale wetgeving en
        internationale verdragen.
1)   Per 1 oktober 2006 is de Instellingswet RSJ gewijzigd en daarmee de toezichttaak van de RSJ vervallen. Zie bijlage III voor een overzicht
     van de toezichtbezoeken met het thema ‘zorg’.
                                Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                    De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                     5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Voorts geeft de Raad de richting aan waarin de zorg voor gedetineerden met een stoornis zich moet
ontwikkelen. Daartoe formuleert de Raad kenmerken van goede zorg aan justitiabelen met een stoornis of
verslaving.
De Raad gaat vervolgens in op de prevalentie van psychische stoornissen en verslaving onder gedetineerden
en op de aan hen geboden zorg (paragraaf 5). Daarbij wordt een aantal knelpunten gesignaleerd, aan de
hand waarvan de Raad concludeert dat de zorg in kwalitatief en kwantitatief opzicht tekort schiet.
In paragraaf 6 gaat de Raad in op de wettelijke mogelijkheden voor het bieden van zorg aan justitiabelen
buiten detentie. Daarbij worden de fasen van de preventieve hechtenis, de tenuitvoerlegging en die na
detentie onderscheiden. In de fase van de preventieve hechtenis zou de reclassering een belangrijke rol
kunnen spelen in het signaleren van psychische problematiek, ware het niet dat deze daarvoor veelal de
psychiatrische expertise mist. Bovendien is de reclassering voor het uitvoeren van interventies afhankelijk
van een opdracht van Justitie. Door deze omstandigheden zijn de mogelijkheden van de reclassering om te
voorkomen dat justitiabelen met een ernstige stoornis of een verslaving in het gevangeniswezen instromen
beperkt.
De tenuitvoerlegging sluit vaak niet aan op de uitspraak van de rechter. Zo verblijven gedetineerden met
een art. 37 Sr-maatregel of met een tbs met bevel tot verpleging geruime tijd als passant in een huis van
bewaring, waar zij niet de zorg krijgen die nodig is.
Tijdens detentie worden de wettelijke mogelijkheden voor overplaatsing en externe behandeling te weinig
benut. Vaak volgt ontslag uit detentie zonder dat noodzakelijke nazorg, eventueel op basis van een
civielrechtelijke maatregel, is geregeld.
In paragraaf 7 noemt de Raad nog enkele aanvullende verbeterpunten. De informatieoverdracht aan de
penitentiaire inrichting over de ziektegeschiedenis van de gedetineerde laat vaak te wensen over. Ook
ontbreekt het aan structurele diagnostiek volgens de huidige standaard en aan voldoende expertise binnen
de inrichtingen, kwantitatief en kwalitatief. Tenslotte is doorstroming naar de ggz meer uitzondering dan
regel en verloopt deze meestal problematisch.
In het advies wordt ook ingegaan op de voorstellen van de commissie-Houtman (paragraaf 8)2. De Raad
komt ten aanzien daarvan met aanvullende aanbevelingen, zoals het voeren van een centrale regie voor
indicatiestelling en plaatsing en voor aanvullende financiering van de forensische zorg aan ex-justitiabelen.
Tenslotte gaat de Raad in op de plaats die de zorg krijgt in de plannen voor herinrichting van het
gevangeniswezen: De Nieuwe Inrichting en Detentie en Behandeling op Maat (paragraaf 9). De knelpunten
die in de huidige situatie worden gesignaleerd (onvoldoende kwaliteit en capaciteit) vinden in deze plannen
nog geen oplossing.
Ofschoon er bijzondere voorzieningen worden aangekondigd, per inrichting en regionaal, blijft de capaciteit
daarvan achter bij de omvang van de doelgroep. Ook worden er ten aanzien van diagnostiek en
expertiseniveau voor zover bekend niet die extra investeringen gedaan welke de Raad noodzakelijk acht.
2)   De Interdepartementale werkgroep ‘Besturing en financiering van zorg in Justitieel kader’, 2005.
                              Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                   De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                    6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Daarom gelden de aanbevelingen aangaande de huidige stand van zaken ook voor de plannen in het kader
van De Nieuwe Inrichting/Detentie en Behandeling op Maat3.
De Raad geeft in dit advies een overzicht van de huidige situatie. Hij evalueert deze en geeft aan op welke
punten ze kan worden verbeterd. Dit globale advies zal later in aparte adviezen op onderdelen kunnen
worden uitgewerkt.
De Raad waardeert de toewijding en de grote inspanningen die de werkers in het veld aan de dag leggen om
zorg te bieden aan hen die deze nodig hebben. Tegelijk moet worden geconstateerd dat die zorg structureel
onvoldoende en gebrekkig is. De Raad is van oordeel dat die zorg aanmerkelijk kan en moet worden
verbeterd. Omdat een ernstige psychische stoornis en een verslaving bij veel gedetineerden criminogene
factoren vormen, is het niet alleen vanuit humanitair oogpunt van belang goede zorg te bieden, maar dient
dit ook het streven naar een veiliger samenleving. Goede zorg kan recidive terugdringen. Dat past ook
binnen het kader van het regeringsbeleid, dat zich de laatste jaren meer richt op het voorkomen van
recidive van ex-gedetineerden. De Raad zal de ontwikkeling blijven volgen en met nadere adviezen
stimuleren.
3)   In december 2006 heeft het ministerie van Justitie de implementatie van deze plannen opgeschort voor nader beraad t.a.v. een aantal
     uitvoeringsaspecten. Het nieuwe regeerakkoord vermeldt dat de hervormingen in het gevangeniswezen zullen worden doorgezet, met
     extra aandacht voor de behandeling. Het is nog niet concreet bekend wat dit voor de zorg betekent. Coalitieakkoord tussen de Tweede
     Kamerfracties van CDA, PvdA en Christenunie,TK 2006-2007, 30891 nr. 4, p. 26.
                                 Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                    De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                     7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>         Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                     8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>2. Aanbevelingen
De Raad beveelt het volgende aan:
  1. De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of een verslaving op een niveau te
     brengen dat gelijkwaardig is aan de zorg in de samenleving (par. 5); maatregelen te treffen waardoor
     gedetineerden uit deze doelgroep, aan wie deze zorg in detentie niet kan worden geboden, soepeler
     kunnen worden overgeplaatst naar de ggz. Het beveiligingsniveau in de ggz dient daartoe te worden
     aangepast aan de door de justitiabele veroorzaakte gevaarsrisico’s (par. 6);
  2. De overdracht van informatie over de ziektegeschiedenis van de gedetineerden aan de penitentiaire
     inrichtingen structureel te verbeteren (par. 7);
  3. De gedetineerde, wanneer diens gedrag en/of voorgeschiedenis hiertoe aanleiding geeft, direct na
     binnenkomst door een hiervoor gekwalificeerde deskundige te laten onderzoeken, teneinde de
     aanwezigheid van een psychische stoornis en/of een verslaving te kunnen vaststellen. Bij
     binnenkomst in een inrichting voor langgestraften (domein III) dienen alle gedetineerden direct na
     binnenkomst op deze wijze te worden onderzocht (par. 7);
  4. De kwaliteit en de kwantiteit van de op zorg gerichte expertise in de bestaande en de in het kader van
     Detentie en Behandeling op Maat geplande penitentiaire inrichtingen te verbeteren en in dit kader
     een structureel aanbod van de ggz in de inrichtingen te realiseren. Hierbij tevens te investeren in
     expertise gericht op de zorg aan gedetineerden met een niet-Europese achtergrond (par. 7);
  5. Een op verslaafde gedetineerden gericht zorgaanbod te realiseren, uitgaande van een drugsvrije
     omgeving en daarbij te kiezen voor interventies waarvan het recidiveverminderend effect
     wetenschappelijk is vastgesteld, zoals beroepsscholing en interventies gebaseerd op de
     uitgangspunten van de therapeutische gemeenschap en de cognitieve gedragstherapie. Inkoop van
     zorg bij verslavingsklinieken verdient daarbij de voorkeur (par. 7 en bijlage IV);
  6. Te onderzoeken of in de praktijk de behoefte bestaat om vaker de geneeskundige dwangingreep van
     art. 32 Pbw toe te passen en zo ja tevens te onderzoeken of aan een frequentere toepassing wettelijke
     en andere beperkingen in de weg staan; een eventuele verruiming van de mogelijkheden voor het
     verlenen van zorg onder dwang aan gedetineerden vooraf te doen gaan door een grondige afweging
     van doel en middelen en van de plichten, rechten en belangen van gedetineerden, zorgverleners, de
     overheid en de samenleving (par. 5);
  7. De doorstroming vanuit de penitentiaire inrichtingen naar de ggz en de instellingen voor
     verslavingszorg te verbeteren; tevens de zorgcontinuïteit en mogelijkheden voor ambulante nazorg te
     verbeteren; in dit kader een beter gebruik van de bestaande (civielrechtelijke) wettelijke
     mogelijkheden te bevorderen; daarbij te onderzoeken of de wet- en regelgeving knelpunten oplevert
     voor de doorstroming van (ex-)justitiabelen naar de ggz (par. 5 en 6);
                         Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
               De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                      9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>8. Een uit deskundigen van de betrokken ministeries bestaand centraal orgaan in te stellen dat,
   uitgaande van een acceptatieplicht voor zorginstellingen, zelfstandig de regie voert over en
   verantwoordelijk is voor de plaatsing van (ex-)justitiabelen in zorginstellingen voor zowel
   intramurale als extramurale behandeling (par. 6 en 8);
9. Te onderzoeken of het vangnet voor preventief gedetineerden met een stoornis kan worden verbeterd
   door bevordering van de deskundigheid en vergroting van de zelfstandigheid van de reclassering
   (par. 6).
                      Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
             De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                  10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>3. Inleiding
In dit advies gaat de Raad in op het zorgaanbod aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis,
een verslaving of een combinatie hiervan. Ter wille van de leesbaarheid wordt voor deze categorieën
‘gedetineerden met een stoornis’ als overkoepelende term gebruikt. Zowel de preventieve hechtenis, de
tenuitvoerlegging in een strafinrichting als de situatie na detentie komen in dit advies aan de orde.
Verschillende organisaties4 hebben kort geleden hun visie gegeven op de geestelijke gezondheidszorg voor
justitiabelen met een psychische stoornis. Om verschillende redenen zag ook de Raad aanleiding om het
initiatief te nemen tot een verkenning van deze problematiek.
In de eerste plaats waren dat de bevindingen van de Raad, opgedaan tijdens toezichtbezoeken aan 57
penitentiaire inrichtingen in de jaren 2004-20065, waarbij de zorg aan gedetineerden centraal stond. Daarbij
constateerde de Raad dat, terwijl de instroom in detentie van mensen met een psychische stoornis en/of
een verslaving groeit, de zorg in detentie kwalitatief en kwantitatief te kort schiet en de
uitstroommogelijkheden naar ggz en tbs zeer beperkt zijn. Er is, ook op de bijzondere afdelingen (bza, iba
etc.), onvoldoende expertise in de inrichtingen, het ontbreekt aan structurele diagnostiek volgens de huidige
standaard en meestal vindt een overdracht van informatie over de ziektegeschiedenis van gedetineerden
niet plaats.
De bestaande (wettelijke) mogelijkheden om (ex-)gedetineerden extern (zowel in de reguliere ggz als de tbs)
te laten behandelen worden relatief weinig gebruikt. Als gevolg daarvan keren veel gedetineerden met een
psychische stoornis in de samenleving terug zonder adequate zorg te hebben ontvangen. Contacten met en
werkbezoeken aan instellingen en organisaties die direct of indirect bij de zorg aan en behandeling van
justitiabelen met een psychische stoornis betrokken zijn, bevestigden dit beeld. Zo werden forensische
behandelcentra van De Waag bezocht en werden er gesprekken gevoerd met het overleg van coördinerend
(regio)psychologen van de DJI, het OM te Zwolle en met de Stichting Verslavingszorg GGz. Ook nam de
Raad deel aan verschillende conferenties waarbij de stoornis in detentie centraal stond.
In de tweede plaats nopen ook de aanzetten tot nieuw beleid, zoals het advies van de commissie-Houtman,
de plannen in het kader van De Nieuwe Inrichting/Detentie en Behandeling op Maat (DNI/DBM) en het
rapport van de tijdelijke commissie parlementair onderzoek tbs de Raad tot een nadere standpuntbepaling.
In de plannen in het kader van DNI/DBM ziet de Raad onvoldoende perspectief op optimalisering van de
zorg. Het advies van de commissie-Houtman en het rapport van de tijdelijke commissie parlementair
onderzoek tbs vormen, naar de Raad meent, goede aanzetten tot structurele verbetering van de condities
voor het realiseren van een verantwoorde zorg.
4)   Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling:Tussen zorgen en begrenzen, over de aanpak van delictplegers met psychiatrische problemen,
     Den Haag 2005 en Stichting Verslavingsreclassering GGZ Nederland, Interventies voor verslaafde justitiabelen, Amersfoort 2004.
5)   Zie bijlage III.
                               Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                      De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                  11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Bij het beschouwen van knelpunten en nadenken over verbeterpunten van de zorg aan gedetineerden
stuitte de Raad op een aantal principiële vragen zoals de verhouding tussen de autonomie van de
gedetineerde en het belang van een goede behandeling. Vragen die vooral spelen waar de toepassing van
drang en dwang bij het bieden van zorg aan de orde zou kunnen zijn: adequate behandeling kan in
sommige gevallen betekenen dat drang of dwang moet worden toegepast. Een andere vraag in dit verband is
met welke ethische en rechtspositionele aspecten rekening gehouden moet worden wanneer een Bopz-
maatregel ten aanzien van een gedetineerde overwogen wordt. De combinatie van een psychische stoornis
met gedragsproblemen, leidend tot het plegen van een delict, ligt zeer ingewikkeld. Enerzijds vraagt deze
situatie om begrip, medische zorg, respect voor de patiënt en therapeutische compassie. Anderzijds wordt
vanuit het gevaar voor recidive de behoefte aan structuur, dwang, drang en sancties ervaren. Deze twee
werelden of benaderingswijzen moeten in het belang van de zorgbehoevende en in het belang van de
maatschappij aan elkaar worden gesmeed.
De Raad zal in een volgend afzonderlijk advies ingaan op deze meer principiële kant van de zorg in detentie.
De Raad geeft in dit advies (par. 4) de richting aan waarin de zorg voor gedetineerden met een stoornis zich
moet ontwikkelen. De huidige situatie wordt daarbij als uitgangspunt genomen. Aan de hand van het
commentaar dat de Raad op die situatie geeft, ontwikkelt hij een visie op de toekomst. Dit gebeurt
grotendeels binnen de mogelijkheden die de bestaande regelgeving biedt. De Raad haakt ook in op de
resultaten van experimenten en op nieuwe voorstellen op het gebied van de organisatie en financiering van
die zorg. Enkele onderdelen zullen later in nadere advisering worden uitgewerkt. Dat geldt behalve voor
bovengenoemde aspecten van zorg onder dwang en drang ook voor de zorg aan bijzondere groepen in
detentie, zoals de gedetineerden met een verstandelijke handicap. Voor bijzondere zorg aan langgestraften
heeft de Raad in zijn onlangs uitgebrachte advies over de levenslange gevangenisstraf reeds aanbevelingen
gedaan6.
Dit advies gaat achtereenvolgens in op:
    -   de uitgangspunten voor het organiseren van de zorg voor de doelgroep (par. 4);
    -   geconstateerde knelpunten in de praktijk van de zorg (par. 5) en de knelpunten bij het gebruik van de
        wettelijke mogelijkheden voor de zorgverlening (par. 6);
    -   verbetermogelijkheden (par. 7);
    -   de financiering en standaardisering van de zorg, waarbij wordt ingegaan op de voorstellen van de
        commissie-Houtman (par. 8);
    -   de situatie voor de zorg zoals die te voorzien valt na de op handen zijnde herstructurering van het
        gevangeniswezen, De Nieuwe Inrichting en Detentie en Behandeling op Maat volwassenen (DBM-v)
        (par. 9).
6)   RSJ, Levenslang, Perspectief op verandering, Advies d.d. 1 december 2006.
                                  Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                     De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                      12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>4. Uitgangspunten voor zorg aan
            gedetineerden met een psychische
            stoornis7
Een eerste, in art. 2 van de Pbw opgenomen, uitgangspunt voor de tenuitvoerlegging van vrijheidsstraffen is
dat deze zoveel mogelijk dienstbaar wordt gemaakt aan de terugkeer van de gedetineerde in de
samenleving. Het wegnemen of verminderen van criminogene factoren behoort daarbij een centrale rol te
spelen. Het beleidsprogramma Terugdringen Recidive van het ministerie van Justitie gaat hier eveneens van
uit en bevat een aantal interventies die hierop gericht zijn; de zorg gericht op psychische stoornissen en
verslaving maakt hiervan echter geen deel uit. Voor veel gedetineerden evenwel vormt de aanwezigheid van
een psychische stoornis of verslaving een criminogene factor. Om die reden is het zowel voor de
gedetineerde als voor de samenleving van het grootste belang dat deze stoornis of verslaving adequaat
wordt behandeld. Een tweede uitgangspunt voor de zorg aan gedetineerden is dat deze gelijkwaardig dient
te zijn aan de zorg in de vrije samenleving. De vrijheidsbeneming mag niet leiden tot achterstelling ten
opzichte van de zorg zoals deze in de samenleving verkrijgbaar is. Dit uitgangspunt, bekend als het
equivalentiebeginsel uit de European Prison Rules8, wordt door Justitie uitdrukkelijk onderschreven9. Dat
deze zorg gelijkwaardig moet zijn aan die in de vrije samenleving, betekent dat ze van een vergelijkbaar
kwaliteitsniveau moet zijn en aan de gangbare maatstaven dient te voldoen. Dit betreft uiteraard zowel de
somatische als de geestelijke gezondheidszorg. Voorts kan gesteld worden dat, mede om recht te doen aan
het equivalentiebeginsel, de zorg in detentie van een bijzondere kwaliteit moet zijn, specifieker van inhoud
dan in de samenleving, omdat het leven in onvrijheid het geestelijk welzijn aantast10. Dit geldt vooral voor de
psychisch kwetsbare gedetineerden, de gedetineerden met een psychische stoornis en voor de
gedetineerden met een lange gevangenisstraf. Het zorgbeleid en zorgaanbod zal mede afgestemd moeten
worden op het feit dat de kans op psychische schade of verergering van de stoornis en daarmee de kans op
recidive toeneemt naarmate de detentie langer duurt. Bekend is bovendien dat psychische stoornissen in
detentie veel meer voorkomen dan in de vrije samenleving11. Ook dit feit ondersteunt de opvatting dat de
7)   Zoals hiervoor gemeld rekent de Raad hieronder de gedetineerden met een ernstige psychische stoornis en/of een vorm van verslaving.
8)   Council of Europe, Recommendation Rec (2006) 2 of the committee of ministers to member states on the European prison rules, Rule
     43, commentary.
9)   Ondermeer de brief van de staatssecretaris van VWS en de minister van Justitie aan de Tweede Kamer inzake de behandeling van
     drugsverslaafden gedetineerden,TK 2002-2003, nr. 24077/112, pag. 2.Tevens: ministerie van Justitie, Gezondheidszorgvisie DJI, Dienst
     Justiti_le Inrichtingen, Den Haag 2006.
10) Kelk, C. Nederlands detentierecht, Deventer 2003;. Zie evt. ook: Moerings in E.R. Muller en P.C.Vegter (red.), Detentie, Gevangen in
     Nederland, Alphen aan den Rijn 2005 en Zorgvisie Nederlands Instituut voor Forensische Psychiatrie en Psychologie 2007, p. 3.
11) Bulten, B.H. en W.F.J.M. van Kordelaar, ‘Zorg in detentie’ in E.R. Muller en P.C.Vegter a.w.
                                  Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                       De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                        13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>zorg in detentie aan bijzondere eisen moet voldoen. De zorg dient afgestemd te zijn op de verschillende in
detentie voorkomende stoornissen, verslaving hieronder begrepen, en op de ernst daarvan. In paragraaf 5
wordt op de verschillende in detentie voorkomenden psychiatrische ziekten nader ingegaan.
In de vierde plaats moet bij de zorgverlening in detentie uitgegaan worden van de meer algemene
beginselen die in de Nederlandse wetgeving zijn geformuleerd. Zo heeft de gedetineerde op grond van de
Penitentiaire beginselenwet recht op een goede medische verzorging door een aan de inrichting verbonden
arts en op de nodige psychologische en psychiatrische hulp. Deze rechten omvatten tevens het recht op zorg
gericht op verslaving. Behoudens enkele uitzonderingen in de Penitentiaire beginselenwet12 zijn op de
relatie inrichtingsarts - gedetineerde de Wet op de Geneeskundige Behandelingsovereenkomst (WGBO) en
andere zorgregelgeving13 in beginsel van toepassing. In beginsel heeft de gedetineerde patiënt tegenover de
inrichtingsarts dezelfde rechten en plichten als de niet-gedetineerde patiënt tegenover diens behandelend
arts.
Tenslotte benadrukt de Raad dat de ggz primair de verantwoordelijkheid draagt voor adequate zorg aan
mensen met een psychische stoornis of verslaving.
Om een richting aan te geven waarin de zorg aan gedetineerden met een stoornis zich dient te ontwikkelen,
is het van belang om de kenmerken van goede zorg aan te geven. Dit zijn naar de Raad meent de volgende:
    -    preventief gedetineerden met een ernstige stoornis of verslaving worden, mits de strafvordering dat
         toelaat, buiten detentie gehouden en in de zorg geplaatst;
    -    in alle vormen van detentie wordt screening op psychische stoornissen uitgevoerd, als dat in een
         voorafgaande fase nog niet is gebeurd;
    -    in alle vormen van detentie wordt adequate zorg geboden;
    -    de expertise voor de zorg in de penitentiaire inrichtingen voldoet kwantitatief en kwalitatief aan het
         niveau dat de bijzondere populatie en de problematiek vereisen;
    -    er wordt optimaal gebruik gemaakt van de wettelijke mogelijkheid voor overplaatsing, externe
         zorgverlening tijdens detentie en continuering daarvan na detentie;
    -    er is een optimale inzet van de ggz in de penitentiaire inrichtingen en mogelijkheden voor
         doorstroming vanuit detentie naar de ggz zijn structureel aanwezig;
    -    de ggz is qua beveiligingsniveau in staat justitiabelen met een stoornis opvang te bieden.
12) Zo adviseert de arts aan de directeur van de penitentiaire inrichting bij het nemen van bepaalde beperkende maatregelen, zoals bij
     afzondering langer dan 24 uur (art. 24.6 Pbw) en het gebruik van mechanische middelen (art. 33 lid 1, 2 en 3 Pbw).
13) Hierbij valt te denken aan de Wet beroepen in de gezondheidszorg, de Kwaliteitswet zorginstellingen en de beroepscodes voor de
     artsen, verpleegkundigen en psychologen.
                                Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                     De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                     14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>5. Knelpunten in de kwaliteit en
          kwantiteit van de zorgverlening in
          detentie
5.1 Gedetineerden met een psychische stoornis
Prevalentie en zorgaanbod
Hoewel exacte cijfers ontbreken, valt in de laatste decennia een toename van het aantal gedetineerden met
een psychische stoornis te constateren. De zwaarste categorie wordt gevormd door de psychotische
stoornissen, in het bijzonder de schizofrene psychose, de affectieve psychosen (zoals de bipolaire stoornis
en de psychotische depressie) en de drugspsychosen. Van deze is ongetwijfeld schizofrenie in ernst, duur en
invalidatie de meest ingrijpende. Bovendien gaat schizofrenie vaak samen met enige vorm van verslaving
en/of andere psychiatrische stoornissen of handicaps. Adequate zorg voor psychotici veronderstelt
betrokkenheid en supervisie van een psychiater.
Uit wetenschappelijk onderzoek is bekend dat ongeveer 6% van de gedetineerden bekend is met
psychotische stoornissen14. Op 1760015 gedetineerden betekent dit een aantal van ruim duizend. Maar ook
andere psychische stoornissen, zoals seksuele stoornissen, autistische stoornissen, verstandelijke
handicaps, stoornissen als gevolg van neurologische problematiek, posttraumatische stressstoornissen en
ADHD komen veelvuldig onder de gedetineerden voor16. Ongeveer de helft van de populatie kenmerkt zich
door een antisociale persoonlijkheidsproblematiek17. Bij tussen de 14 en 35% van de gedetineerden is
depressiviteit aangetroffen. Daarnaast bestaat de populatie van de bijzondere voorzieningen (iba’s, bza’s)
voor 20% uit verstandelijk gehandicapten.
Ruim 30% van de gedetineerdenpopulatie heeft een niet-Nederlandse nationaliteit. Ook onder deze
categorie komen psychische stoornissen voor. In de praktijk blijkt dat de medische zorgverlening vooral aan
gedetineerden van niet-Europese herkomst door een aantal factoren wordt bemoeilijkt. Zo hebben deze
gedetineerden vaak een andere ziektebeleving en vormen taalproblemen en communicatiestoornissen een
14) Bulten en Van Kordelaar in E.R. Muller en P.C.Vegter, a.w.
15) Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek zaten er op 30 september 2005 17600 gedetineerden in de penitentiaire inrichtingen.
    CBS Webmagazine 7 augustus 2006.
16) Eindverslag werkgroep doelgroepenanalyse DJI, april 2006. Zie ook Bulten en Van Kordelaar in E.R. Muller en P.C.Vegter, a.w.
17) Bulten en Van Kordelaar in E.R. Muller en P.C.Vegter, a.w. en tevens Gezondheidsraad in ‘Preventie en behandeling van de antisociale
    persoonlijkheidsstoornis,’ nr. 2006/07 Den Haag. De Gezondheidsraad constateert dat de prevalentie van de antisociale
    persoonlijkheidsstoornis in de gevangenissen en tbs-klinieken een stuk hoger ligt dan in de samenleving. Ook de combinatie van deze
    stoornis met verslaving komt veel voor.
                                 Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                   De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                      15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>belemmering voor het verlenen van goede zorg. Deze gedetineerden hebben daarnaast vanuit hun cultuur
vaak verwachtingen van de zorg die niet aansluiten op hetgeen in Nederland gebruikelijk is18.
De passanten met de maatregel tbs met bevel tot verpleging en de passanten met de maatregel tot plaatsing
in een psychiatrisch ziekenhuis vormen een aparte zorgbehoevende categorie. Naarmate de detentie langer
duurt zal de (kans op) aantasting van het geestelijk welzijn toenemen. In verschillende onderzoeken is in dit
verband gewezen op het bestaan van onzichtbare psychische problemen, met name bij langgestraften.
Gedacht kan worden aan depressie, suïcidaliteit en persoonlijkheidspathologie. In verschillende
onderzoeken zijn bijzondere probleemgroepen van gedetineerden aangewezen, zoals de groep
gedetineerden met onberekenbaar gedrag, die impulsief-agressief reageren19. Het niet zichtbaar worden van
de achterliggende problematiek hangt voor een deel samen met het gevangenisklimaat.
Ter illustratie: uit het toezichtbezoek aan de p.i. De Boschpoort, Breda 24.9.04
Volgens de arts is de bza in de afgelopen vijf jaar veranderd in een psychiatrische afdeling: steeds vaker
worden hier gedetineerden met een psychische stoornis, vooral met schizofrenie, geplaatst. Screening van
gedetineerden met het oog op psychiatrische stoornissen en verslaving vindt plaats door een medische
intake bij binnenkomst. De bza is altijd volledig bezet. Wegens capaciteitsgebrek op de bza blijven de
minder problematische maar wel voor bza-plaatsing in aanmerking komende gedetineerden op reguliere
afdelingen. De directie noemt de bza nu redelijk beheersbaar. Doorplaatsen van gedetineerden naar
psychiatrische inrichtingen moeizaam.
Ter illustratie: uit het toezichtbezoek aan de p.i. Havenstraat, Amsterdam 23.4.'04
De bijzondere zorg afdeling (bza) vangt gedetineerden op met allerlei psychische en psychiatrische
problemen. De capaciteit is niet toereikend: op de oostvleugel is provisorisch een aantal cellen ingericht
voor bza-klanten. Diverse geledingen spreken over een toename van gedetineerden met niet één, maar vaak
meer problemen en stoornissen. De inrichting beschikt over een globale, voorlopige inventarisatie van de
psychopathologie binnen de Havenstraat. Er wordt voorzien in (psycho)medische zorg en zorgbehoevenden
worden in het psychomedisch overleg (pmo) besproken. De Havenstraat werkt in verschillende projecten
samen met GGz-instellingen om (na)zorg tijdens de detentieperiode voor specifieke doelgroepen te
realiseren. De Raad waardeert de inzet van de medewerkers om de gedetineerden de psychomedische zorg
te bieden die zij behoeven evenals de diverse inspanningen van de Havenstraat voor aansluiting van de zorg
op vervolgvoorzieningen. Het interne psychomedische overleg en de samenwerkingsprojecten met
zorginstellingen werpen hun vruchten af.
18) Post, M. Detentie en culturele diversiteit, Den Haag 2005. Ruim 10% (± 1800) van de gedetineerden is afkomstig uit landen buiten
    Europa, een onbekend deel van hen kampt met psychische problematiek en/of verslaving.
19) Rook, A., Probleemgroepen in de inrichtingen voor langgestraften: een inventarisatie,WODC, Den Haag 1982. Bulten, B.H, Gevangen
    tussen straf en zorg, Den Haag 1998 Het aantal bza-plaatsen is niet exact bekend; elke gesloten penitentiaire inrichting heeft een bza.
    Volgens ‘Zorg om Zorg’, DJI 2001 waren er destijds 550 bza- plaatsen; volgens de werkgroep Doelgroepenanalyse van de DJI bedroeg
    het aantal plaatsen in de overige ‘bijzondere’ afdelingen, zoals de iba’s, biba’s, foba, fsu’s, laa en labg in 2006 samen 498 plaatsen.
                                Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                    De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                       16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Bevindingen en commentaar van de Raad
Het aantal plaatsen op de bijzondere afdelingen (bza’s, iba’s, forensische observatie- en
begeleidingsafdeling (foba) etc.20). bedraagt ruim 1000. Gelet op de hierboven geschetste prevalentiecijfers
moet het aantal gedetineerden met een stoornis deze capaciteit ruim te boven gaan. Tijdens de
toezichtbezoeken van de Raad is dit van verschillende kanten bevestigd: er is onvoldoende plaats op de
afdelingen voor bijzondere zorg. Behalve dit kwantitatieve knelpunt zijn er ook knelpunten van kwalitatieve
aard. De populatie van deze afdelingen is vergelijkbaar met die van bepaalde afdelingen in de ggz. Hoewel
het personeel van deze afdelingen het uiterste doet om adequate zorg aan de ‘patiënten’ te verlenen, is die
zorg niet van hetzelfde niveau als in de ggz. Dat ligt vooral aan het ontbreken van voldoende psychiatrische
deskundigheid op deze afdelingen. Een psychiater is vaak alleen op afroep beschikbaar en de
afdelingsteams omvatten geen psychiatrisch verpleegkundigen. Hoewel de penitentiaire inrichtingswerkers
aanvullende scholing hebben gevolgd, brengt deze hun deskundigheid nog niet op het vereiste niveau.
Buiten het reguliere regime is het aantal foba-plaatsen niet voldoende om aan de voortdurende vraag naar
crisisopvang te voldoen. Als gevolg daarvan verblijven gedetineerden met een acute stoornis in afwachting
van plaatsing in de foba vaak lange tijd in afzondering. Anderzijds vormt de noodzaak om in de foba plaats
te maken, vaak reden om foba-patiënten voortijdig naar de forensische schakelunits (fsu) over te plaatsen.
Het Penitentiair Selectiecentrum is structureel onderbezet, hetgeen zich in het licht van de gesignaleerde
schaarste aan behandelplaatsen moeilijk laat uitleggen. Voor zover de Raad bekend, is specifieke expertise
op het terrein van de zorg aan gedetineerden met een niet-Nederlandse nationaliteiten in de inrichtingen
niet structureel aanwezig. Van structureel anticiperen op verborgen psychische problematiek, met name bij
langgestraften is de Raad evenmin iets bekend. Tijdens de bezoeken is melding gemaakt van een aanzienlijk
geneesmiddelengebruik (psychofarmaca) onder gedetineerden. Terwijl de behoefte aan deze medicatie in
veel gevallen aanwezig is, kan bij weigering ervan de noodzaak van dwangmedicatie zich voordoen. De Pbw
kent in artikel 32 de mogelijkheid om bij gevaar voor de gezondheid incidenteel met dwang in te grijpen.
Naar de Raad is gebleken, wordt van deze mogelijkheid weinig gebruik gemaakt. Dit wordt bevestigd door
onderzoek van DJI21, waaruit blijkt dat alleen in de foba het gebruik van dwangmedicatie wordt toegepast,
omdat dit de enige penitentiaire inrichting is met een 24-uursbezetting van gekwalificeerde medische zorg,
hetgeen een randvoorwaarde is voor het onder dwang toedienen van psychofarmaca. Zowel uit de tekst van
art. 32 Pbw als uit de memorie van toelichting blijkt overigens dat met de regeling geen structurele
dwangbehandeling wordt bedoeld, d.w.z. behandeling die zich over een langere periode uitstrekt in het
kader waarvan meermalen dwangmedicatie kan worden toegediend.
De Raad verwijst voor wat betreft zijn standpunt aangaande de toepassing van dwangbehandeling in de
forensische psychiatrie naar zijn advies naar aanleiding van het rapport van de commissie-Visser22.
20) Het aantal bza-plaatsen is niet exact bekend; elke gesloten penitentiaire inrichting heeft een bza.Volgens ‘Zorg om Zorg’, DJI 2001 waren
     er destijds 550 bza-plaatsen; volgens de werkgroep Doelgroepenanalyse van de DJI bedroeg het aantal plaatsen in de overige ‘bijzondere’
     afdelingen, zoals de iba’s, biba’s, foba, fsu’s, laa en labg in 2006 samen 498 plaatsen.
21) ‘Zorg om zorg’, een inventarisatie van de knelpunten rond de zorg voor psychisch gestoorde gedetineerden, DJI maart 2001.
22) RSJ, Het tbs-stelsel na het parlementair onderzoek, advies van 13 oktober 2006.
                                    Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                      De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                             17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>5.2 Verslaafde gedetineerden
Prevalentie en zorgaanbod
Ongeveer de helft van alle gedetineerden is verslaafd en een deel van hen lijdt aan een combinatie van
stoornissen van bijvoorbeeld verslaving en schizofrenie. Onder veelplegers wordt verslavingsproblematiek
bij meer dan 70% geconstateerd23.
Het beleid aangaande de verslavingszorg aan gedetineerden is kort geschetst als volgt.
In een aantal penitentiaire inrichtingen is een verslavingsbegeleidingsafdeling (vba) gevestigd. Plaatsing op
een vba geschiedt op basis van vrijwilligheid. Van de gedetineerde wordt verwacht dat hij gemotiveerd en
‘clean’ is. Doelstelling van het verblijf op de vba is stabilisatie en motivering voor en toeleiding naar een
extern behandelprogramma. De belangrijkste middelen die hiervoor worden ingezet zijn stelselmatige
urinecontrole, voorlichting en groepsgesprekken.
‘Echte’ behandeling voor verslaving werd wel gegeven in de inrichtingen voor de maatregel strafrechtelijke
opvang verslaafden (sov) . Deze in 2001 ingevoerde maatregel was bedoeld voor verslaafden die meermalen
waren veroordeeld voor drugverslavinggerelateerde delicten. De maatregel had als doelen het terugdringen
van overlast door drugsgerelateerde delicten en het bieden van behandeling voor verslaving aan harddrugs.
De deelnemers werden zonodig ontwend en kregen een behandelprogramma aangeboden.
Bij het sov-programma stonden de individuele verslavingszorg en hulpverlening centraal. Vooraf vond
diagnose en selectie op geschiktheid voor het programma plaats. Het programma onderscheidde drie fasen
van elk zes tot negen maanden: gesloten, half open en open. Tijdens het programma werd fasegewijs
aandacht besteed aan verschillende levensgebieden:
    -    fase 1, gesloten opvang: werken aan fysieke verslaving, sociaal gedrag, eigen verantwoordelijkheid;
    -    fase 2, half open opvang (overdag ‘buiten’, ’s nachts ingesloten): succesvol herintreden in de
         maatschappij oefenen vanuit een gestructureerde woon- en leefsituatie;
    -    fase 3, open opvang; de deelnemer woont met begeleiding zelfstandig in de maatschappij en brengt
         het geleerde in praktijk.
De maatregel kon maximaal 24 maanden duren. De rechter kon voortijdig de maatregel beëindigen als hij
van oordeel was dat het voortduren ervan niet vereist was.
Nog voordat de (invoering van de) sov kon worden geëvalueerd24 werd op 1 oktober 2004 de maatregel tot
plaatsing in een inrichting voor stelselmatige daders (isd) van kracht, als opvolger van de sov. Deze
maatregel strekt tot beveiliging van de maatschappij en de beëindiging van de recidive van de verdachte en
is bedoeld voor meerderjarige veelplegers, die in relatief korte tijd meerdere delicten pleegden waarvoor
veelal gevangenisstraffen werden opgelegd. Indien de verdachte verslaafd is (hetgeen geen vereiste is voor
23) Bieleman 1999,Wartna en Tolenaar,WODC, Den Haag 2004.
24) Een procesevaluatie verscheen pas in 2005: ‘Opgevangen onder dwang’, Procesevaluatie strafrechtelijke opvang verslaafden,
     Trimbosinstituut, Utrecht 2005. De centrale conclusie in dit onderzoek is dat de sov overhaast is ingevoerd, als gevolg waarvan enkele
     jaren na invoering de beoogde invulling nog niet gerealiseerd was. Een effectstudie over de sov zou in 2006 verschijnen.
                                 Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                     De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                     18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>oplegging van isd), dan wel te kampen heeft met een andersoortige (bijvoorbeeld psychiatrische)
problematiek waarmee het plegen van strafbare feiten samenhangt, strekt de maatregel er ook toe een
bijdrage te leveren aan de oplossing daarvan. Tenslotte bepaalt de wet dat de veiligheid van personen of
goederen het opleggen van de maatregel dient te vereisen.
Anders dan bij de sov, die de geschiktheid voor deelname aan het verslavingsprogramma als eis kende,
vormt de aanwezigheid van een psychische stoornis geen belemmering voor oplegging van een isd-
maatregel. Daarmee wordt onderstreept dat de maatregel primair bedoeld is om de overlast en onveiligheid
die door de veelplegers wordt veroorzaakt, terug te dringen.
Bij de preventief gedetineerde ten aanzien van wie overwogen wordt isd te vorderen, dient de reclassering
een screening (RISc25) af te nemen, die uitmondt in een advies aan de officier van Justitie. Met deze
screening worden zowel de criminogene factoren bij de gedetineerde vastgesteld, als de mate waarin deze
bereid en in staat is om aan gedragsinterventies deel te nemen. Het screeningsresultaat vormt de basis voor
het programma dat de gedetineerde zou moeten volgen.
In de isd-inrichting worden motivatietraining en meer specifieke interventies aangeboden, zoals training
cognitieve vaardigheden en agressiebeheersing. Anders dan bij de sov geldt dit aanbod niet voor alle
gedetineerden, maar alleen voor hen die hiervoor gemotiveerd en geschikt zijn. Niet-geschikt en niet-
gemotiveerd betekent dat men, in theorie althans, twee jaar in een isd-inrichting ingesloten is met een sober
regime, zonder programma.
De plaatsing in een isd-inrichting en de vervolgvoorzieningen geschieden zoveel mogelijk in de regio waar
betrokkene woont. De isd-maatregel duurt in beginsel twee jaar, maar de rechter kan de maatregel
tussentijds beëindigen als hij van oordeel is dat de verdere tenuitvoerlegging niet langer is vereist. Het eerste
jaar verblijft men binnen, het tweede jaar is bedoeld voor resocialisatie buiten de inrichting.
Bevindingen en commentaar van de Raad
Terwijl de verslavingsgerelateerde criminaliteit en de prevalentie van verslaving onder gedetineerden
groeien, nemen de mogelijkheden voor zorg aan verslaafden in detentie af. Voorts worden de bestaande
mogelijkheden voor externe zorg onvoldoende benut26.
Uit de toezichtbezoeken blijkt dat de vba’s veelal niet meer als zodanig functioneren, terwijl uit het veld
gemeld wordt dat deze voorziening nog niet kan worden gemist. Er is veel leegstand en de instroom vanuit
de penitentiaire inrichtingen verloopt slecht27. Het screenen en selecteren voor deze afdelingen geschiedt op
een gebrekkige manier. De doelstelling de gedetineerde binnen enkele maanden voor te bereiden op
25) RISc staat voor Recidive InschattingsSchalen. Op basis van een inschatting van de kans op recidive, de criminogene factoren (schalen) die
     daaraan ten grondslag liggen en de responsiviteit (motivatie, leerstijl, persoonlijkheid) wordt bepaald welke gedragsinterventies de kans
     op recidive kunnen verkleinen.
26) Zie hiervoor hoofdstuk 6 en bijlage I.
27) Dit blijkt tevens uit het onderzoek van de Gezondheidsraad. Deze beval aan de mogelijkheden voor verbetering van het functioneren
     van de vba’s te onderzoeken. Behandeling van drugsverslaafde gedetineerden, Gezondheidsraad 2002. Uit de toezichtbezoeken van de
     RSJ is niet gebleken dat dit advies is overgenomen.
                                  Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                      De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                       19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>externe zorg wordt nog nauwelijks waargemaakt. De vba’s zijn vaak niet volledig met verslaafden bezet,
hetgeen mede het gevolg is van de eis dat de gedetineerde clean moet zijn voordat hij in de vba kan worden
opgenomen. In de praktijk wordt overigens met deze selectie-eis de hand gelicht. Een fasestructuur en een
aanbod van op gedragsverandering gerichte interventies ontbreken.
Het sov-behandelprogramma bestond niet uit activiteiten, waarvan de recidivevoorkomende effectiviteit is
aangetoond, zoals cognitieve gedragstherapie of interventies gebaseerd op de principes van de
therapeutische gemeenschap. Daarentegen werden activiteiten aangeboden waarvan de bijdrage aan het
voorkomen van recidive niet is aangetoond, zoals arbeid, groepsgesprekken over drugsgebruik, creatieve
therapie en sociale vaardigheidstrainingen28. Nazorg, huisvesting en het verkrijgen van een uitkering in de
laatste fase bleken een groot probleem te vormen. Met name door het ontbreken van adequate nazorg viel
het merendeel van degenen die het gehele programma voltooid hadden binnen enkele weken terug in het
oude criminele gedrag. Het opgaan van de sov in de isd-maatregel geschiedde (zie hierboven) zonder
voorafgaande evaluatie van de sov. Daardoor kon geen lering worden getrokken uit de ervaringen met de
sov.
Een probleem bij de isd vormt dat (in tegenstelling tot de sov) ook niet-verslaafde veelplegers en personen
met een psychische stoornis worden geplaatst. Het grote aantal gedetineerden in de isd met een psychische
stoornis heeft het personeel aldaar verrast. Men was daar niet op voorbereid. De Raad is van mening dat de
doorstroming naar een passende voorziening vanuit de isd extra aandacht behoeft, nu blijkt dat een groot
percentage van deze populatie met (meervoudige) stoornissen bekend is. De interventies die in het kader
van Terugdringen Recidive – overigens in wisselende mate – in de isd-inrichtingen worden geboden,
voorzien niet in adequate zorg gericht op een psychische stoornis of een verslaving. Ook de op verslaving
gerichte zorg is nog onvoldoende. Anders dan onder het sov-regime geldt voor de isd niet het uitgangspunt
dat elke gedetineerde aan een behandelprogramma deelneemt; zodoende is de kans aanwezig dat isd-
gedetineerden de twee jaar durende maatregel zonder adequate zorg uitzitten.
De Raad zal in een binnenkort uit te brengen advies over de isd nader op deze problematiek ingaan.
5.3 Het psycho-medisch overleg
Het zorgaanbod in de penitentiaire inrichting en de overplaatsing naar interne of externe voorzieningen
komen via het psycho-medisch overleg (pmo) tot stand. Het pmo heeft als taak de individuele zorg van de
inrichtingpsycholoog, forensisch psychiater, arts en verpleegkundige af te stemmen. In het pmo vormt het
proces van individuele diagnostiek, indicatiestelling, advisering, behandeling en nazorg de rode draad29. Het
pmo coördineert de zorg en geeft adviezen aan het management als het tekorten in de zorg constateert.
28) Ook de Gezondheidsraad (2002) uitte deze kritiek. Het advies van de Beleidsgroep Justitiële Verslavingszorg: Interventies voor verslaafde
     justitiabelen (2004) geeft in matrixvorm een goed overzicht van bestaande interventies waarvan de effectiviteit ten aanzien van het
     verminderen van recidive wel wetenschappelijk is aangetoond.
29) Bulten en Van Kordelaar in E.R. Muller en P.C.Vegter, a.w.
                                   Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                      De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                     20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Ter illustratie: uit het toezichtbezoek aan de p.i. De Geniepoort, Alphen aan de Rijn 10.3.04
Naar schatting zijn er 70 gedetineerden (21 % van de populatie) met psychische stoornissen (en verslaving)
in Alphen. Stoornissen die vooral voorkomen zijn schizofrenie, paranoia, wanen, depressies, sociale
angstincompetentie en groepsongeschiktheid. Signalering vindt plaats door het bsd (voorgeschiedenis), de
intake, de medische dienst en de teams. Naar aanleiding van de signalen verzorgt de psychologe zo spoedig
mogelijk een screening. De diagnose wordt vervolgens gesteld in samenspraak met de psychiater en
bekrachtigd in het pmo. De psychologische dienst bespreekt in het pmo, naar aanleiding van een
detentieberaad, de te volgen weg. Voor behandeling in De Waag (zeden en agressieregulatie) komen
gemiddeld tien gedetineerden per jaar in aanmerking.
In geval van ernstige stoornissen worden gedetineerden ter stabilisatie en advisering tijdelijk naar de foba
overgeplaatst (gemiddeld zes per jaar). In 2003 kwamen weinig doorplaatsingen naar iba en biba voor. Met
de reclassering is afgesproken in 2004 het aantal Sova-trainingen en trainingen met agressiegroepen en
zedengroepen uit te breiden. Over de bza-gedetineerden wordt wekelijks apart vergaderd, zowel in het hvb
als in de gevangenis. De psychiater is in dienst van de FPD en is op afroep beschikbaar. Ook buiten werktijd
kan de dienstdoend psychiater van de FPD opgeroepen worden. De psychologe vindt de formatie van 1,8
fte. toereikend. In 2003 was er, na het vertrek van een psychologe, onderbezetting. Dit wordt nu voor twee
dagen per week opgevangen door een GZ-psychologe in opleiding. De psychologe stemt vaak met de
medische dienst af welke gedetineerden zij met voorrang ziet. De wachttijd voor anderen kan dan wel eens
vier weken of langer bedragen. De gedetineerden vinden dit bezwaarlijk.
Een goed functionerend pmo is derhalve voor de zorg aan gedetineerden met een stoornis van cruciaal
belang. Daarnaast heeft het pmo een taak in het opleiden en coachen van het personeel dat een taak heeft
in de begeleiding van gedetineerden met een stoornis. Het functioneren van het pmo staat in verschillende
inrichtingen onder druk, hetzij door langdurige vacatures bij de psychologen, tekorten bij de medische
dienst, veel wisselingen in of te weinig psychiatrische ondersteuning30. Voorts veroorzaakt het groeiend
aantal gedetineerden met psychische problematiek een taakverzwaring van het pmo; de capaciteit en de
kwaliteit van het pmo is niet met de toename van de problematiek meegegroeid31. Het pmo kan voorts vaak
niet of niet tijdig beschikken over informatie van andere instellingen over de ziektegeschiedenis van
gedetineerden.
Ter illustratie: uit het toezichtbezoek aan de p.i.v. Zwolle, 19.1.’05
Het pmo heeft naar eigen zeggen te weinig kennis over de voorgeschiedenis van gedetineerden, terwijl er
grote behoefte is aan dit soort gegevens. Alleen wanneer gedetineerden uit een andere p.i. komen, is deze
informatie doorgaans in voldoende mate beschikbaar. De psychologen zeggen vanwege privacyregelgeving
nauwelijks inzage te kunnen krijgen in relevante stukken over gedetineerden van bijvoorbeeld Pieter
Baancentrum, rechtbanken en FPD's.
30) DJI, Jaarverslag monitoring (B)IBA 2004. Dit geluid werd tevens tijdens de toezichtbezoeken van de RSJ vernomen.
31) DJI, Zorg om zorg.
                                 Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                     De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                    21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Het één en ander gaat ten koste van de zorgverlening aan de gedetineerden en de
deskundigheidsbevordering en coaching van het personeel. De Raad beveelt aan te onderzoeken in
hoeverre hier structurele oorzaken aan ten grondslag liggen.
                          Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                     22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>6. Het gebruik van de wettelijke
           mogelijkheden voor de zorg buiten de
           penitentiaire inrichting
Er bestaan verschillende wettelijke mogelijkheden om gedetineerden met een stoornis zorg te bieden, al
dan niet met een drang- of dwangkarakter. De Raad heeft de indruk dat een aantal daarvan32 in de praktijk
minder wordt toegepast dan mogelijk is, dan wel dat er voor het gebruik ervan belemmeringen bestaan.
Deze knelpunten doen zich voor tijdens de fase van preventieve hechtenis33, tijdens de tenuitvoerlegging in
de inrichting34 en na detentie. Op de knelpunten die de Raad heeft geconstateerd in deze drie fasen wordt
achtereenvolgens ingegaan.
6.1 Tijdens de preventieve hechtenis
De fase van de preventieve hechtenis zou meer moeten worden gezien als een goede gelegenheid om
adequate zorg te starten. Detentie maakt de zorgmijdende psychisch gestoorden en verslaafden beter
bereikbaar voor zorgverlening dan zij in de vrije maatschappij zijn. Als er sprake is van problematiek die
zorg vereist dan dient deze, voor zover de strafvordering het toelaat, te prevaleren35. Dat kan inhouden dat in
detentie zorg wordt geboden, maar ook dat de gedetineerde naar de ggz worden overgeplaatst.
De Raad meent dat de reclassering in deze fase van het strafproces een essentiële rol zou moeten vervullen
ten behoeve van vroegtijdige toeleiding naar een zorginstelling. Wat de reclassering tijdens de preventieve
hechtenis kan doen is thans echter beperkter dan gewenst. Tijdens de inverzekeringstelling kan vroeghulp
door de reclassering voor justitiabelen met een stoornis onder andere resulteren in toeleiding naar zorg.
Vanzelfsprekend moet daarvoor eerst worden vastgesteld dat er van een stoornis sprake is. De reclassering
zou dit bij de afname van een RISc - het gestandaardiseerde onderzoek naar criminogene factoren - kunnen
32) Deze mogelijkheden zijn sinds de tachtiger jaren beperkt. Het aantal plaatsen in de psychiatrie en de verslavingszorg werd teruggebracht
    en de regionale normering verscherpt. Ondanks goede resultaten werden de mogelijkheden voor langdurige klinische behandeling (van
    onder meer de therapeutische gemeenschappen in Amsterdam en Rotterdam) vervangen door klinische voorzieningen met een kortere
    opnameduur.Voor ex-gedetineerden vervielen daarmee belangrijke resocialisatiemogelijkheden. Zie bijlage II: Ontwikkelingen in de
    behandeling van verslaafde justitiabelen.
33) Inclusief de periode van inverzekeringstelling.
34) De tbs wordt hier buiten beschouwing gelaten. Zie voor een overzicht van de strafrechtelijke mogelijkheden bijlage I.
35) P.A.M. Mevis, Gevangeniswezen,TBS en GGZ: ‘Goede aansluiting, regievoering en verdere ontzuiling gewenst’ Delikt en Delinkwent 2006,
    p. 50.
                                Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                    De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                    23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>meenemen. Op dit punt liggen er echter enkele belemmeringen. Een dergelijk onderzoek kan alleen
plaatsvinden op basis van een voorlichtingsopdracht van het OM. Voorts is de RISc-afname op zichzelf
onvoldoende voor het bepalen van de aan- of afwezigheid van een psychische stoornis of verslaving. En
tenslotte mist de reclassering op dit terrein specifieke deskundigheid. In de fase van de preventieve
hechtenis ontbreekt het dus aan een structureel vangnet voor de justitiabelen met psychische stoornissen
en verslaving. Verbetering zou gezocht kunnen worden in het versterken van de psychiatrische
deskundigheid van de reclassering en vergroting van haar zelfstandigheid om onderzoek, rapportage en
toeleiding tot zorg uit te kunnen voeren.
De justitiabele ervaart de periode waarin hij moet wachten op het vonnis als één van onzekerheid, spanning
en zorg. Om (extra) psychische schade te voorkomen heeft de justitiabele dan ook baat bij een zo vlot
mogelijke afhandeling van zijn zaak.
Bij een schorsing van de voorlopige hechtenis is het mogelijk voorwaarden te stellen waardoor de
justitiabele ‘gedrongen’ wordt zorg gericht op zijn stoornis of verslaving te aanvaarden, intra- of
extramuraal.
6.2 Tijdens de tenuitvoerlegging van een sanctie
Indien de uitspraak de opname in een behandelinrichting inhoudt, zoals bij oplegging van de maatregel ter
beschikkingstelling met bevel tot verpleging en bij plaatsing in een psychiatrisch ziekenhuis (art. 37.1 Sr)
dan vindt deze opname in veel gevallen pas na geruime tijd plaats. Intussen verblijft betrokkene als passant
in een huis van bewaring en ontvangt hij niet de zorg die bij de stoornis past. Ook ingeval een behandeling
is opgelegd als bijzondere voorwaarde bij een voorwaardelijk strafdeel moet de gestrafte niet zelden
geruime tijd wachten voordat de behandeling aanvangt.
Behalve dat hierdoor tijd verloren gaat die voor zorgverlening had kunnen worden benut, werkt uitstel van
opname demotiverend op de acceptatie van zorg bij de justitiabele. De oorzaak van dit knelpunt is meestal
plaatsgebrek in de behandelinrichting; capaciteitsuitbreiding van de forensisch psychiatrische klinieken
biedt hiervoor uiteindelijk de oplossing. Zolang deze niet is gerealiseerd zou het zorgaanbod aan passanten
verbeterd moeten worden. De preklinische interventie die hiervoor is bedoeld, komt in de praktijk
onvoldoende van de grond, zo constateerde de Raad bij zijn toezichtbezoeken. De Raad onderschrijft in
deze de aanbeveling van de commissie-Vissser36 om de mogelijkheden voor een behandelaanbod in
detentie voor deze doelgroep te onderzoeken.
De Pbw kent verschillende mogelijkheden om de gedetineerde zorg buiten het basisregime te bieden. Die
mogelijkheden behelzen zowel plaatsing op een speciale afdeling in het gevangeniswezen als overplaatsing
naar een tbs-inrichting, een psychiatrisch ziekenhuis of een verslavingsinstelling.
36) Eindrapport parlementair onderzoek tbs ‘TBS, vandaag over gisteren en morgen’,TK 2005-2006, 30250, nrs. 4 -5 (Aanbeveling 17).
                              Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                   De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                  24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>Van de externe zorgmogelijkheden die de Pbw biedt wordt te weinig gebruik gemaakt, deels door de
onbekendheid ervan bij de staf van de penitentiaire inrichtingen. Van het gebruik van artikel 13 Sr om
gedetineerden met een stoornis over te plaatsen naar een tbs-inrichtingen wordt zelden of nooit gebruik
gemaakt, waarschijnlijk als gevolg van het al jaren durende plaatsgebrek in de tbs. Ook doorplaatsing naar
de reguliere ggz, zoals op grond van artikel 15.5 Pbw vindt in zeer geringe mate plaats37. Hiervoor worden in
de praktijk verschillende oorzaken genoemd: het betreft hier een lastige categorie, het reeds genoemde
gebrek aan plaatsen in de ggz, de ggz acht zich onvoldoende in staat om met agressie en delictgevaarlijkheid
om te gaan en de ggz is huiverig om ex-justitiabelen op te nemen wegens het ontbreken van een titel voor
een eventuele terugplaatsing in detentie.
De Raad concludeert dan ook dat van structurele overgangsmogelijkheden vanuit detentie naar tbs en ggz
geen sprake is. Detentie eindigt op deze manier vaak zonder dat adequate zorg is geboden. De penitentiaire
inrichting is een opvangplek geworden voor velen met een stoornis en verslaving, zonder goede
uitplaatsings-mogelijkheden, en krijgt zodoende steeds meer het karakter van een hogedrukpan, terwijl het
onderdeel zou moeten zijn van een systeem van communicerende vaten. Dit te realiseren vereist mede dat
het beveiligingsniveau in de ggz-inrichtingen zodanig wordt verhoogd dat een ongestoorde
tenuitvoerlegging van de sanctie is gewaarborgd.
6.3 Na detentie
Wanneer alleen onvoorwaardelijke gevangenisstraf is opgelegd, is er na detentie geen titel meer om hem of
haar met drang of dwang in zorg te houden, ook niet als er sprake is van een psychische stoornis en de
noodzaak om zorg te bieden ter voorkoming van recidive. Een dergelijke titel bestaat wel als hierin is
voorzien bij een gedeeltelijke voorwaardelijke vrijheidsstraf met bijzondere voorwaarden. Is evenwel
langdurige zorg nodig, dan schiet de maximale termijn van de proeftijd meestal tekort. Hetzelfde geldt voor
de binnen afzienbare termijn in te voeren voorwaardelijke invrijheidstelling38. De Raad constateert hier een
knelpunt, maar pleit niet voor het mogelijk maken van een langere proeftijd. Dit vraagt om een nadere
beschouwing welke niet past niet in het kader van dit advies. Feit is wel dat de straftijd vaak te kort is om
zorg effectief te laten zijn. Indien het aan medewerking van betrokkene ontbreekt, is (continuering van de)
ggz-bemoeienis alleen mogelijk op basis van een Bopz-maatregel. In de praktijk vindt dit slechts bij
uitzondering plaats. Vanuit de praktijk laten medewerkers en directies weten dat oplegging van een Bopz-
maatregel vanuit een detentiesituatie een moeizaam proces is met formele vereisten waaraan moeilijk valt
te voldoen. Onderzocht zou dan ook moeten worden of het verbeteren van de doorstroming naar de ggz van
37) In 2006 werden er 81 gedetineerden in de ggz geplaatsts o.g.v. art. 15.5 Pbw. Aangemeld waren er 96. Bron: Nederlands Instituut voor
    Forensische Psychiatrie en Psychologie.
38) Wijziging van het Wetboek van Strafrecht en enige andere wetten in verband met de wijziging van de vervroegde invrijheidstelling in een
    voorwaardelijke invrijheidstelling,Tweede Kamer, vergaderjaar 2005-2006, 30 513. In het kader van de voorwaardelijke invrijheidstelling
    kan het volgen van een behandelingstraject als bijzondere voorwaarde worden opgelegd. De proeftijd is ten hoogste gelijk is aan de
    periode waarover voorwaardelijke invrijheidstelling wordt verleend met een minimum van een jaar.
                                Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                   De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                    25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>ex-justitiabelen ook door aanpassing van de wet39 kan worden bereikt. Continuïteit van zorg en van
begeleiding van de gedetineerde door de verschillende zorgcircuits zou structureel gewaarborgd moeten
worden. Bij of krachtens de wet kan worden bepaald, wanneer met diagnostiek is vastgesteld dat de
gedetineerde lijdt aan een ernstige psychische stoornis of verslaving, bij wie de verantwoordelijkheid berust
voor de zorg tijdens en na de detentie. Met een betere doorstroming kan gebroken worden met de praktijk
waarin patiënten zonder afdoende behandeld te zijn de (ggz- of straf-) inrichting verlaten, met gevaar voor
psycho-medische en criminele recidive. Vooralsnog komen als gevolg van bovengenoemde knelpunten veel
ex-gedetineerden met een stoornis opnieuw in het strafrechtelijk circuit en zelfs de tbs terecht40.
Er zijn wel voorbeelden van succesvolle behandeling van (ex-)justitiabelen in de ggz. In verschillende
steden leveren forensische behandelcentra (van bijvoorbeeld De Waag) behandelprogramma’s aan
(ex-)gedetineerden en voorwaardelijk gestraften. Het gaat hierbij om ambulante behandeling van
delinquenten met agressie- en zedenproblematiek. Andere ggz-instellingen bieden vergelijkbare
programma’s. De Raad constateert dat deze initiatieven op zichzelf succesvol zijn. Tegelijk moet erop
gewezen worden dat de schaal waarop deze behandeling geboden wordt zeer bescheiden is: het gaat om
slechts enkele tientallen gedetineerden.
Belangrijk is hier te vermelden dat een centrale regie ontbreekt die ervoor verantwoordelijk zou moeten zijn
dat de justitiabelen die bij een vorm van behandelen in detentie baat hebben, ook worden aangemeld. In
hoofdstuk 8 wordt hierop teruggekomen. Voorts laat de bekendheid van deze programma’s binnen het
gevangeniswezen nog te wensen over. ‘Behandeling in detentie’ verdient derhalve naast kwantitatieve
uitbreiding ook centrale aansturing voor het gevangeniswezen.
39) Zie ook H.J.C. van Marle, ‘Forensische zorg en forensische psychiatrie’, Sancties 2006, p. 149-160.Van Marle pleit voor invoering van een
    nieuw ‘forensisch zorgconcept’, waarin langdurige controle en risicomanagement verankerd zijn en waarbij het idee van de autonome
    pati_nt moet worden losgelaten.
40) Rapport van het parlementair onderzoek Tbs 2006; zie ook ‘Tussen zorgen en begrenzen, over de aanpak van delictplegers met
    psychiatrische problemen’, Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling 2005 en het advies van de Gezondheidsraad, ‘De behandeling van
    drugsverslaafde gedetineerden’, 2002.
                                Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                    De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                     26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>7. Enkele mogelijkheden ter verbetering
In hoofdstuk 6 werd aandacht gevraagd voor mogelijke verbetering van de wettelijke regelingen met
betrekking tot de zorg aan gedetineerden met een stoornis, en de mate waarin daarvan in de praktijk
gebruik wordt gemaakt. Buiten een ruimer en beter gebruik van mogelijkheden die de wetgeving expliciet
biedt, zijn maatregelen denkbaar voor een meer adequate zorg in en buiten detentie. Enkele daarvan zijn de
volgende.
7.1 Detentie van gedetineerden met een psychische stoornis zoveel mogelijk
     voorkomen
De detentie op zichzelf en de omstandigheden waaronder deze ten uitvoer wordt gelegd blijken veelal
ongeschikt om gedetineerden met een stoornis adequate zorg te kunnen verlenen. Het is zaak deze
personen waar mogelijk buiten detentie te houden. Hiertoe dient om te beginnen het systeem van
vervolging, berechting en tenuitvoerlegging zodanig te functioneren dat detentie voor deze categorie wordt
voorkomen, dan wel zo spoedig mogelijk onderbroken, ten behoeve van externe zorgverlening. De Raad
heeft in de praktijk enkele goed werkende projecten gezien. Zo werken in enkele arrondissementen politie,
OM en ggz samen met als doel en resultaat dat patiënten die met de politie in aanraking zijn gekomen
zoveel mogelijk in een zorgtraject worden geplaatst41. Afhankelijk van de ernst van het vergrijp en met
medewerking van betrokkene wordt deze in een vorm van zorg-onder-drang gebracht. Deze samenwerking
is lokaal succesvol, maar komt slechts op geringe schaal voor. Het is aan te bevelen deze samenwerking een
landelijk en structureel karakter te geven.
7.2 Verbetering van de diagnostiek
Als een vrijheidsbenemende straf of maatregel is opgelegd, is vroegtijdige diagnostische screening op de
behoefte aan zorg van beslissende betekenis om hiermee tijdig te kunnen starten. Hoewel elke gedetineerde
wel medisch wordt onderzocht, vindt diagnosticering met het oog op een eventuele psychische stoornis of
verslaving niet standaard plaats, terwijl de prevalentie van deze problematiek toeneemt. Idealiter zouden
alle gedetineerden bij binnenkomst door een daartoe gekwalificeerde deskundige moeten worden
gediagnosticeerd op tekortkomingen van psychische aard en verslaving. Daarvoor zullen de middelen
momenteel ontbreken. In ieder geval zullen alle gedetineerden met een langere straf (in domein III volgens
41) Onder andere het project Psychiatrische patiënten in de Strafrechtsketen (PPSK), GGz regio IJsselland in samenwerking met het
     arrondissementsparket Zwolle.
                              Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                   De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                   27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>de nieuwe opzet van het gevangeniswezen) op deze manier moeten worden gediagnosticeerd. Bij preventief
gedetineerden (domein I) en kortgestraften (domein II) kan worden volstaan met een diagnostisch
onderzoek als het gedrag en/of de voorgeschiedenis daar aanleiding toe geeft. Als de detentie te kort is voor
een complete behandeling kan een behandelingsplan worden opgesteld dat later in het kader van een
voorwaardelijk deel van de sanctie, dan wel op basis van vrijwilligheid ten uitvoer wordt gelegd. Daarnaast
kan het uit veiligheidsoverwegingen nodig zijn een diagnose omtrent psychische problematiek vast te
stellen.
7.3 Verbetering van het deskundigheidsniveau en de informatieoverdracht
Het één en ander vereist een hoger niveau van deskundigheid van het afdelingspersoneel en een adequaat
functioneren van het psycho-medisch overleg (pmo). Bekend is dat de disciplines van psycholoog en
psychiater vaak langdurige vacatures kennen. Dit werkt ten nadele van het functioneren van het pmo en
daarmee van het regelen van adequate zorg.
Een ander punt van aandacht vormt de vaak gebrekkige informatieoverdracht over gedetineerden met een
stoornis tussen de verschillende instanties in de strafrechtsketen en ook tussen de inrichtingen onderling.
Ook daardoor komt adequate zorg moeilijk op gang.
7.4 Participatie van de ggz
De zorg in detentie zou kunnen worden versterkt door de ggz daadwerkelijk in een vroegtijdig stadium in de
zorg binnen de penitentiaire inrichting te laten participeren. Nog niet zo lang geleden waren in de
penitentiaire inrichtingen instellingen voor verslavingszorg actief met als doel gedetineerden met een
verslaving te informeren over en te motiveren voor een zorgtraject, dat ook na detentie kon worden
voortgezet. Analoog daaraan zou de ggz een structureel aanbod kunnen doen in de penitentiaire
inrichtingen. De drempel naar de ggz met het oog op nazorg wordt daarmee tevens geslecht.
Hiermee wordt tegemoet gekomen aan de in de praktijk gevoelde behoefte aan continuïteit van zorg
(par. 6.3).
                          Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                 De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                       28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>8. De financiering en standaardisering
          van de zorg
De regering heeft de voorstellen van de commissie-Houtman42 in grote lijnen overgenomen. Kort
samengevat zijn deze voorstellen, voor zover relevant voor het gevangeniswezen de volgende:
    -   het zorgaanbod in Justitieel kader moet worden uitgedrukt in het begrippenkader van de ggz:
        diagnosebehandelcombinaties en intramurale zorgarrangementen;
    -   ketensamenwerking moet op verschillende niveaus worden bevorderd, onder meer door een
        cliëntvolgsysteem in te voeren;
    -   sturing op volume is noodzakelijk, maar omdat de instroom in Justitieel kader gebaseerd is op het
        rechterlijk vonnis, valt deze niet te beïnvloeden; sturing kan wel worden uitgeoefend op preventieve
        maatregelen;
    -   het creëren van een apart budget voor zorg in een Justitieel kader, door overheveling van het AWBZ-
        budget voor de forensische psychiatrie naar de Justitiebegroting.
De Raad ondersteunt de voorstellen op hoofdlijnen.
Op het punt van de inkoop van ggz-zorg en de acceptatieplicht van ggz-instellingen spreekt het advies van
de commissie-Houtman klare taal. Justitie krijgt de financiën om zorg in te kopen. Positief daaraan acht de
Raad dat daarmee de verantwoordelijkheid van Justitie voor adequate zorg aan gedetineerden met een
stoornis wordt benadrukt. Aan de andere kant moet worden benadrukt dat de overheveling van dit budget
naar Justitie de ggz geenszins ontheft van haar verantwoordelijkheid voor de zorg aan elke psychiatrische
patiënt, ongeacht of deze met de strafrechter in aanraking is geweest. Dat psychiatrische patiënten in
detentie belanden dient als een abnormaliteit beschouwd te blijven.
De opnameplicht voor de ggz-instellingen wordt uitgebreid met de categorie personen aan wie tbs met
voorwaarden is opgelegd. In de huidige situatie hebben de tbs-klinieken een acceptatieplicht voor
terbeschikkinggestelden met dwangverpleging. De forensisch psychiatrische klinieken (fpk’s) en forensisch
psychiatrische afdelingen (fpa’s) hebben een dergelijk plicht voor de patiënten die een maatregel ex art. 37
Sr tot plaatsing in het psychiatrisch ziekenhuis opgelegd kregen. De Raad is van mening dat aan een tweetal
aanvullende voorwaarden moet worden voldaan, wil de acceptatieplicht aan haar doel beantwoorden. In de
eerste plaats is het noodzakelijk dat de plaatsingscapaciteit wordt uitgebreid; zonder voldoende capaciteit
blijft de acceptatieplicht voor het hiervoor belichte passantenprobleem (van tbs-gestelden en personen met
een art. 37 Sr-maatregel in de huizen van bewaring) zonder betekenis.
42) Advies Interdepartementale werkgroep besturing en financiering van zorg in Justitieel kader (Commissie-Houtman), bijlage bij TK 2004-
     2005 29452, nr. 43.
                              Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                    De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                  29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>In de tweede plaats is het voor een effectief functioneren van deze opnameplicht van cruciaal belang dat er
een centraal orgaan komt, onafhankelijk ten opzichte van de penitentiaire inrichtingen en de ggz-
instellingen, dat verantwoordelijk is voor de indicatiestelling en plaatsing. Dit orgaan dient niet alleen te
beschikken over de deskundigheid om te kunnen beoordelen welke zorg aangewezen is; ook dient dit
orgaan de geëigende plaats aan de justitiabele met een psychische stoornis binnen het gevangeniswezen of
de ggz toe te wijzen. Ook zou het orgaan belast kunnen worden met een snelle her- en terugplaatsing als de
plaatsing mislukt. Een dergelijk centraal orgaan zou door de ministeries van Justitie en VWS moeten worden
geëquipeerd en bestaan uit terzake kundigen in een multidisciplinaire samenstelling.
De Raad onderschrijft het advies van de commissie-Houtman om de zorg te modelleren volgens de
landelijke zorgstandaards en te laten voldoen aan landelijke kwaliteitsnormen. De winst daarvan is vooral
dat daardoor de vorm, inhoud en kwaliteit van de zorg in alle fasen overeen kunnen komen: in detentie,
binnen een intramurale ggz-instelling en bij ambulante nazorg, hetgeen voor de continuïteit van de zorg
van essentieel belang is.
Ook kan de Raad zich erin vinden dat de financiering van de gehele zorg aan de doelgroep in één hand komt
te liggen. Hij plaatst daarbij wel een kanttekening. In de huidige voorstellen van de commissie-Houtman
komen ex-gedetineerden met een stoornis niet in aanmerking voor vergoeding van een forensische
behandeling. Voorkomen moet worden dat ex-gedetineerden een in detentie gestarte behandeling niet
afmaken omdat daarvoor geen financiële basis meer bestaat. Daarom zou de grondslag voor de vergoeding
van forensische behandeling moeten worden verbreed met de groep van ex-gedetineerden die bij
beëindiging van de strafrechtelijke titel in een behandeltraject zitten en voor wie het noodzakelijk wordt
geacht dit traject af te maken43.
43) H.J.C.Van Marle, Forensische zorg en forensische psychiatrie, Sancties 2006, p. 149-160.
                               Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                   De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                    30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>9. De Nieuwe Inrichting en Detentie en
         Behandeling op Maat volwassenen
Eind 2003 presenteerde de Dienst Justitiële Inrichtingen een nieuwe visie : De Nieuwe Inrichting44. Het doel
daarvan is om het uitvoeren van vrijheidsstraffen en -maatregelen efficiënter, effectiever en vraaggestuurd te
maken. Onder de noemer Detentie en Behandeling op Maat Volwassenen (DBM-v) zal per gedetineerde
meer worden gedifferentieerd naar beveiligingsniveau, programma en zorg dan thans het geval is. Centraal
staan daarbij de hoofddoelen uit het programma Modernisering Sanctietoepassing (MST): verhogen van de
veiligheid in de samenleving en herstel van de rechtsorde. Binnen het concept DBM-v worden
gedetineerden voortaan ingedeeld op basis van hun verblijfsduur en hun juridische titel. Daarbij worden
verschillende doelgroepen of (sub)domeinen onderscheiden: de domeinen preventieven, kortverblijvenden
en langverblijvenden en de subdomeinen vrouwen en strafrechtelijke vreemdelingen.
9.1 Het DBM-v-beleid in grote lijnen
In het DBM-v-beleid wordt onderscheid gemaakt tussen drie groepen gedetineerden en corresponderend
daarmee wordt het gevangeniswezen verdeeld in drie ‘domeinen’. Bepalend voor de plaatsing van de
gedetineerde in een van deze domeinen zijn de juridische titel en de (resterende) verblijfsduur in het
gevangeniswezen. De indeling in categorieën werkt door in verschillende aspecten van de detentie, het
dagprogramma en de beveiliging. Uitgangspunt is dat preventief gedetineerden zoveel mogelijk worden
geplaatst in het arrondissement waar de rechtszaak dient en de overige gedetineerden in de regio, waar zij
na detentie naar terugkeren. Kortverblijvenden zullen in een aantal landelijk gespreide bovenregionale
voorzieningen worden geplaatst. Aangezien het aantal vrouwen in detentie te beperkt is om in alle
inrichtingen afdelingen voor vrouwen te realiseren, worden de vrouwen geplaatst in een aantal landelijk
gespreide inrichtingen. In de vrouweninrichtingen zullen dan ook zowel preventieven als kort- en
langgestraften worden geplaatst.
Domein I is bestemd voor de preventief gedetineerden. Het beschikbaar houden van de preventief
gedetineerde ten behoeve van het strafproces is de belangrijkste opdracht voor de inrichtingen in dit
domein. Het regime is basaal van opzet en omvat activiteiten als recreatie, sport, geestelijke verzorging,
bezoek en verblijf in de buitenlucht. De kortverblijvenden – met een (rest)straf van maximaal vier maanden
– komt in domein II. Hier staat de tenuitvoerlegging van de straf voorop. Het regime omvat het
basisdagprogramma, waarnaast praktische ondersteuning wordt geboden bij de voorbereiding op de
terugkeer in de samenleving. Domein III is bestemd voor de langgestraften, te weten de gedetineerden met
44) Voor de stand van zaken zie p. 4 van dit advies.
                               Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                   De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                          31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>een straf(restant) van meer dan vier maanden. Gedetineerden in dit domein kunnen, indien zij voldoende
geschikt en gemotiveerd zijn bevonden, in aanmerking komen voor een aanbod van gedragsinterventies.
Het personeel wordt getraind om de gedetineerden te stimuleren deze mogelijkheden tot
gedragsverandering aan te grijpen.
In elk domein wordt een extra zorg-voorziening (ezv) gerealiseerd, te vergelijken met de bestaande
bijzondere zorgafdelingen. Deze dienen voor de opvang van kwetsbare gedetineerden ter voorkoming van
detentieschade.
Daarnaast wordt er in het zogenaamde ‘subdomein bijzondere groepen’ per regio een penitentiaire
inrichting bestemd en aangepast voor de opvang en zorg van gedetineerden voor wie, onder meer wegens
hun stoornis, het normale regime niet geschikt is. Naast gedetineerden met een stoornis gaat het hier om
gedetineerden met extra veiligheids- en beheersrisico’s. De doelgroep wordt gevormd door de huidige
populatie van de bijzondere afdelingen45.
9.2 Commentaar van de Raad
Verbetering van de diagnostiek en behandelaanbod in alle domeinen
Zoals nu in de huizen van bewaring zorgwekkend grote aantallen zorgbehoevende personen worden
aangetroffen die zonder adequate hulp alleen maar ernstiger gaan disfunctioneren en die prognostisch in
een steeds ongunstiger situatie geraken, zal dat ook in domein I naar verwachting het geval zijn. Daarom
moet elke gedetineerde in dit domein naar het inzicht van de Raad een zorgvuldige diagnostiek en
screening ondergaan46. Voor het verrichten van goede diagnostiek is het noodzakelijk dat de daartoe
benodigde kennis en inzichten daadwerkelijk op de werkvloer beschikbaar zijn. Dit vereist niet alleen dat
het personeel dat de gedetineerden dagelijks begeleidt geschoold is in het herkennen van basale
psychopathologie, maar ook dat er een getrapte ‘back-up’ is van psychiatrisch verpleegkundige, klinisch-
psychologische en psychiatrische expertise, die zo nodig ter plaatse kan worden ingezet. Als hierin wordt
voorzien, kan bijtijds worden ingegrepen en kunnen de gedetineerden met een psychische stoornis en de
(grotere groep) psychisch kwetsbare gedetineerden worden herkend. Vervolgens kan, voor zover de
strafvordering dat toelaat, worden nagegaan of de gedetineerde voldoende gemotiveerd en geschikt is om
extern zorg te ontvangen. Medewerkers van zorginstellingen kunnen hiertoe (gelet op de
doorstroomsnelheid bij voorkeur wekelijks) voorlichtingsbijeenkomsten aan de gedetineerden verzorgen.
45) Zoals de individuele begeleidingsafdelingen, de forensische schakelunits, de bijzondere zorgafdelingen en de
    verslavingsbegeleidingsafdelingen.
46) Indien blijkt dat sprake is van een verslaving aan heroïne of methadon zal door de arts moeten worden nagegaan of methadon moet
    worden voorgeschreven; bij alcoholverslaving dient te worden nagegaan of medicatie noodzakelijk is ter bestrijding van
    onthoudingsverschijnselen.
                                  Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                     De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                      32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>De vraag of de gedetineerde, met gebruikmaking van de wettelijke mogelijkheden (zoals schorsing
preventieve hechtenis en overplaatsing op grond van artikel 43 lid 3 Pbw) externe zorg zou moeten
ontvangen, zou in de organisatie ingebed moeten zijn.
In de inrichtingen voor stelselmatige daders, die een onderdeel zullen vormen van domein III, zal een op
onderzoek gebaseerd behandelprogramma en een goed aansluitend nazorgprogramma moeten worden
geboden, het een en ander in de vorm van gestructureerde dagprogramma’s. Deze zouden gericht moeten
zijn op de specifieke behoeften van de gedetineerden met een stoornis. Het fragmentarisch aanbieden van
modulen met interventies uit het programma Terugdringen Recidive, zonder een dagelijkse follow-up
gedurende het verblijf in detentie is volstrekt onvoldoende om enig langdurig succes te kunnen bereiken.
Voor de kort- en langgestraften bij wie eerst in domein II of III een stoornis manifest wordt, geldt uiteraard
ook dat zij als patiënt moeten kunnen worden herkend en adequaat moeten worden behandeld, intern of
zonodig extern. Om die reden wordt aanbevolen ook de gedetineerden die bij plaatsing in domein II of III
nog niet de hiervoor genoemde screening hebben ondergaan, alsnog te screenen. In domein II zou een
eerste aanzet voor een behandelprogramma mogelijk moeten zijn.
Tenslotte herhaalt de Raad zijn onder 5.3 verwoorde aanbeveling om het psycho-medisch overleg te
versterken. Ook in De Nieuwe Inrichting is een goed functionerend pmo cruciaal voor de zorgverlening aan
gedetineerden.
Extra zorg-voorzieningen
Het voornemen om in elk domein een ezv te realiseren wordt toegejuicht. Uit de documentatie over De
Nieuwe Inrichting en Detentie en Behandeling op Maat maakt de Raad op dat deze afdelingen de bestaande
bza’s moeten vervangen. Hiervoor is opgemerkt dat de populatie van deze afdelingen in veel gevallen de
vergelijking met die van een afdeling in een psychiatrisch ziekenhuis blijkt te kunnen doorstaan. In het
algemeen lijkt het deskundigheidsniveau van de medewerkers van deze afdelingen niet in overeenstemming
met de zwaarte van de problematiek van de populatie. Daarom beveelt de Raad aan, aan het
deskundigheidsniveau van de medewerkers van de extra zorg-voorzieningen hogere eisen te stellen dan
thans in de documentatie wordt weergegeven47.
De Raad mist in de basisdomeinen, maar ook in de opzet van de ezv, een gerichte aanpak van verslaving,
dan wel voorbereiding op externe verslavingszorg. Nu de vba in de nieuwe situatie niet terugkeert, worden
in de basisdomeinen geen aparte afdelingen voor verslaafden voorzien. Het aantal verslaafden zal naar
verwachting toenemen, waarbij een verschuiving kan worden geconstateerd van heroïne naar cocaïne als
meest gebruikte drug. Een specifiek op de verslaafde gedetineerden gericht aanbod kan daarom in de
basisdomeinen niet gemist worden. Een groot aantal verslaafde gedetineerden zal in een – tot domein III
behorende – isd-inrichting verblijven; verwacht mag worden dat daar adequate verslavingszorg zal worden
geboden, al laat de huidige situatie in de isd op dit punt nog te wensen over. Daarom zullen met name voor
domein II aanvullende maatregelen genomen moeten worden. Voor effectieve verslavingszorg in detentie is
het noodzakelijk dat deze in een drugsvrije omgeving plaatsvindt, zoals de vba beoogde te bieden.
47) Van Basiszorg naar Penitentiaire Zorg, DJI 2006.
                               Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                   De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                          33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Daarom pleit de Raad ervoor om voor verslaafde gedetineerden drugsvrije afdelingen te organiseren48 dan
wel ervoor te zorgen dat de ezv drugvrij is en zorg in te kopen bij de verslavingsklinieken. Verslaafden
zouden daar geplaatst moeten worden onder de voorwaarde dat zij geregeld urinecontrole ondergaan.
Eventueel zou hen methadon verstrekt moeten worden49. Hierdoor kan een betere voorbereiding
plaatsvinden op (intramurale) zorg na detentie.
Bij ontbreken van motivatie en wanneer alleen stabilisatie of een palliatieve benadering mogelijk is, kan
overplaatsing naar een passende voorziening achterwege blijven.
Subdomein bijzondere groepen
In het verleden zijn vaak nieuwe zorgprojecten en detentievormen waarin de zorg centraal staat, gestart
zonder dat daaraan wetenschappelijk onderzoek naar de effectiviteit werd verbonden50. Dit was onder meer
het geval met de start van de jovo-afdelingen en de invoering van de sov- en de isd-maatregelen. De Raad
pleit voor een betere, wetenschappelijk onderbouwde voorbereiding bij de invoering van dergelijke nieuwe
zorgmodaliteiten. De effectiviteit van de zorg die in dit domein wordt gegeven, aan zowel verslaafden als
gedetineerden met een andere stoornis, zal wetenschappelijk aangetoond moeten zijn en moeten voldoen
aan de geldende standaards. In de VS en Engeland is de effectiviteit van therapeutische gemeenschappen
voor verslaafden met aansluitende nazorg aangetoond. Daarom zou deze gestructureerde en groepsgerichte
behandeling zeker een apart onderdeel moeten zijn van de behandelmogelijkheden in de inrichtingen voor
bijzondere groepen51.
Daarnaast pleit de Raad voor optimale differentiatie naar stoornis en behandelaanpak tussen de op te
richten bijzondere zorginrichtingen. Daarbij verdient het aanbeveling de afdelingen voor verslavingszorg
zoveel mogelijk gescheiden te houden van die voor de overige gedetineerden met een psychische stoornis.
Vermenging van ernstig psychisch gestoorde gedetineerden met verslaafden leidt in de praktijk tot
beheersproblemen. Verslaafden kunnen zich sterk manipulatief gedragen, terwijl ernstig psychisch
gestoorden juist sterk beïnvloedbaar zijn. Het is daarom nodig om de laatstgenoemde groep in bescherming
te nemen tegen de eerstgenoemde. De bestaande wettelijke mogelijkheden voor overplaatsing en externe
zorg zoals hierboven beschreven dienen behouden te blijven, ten behoeve van de zorg van gedetineerden
die in deze inrichtingen niet afdoende kunnen worden geholpen.
48) Ook de Stichting Verslavingszorg GGz (SVG) is hier voorstander van, zo bleek uit het overleg van de RSJ met de SVG.
49) Bij een kortere detentie dan zes maanden zal een voorafgaand aan de detentie bestaande methadonverstrekking als regel moeten
     worden voortgezet. In domein III acht de Raad wegens de langere detentie voortzetting van methadonverstrekking als ‘harm reduction’
     niet zinvol, tenzij dit reeds v®Æ®Ær detentie was ge_ndiceerd.
50) Het rapport ‘De effectiviteit van justiti_le maatregelen in de verslavingszorg’ (Koeter en Van Maastricht 2005) vermeldt dat van de vele
     internationale interventies op dit gebied de effectiviteit wetenschappelijk nog niet is aangetoond.
51) Onderzoek in de Verenigde Staten toonde een afname van recidive aan in het eerste jaar na detentie van 79% naar 24% bij verslaafde
     gedetineerden na behandeling in therapeutische gemeenschappen met nazorg na detentie (Wexler, 2006). Ook in Nederland is het
     therapeutische gemeenschapsmodel succesvol gebleken, zoals in de Emiliehoeve (Kooyman, 1992),Triple-Ex (Vermeulen c.s. 2000) en de
     Breegweestee. Bij het opzetten van behandelprogramma’s tijdens detentie, gebaseerd op het therapeutische gemeenschapsmodel, kan
     van deze ervaringen gebruik worden gemaakt.
                                    Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                      De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                       34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>10. Epiloog
De opdracht aan het gevangeniswezen om de detentie mede dienstbaar te maken aan de terugkeer van de
gedetineerde in de samenleving wordt, waar het gaat om het verlenen van adequate zorg aan gedetineerden
met een stoornis, nog onvoldoende waargemaakt. Daarmee blijft het recidiverisico bij deze groep groot.
De Raad sluit af met de slotsom dat er redenen zijn om de zorg aan justitiabelen met een psychische
stoornis te verbeteren, en dat daarvoor ook kansen bestaan. Deze liggen op de terreinen van wetgeving, van
de kwaliteit en kwantiteit van de geboden zorg en van de organisatie daarvan op landelijk en
inrichtingsniveau. De wettelijke mogelijkheden voor externe zorg en voor continuering van zorg na detentie
worden niet voldoende benut. Dat geldt ook voor de geneeskundige ingreep onder dwang (art. 32 Pbw).
Onderzocht zou moeten worden in hoeverre in de praktijk behoefte bestaat om dit middel vaker toe te
passen en welke (wettelijke) maatregelen nodig zijn om dit te realiseren.
De gedragskundige expertise in de penitentiaire inrichtingen verdient verbetering, in kwantitatief en
kwalitatief opzicht: de capaciteit van de bijzondere afdelingen sluit niet aan bij de behoefte. Naar de Raad
meent, verdient de psychiatrische discipline versterking. Diagnostiek en informatieoverdracht aangaande
de ziektegeschiedenis zouden moeten worden gestructureerd.
De voorstellen van de commissie-Houtman dragen in belangrijke mate bij aan verbetering van de condities
voor de zorg, maar zouden op enkele punten nog kunnen worden toegespitst. Zo acht de Raad een centrale
regie voor indicatiestelling en plaatsing geboden. De financiering van de forensische zorg blijft in de
voorstellen van de commissie-Houtman afhankelijk van een justitiële titel. Daarom zal de betaling van deze
zorg aan ex-justitiabelen moet worden gegarandeerd.
De plannen in het kader van De Nieuwe Inrichting behoeven volgens de Raad aanvulling om deze zorg ook
in de nieuwe situatie in alle domeinen naar behoren te regelen. De knelpunten die de Raad in de huidige
situatie constateert worden door deze plannen nog niet opgelost. Voor de mogelijkheden voor verbetering
zij verwezen naar het voorgaande.
In de samenvatting en conclusies (paragraaf 1) en de aanbevelingen (paragraaf 2) is het bovenstaande
uitgewerkt.
                           Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                 De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                       35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>         Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                    36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>Bijlage I. Overzicht strafrechtelijke
ingangen voor zorg (excl. tbs)
Fase justitiële traject               Strafrechtelijke mogelijkheid52                 Vrijwillig, drang of dwang53
inverzekeringstelling                 vroeghulp                                       vrijwillig
voorlopige hechtenis                  - voorwaardelijk sepot (art. 167 Sv)            drang
                                      - schorsing voorlopige hechtenis onder
                                        voorwaarden (art. 80 Sv)
                                      - aanhouding van de zitting/uitstel van
                                        vonniswijzing (artt. 281 en 346 Sv)
oplegging straf of maatregel          - opleggen van (gedeeltelijk) voorwaardelijke   dwang
                                        straf met als bijzondere voorwaarde een
                                        hulpverleningstraject (artt. 14a en 14c Sr)
                                      - plaatsing in een inrichting voor
                                        stelselmatige daders, duur twee jaar
                                        (art. 38m_u Sr)
                                      - plaatsing voor een jaar in psych. zkh.
                                        (art. 37 Sr)
tenuitvoerlegging van straf of        - geneeskundige ingreep (art. 32 Pbw)           dwang
maatregel                             - overplaatsing naar tbs-inrichting,
                                        resp. psych. zkh. bij ps. stoornis
                                        (art. 13, resp. 15.5 Pbw)
                                      - plaatsing in verslaafdenbegeleidings-         drang
                                        afdeling (vba) in de penitentiaire inrichting
                                      - deelname zorgtraject buiten de p.i.
                                        in daartoe bestemde instelling (art. 43 Pbw)
                                      - deelname aan penitentiair programma
                                        (art. 4 Pbw)
na detentie                           - bijzondere voorwaarden bij gratieverlening    drang
                                        (art. 13 Gratiewet)
                                      - bijzondere voorwaarden bij
                                        voorwaardelijke invrijheidsstelling
                                        (wetsvoorstel in voorbereiding)
52) N.b.: de weergave van de wetsartikelen is niet uitputtend.
53) Drang veronderstelt de instemming van betrokkene.
                               Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                   De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>         Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                    38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Bijlage II. Ontwikkelingen in de
behandeling van verslaafde justitiabelen
Uit de ontwikkelingen in de behandeling van verslaafde justitiabelen vanaf de jaren tachtig van de vorige
eeuw valt lering te trekken.
De nadruk bij de aanpak van de drugproblematiek verplaatste zich vanaf de jaren tachtig van behandeling
naar beheersing en overlastbestrijding. In dit kader werd onder meer gekozen voor het verstrekken van
methadon zonder de doelstelling om de verslaving terug te dringen of te stoppen. In de grote steden werd
op grote schaal ambulant methadon verstrekt (de zgn. ‘methadonbussen’). Van deze ‘harm reduction’-
aanpak werd verwacht dat hiermee in elk geval de overlast zou worden teruggedrongen, maar ze bleek
hierin niet succesvol. Er was geen sprake van reductie van de criminaliteit. Het WODC toonde zelfs aan dat
de cliënten van de methadonbus meer crimineel gedrag vertoonden en meer geld uit misdaad genereerden
dan heroïneverslaafden die geen methadon verstrekt kregen (Leuw, 1998)54.
Een andere tendens vanaf de jaren tachtig is dat de behandeling minder werd gericht op abstinentie en dat
om die reden langdurige opnames werden beperkt. De capaciteit van het Jellinekcentrum werd, ondanks
dat er voor opname van drugsverslaafden wachtlijsten van meer dan vier maanden bestonden, aanzienlijk
teruggebracht om te voldoen aan het toegestane aantal verslavingsbedden per regio. In de p.i. Over Amstel
bestaat nog steeds de in de jaren tachtig opgezette Detoxafdeling. De verantwoordelijkheid voor het
behandelprogramma berust bij de Jellinek. Aan de oorspronkelijke opzet, het voorbereiden op externe
vervolgbehandeling, wordt hier nu nog nauwelijks toegekomen, onder meer omdat de afdeling verstopt
raakt met moeilijk extern plaatsbare verslaafden met een ernstige psychische stoornis.
In de jaren negentig werden de langdurige opnamemogelijkheden in Rotterdam opgeheven door sluiting
van de therapeutische gemeenschappen Essenlaan van de Bouman Stichting en De Keet van het
Psychiatrisch Ziekenhuis Delta, ondanks dat daar goede behandelresultaten werden behaald55.
Het tij keerde enigszins na het verschijnen van de nota Vermindering Overlast (Tweede Kamer 1993). Er
werden extra middelen beschikbaar gesteld aan de verslavingszorg voor het terugdringen van door
verslaafden veroorzaakte overlast. Met deze extra gelden werd in oktober 1995 in Den Haag het intramurale
behandelprogramma Triple-Ex gestart (Triple-Ex staat voor ex-verslaafd, ex-werkloos en ex-gedetineerd).
Twee jaar later volgde een voorlopige AWBZ-erkenning met als voorwaarde dat er een evaluatieonderzoek
plaatsvond. Dit onderzoek toonde aan dat dit programma succesvol is. Dat het niet om de gemakkelijkste
54) Daarentegen geeft verstrekking van heroïne tezamen met methadon wel een reductie te zien van het crimineel gedrag, namelijk een
    vermindering van dagen waarop een delict gepleegd werd van 13 naar 3 (bij injecterenden) en van 11 naar 4 (bij inhalerenden), Leuw
    1998.
55) Dat dit een groot verlies is, valt op te maken uit de resultaten van de vergelijkbare langdurige klinische behandeling van Triple-Ex in Den
    Haag (Vermeulen c.s., 2000). De aanpak is afgeleid van de behandeling in de therapeutische gemeenschap Emiliehoeve, waarbij de
    resocialisatie centraal staat.
                                   Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                     De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                                      39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>groep gaat, blijkt uit het feit dat de deelnemers verslaafden waren die in totaal gemiddeld 4,6 jaar in detentie
hadden doorgebracht, ruim tien jaar methadon verstrekt hadden gekregen en gemiddeld 33 jaar oud waren.
Bijna de helft van de deelnemers had een allochtone achtergrond. Bij de follow-up twaalf maanden na het
vertrek uit het programma bleek een aanzienlijke afname van crimineel gedrag: in het jaar na vertrek was
8% actief geweest in het dealen van drugs tegen 52% vóór de opname en ging 36% in de fout met diefstal
tegen 92% vóór opname. 41% had na vertrek in het geheel geen harddrugs meer gebruikt, 74% had in de
maand voor het follow-up-interview geen drugs gebruikt. 47% had een baan, 7% volgde een opleiding
(Vermeulen, Hendriks en Zomerveld, 2000).
Triple-Ex heeft thans een definitieve AWBZ-erkenning.
Met de bovenvermelde extra door de minister van Justitie verstrekte gelden werden ook elders ambulante
programma’s gestart. Bij onderzoek bleken deze programma’s voor ex-gedetineerden echter geen succes te
zijn.
Sinds enige tijd worden in Den Haag justitiabelen met een isd-maatregel overgeplaatst naar de drugvrije
programma’s (Triple-ex of de therapeutische gemeenschap Emiliehoeve) waar naast behandeling scholing,
vakopleiding, huisvesting en nazorg bij vertrek worden geboden. Voor overplaatsing van gedetineerde
verslaafden naar instellingen voor langdurige behandeling met daaraan gekoppelde
resocialisatiemogelijkheden bestaan in Nederland behalve in Triple–Ex en de Emiliehoeve mogelijkheden in
de therapeutische gemeenschappen Hoog Hullen en De Breegweestee in Noord Nederland, Arta in Zeist, De
Hoop in Dordrecht, de Piet Roordakliniek in Deventer en de kliniek van Novadic in Oirschot. Gelet op de
resultaten van deze programma’s beveelt de Raad aan te investeren in programma’s voor gedetineerde
verslaafden die op dezelfde leest zijn geschoeid.
                            Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                 De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                        40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>Bijlage III. Overzicht van bezoeken en
interviews met als bijzonder aandachtspunt
de zorg aan gedetineerden met een stoornis
Toezichtbezoeken
Datum                     Penitentiaire inrichting   Locatie                     Plaats
21-01-2004                Noord-Holland Noord        Schutterswei                Alkmaar
28-01-2004                Noord-Brabant Noord        De Corridor                 Zeeland
11-02-2004                Achterhoek                 Lunette                     Doetinchem
18-02-2004                Veenhuizen                 Esserheem (vba, bza)        Veenhuizen
26-02-2004                Overijssel                 Zwolle Centrum              Zwolle
04-03-2004                Vught                      Unit 6 (bgg)                Vught
10-03-2004                Midden-Holland             Geniepoort (bza)            Alphen a.d. Rijn
31-03-2004                Zuid-West                  Dordtse Poorten (bza)       Dordrecht
07-04-2004                Amsterdam                  Demersluis (vba)            Amsterdam
08-04-2004                Zuid-Oost                  Maashegge                   Overloon
23-04-2004                Amsterdam                  Havenstraat (bza)           Amsterdam
03-06-2004                Noord-Holland Noord        Compagnie                   Zwaag
01-07-2004                Arnhem                     De Berg                     Arnhem
13-08-2004                Flevoland                  Lelystad                    Lelystad
27-08-2004                Veenhuizen                 Bankenbosch/De Wissel       Veenhuizen
01-09-2004                Rijnmond                   De Schie (laa, bza)         Rotterdam
09-09-2004                Midden-Holland             Haarlem (iba, vba)          Haarlem
24-09-2004                Breda                      De Boschpoort (vba, bza,    Breda
                                                     therapieafd.)
01-10-2004                Achterhoek                 De Kruisberg (vba)          Doetinchem
04-10-2004                Zuid-Oost                  Ter Peel (vrouwen, bza)     Evertsoord
14-10-2004                Noord                      De Marwei (biba)            Leeuwarden
12-11-2004                Utrecht                    Wolvenplein                 Utrecht
25-11-2004                Haaglanden                 Scheveningen (psc,          Den Haag
                                                     therapieafd.)
01-12-2004                Arnhem                     Arnhem-Zuid (iba)           Arnhem
                        Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
               De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                   41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Datum                  Penitentiaire inrichting   Locatie                     Plaats
09-12-2004             Rijnmond                   Noordsingel (fsu, vba,      Rotterdam
                                                  iba)
15-12-2004             Noord-Holland Noord        Zuyderbos                   Heerhugowaard
19-01-2005             Overijssel                 Zwolle Centrum              Zwolle
                                                  (vrouwen)
21-01-2005             Rijnmond                   Stadsgevangenis             Rotterdam
24-02-2005             Breda                      vrouweninrichting           Breda
07-03-2005             Achterhoek                 Ooyerhoek                   Doetinchem
24-03-2005             Limburg-Zuid               Overmaze                    Maastricht
07-03-2005             Noord-Brabant Noord        Leuvense Poort              Den Bosch
11-04-2005             Utrecht                    Nieuwegein                  Utrecht
11-05-2005             Vught                      unit 5 (Ebi)                Vught
25-05-2005             Haaglanden                 Scheveningen                Den Haag
                                                  (penitentiair ziekenhuis)
31-05-2005             Amsterdam                  Het Veer (foba)             Amsterdam
06-06-2005             Amsterdam                  Het Schouw                  Amsterdam
15-06-2005             Zuid-West                  Torentijd                   Middelburg
18-07-2005             Noord                      Groningen                   Groningen
01-09-2005             Rijnmond                   De IJssel                   Krimpen a.d. IJssel
13-09-2005             Noord-Holland Noord        Westlinge                   Heerhugowaard
21-09-2005             Vught                      unit 1 (laa/labg)           Vught
28-09-2005             Noord                      De Grittenborgh             Hoogeveen
03-10-2005             Limburg-Zuid               De Geerhorst                Sittard
13-10-2005             Flevoland                  Almere                      Almere
16-11-2005             Haaglanden                 Zoetermeer                  Zoetermeer
21-11-2005             Noord-Brabant Noord        Oosterhoek                  Grave
01-12-2005             Noord                      De Marwei                   Leeuwarden
09-12-2005             Rijnmond                   Noordsingel                 Rotterdam
16-01-2006             Vught                      unit 4 (fsu)                Vught
25--01-2006            Amsterdam                  De Schans (isd)             Amsterdam
03-02-2006             Zuid-Oost                  Roermond                    Roermond
16-02-2006             Haaglanden                 Scheveningen (biba)         Den Haag
02-03-2006             Veenhuizen                 Norgerhaven                 Veenhuizen
14-03-2006             Noord                      Blokhuispoort               Leeuwarden
04-09-2006             Utrecht                    Wolvenplein (isd)           Utrecht
25-09-2006             Noord                      Grittenborgh (isd)          Hoogeveen
                     Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
            De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Overige bezoeken en overleg
   -  De Waag Utrecht, centrum voor forensisch-psychiatrische behandeling, 19 december 2005;
   -  Overleg met de Stichting verslavingszorg GGz, 30 mei 2006;
   -  De Waag Den Haag, centrum voor forensisch-psychiatrische behandeling, 4 juli 2006;
   -  Overleg met de coördinerend psychologen van de DJI 5 juli 2006;
   -  Parket Zwolle, project ‘Psychiatrische patiënten in de strafrechtsketen’, 3 augustus 2006.
Conferenties
   -  Gestoord in het gevang, congres georganiseerd door de Dienst Justitiële Inrichtingen en GGz
      Nederland, 28 januari 2004;
   -  Behandeling in Detentie, symposium georganiseerd door de Forensisch-Psychiatrische Kliniek GGz
      Drenthe, 13 juli 2006;
   -  Gevaarlijk en gestoord, de hulpverlening in spagaat tussen ggz en Justitie, congres georganiseerd
      door Medilex in samenwerking met het ministerie van Justitie en GGz-Nederland, 1 november 2006.
                         Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
               De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                     43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>         Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                    44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Bijlage IV. Literatuuroverzicht
Koenraadt, F. en J.E. Beekman, Evaluatie Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen.
Deelonderzoek 9 - De Wet Bopz in de forensische psychiatrie, ZonMw, Den Haag 2002.
Bieleman, B.R. en R. van der Laan, Stok achter de deur. Onderzoek naar het functioneren van de zorg voor
verslaafde gedetineerden, Intraval 1999.
Bulten, B.H., Gevangen tussen straf en zorg, Den Haag 1998.
Bulten, B.H. en W.F.J.M. van Kordelaar, ‘Zorg in detentie’ in E.R. Muller en P.C. Vegter (red.), Detentie,
Gevangen in Nederland, Kluwer, Alphen aan den Rijn 2005, p. 427-458.
De Leon, G., G. Melnick, G. Thomas, D. Kressel en H.K. Wexler, Motivation for treatment in a prison based
therapeutic community, American Journal of Drug and Alcohol Abuse, 26, p. 33-46.
Gezondheidsraad, Behandeling van drugsverslaafde gedetineerden, Den Haag nr. 2002/08.
Gezondheidsraad, Medicamenteuze interventies bij drugverslaving, Den Haag nr. 2002/10.
Gezondheidsraad, Preventie en behandeling van de antisociale persoonlijkheidsstoornis, Den Haag nr.
2006/07.
Interdepartementale werkgroep 2005 (commissie-Houtman), Besturing en financiering van zorg in een
Justitieel kader, Den Haag 2005.
Kelk, C., Nederlands detentierecht, Deventer 2003.
Koeter, M. W.J. en Koeter, A.S. van Maastricht, De effectiviteit van justitiële maatregelen in de verslavingszorg,
State of the Art-rapport Verslaving, ZonMw, Amsterdam 2006.
Kooyman, M., The Therapeutic Community for Addicts, intimacy, parent involvement and treatment
outcome, proefschrift, Erasmus Universiteit Rotterdam 1992.
Leuw, E., Low threshold methadone prescription and its effects on drug related crime. In: Proceedings 3rd
Conference on Rehabilitation and Drug Policy Europe against Drug Abuse, Oslo 1997, 176-179. Ed.: Solveig
Solbakken, Oslo 1998.
                           Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                  De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                       45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>Marle, H.J.C. van, Forensische zorg en forensische psychiatrie, Sancties 2006, p 149-160.
Marle, H.J.C. van en C.M. van Esch (red.) Werk in uitvoering. Penitentiaire forensische psychiatrie, Deventer,
Gouda Quint 1998.
Mevis, P.A.M., Gevangeniswezen, TBS en GGZ: ‘Goede aansluiting, regievoering en verdere ontzuiling
gewenst’ in Delikt en Delinkwent, 2006 (7/50), p.719-733.
Ministerie van Justitie, Zorg om zorg. Een inventarisatie van de knelpunten rond de zorg voor psychisch
gestoorde gedetineerden, Dienst Justitiële Inrichtingen, Den Haag 2001.
Ministerie van Justitie, Inventarisatie bijzondere groepen gevangeniswezen en Eindverslag werkgroep
doelgroepenanalyse, Dienst Justitiële Inrichtingen, Den Haag 2006.
Ministerie van Justitie, Van Basiszorg naar Penitentiaire Zorg, Dienst Justitiële Inrichtingen, Den Haag 2006.
Ministerie van Justitie, Jaarverslag monitoring (B)IBA, Dienst Justitiële Inrichtingen, De Haag 2004
Ministerie van Justitie, Gezondheidszorgvisie DJI, Dienst Justitiële Inrichtingen, Den Haag 2006.
Opstal, J.A.G. van en S. Lammers, Op weg naar een behandelwet? Tijdschrift voor Psychiatrie, 2006, p. 637-
645.
Post, M., Detentie en culturele diversiteit, Den Haag 2005.
Rapport Commissie Psychiatrische Therapeutische Voorzieningen Gevangeniswezen, Den Haag 1983.
Rook, A. Probleemgroepen in de inrichtingen voor langgestraften: een inventarisatie, WODC, Den Haag 1982.
Stichting Verslavingsreclassering GGz Nederland, Interventies voor verslaafde justitiabelen, Amersfoort 2004.
Parlementaire enquêtecommissie tbs (commissie Visser), Tbs, vandaag over gisteren en morgen, Rapport
van het parlementair onderzoek TBS, TK 2005-2006 30250, nrs. 4-5, Den Haag 2006.
Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, Tussen zorgen en begrenzen, over de aanpak van delictplegers met
psychiatrische problemen, Den Haag 2005.
                           Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                 De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                       46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Vandevelde, S., E. Broekaert, R. Yates en M. Kooyman, The Development of the Therapeutic Community in
Correctional Establishments: a comparative retrospective account of the ‘democratic’ Maxwell Jones, TC
and the hierarchical concept-based TC in prison, International Journal of Social Psychiatry, Vol. 50 (1),
(2004), p. 66-79.
Vermeulen, K.T., V.M. Hendriks, R. Zomerveld, Drangbehandeling in Den Haag: Evaluatieonderzoek naar de
effectiviteit van het behandelprogramma Triple-Ex voor justitiabele verslaafden, Parnassia Addiction
Research Centre, Den Haag 2000.
Wartna, B.S.J., N. Tolenaar, Bekenden van Justitie. Een verkennend onderzoek naar de ‘veelplegers’ in de
populatie van vervolgde daders, WODC, Den Haag 2004.
Wexler H.K., G.P. Falkin en D.S. Lipton, Outcome evaluation of a prison therapeutic community for
substance abuse treatment, Criminal Justice and Behavior 1990, 17, p. 71-92.
Wexler, H. K., Therapeutic communities and special populations, Learning from research from clinical
practise and policy, Presentation at the XXIII World Conference of Therapeutic Communities, New York 2006.
                           Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming |
                  De zorg aan gedetineerden met een ernstige psychische stoornis of verslaving
                                                      47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>