<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Spanning
in detentie
25 NOVEMBER 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>   SPANNING IN DETENTIE
   INHOUD
   Inhoud
                      Samenvatting                              4
                      1      Inleiding                          14
                      2 Beleid versus praktijk                  18
                      2.1. Beleid                               19
                      2.2. Praktijk                             21
                      2.2.1. Taken van piw-ers                  21
                      2.2.2. Knelpunten in de praktijk          24
                      2.2.3. Regionale plaatsing in de praktijk 27
                      2.2.4. Rechtsongelijkheid                 28
                      2.3. Conclusies                           29
                      2.4. Aanbevelingen bij hoofdstuk 2        31
                      3 Veiligheid in het
                             gevangeniswezen                    32
                      3.1. Veiligheid van gedetineerden         33
                      3.2. Veiligheid van personeel             36
                      3.3. Conclusies                           39
                      3.4. Aanbevelingen bij hoofdstuk 3        40
02
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>4 Beklag- en beroepsrecht
       binnen detentie                     42
4.1. Beklag- en beroepsrecht – de theorie  43
4.2. Beklag- en beroepsrecht – de praktijk 45
4.2.1. Beklag- en beroep in cijfers        45
4.2.2. Verschillende categorieën klachten  48
4.3. Knelpunten in de detentiepraktijk
       met mogelijke invloed op het
       formele klachtensysteem             52
4.4. Recente wets­ontwikkelingen en
       alternatieve mogelijkheden          59
4.5. Conclusies                            64
4.6. Aanbevelingen bij hoofdstuk 4         65
                                              03
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>   SPANNING IN DETENTIE
   SAMENVATTING
   Samenvatting
04
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre> INLEIDING                                              werk’, ‘selectie en plaatsing’, ‘re-integratie, resoci-
Het gevangeniswezen heeft te maken met allerlei         alisatie en slachtoffers’ en ‘beklag en beroep’.
ontwikkelingen in beleid, regels, praktijk en maat-
schappij. Zo krijgen gedetineerden een steeds             BELEID VERSUS PRAKTIJK
grotere rol in het verloop van hun detentie en          Er blijkt een spanning te bestaan tussen het beleid
re-integratie. Als de kabinetsplannen rondom de         ten aanzien van de tenuitvoerlegging van vrijheids­
voorwaardelijke invrijheidstelling (VI) in werking      straffen en de realisatie daarvan in de praktijk. ­­­­
treden, moeten gedetineerden ook hun VI gaan            De tenuitvoerlegging van vrijheidsstraffen wordt
‘verdienen’. Tegelijkertijd blijkt uit wetenschappelijk dienstbaar gemaakt aan de re-integratie van ge-
onderzoek dat gedetineerden steeds meer anti­           detineerden. Om de re-integratie zoveel mogelijk
sociaal gedrag laten zien en in toenemende mate         te doen slagen, helpt de overheid gedetineerden
met verslavingsproblematiek, psychische proble-         daarbij. De tenuitvoerlegging van sancties alsmede
matiek en verstandelijke beperkingen te maken           de aangeboden interventies, ondersteuning en
hebben. Daarnaast worden in penitentiair beklag         verloven worden daartoe toegesneden op de
en beroep in toenemende mate regels uit het             ­persoon van de gedetineerde. In de detentiepraktijk
strafprocesrecht toegepast en roepen gedetineer-         heeft de gedetineerde hier zelf invloed op door
den daarbij vaker dan vroeger de hulp van een            middel van zijn gedrag. Gewenst gedrag leidt tot
advocaat in: er is sprake van juridisering.              toekenning van privileges via een systeem van
                                                         promoveren en degraderen (‘stoplichtmodel’) en
Deze ontwikkelingen kunnen op zichzelf of in             – naar alle waarschijnlijkheid in de toekomst –
combinatie met elkaar leiden tot allerlei vormen         tot het verdienen van verlof en voorwaardelijke
van spanning in de tenuitvoerlegging van sancties:       invrijheidstelling.
daar waar praktijk, regels, beleid en maatschap-
pelijke opvattingen elkaar in de weg zitten of           Piw-ers vervullen een spilfunctie in de detentie-
­elkaar tegenwerken, kan spanning ontstaan. ­            praktijk. Zij verrichten diverse en gevarieerde
 Deze spanning kan erin resulteren dat rechten en        ­taken in de inrichting, onder andere praktische
 strafdoelen in het gedrang komen.                        werkzaamheden zoals het in- en uitsluiten van
                                                          gedetineerden en het begeleiden van gedetineer-
 De Afdeling advisering van de Raad voor Straf­           den (bijvoorbeeld naar bezoek- of arbeidszaal).
 rechts­­­­­toepassing en Jeugdbescherming (hierna:       Daarnaast voeren zij toezichttaken uit zoals cel­
 de RSJ) heeft zich voor dit advies uitgebreid geïn-      inspecties en visitaties in verband met de invoer
 formeerd: naast de bestudering van literatuur zijn       van contrabande (o.a. telefoons en drugs). ­
 diverse (rondetafel)gesprekken gevoerd, op het           Een belangrijk deel van het werk van de piw-er
 departement van Justitie en Veiligheid en in het         omvat het opstellen van rapportages. Het gaat
 veld met onder meer (plv.) vestigingsdirecteuren         dan om het opstellen van gedragsrapportages in
 van penitentiaire inrichtingen (PI’s), afdelings-        verband met het promoveren en degraderen van
 hoofden, penitentiair inrichtingswerkers (piw-ers),      gedetineerden, en om verslagen over allerlei
 leden van commissies van toezicht, advocaten, le-        voorvallen, incidenten en omstandigheden in
 den van de RSJ-beroepscommissie en gedetineer-           de inrichting die om uiteenlopende redenen
 den. Tijdens deze gesprekken is spanning in de           vast­gelegd dienen te worden. Een belangrijke
 tenuitvoerlegging van vrijheidsstraffen aan de           andere taak van de piw-er ligt in de relationele
 orde gesteld aan de hand van de thema’s ‘veilig-         sfeer. ­Van de piw-er wordt verwacht dat hij een
 heid binnen detentie’, ‘promoveren/degraderen            zekere relatie met de gedetineerden onderhoudt,
 en verlof’, ‘persoonsgerichte aanpak en maat-            teneinde hen bij te staan en te motiveren bij het
                                                                                                                05
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>   SPANNING IN DETENTIE
   SAMENVATTING
   re-integratieproces. Verder draagt een goede rela-    gedoeld op de doelstellingen betreffende de
   tie bij aan de veiligheid in de inrichting.           re-integratie van gedetineerden en het daarbij
                                                         betrekken van de consequenties van het gedrag
   Tijdens vrijwel alle gesprekken die voor dit advies   van gedetineerden. Realisatie van deze doelstel-
   zijn gevoerd is naar voren gebracht dat met name      lingen vraagt immers om begeleiding en bejegening
   de piw-ers een zeer hoge werklast hebben. ­           door voldoende piw-ers, die hiervoor adequaat zijn
   De werklast van piw-ers is al jaren hoog en is de     opgeleid. Vooralsnog doet zich hier een knelpunt
   laatste jaren toegenomen doordat er extra taken       voor; DJI is drukdoende om dit op te lossen.
   voor hen bij zijn gekomen, onder meer in verband
   met de gedragsbeoordeling in het kader van het        Daarnaast heeft de beschreven situatie conse-
   promoveren en degraderen. Bovendien is de doel-       quenties voor de veiligheid in de PI’s, aangezien
   groep complexer geworden en is met de sluiting van    piw-ers minder tijd hebben voor reguliere veilig-
   een aantal inrichtingen een ‘leegloop’ van piw-ers    heidsmaatregelen zoals toezicht en controles.
   op gang gekomen. Alhoewel DJI veel investeert in      ­Bovendien wordt afbreuk aan de ‘relationele
   de werving van nieuw personeel, is de personele        ­veiligheid’ gedaan doordat piw-ers minder
   bezetting (nog) niet voldoende aangepast aan            gelegen­heid hebben de relatie met gedetineerden
   deze veranderde situatie.                               te onderhouden. Het feit dat de relationele taak
                                                           en daarmee de bejegening in de verdrukking
   Een knelpunt is bovendien dat de vaardigheden           komt kan ertoe leiden dat onenigheid eerder
   van de piw-er voor sommige van zijn taken niet          ­formeel wordt beslecht (via beklag en beroep)
   altijd toereikend zijn. Dit geldt onder meer voor        dan langs informele weg (contacten, gesprekken).
   de gedragsbeoordeling in het kader van promo­
   veren en degraderen, voor rapportagetaken en             Regionale plaatsing
   voor de omgang met de complexere doelgroep,              Re-integratie is één van de doelen die het kabinet
   die aan zware, psychische problematiek lijdt. ­          heeft met de tenuitvoerlegging van vrijheids­
   Ook dit knelpunt heeft de aandacht van DJI.              straffen. In dat proces is regionale plaatsing een
   DJI investeert fors in de scholing van het personeel,    van de instrumenten. Achterliggend idee is dat
   hoewel het personeel dan soms weer geen tijd             plaatsing in de eigen regio helpt bij het op de
   kan vrijmaken om aan opleidingen deel te nemen.          rails zetten van het leven na detentie (werk, huis-
                                                            vesting, gemeentelijke instanties, nabijheid van
   Ten tijde van het opstellen van dit advies is in het     familie en andere sociale contacten, enzovoort).
   kader van de implementatie van de ‘Visie op het
   gevangeniswezen’ een aantal maatregelen                  Hoewel het uitgangspunt is om gedetineerden in
   genomen/­voorbereid die mogelijk tot een verlich-        principe regionaal te plaatsen, is het in de praktijk
   ting van de knelpunten kunnen gaan leiden. ­             niet altijd mogelijk dit te realiseren. Daarvoor zijn
   Zo hebben PI’s extra budget gekregen voor het            diverse redenen. Sommige gedetineerden dienen
   aanstellen van extra casemanagers met het oog            te worden geplaatst in een ‘landelijke voorzie-
   op extra hulp en begeleiding van gedetineerden           ning’, zoals een penitentiair psychiatrisch cen-
   in het kader van de persoonsgerichte aanpak.             trum, die op slechts enkele locaties in het land
                                                            beschikbaar zijn. Daarnaast is de detentiecapaci-
   Door de toegenomen werklast van de piw-ers en            teit niet evenredig over de verschillende regio’s
   het feit dat de competenties van piw-ers niet altijd     verspreid, mede als gevolg van sluiting van PI’s.
   toereikend zijn, dreigen de beleidsdoelstellingen
   van het kabinet in gevaar te komen; hier wordt
06
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Rechtsongelijkheid bij maatwerk en pilots                  VEILIGHEID IN DETENTIE
De persoonsgerichte benadering in de sanctie­           Met enige regelmaat zijn er in PI’s gewelds­
toepassing betekent dat vaak maatwerk wordt             incidenten tussen gedetineerden. Er is geen goed
­geleverd: meer differentiatie in beveiliging, inter-   beeld van de aard en omvang van gewelds­
 venties en zorg. Dit kan echter ook leiden tot         incidenten. Dit is het gevolg van het ontbreken van
 rechtsongelijkheid.                                    eenduidige en algemeen gehanteerde definities
                                                        en werkomschrijvingen waardoor een eenduidige
 Rechtsongelijkheid kan ook op grotere schaal           en adequate registratie van geweld ontbreekt.
 plaatsvinden, bijvoorbeeld wanneer in een regio        ­Bovendien is de onveiligheid deels van verborgen
 of PI pilots worden gestart (denk aan pilots met        aard. Een indicatie over de omvang hiervan heeft
 zelfredzaamheid of arbeidstoeleiding). Dit leidt        de RSJ niet kunnen verkrijgen.
 vanzelfsprekend tot rechtsongelijkheid tussen de
 gedetineerden die deelnemen aan de pilot en             Een aanleiding voor geweld in de PI’s vormt de
 ­degenen die dat niet doen.                             invoer van contrabande zoals drugs en telefoons.
                                                         Deze komen op verschillende wijzen de inrichting
  De RSJ stelt zich op het standpunt dat de - op het     binnen. Drugs en telefoons komen met bezoek of
  individu toegespitste - beslissingen worden            met personeel mee naar binnen, worden met
  ­genomen binnen de kaders van wettelijke regelin-      ­drones ingevlogen of verpakt in tennisballen over
   gen en geldend beleid. Of dit op correcte wijze        de muren van de luchtplaats gegooid. ­
   gebeurt, en of enige rechtsongelijkheid hierbij        Ook gedetineerden brengen drugs en telefoons
   ­gerechtvaardigd is, wordt getoetst in beklag en       de inrichting in.
    beroep. Uit jurisprudentie van de beroeps­
    commissie van de RSJ blijkt dat het afwijken van      Met de contrabande komen ook onrust en on­
    geldende normen in het kader van de persoons-         veiligheid de inrichting binnen. Dit heeft onder
    gerichte ­benadering gerechtvaardigd is, mits hier-   andere te maken met verhandeling van de ver­
    aan een duidelijke motivering ten grondslag ligt.     boden spullen door gedetineerden en daaraan
                                                          verbonden fricties rondom betaling, schulden en
    Wat betreft de rechtsongelijkheid tussen gedeti-      niet bij de juiste persoon terecht gekomen pakjes.
    neerden die deelnemen aan bepaalde pilots en          Sommige gedetineerden zouden worden bedreigd,
    degenen die dat niet doen: deze rechtsongelijkheid    mishandeld, afgeperst, of anderszins onder druk
    is conform uitspraken van de beroepscommissie te      gezet om contrabande binnen te brengen. Uit angst
    rechtvaardigen, wanneer goed wordt gemotiveerd        voor represailles durven zij hierover niets tegen
    wat de reden is om af te wijken en mits de pilot      het personeel te zeggen.
    in tijd begrensd is, dat wil zeggen een vaste eind-
    datum heeft.                                          Ook het personeel wordt slachtoffer van geweld-
                                                          pleging door gedetineerden. Ten aanzien van deze
                                                          onveiligheid ontbreekt eveneens een eenduidige
                                                          en adequate registratie.
                                                          Geweld in de PI’s hangt samen met 1) de hoge
                                                          werklast van piw-ers waardoor de relationele
                                                          ­veiligheid in het gedrang komt en er bovendien
                                                           onvoldoende tijd is voor reguliere veiligheids-
                                                           maatregelen en 2) het feit dat – zoals is gebleken
                                                                                                              07
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>    SPANNING IN DETENTIE
    SAMENVATTING
   uit wetenschappelijk onderzoek – in de PI’s een                   BEKLAG EN BEROEP
   agressievere doelgroep verblijft dan voorheen, en                Sinds de invoering van het formele beklag- en
   3) er meer sprake is van multiproblematiek                       beroepsrecht binnen detentie groeit het aantal
   ­(psychische stoornissen, verslaving). Naar het                  beklag- en beroepszaken gestaag. Dit leidt ertoe
    oordeel van de RSJ zou het aan te bevelen zijn                  dat klachten veelal niet binnen de wettelijke ter-
    het personeel te scholen in het omgaan met                      mijnen (commissies van toezicht) en streef­
    agressie van de zwaardere, moeilijker doelgroep,                normen (beroepscommissie RSJ) kunnen worden
    zodat escalatie en/of schade zoveel mogelijk kan                afgedaan. Gedetineerden moeten hierdoor vaak
    worden beperkt of voorkomen.                                    lang op een uitspraak wachten waardoor deze
                                                                    ­effect verliest. De toename van het aantal klachten
    Hoewel bij ernstige geweldsincidenten in PI’s in                 lijkt voort te komen uit een verharding van de
    principe aangifte bij de politie wordt gedaan tegen              verhoudingen binnen detentie. De RSJ concludeert
    de gedetineerde, blijkt strafrechtelijke vervolging              dat er een vicieuze cirkel lijkt te bestaan tussen de
    in de praktijk weinig prioriteit te hebben. De RSJ               werkdruk van het personeel en de grote hoeveel-
    stelt zich op het standpunt dat de vervolging van                heid klachten. Doordat het personeel minder tijd
    gedetineerden die geweld tegen personeel in                      heeft om aandacht te besteden aan (de relatie
    de inrichtingen plegen, zou moeten worden                        met) gedetineerden, zoeken gedeti­neerden een
    geïntensiveerd.                                                  uitweg in het beklag- en beroepsrecht. Dat laatste
                                                                     vraagt ook weer tijd van het personeel die niet
    In de afgelopen tijd is veel maatschappelijke                    aan bejegening besteed kan worden.
    verontwaardiging ontstaan naar aanleiding
    van toenemende incidenten waarbij politie of                     Daarnaast zijn er signalen, ook uit onderzoek,1 dat
    ambulance­personeel het slachtoffer werd van                     gedetineerden doelbewust ‘klagen om te klagen’.
    gewelddadig handelen van publiek. Inmiddels is                   Dergelijke klachten zijn gemakkelijk futiel van
    het overheids­beleid geworden om overheids-                      aard. Hoewel deze klachten in veel gevallen niet
    dienaren met een publieke taak beter te                          beklagwaardig zijn, worden deze in eerste instantie
    beschermen. Dit blijkt ook uit het feit dat het OM               wel in behandeling genomen, waarna ze alsnog
    hier strenger tegen optreedt. Ten aanzien van                    niet-ontvankelijk worden verklaard. De ‘klagen-
    personeel dat in een PI bij de uitoefening van                   om-te-klagen-cultuur’ verhoogt de werklast en
    het werk wordt geconfronteerd met geweld van                     daarmee de termijn van afdoening voor de com-
    gedetineerden, zou naar het oordeel van de                       missies van toezicht (CvT’s) en de beroeps­
    RSJ hetzelfde beleid moeten gelden. Per                          commissie van de RSJ. De gedetineerde die te
    arrondissement zouden afspraken gemaakt                          goeder trouw zijn recht komt halen via het formele
    moeten worden tussen de PI-directeur(en), de                     beklag- en beroepsrecht, is hiervan de dupe.
    hoofdofficier van justitie en de chef(s) van de                  In de loop der jaren zijn verschillende voorstellen
    betrokken politie-eenheden. Deze afspraken                       ontwikkeld om de druk op het beklag- en
    dienen onder meer de melding, behandeling en                     beroeps­recht te verminderen. In april 2019 is de
    afwikkeling van geweldsincidenten te betreffen.                  Penitentiaire beginselenwet (Pbw) op enkele punten
                                                                     gewijzigd waardoor onder andere de toepassing
    1    P. Jacobs & J.M.W. Lindeman, ‘De tenuitvoerlegging van de voorlopige hechtenis. Belemmerend voor of juist in
         dienst van de voorbereiding van de strafzaak?’, Strafblad 2019/12, p. 13.
08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>van bemiddeling een sterkere wettelijke basis
heeft gekregen. In navolging van ontwikkelingen
in het medisch tuchtrecht, wijst de RSJ op de
­mogelijkheid in het gevangeniswezen een griffie-
 recht in te stellen ter voorkoming van het indienen
 van futiele klachten. Ook wijst de RSJ, in navolging
 van een advies van het CPT,2 op de mogelijkheid van
 een interne, informele procedure om geschillen
 op te lossen, alvorens het beklagrecht in te zetten.
 De RSJ adviseert pilots uit te voeren met zowel
 het griffierecht als de interne, informele procedure,
 die uiteindelijk – bij positieve resultaten – een
 plaats kunnen krijgen in wetgeving.
 2   European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment,
     27th General Report of the CPT, 1 januari – 31 december 2017, p. 25.
                                                                                                        09
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>   SPANNING IN DETENTIE
   SAMENVATTING
   AANBEVELINGEN
   1. Versterking van de piw-functie                  3. Regionale plaatsing
   DJI is al enige jaren intensief bezig met de       Regionale plaatsing van gedetineerden wordt in
   werving van personeel en zet dit ook de            de praktijk vaak niet gerealiseerd.
   komende tijd voort. Daarbij maakt DJI creatief
   gebruik van nieuwe methodes via social media.      •   Faciliteer en stimuleer regionale plaatsing met
   Dat is toe te juichen. Aanvullend doet de RSJ de       het oog op re-integratie.
   volgende aanbevelingen.                            •   Verken hierbij de mogelijkheden voor regionale
                                                          kleinschalige voorzieningen.
   •   Stem de inzet van piw-ers (meer) af op drukte
       en complexiteit van de werkzaamheden,          4. Vermindering rechtsongelijkheid
       en zorg zo nodig voor versterking in
       kwantitatief opzicht.                          De persoonsgerichte aanpak in het gevangenis-
   •   Versterk de piw-fuctie in kwalitatief opzicht  wezen impliceert het toepassen van maatwerk.
       door ervoor te zorgen dat er (extra) tijd komt Maatwerk staat in principe op gespannen voet
       voor opleiding van piw-ers; besteed daarbij    met rechtsgelijkheid en kan bij gedetineerden
       aandacht aan scholing en professionalisering   leiden tot onbegrip. Pilots en experimenten die
       in de omgang met de veranderde, meer           niet voor alle gedetineerden toegankelijk zijn,
       complexe, doelgroep.                           leiden per definitie tot rechtsongelijkheid.
   •   Controleer of die opleiding daadwerkelijk
       wordt gevolgd.                                 •   Realiseer, in het kader van de persoons­
                                                          gerichte benadering in het gevangeniswezen,
   2. De-bureaucratisering en heroriëntatie op            goed gemotiveerde beslissingen en voorzie
       de taken van de piw-er                             gedetineerden van uitleg daarbij (over o.a.
                                                          sanctionering, promotie, degradatie, verlof en
   De piw-er wordt zwaar belast en dreigt daardoor        interventies); dit om onbegrip onder gedeti-
   niet voldoende op de werkvloer aanwezig te zijn.       neerden over deze beslissingen te vermijden.
   Voor het relationele aspect van het werk van de    •   Geef experimenten en pilots binnen het
   piw-er, de bejegening van gedetineerden, blijft        ­gevangeniswezen een vaste einddatum. ­
   onvoldoende tijd over.                                  Leg duidelijk aan gedetineerden uit waar de
                                                           pilot voor dient, hoe lang deze duurt en of
   •   Maak werk van een heroriëntatie op de taken         - en hoe - zij voor deelname in aanmerking
       van de piw-er en houdt hierbij rekening met         kunnen komen.
       de beleidsdoelstellingen van het kabinet.
   •   Neem hierbij tevens de complexer wordende
       doelgroep en het toegenomen takenpakket
       van de piw-er in aanmerking.
   •   Versterk de bejegeningsrol van de piw-er door
       administratieve taken zoveel mogelijk bij de
       piw-er weg te nemen.
10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>5. Onderzoek naar onveiligheid in detentie           7. Strafrechtelijke vervolging
Er is geen volledig en systematisch beeld van        Versterk de aandacht voor strafrechtelijke­
­onveiligheid in detentie. Daarom is onderzoek en    vervolging van geweldpleging.
 registratie van belang. Er zijn duidelijke signalen
 dat er onder gedetineerden sprake is van ver-       •   Zorg dat op geweld tegen PI-personeel
 borgen onveiligheid.                                    een uniforme, eenduidige en passende
                                                         reactie volgt.
 •  Voorzie personeel van een duidelijke werk­       •   Organiseer een arrondissementaal overleg
    omschrijving zodat geweldsincidenten herkend,        tussen PI-directeur(en), hoofdofficier van
    gemeld en geteld kunnen worden.                      ­justitie en eenheidschefs van de betrokken
 •  Zorg voor een adequate registratie van                politie-eenheden waarin afspraken worden
    geweld ten aanzien van zowel gedetineerden            gemaakt over melding, behandeling en afwik-
    als personeel.                                        keling van geweldsincidenten in de PI’s.
 •  Maak van geweldsincidenten een zorgvuldige       •    Biedt de betrokken PI-medewerkers actief
    analyse (wat is de toedracht, welke omstandig­        bijstand vanuit slachtofferzorg, mede gericht
    heden speelden hierbij) zodat hier lering uit         op gebruikmaking van spreekrecht en
    kan worden getrokken en deze incidenten               schadeloos­stelling.
    beter voorkomen kunnen worden.                   •    Pas de richtlijnen voor de vervolging van
 •  Laat onderzoek uitvoeren naar de veiligheid           ­plegers van geweld tegen overheidsdienaren
    van gedetineerden en gevoelens van (on)vei-            met een publieke taak ook toe op personeel
    ligheid. Voer dit onderzoek zodanig uit dat            van PI’s dat met geweld wordt geconfronteerd;
    een goed beeld wordt verkregen van de ver-             verhoog derhalve de strafeis met 200%.
    borgen onveiligheid.
                                                     8. Minder beklag en beroep door betere
 6. Preventie                                              relatie tussen personeel en gedetineerden
 •  Zorg dat het inrichtingspersoneel voldoende      Wanneer het personeel meer aandacht en tijd
    tijd en gelegenheid heeft om reguliere veilig-   aan - de relatie met - gedetineerden kan besteden,
    heidscontroles uit te voeren                     zullen gedetineerden waarschijnlijk minder snel
 •  Zorg dat het inrichtingspersoneel voldoende      hun toevlucht zoeken in beklag en beroep.
    tijd en gelegenheid heeft voor contacten met
    gedetineerden zodat er ook van ‘relationele      •     Teneinde de druk op beklag- en beroeps­
    veiligheid’ sprake is.                                 procedures te verminderen verdient het
 •  Draag zorg voor opleiding van personeel in             ­aanbeveling er voor te zorgen dat het personeel
    het omgaan met agressie van gedetineerden,              meer tijd en aandacht kan besteden aan -
    zodat escalatie en/of schade zoveel mogelijk            de relatie met - gedetineerden.
    kan worden beperkt of voorkomen.
                                                                                                            11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>     SPANNING IN DETENTIE
     SAMENVATTING
   9. Pilot: intern en informeel klachtensysteem             Maak uitzonderingen mogelijk wanneer de
                                                             draagkracht van gedetineerden daartoe
   Via een informeel en intern klachtensysteem               aanleiding geeft.
   kunnen problemen direct bij de kern worden            •   Laat de beklagrechter van de betreffende CvT
   aangepakt en opgelost. Daarnaast kan dit de               aangeven of de klacht – ook in geval deze
   ­relatie tussen personeel en gedetineerden in             ongegrond is verklaard – terecht is ingediend.
    ­positieve zin verbeteren.                               In dat geval zou bepaald kunnen worden dat
                                                             de griffiekosten worden kwijtgescholden.
     •   Start binnen één PI een pilot met een intern    •   Evalueer de pilot na zes maanden.
         klachtensysteem.                                •   Overweeg na een positieve evaluatie een
         a. Geef dit interne klachtensysteem bijvoor-        wetswijziging waarmee het griffierecht een
            beeld als volgt vorm:                            positie in de Pbw krijgt.
            a) Geef gedetineerden de mogelijkheid om
            klachten te uiten aan een daartoe aange-     11. Duidelijkheid omtrent bemiddeling
            wezen functionaris. Laat gedetineerden in
            de tweede plaats klagen bij het betreffende  De precieze uitvoering van de wijzigingen in de
            afdelingshoofd en in de derde plaats bij de  Pbw met betrekking tot bemiddeling is – mede
            directeur.                                   vanuit capaciteitsoogpunt – nog onduidelijk.
         a. b) Meer gevoelige en serieuze klachten
            dienen direct gedeeld te worden met          •   Voorzie de praktijk van een duidelijke regeling
            de directeur.                                    over de wijze waarop bemiddeling ingezet
     •   Evalueer de pilot na zes maanden.                   moet worden (door wie, maandcommissaris of
     •   Overweeg na een positieve evaluatie een             een andere instantie?) en over de handelwijze
         wetswijziging waarmee de interne klachten-          wanneer een gedetineerde afziet van de mo-
         procedure (al dan niet in gewijzigde vorm) een      gelijkheid tot bemiddeling (niet-ontvankelijk-
         verplicht voorportaal wordt van de formele          heid?).
         klachtprocedure.                                •   Bezie of de capaciteit van de CvT’s (maand-
                                                             commissarissen) toereikend is om uitvoering
     10. Pilot: griffierechten                               te geven aan de bemiddelingsverzoeken die in
                                                             navolging van het nieuwe artikel 59a Pbw door
     Om de ‘klagen-om-te-klagen-cultuur’ terug te            gedetineerden zullen worden ingediend. ­
     dringen kan het heffen van griffierechten               Neem indien nodig passende (budgettaire)
     wellicht uitkomst bieden. Het doel van het              maatregelen hieromtrent.
     griffierecht is om de gedetineerde te laten
     nagaan of de klacht fundamenteel genoeg is
     voor de formele klachtprocedure.
     •   Start binnen één PI een pilot met het heffen
         van griffierechten.
     •   Hanteer tijdens deze pilot een griffierecht van
         bijvoorbeeld €1,50 per zaak, gelet op de
         beperkte inkomsten van gedetineerden. ­
12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>12. Kritische reflectie op de werkwijze van
     CvT’s en beroepscommissie RSJ
Ruimere en consequent toegepaste criteria ­voor
de selectie van zaken die schriftelijk worden
­afgedaan lijkt wenselijk. Dit kan ruimte bieden
 om meer aandacht te besteden aan betekenis-
 volle zaken.
 Ten aanzien van de CvT’s en de beroepscommissie
 van de RSJ wordt aanbevolen:
 •   Houd de criteria voor schriftelijke afdoening
     dan wel afdoening op zitting kritisch tegen
     het licht en doe waar mogelijk meer zaken
     schriftelijk af.
 •   Onderzoek de mogelijkheden voor een
     efficiëntere werkwijze en vermindering van
     de administratieve last voorafgaand aan
     behandeling.
                                                   13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>   1
   SPANNING IN DETENTIE
   INLEIDING
   Inleiding
14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>  ONTWIKKELINGEN                                                  de boventoon lijkt te voeren boven het strafdoel
Het gevangeniswezen heeft te maken met diverse                    resocialisatie.
ontwikkelingen in de praktijk, regels, beleid en
maatschappij. In het uitvoeringsbeleid is in de                       SPANNING
loop der jaren een steeds belangrijker rol toe­                   De ontwikkelingen zoals hierboven geschetst kun-
gedicht aan de eigen verantwoordelijkheid en                      nen op zichzelf of in combinatie met elkaar leiden
zelfredzaamheid van gedetineerden. Gedetineerden                  tot allerlei vormen van spanning in de tenuitvoer-
krijgen een grotere rol in het verloop van hun                    legging van sancties. Wat wordt in dit advies ver-
­detentie en re-integratie. Door middel van een                   staan onder spanning? Spanning in detentie
 systeem van promoveren en degraderen kunnen                      ­ontstaat daar waar praktijk, regels, beleid en
 gedetineerden de deelname aan een plus­                           maatschappelijke opvattingen niet (voldoende)
 programma met de daarbij behorende privileges                     op elkaar aansluiten, elkaar in de weg zitten of
 ‘verdienen’. Als de kabinetsplannen rondom de                     ­elkaar tegenwerken. Deze spanning kan ertoe
 voorwaardelijke invrijheidstelling (VI) in werking                 ­leiden dat rechten in het gedrang komen en het
 treden, moeten gedetineerden ook hun VI gaan                        bereiken van strafdoelen in gevaar komt.
 ‘verdienen’. Tegelijkertijd blijkt uit wetenschap­
               3
 pelijk onderzoek4 dat gedetineerden steeds meer                      AANLEIDING TOT DIT ADVIES
 antisociaal gedrag laten zien en in toenemende                      Dit advies is opgesteld door de Afdeling advisering
 mate met verslavingsproblematiek te maken te                        van de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugd-
 hebben; daarnaast is circa 30 à 40% van de                          bescherming (hierna: de RSJ). De aanleiding om
 gedeti­neerdenpopulatie licht verstandelijk                         dit advies op te stellen ligt deels bij het departe-
 ­beperkt.5 Ook zijn er ontwikkelingen merkbaar ten                  ment van Justitie en Veiligheid (JenV), deels bij de
  aanzien van de regels. Zo worden in toenemende                     RSJ zelf. De hierboven globaal geschetste ontwik-
  mate regels uit het strafprocesrecht toegepast in                  kelingen vormen voor de RSJ de aanleiding aan-
  penitentiaire beklag- en beroepszaken en roepen                    dacht te besteden aan spanning in de detentie-
  gedetineerden in dergelijke zaken vaker dan voor-                  praktijk in relatie tot de rechtspositie van
  heen de hulp van een advocaat in. Er lijkt sprake                  gedetineerden. Vanuit de Dienst Justitiële Inrich-
  van een zekere juridisering. Tot slot heeft de                     tingen (DJI) van het ministerie van JenV werd aan-
  maatschappij in toenemende mate aandacht voor                      gegeven dat in de sanctietoepassing vaker maat-
  hetgeen in detentie gebeurt: het publiek heeft                     werk wordt geleverd: meer differentiatie in
  een mening over de strafmaat en reageert met                       beveiliging, interventies en zorg. Differentiatie kan
  verontwaardiging op mediaberichten over inci-                      echter ook leiden tot rechtsongelijkheid. Dit kan
  denten (invoer van contrabande en ‘feestjes’ in                    ook op grotere schaal plaatsvinden, bijvoorbeeld
  penitentiaire inrichtingen). Dit klinkt door in de                 wanneer in een regio of in een penitentiaire
  kabinetsvisie op de tenuitvoerlegging van                          ­inrichting (PI) experimenten of pilots worden
  vrijheids­straffen waarin het strafdoel vergelding                  g­estart (denk aan pilots met zelfredzaamheid of
  3    Kamerstukken II 2018/2019, 35122, nr. 2 (Wet Straffen en Beschermen).
  4    R.R. den Bak, A. Popma, L. Nauta-Jansen, P. Nieuwbeerta en M. Jansen, Psychosociale criminogene factoren en
       neurobiologische kenmerken van mannelijke gedetineerden in Nederland, Den Haag: ministerie van Justitie en
       Veiligheid, WODC 2018.
  5    Idem.
                                                                                                                           15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>    SPANNING IN DETENTIE
    INLEIDING
   arbeidstoeleiding). Dit leidt vanzelfsprekend tot                        • een gesprek met de (voormalig) plv.
   rechtsongelijkheid tussen de gedetineerden die                              ­Directeur-Generaal Straffen en Beschermen
   deelnemen aan de pilot en degenen die dat niet                               (DGS&B) van het ministerie van JenV, de
   doen. Aan de RSJ werd gevraagd in een advies                                 (voormalig) plv. directeur van de Directie
   ­nader in te gaan op deze vorm van rechtsonge-                               Sanctietoepassing en Jeugd (DSenJ),
    lijkheid in het gevangeniswezen.6                                           ­tezamen met enkele medewerkers van DJI
                                                                                 en DSenJ;
    METHODOLOGISCHE                                                       • een rondetafelbijeenkomst met 8 raadsleden
    VERANTWOORDING                                                          van de Afdeling rechtspraak van de RSJ;
    Bronnen:                                                              • een individueel gesprek met de voorzitter
    Ten behoeve van dit advies heeft een uitgebreide                        van de centrale ondernemingsraad (COR)
    materiaalverzameling plaatsgevonden waarbij de                          van DJI;
    volgende bronnen zijn geraadpleegd.                                   • een rondetafelbijeenkomst met 7 advocaten
    a. er is literatuur bestudeerd (onder andere                            die ervaring hebben met beklag- en
        weten­schappelijke artikelen, onderzoeks­                           beroeps­zaken bij de beroepscommissie van
        rapporten, beleidsdocumenten, wetsteksten);                         de RSJ;
    b. er zijn diverse gesprekken gevoerd met per­                        • een rondetafelbijeenkomst met 11 leden ­
        sonen die vanuit hun professie te maken                             van commissies van toezicht (CvT’s) van
        ­hebben met de tenuitvoerlegging van                                het gevangeniswezen;
         vrijheids­straffen, en met gedetineerden; ­                      • een rondetafelbijeenkomst met 3 selectie-
         dit betreft:                                                       functionarissen van de Directie Individuele
         • rondetafelbijeenkomsten in twee PI’s waar                        Zaken (DIZ) van de DJI.
            gespreksdeelnemers uit respectievelijk zes              De gesprekken hadden het karakter van open
            en vijf PI’s aanwezig waren. Hier vonden per            ­interviews. Tijdens die interviews is gesproken
            (functie-)groep afzonderlijke gesprekken                 over spanning in de tenuitvoerlegging van
            plaats waarin is gesproken met in totaal:7               ­vrijheidsstraffen aan de hand van de volgende
            • 10 (plv.) PI-directeuren en 1 directie­                 ­thema’s:
               secretaris/juridisch medewerker,                        •  Veiligheid binnen detentie;
            • 7 penitentiair inrichtingswerkers (piw-ers),             •  Promoveren/degraderen en verlof;
            • 9 afdelingshoofden,                                      •  Persoonsgerichte aanpak en maatwerk;
            • 15 gedetineerden;                                        •  Selectie en plaatsing;
                                                                       •  Re-integratie, resocialisatie en slachtoffers;
                                                                       •  Beklag en beroep.
    6     Zie paragraaf 2.2.4. van dit advies.
    7     De (plv.) vestigingsdirecteuren, afdelingshoofden en piw-ers met wie is gesproken waren afkomstig uit zowel de
          twee PI’s waar de rondetafelbijeenkomsten plaatsvonden (PI Zwolle en PI Alphen), als uit andere PI’s uit de (wijde)
          omtrek (PI Leeuwarden, PI Veenhuizen, PI Almelo, PI Vught, PI Utrecht (Nieuwersluis), PI Rotterdam (De Schie),
          PI Dordrecht, PI Heerhugowaard, PI Grave). De gedetineerden waarmee is gesproken, waren uitsluitend afkomstig
          uit de PI’s in Zwolle en Alphen, waar de bijeenkomsten waren georganiseerd.
16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>c. er zijn uitspraken uit de jurisprudentie­
    databank van de RSJ geselecteerd op basis        Leeswijzer
    van zoektermen; de databank bevat uitspraken     Het eerste thema, beleid versus praktijk,
    van de beroepscommissie van de RSJ. De uit-      komt in hoofdstuk 2 aan de orde, het
    spraken zijn uitgezocht met het oog op illus-    ­thema veiligheid wordt toegelicht in
    tratie en/of verduidelijking van onderdelen       hoofdstuk 3 en de rechtspositie van
    van het advies. Uiteindelijk zijn fragmenten      gedeti­neerden wordt besproken in hoofd-
    van geselecteerde uitspraken in de tekst van      stuk 4. Elk hoofdstuk wordt afgesloten met
    het advies opgenomen.                             conclusies en aanbevelingen van het des-
                                                      betreffende hoofdstuk.
Analyse:
Na uitwerking van het verzamelde materiaal was
een omvangrijke hoeveelheid informatie over
spanning in het gevangeniswezen beschikbaar.
Deze informatie is gecomprimeerd door na te
gaan welke spanningen in de gesprekken steeds
opnieuw naar voren werden gebracht. Dit leidde
tot een overzicht van hoofdlijnen: ‘rode draden’
die in het materiaal zichtbaar zijn. Deze vormden
de basis voor het voorliggende advies.
Bij de weergave van informatie uit de gevoerde
gesprekken is erop gelet vooral die informatie
weer te geven die relatief vaak in de gesprekken
naar voren werd gebracht. Dit om te voorkomen
dat een uitlating van een enkele gespreksdeel­
nemer te veel gewicht zou krijgen. Voor zover
­mogelijk is ook nagegaan, en in de tekst aan­
 gegeven, in hoeverre de aangedragen informatie
 door (onderzoeks-)literatuur wordt bevestigd.
 De spanning die de RSJ in het gevangeniswezen
 heeft geconstateerd, laat zich vangen in drie over-
 koepelende thema’s. Het eerste thema betreft de
 spanning tussen de beleidsdoelstellingen van de
 regering met de vrijheidsstraffen versus de uit-
 werking daarvan in de praktijk. Het tweede thema
 omvat veiligheid in detentie. De rechtspositie van
 gedetineerden inclusief de praktijk van beklag en
 beroep, vormt het derde thema.
                                                                                                 17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>   2
   SPANNING IN DETENTIE
   BELEID VERSUS PRAKTIJK
   Beleid versus
   praktijk
18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de spanning tussen
het beleid ten aanzien van de tenuitvoerlegging van
vrijheidsstraffen en de realisatie daarvan in de praktijk.
2.1.    BELEID
In de afgelopen decennia zijn diverse beleids-                  Dit advies beperkt zich verder tot de beleidsplan-
plannen gepubliceerd over de tenuitvoerlegging                  nen en -doelstellingen van de huidige regering. ­
van vrijheidsstraffen. Uit deze plannen spreekt                 In het (recente) verleden heeft de RSJ zich hierover
een zekere ambitie ten aanzien van de tenuit-                   in meer en mindere mate kritisch uitgelaten.10 ­
voerlegging van sancties. Re-integratie neemt al                ­In de context van dit advies ligt de focus echter
jaren een centrale plaats in deze plannen in. ­                  niet op die beleidsplannen en -doelstellingen als
Het gevangeniswezen geeft hieraan invulling door                 zodanig, maar wel op de spanning tussen die
middel van een ‘persoonsgerichte benadering’.                    plannen en de realisatie daarvan in de praktijk.
Die benadering was aanvankelijk onderdeel van
het beleidsprogramma Modernisering Gevangenis­                   De plannen en doelstellingen van de huidige
wezen (MGW) en is vervolgens verder uitgewerkt                   ­regering zijn uiteengezet in de Visie op de ten­
in onder meer het ‘Masterplan DJI 2013-2018’. ­                   uitvoerlegging van gevangenisstraffen uit 2018,
In maart 2014 is in het kader van de persoons­                    getiteld ‘Recht doen, kansen bieden’.11 Drie thema’s
gerichte benadering het systeem van promoveren                    staan hierin centraal: re-integratie, consequenties
en degraderen ingevoerd. Dit zogeheten DBT-­
                              8
                                                                  van gedrag en vergelding. Deze worden hieronder
beleid (Dagprogramma, Beveiliging en Toezicht op                  besproken.
maat) biedt de gedetineerde de mogelijkheid om
tijdens detentie te promoveren naar een plus-                     Re-integratie
programma met privileges, afhankelijk van zijn                    De tenuitvoerlegging van vrijheidsstraffen wordt
gedrag. Verder wordt sinds 2015 binnen het minis-                 dienstbaar gemaakt aan de terugkeer van de
terie van JenV gewerkt aan het project ‘Koers en                  ­gedetineerde in de maatschappij.12 Teneinde de
Kansen voor de sanctie-uitvoering’.9 Dat project is                re-integratie zo veel mogelijk te doen slagen,
gericht op regionale plaatsing, het beter opleiden                 helpt de overheid gedetineerden bij hun terugkeer.
van het inrichtingspersoneel en de persoons-                       De ondersteuning van de overheid daarbij is, zoals
gerichte aanpak.                                                   reeds eerder aangegeven, toegesneden op de
8    www.commissievantoezicht.nl, zie dossier DBT.
9    Koers & kansen. Whitepaper over de toekomst van de sanctie-uitvoering, Den Haag: Ministerie van Justitie en
     Veiligheid mei 2017.
10   Zie met name: RSJ, Advies Wijziging Regeling SPOG in verband met promoveren en degraderen binnen het Gevan-
     geniswezen, Den Haag 2013; RSJ, Advies detentiefasering en voorwaardelijke invrijheidstelling, Den Haag 2018; RSJ,
     Advies uitvoering gevangenisstraffen; Reactie op de kabinetsvisie “Recht doen, kansen bieden”, Den Haag 2018.
11   Recht doen, kansen bieden. Naar effectievere gevangenisstraffen (Visie op gevangenisstraffen), bijlage bij Kamer-
     stukken II 2017/18, 29279, nr. 439.
12   Idem; zie ook artikel 2 Penitentiaire beginselenwet (Pbw).
                                                                                                                        19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>       SPANNING IN DETENTIE
       BELEID VERSUS PRAKTIJK
   persoon. De persoonsgerichte benadering van                          van terugkeer’. Dit komt ten goede aan
   ­gedetineerden wordt in principe ingezet vanaf het                   resocialisatie, re-integratie en continuïteit van
    begin van de detentie. Dit betekent concreet dat                    eventuele zorgtrajecten en is bovendien
    alle relevante informatie over de gedetineerde                      bevorderlijk voor relaties met vrienden en familie.
    wordt verzameld en opgenomen in het detentie &
    re-integratieplan (D&R-plan) dat voor iedere                        Consequenties van gedrag
    gedeti­neerde wordt opgesteld. Het plan is gericht                  Met het oog op resocialisatie vindt de huidige
    op ondersteuning bij vijf basisvoorwaarden, te                      ­regering het van belang dat gedetineerden hun
    weten: onderdak aansluitend op de detentie,                          tijd in detentie benutten om hun leven op orde te
    ­inkomen (via werk of uitkering), zorg (zowel licha-                 brengen. Van gedetineerden wordt verwacht dat
     melijk als geestelijk), schuldhulpverlening en het                  zij verantwoordelijkheid nemen waar dat mogelijk
     bezit van een geldig identiteitsbewijs. Naarmate er                 is en ongewenst geacht gedrag veranderen om de
     minder problemen zijn ten aanzien van de basis-                     kans op een geslaagde terugkeer in de maat-
     voorwaarden, is de kans op recidive kleiner, zo is                  schappij te vergroten. Om gedetineerden hierin te
     uit wetenschappelijk onderzoek gebleken. ­         13
                                                                         stimuleren moeten zij, aldus het kabinet, meer dan
     De bedoeling is om al tijdens de detentie te starten                tot nu toe het geval was, worden aangesproken
     met het aanpakken van tekorten of problemen                         op hun gedrag. De regering is van plan het in 2014
     met betrekking tot deze basisvoorwaarden. Ook is                    ingevoerde beleid van promoveren en degraderen15
     het de bedoeling dat gedetineerden in het kader                     uit te breiden. Het gedrag van gedetineerden gaat
     van de persoonsgerichte benadering tijdens                          sterker dan voorheen meewegen bij de invulling
     ­detentie worden gemotiveerd te werken aan een                      van detentie. De minister voor Rechtsbescherming
      toekomst zonder criminaliteit. Alle medewerkers                    heeft een wetsvoorstel16 bij de Tweede Kamer
      zijn daartoe getraind in “motiverende bejegening”.                 ­ingediend om dit instrumentarium van een wette-
      Motiverende bejegening is gebaseerd op het                          lijke grondslag te voorzien en het te gebruiken ­
      ­concreet toepassen van vijf waarden: respect,                      bij de besluitvorming over het toekennen van
       menswaardigheid, vertrouwen, ondersteuning ­                       re-integratieverlof en de voorwaardelijke invrij-
       en interactie. 14
                                                                          heidstelling. De Tweede Kamer heeft het voorstel
                                                                          op 25 juni 2019 aangenomen.
       Binnen het huidige re-integratiebeleid is ‘regionale
       plaatsing’ leidend. Dat wil zeggen dat een                         Vergelding
       gedetineerde na aanvankelijke plaatsing in het                     Verder is het kabinet van mening dat de geloof-
       ‘arrondis­sement van vervolging’, in principe en bij               waardigheid en legitimiteit van ons hele strafrecht­
       voorkeur wordt geplaatst in het ‘arrondissement                    systeem staat of valt met de daadwerkelijke
       13   D. Andrews & J. Bonta, The psychology of criminal conduct, Cincinnati: Anderson Publishing Company 1998.
       14   www.dji.nl, zie onder: justitiabelen, volwassenen in detentie, persoonsgerichte benadering.
       15   Dit zogeheten DBT-beleid (Dagprogramma, beveiliging en toezicht op maat) biedt gedetineerden de mogelijkheid
            om vanuit het basisprogramma te promoveren naar een plusprogramma, dat wil zeggen een programma met meer
            vrijheden. De beslissing over een eventuele promotie of degradatie wordt genomen op basis van een gedrags-
            beoordeling door onder andere de piw-er. Dit gebeurt via het “stoplichtmodel”: gedrag van gedetineerden wordt
            in drie categorieën ingedeeld: groen gedrag (gewenst), oranje gedrag (dit-kan-beter) en rood gedrag (ongewenst)
            gedrag.
       16   Kamerstukken II 2018/19, 35122, nr. 2 (Wet Straffen en Beschermen).
20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>­uitvoering van opgelegde straffen. De samenleving              Deze omstandigheden bijeengenomen, vormen voor
 zou vergelding van aangericht kwaad, genoeg­                   de RSJ aanleiding in dit advies wat uitgebreider stil
 doening voor het slachtoffer en de samenleving                 te staan bij de piw-functie.
 als geheel verlangen. Het motto bij dit thema
 luidt: “Straf is straf”.17                                     De hoge werklast werd niet alleen door piw-ers
                                                                zelf genoemd, maar ook door onder meer (plv.)
 De manier waarop de gevangenisstraf nu wordt                   directeuren, afdelingshoofden en gedetineerden.
 uitgevoerd, waarbij gedetineerden geruime tijd                 Illustratief is daarbij dat gedetineerden het
 voordat hun straf is uitgezeten “vergaande vrij­               ­tijdens de rondetafel­gesprekken spontaan opna-
 heden” krijgen, zou volgens de kabinetsvisie                    men voor piw-ers op en zeiden: “piw-ers zijn goede
 ­afbreuk doen aan de geloofwaardigheid van de straf             mensen, die hebben het zwaar”. Andere gedeti-
  en een aantasting van het vrijheids­benemende                  neerden lieten zich in soortgelijke bewoordingen
  aspect van de gevangenisstraf betekenen. Het kabi­             uit en zeiden dat ­piw-ers te veel werk hebben.
  net is voornemens om hiertoe de VI-regeling aan
  te scherpen. De belangrijkste aanpassingen zijn:               Alhoewel in de rondetafelgesprekken in het land
  •    maximering van de VI-termijn op twee jaar;                de hoge werklast van met piw-ers veelvuldig en
  •    de verlening van de VI op basis van een indi-             nadrukkelijk is benoemd, kan de RSJ zich voor-
       viduele afweging en beoordeling in plaats van             stellen dat een vergelijkbare werklast door andere
       een verlening van rechtswege;                             functiegroepen wordt ervaren, bijvoorbeeld de
  •    de invoering van toetsingscriteria voor de                medewerkers arbeid. Dergelijke signalen hebben
       verlening van de VI.                                      de RSJ echter niet bereikt.
  Het wetsvoorstel hieromtrent is op 25 juni 2019
  door de Tweede Kamer aangenomen.                               2.2.1. TAKEN VAN PIW-ERS
                                                                 In deze paragraaf wordt een overzicht gegeven
   2.2. PRAKTIJK                                                 van de taken van de piw-ers.
  De tenuitvoerlegging van sancties vraagt in de                 •   Om te beginnen voeren piw-ers allerlei prak­
  praktijk de inzet van veel verschillende functio­                  tische werkzaamheden uit in de inrichting: ­
  narissen, onder andere bewakers, casemanagers,                     het in- en uitsluiten van gedetineerden, het
  geestelijk verzorgers, sportinstructeurs, verpleeg-                begeleiden van gedetineerden van en naar
  kundigen, artsen, psychologen, medewerkers                         arbeidszaal, bezoekzaal, luchtplaats, sport­
  ­arbeid en piw-ers. Van deze personen vervullen                    ruimte enzovoort. Tot deze taken behoort ook
   de piw-ers een cruciale rol omdat zij het meest                   de distributie van door gedetineerden in de
   van alle functiegroepen in direct contact met de                  winkel bestelde goederen.
   gedetineerden staan en voor hen het eerste aan-
   spreekpunt zijn. Tijdens de rondetafelgesprekken              •   De piw-ers hebben daarnaast een taak die
   die in het land zijn gevoerd met het oog op dit                   meer in de relationele sfeer ligt. Van hen
   advies, kwam naar voren dat met name piw-ers                      wordt verwacht een goed contact met gedeti-
   een gevarieerd en omvangrijk takenpakket hebben.                  neerden te onderhouden en van daaruit door
   Hierdoor is bij hen sprake van een hoge werklast.                 middel van ‘motiverend bejegenen’, zoals eerder
   17   Recht doen, kansen bieden. Naar effectievere gevangenisstraffen (Visie op gevangenisstraffen), bijlage bij
        ­Kamerstukken II 2017/18, 29279, nr. 439, p. 3.
                                                                                                                      21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>   SPANNING IN DETENTIE
   BELEID VERSUS PRAKTIJK
      besproken, bij te dragen aan hun re-integratie                    •    Daarnaast hebben piw-ers tot taak verslagen op
      en resocialisatie. Tevens kunnen piw-ers een                           te stellen ten aanzien van allerlei voorvallen,
      rol als mentor van een of meer gedetineerden                           incidenten en omstandigheden die zich in de
      vervullen. Een goede relatie tussen gedeti-                            inrichting voordoen (zie de opsomming in
      neerden en piw-ers bevordert de rust en                                onderstaand kader). Zo kan de directeur
      veilig­heid in de inrichting. In de literatuur is                      ­bijvoorbeeld alleen een disciplinaire straf
      dit bekend als dynamische of relationele                                opleggen voor een feit dat onverenigbaar is
      ­veiligheid. Door geregeld contact tussen
                        18
                                                                              met de orde of veiligheid van de inrichting,
       ­piw-ers en gedetineerden ontstaan vertrou-                            dat door hemzelf of een van zijn medewerkers
        wensrelaties. Hoe beter de contacten, hoe                             is geconstateerd. Als het feit niet door de
        beter het personeel op de hoogte is van                               ­directeur zelf is geconstateerd, vormt het ver-
        ­hetgeen er onder de gedetineerden speelt.                             slag van de piw-er vaak het bewijs. Het is van
                                                                               belang dat de feitelijke gang van zaken daarin
   •     Met het oog op de veiligheid hebben piw-ers                           nauwkeurig, volledig en waarheidsgetrouw is
         ook het uitvoeren van toezicht en celinspecties                       opgeschreven.
         tot taak, alsmede het visiteren van gedetineer-
         den in verband met de invoer van contrabande
         in de PI, denk aan mobiele telefoons en drugs.
   •     Tevens wordt van piw-ers die een rol als mentor
         vervullen voor een of meer gedetineerden,
         verwacht dat zij bijdragen aan het Detentie &
         Re-integratieplan (D&R-plan) van de des­
         betreffende gedetineerden.
   •     Een andere taak van piw-ers is het opstellen
         van gedragsbeoordelingsrapportages.
         ­Beslissingen over het promoveren of degraderen
          van gedetineerden worden immers genomen
          op basis van (onder andere) de observaties
          van piw-ers. Van hen wordt verlangd dat zij op
          scoringslijsten het gedrag van gedetineerden
          beoordelen als ‘gewenst’ (groen), ‘ongewenst’
          (rood) of ‘dit kan beter’ (oranje). Zoals eerder
          aangegeven worden in de nabije toekomst
          meer beslissingen genomen op basis van
          ­dergelijke gedragsbeoordelingen van (onder
           meer) de piw-er: het betreft beslissingen over
           re-integratieverlof en over verlening van de VI.
   18       Zie o.a. M. Boone, M. Althoff & F. Koenraadt, Het leefklimaat in justitiële inrichtingen, Den Haag: Boom criminologie
            2016, p. 53.
22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Situaties waarin een schriftelijk verslag of opgemaakt stuk wettelijk is vereist:
•   Aan klager is een schriftelijk verslag aangezegd;19
•   Aan klager is een disciplinaire straf of maatregel opgelegd;20
•   Klager is gehoord voordat hem een disciplinaire straf of ordemaatregel is opgelegd;21
•   Klager heeft bezoek zonder toezicht (BZT) genoten;22
•   Tijdens het transport met DV&O heeft klager zich agressief en provocerend gedragen;23
•   Klager heeft afstand gedaan van zijn recht om bij de rechtbank gehoord te worden;24
•   De veiligheidsvoorschriften zijn aan klager bekendgemaakt bij het intakegesprek;25
•   Klager is gewezen op de mogelijkheid van een herhalingsonderzoek (bij urinecontroles);26
•   Klagers boodschappen zijn bij hem afgeleverd;27
•   Klager [klaagster] heeft toestemming gegeven voor inzage in haar penitentiair dossier.28
Ook moet uit een schriftelijk verslag blijken:
•   Welke voorwerpen op welke plaats en onder welke eventuele nadere omstandigheden zijn
    aangetroffen, zodat bijvoorbeeld blijkt dat het voorwerp ook voor de celbewoner zichtbaar was
    of zich op een eenvoudig toegankelijke plaats bevond;29
•   Welke goederen de gedetineerde meeneemt bij zijn overplaatsing.30
Het schriftelijk verslag moet bovendien voldoen aan de formele eisen.
Zo oordeelde de beroepscommissie dat niet-geparafeerde handgeschreven toevoegingen ervoor
zorgen dat het rapport “niet als deugdelijk bewijsmateriaal” kan dienen.31
19   RSJ 6 juli 2016, 16/1066/GA.
20   RSJ 7 mei 2012, 11/4067/GA (i.c. stelde de klager dit).
21   RSJ 30 november 2015, 15/2084/GA; RSJ 6 februari 2004, 03/2498/GA.
22   RSJ 9 mei 2016, 16/0155/GA. I.c. stond in de rapportage dat klagers bezoek zonder toezicht niet door zou
     gaan (als straf). De directeur stelde dat dit desondanks wel door is gegaan, maar dat bleek nergens uit,
     terwijl klager zulks betwistte.
23   RSJ 28 april 2017, 16/4280/GA.
24   RSJ 27 oktober 2011, 11/0795/GA.
25   RSJ 25 april 2013, 12/4023/GA.
26   RSJ 4 juli 2016, 15/4430/GA.
27   RSJ 23 januari 2019, 18/452/GA.
28   RSJ 18 januari 2018, 17/1915/GA.
29   RSJ 18 maart 2019, R-18/892/GA. Vgl. o.m. RSJ 10 juni 2015, 15/374/GA; RSJ 25 juli 2008, 08/1016/GA;
     RSJ 4 juni 2014, 14/0352/GA. Van een gedetineerde wordt echter wel verwacht dat hij een voorwerp dat hij
     meeneemt naar, of aantreft in zijn cel, controleert op de aanwezigheid van contrabande (RSJ 27 november 2013,
     13/2368/GA).
30   RSJ 3 november 2016, 16/2759/GA; RSJ 30 mei 2013, 12/3878/GA; RSJ 27 november 2008, 08/1633/GA;
     RSJ 18 augustus 2006, 06/1379/GA.
31   RSJ 18 juli 2007, 07/0661/GA.
                                                                                                                   23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>   SPANNING IN DETENTIE
   BELEID VERSUS PRAKTIJK
   2.2.2. KNELPUNTEN IN DE PRAKTIJK                                    •    Een hieraan gerelateerd knelpunt is dat de
   In de praktijk blijkt de doelgroep waar het perso-                       leeftijd van piw-ers relatief hoog is, de gemid-
   neel in de PI’s dagelijks mee te maken heeft, in                         delde leeftijd van piw-ers varieert tussen
   vergelijking met enkele jaren geleden, flink te zijn                     ­inrichtingen van 47 tot 53 jaar. Dit heeft onder
   veranderd. Volgens onderzoek is in de PI’s de                             meer consequenties voor het werkrooster
   laatste jaren sprake van een toename van (verbale)                        (55-plussers hoeven geen nachtdiensten meer
   agressie binnen de doelgroep; daarnaast verblijven                        te draaien).35 De RSJ constateert dat de relatief
   er in de PI’s steeds meer gedetineerden met een                           hoge leeftijd van de piw-ers maakt dat er in
   licht verstandelijke beperking en multiproblematiek                       de komende jaren blijvende aandacht voor
   (psychische stoornissen, verslaving).32 De piw-ers                        werving van piw-ers nodig is.
   beschikken in veel gevallen echter niet over juiste
   vaardigheden en competenties om met deze groep                      •     Hierbij moet vermeld worden dat DJI al enige
   om te gaan.                                                               jaren intensief bezig is met de werving van
                                                                             personeel. Eind april 2019 zijn ongeveer 1.200
   •   Het gevangeniswezen heeft maken met een                               nieuwe medewerkers36 aangenomen, blijkens
       tekort aan piw-ers. De sluiting van inrichtingen                      een recente voortgangsrapportage van minister
       van de afgelopen jaren heeft een ‘leegloop’                           Dekker aan de Tweede Kamer. Volgens dezelfde
       op gang gebracht met als uiteindelijk gevolg                          bron zet DJI “de werving met kracht voort om de
       een tekort aan piw-ers. Dit wordt bevestigd
                                    33
                                                                             externe inhuur af te bouwen en de natuurlijke
       door de Algemene Rekenkamer in een                                    uitstroom op te vangen”.
       recente publicatie.     34
   32    R.R. den Bak e.a., Psychosociale criminogene factoren en neurobiologische kenmerken van mannelijke gedetineerden
        in Nederland, Den Haag: ministerie van Justitie en Veiligheid, WODC 2018; Zie ook: Uit Balans. Een onderzoek naar
        de kwaliteit van de taakuitvoering in zes locaties binnen het Gevangeniswezen, Den Haag: Inspectie Justitie en
        Veiligheid, Ministerie van Justitie en Veiligheid 2018.
   33   Dit is gebleken tijdens de rondetafelgesprekken.
   34    De Algemene Rekenkamer constateert dat bijna alle PI’s minder personeel in dienst hadden dan de formatie toelaat.
        Bezien over alle PI’s blijkt er in 2018 op de werkvloer een bezettingstekort van 403 fte te zijn. Daar staat een ‘inhuur’
        van 409 fte tegenover. De inhuur betrof echter uitsluitend beveiligers. Aangezien het tekort zowel bewakers als
        piw-ers betreft (een uitsplitsing in cijfers is niet gegeven), lijkt het zo te zijn dat acute tekorten bij piw-ers deels
        met de inzet van beveiligers opgelost worden. Dat betekent een zekere beperking van de piw-functie wat betreft
        opleiding; zie Algemene Rekenkamer, Resultaten verantwoordingsonderzoek 2018, ministerie van Justitie en Veilig-
        heid (VI). Rapport bij het jaarverslag, Den Haag 2019, p. 44-45.
   35    Algemene Rekenkamer, Resultaten verantwoordingsonderzoek 2018 Ministerie van Justitie en Veiligheid (VI).
        ­Rapport bij het jaarverslag, Den Haag 2019, p. 47.
   36   Dat is een fors aantal, gegeven het feit dat de formatie voor uitvoerend personeel in het gevangeniswezen bijna
         4.500 fte bedraagt; zie Algemene Rekenkamer, Resultaten verantwoordingsonderzoek 2018, Ministerie van Justitie
         en Veiligheid (VI) Rapport bij het jaarverslag, Den Haag, 2019, p. 44.
24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>•  Als gevolg van de capaciteitsproblemen is er                     Tweede Kamer.38 In de praktijk blijkt er door
   voor de relationele taak van de piw-ers, inclu-                  capaciteitsproblemen en werkdruk echter ­
   sief de bejegening, weinig gelegenheid meer.        37
                                                                    niet altijd tijd en gelegenheid te zijn om aan
   Tijdens de gesprekken in het veld, in het kader                  opleidingen deel te nemen. Een PI kan rekenen
   van dit advies, is in dit verband diverse keren                  op vervangingskosten voor personeel dat is
   het ideaaltypische beeld opgeroepen van ­                        uitgeroosterd om aan een opleiding deel te
   de vroegere piw-er die tijd had voor een per-                    nemen. In de praktijk lukt het regelmatig niet
   soonlijk gesprek op cel of een spelletje klaver-                 om die vervanging te realiseren, waardoor de
   jassen met gedetineerden.                                        opleiding alsnog niet doorgaat. Dit wordt
                                                                    ­bevestigd door het al eerder aangehaalde
•  De piw-er wordt geacht over veel competenties                     onderzoek van de Algemene Rekenkamer.39
   te beschikken. Naast de al genoemde taken op
   het gebied van gedragsbeoordeling en                          •   De rapportagetaak van piw-ers over het gedrag
   verslag­legging moet de piw-er in staat zijn                      van gedetineerden (stoplichtmodel) staat
   gesprekken te voeren in het kader van moti­                       ­onder druk. In de eerste plaats door het relatief
   verende bejegening en het onderhouden van                          grote aantal uren dat gedetineerden op cel
   de relatie met gedetineerden in het algemeen.                      verblijven; piw-ers hebben hierdoor onvol-
   Niet alle piw-ers beschikken in voldoende                          doende gelegenheid zich een goed beeld van
   mate over deze competenties, zo werd in de                         de gedetineerden te vormen. In de tweede
   rondetafelgesprekken aangegeven. Bovendien                         plaats omdat piw-ers niet (voldoende) zijn
   vraagt de veranderde, meer complexe, doel-                         ­opgeleid40 om aan gedragsbeoordeling te
   groep om andere competenties.                                       doen (zie ook het volgende gedachtestreepje).
                                                                       In de derde plaats, zo bleek tijdens de ronde-
•  Hierbij moet vermeld worden dat DJI al enkele                       tafelgesprekken, omdat het voor piw-ers
   jaren fors investeert in het vakmanschap van                        ­bedreigend kan zijn (angst voor represailles)
   de medewerkers. Daarvoor is 100 miljoen euro                         om het gedrag van een gedetineerde als ‘rood’
   vrijgemaakt in het convenant ‘Werken aan een                         te beoordelen; de desbetreffende gedetineerde
   solide personeelsbeleid’, zo blijkt uit de voort-                    kan van mening zijn dat hij de negatieve
   gangsrapportage inzake de visie op het gevan-                        ­beoordeling heeft te danken aan een
   geniswezen, van minister Dekker aan de ­                              ­specifieke piw-er.
37  Dit beeld wordt bevestigd door het onderzoek van De Groot uit 2019; zie: T.M. de Groot, Straffen en belonen in de
    gevangenis. Promoveren en degraderen in detentie in het licht van het resocialisatiebeginsel, Weert: Celsus 2019, ­
    p. 65.
38   Kamerstukken II 2018/19, 29279, nr. 532.
39  In 2018 startte het programma Vakmanschap. Voor het volgen van opleidingen stelde DJI €7,1 miljoen beschikbaar
    aan de PI’s. Hiervan is ongeveer de helft (€ 3,8 miljoen) uitgegeven. Volgens de Algemene Rekenkamer geldt voor
    bijna alle inrichtingen dat het volgen van opleidingen in het gedrang is gekomen door een krappe bezetting.
    Bron: Algemene Rekenkamer, Resultaten verantwoordingsonderzoek 2018, Ministerie van Justitie en Veiligheid (VI).
    Rapport bij het jaarverslag, Den Haag 2019, p. 47.
40  T.M. de Groot, Straffen en belonen in de gevangenis. Promoveren en degraderen in detentie in het licht van het
    resocialisatiebeginsel, Weert: Celsus 2019, p. 65.
                                                                                                                        25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>    SPANNING IN DETENTIE
    BELEID VERSUS PRAKTIJK
   •   Bij de verslagen over voorvallen, incidenten                      die mogelijk tot een verlichting van de knelpunten
       en omstandigheden in de inrichting (zie de                        kunnen leiden. 43 Zo hebben de PI’s voor de jaren
       opsomming in bovenstaand kader) doet zich                         2019 en 2020 extra budget gekregen voor het
       eveneens een knelpunt voor. Deze verslagen                        ­aanstellen van meer casemanagers, met het oog
       worden onder andere gebruikt als bewijs bij                        op extra hulp en begeleiding van gedetineerden
       het opleggen van een disciplinaire straf en in                     in het kader van de persoonsgerichte aanpak.
       beklag- en beroepszaken en dienen om die                           Verder wordt in samenwerking met de Hogeschool
       reden nauwkeurig, volledig en waarheids­                           Utrecht een onderzoek verricht naar verbetering
       getrouw te zijn. De rapportages voldoen in ­                       van de invulling van de functie van de casemanager.
       de praktijk echter lang niet altijd aan die                        Daarnaast is in de afgelopen maanden een
       ­kenmerken.     41
                                                                          ­“integrale intake” van gedetineerden getest in een
                                                                           aantal inrichtingen; naast een team van PI-mede-
   •    Diverse omstandigheden hebben het werk van                         werkers zijn hierbij de reclassering en (zo mogelijk)
        de piw-er in de loop der tijd veranderd. ­                         de gemeenten betrokken.
        Denk aan taken die te maken hebben met
        gedragsbeoordeling (promoveren en degra­                           Gevolgen voor gedetineerden
        deren), re-integratie (meewerken aan                               Voor gedetineerden hebben de hierboven
        D&R-plannen) rapportage en administratieve                         ­beschreven knelpunten naar het oordeel van de
        taken; verder is de doelgroep steeds complexer                      RSJ een aantal ernstige gevolgen. Gedetineerden
        geworden (o.a. agressiever, meer psychische                         hebben recht op een adequate beoordeling van
        stoornissen, meer verslaafden). Ondanks deze                        hun gedrag, in verband met het promoveren en
        veranderingen is het aantal piw-ers op de                           degraderen. Het gevangeniswezen kan daar
        (reguliere) afdelingen in de PI’s niet wezenlijk                    slechts ten dele in voorzien doordat piw-ers in
        veranderd.   42
                                                                            veel gevallen niet voldoende zijn geschoold om
                                                                            gedrag te beoordelen.44 Tevens hebben gedeti-
   De bovenvermelde knelpunten zijn opgetekend in                           neerden recht op een goede begeleiding en
   de praktijk. Ten tijde van het opstellen van dit                         ­bejegening bij hun voorbereiding op de terugkeer
   ­advies zijn in het kader van de implementatie van                        naar de maatschappij. Door de hoge werklast en
    de Visie op het gevangeniswezen echter projecten                         het tekort aan piw-ers is daar onvoldoende gele-
    gestart en maatregelen genomen of voorbereid                             genheid voor. Verder kan de werklast van piw-ers
    41   Dit bleek uit de rondetafelgesprekken; Zie hierover ook: RSJ 16 oktober 2012, 12/1567/GA, en T. de Groot & P. Jacobs,
         ‘Het systeem van promoveren en degraderen anno 2019: de rechtspraak van de beroepscommissie nader beschouwd’,
         Sancties 2019/74, p. 341.
    42   Het beeld van de werklast wordt bevestigd in een publicatie van Schmidt en Van Kleef. Zij stellen dat de werkdruk
         in de PI’s de laatste jaren sterk is toegenomen; zie: J.E.T. Schmidt & D.D. van Kleef, ‘All about the money? De gevolgen
         van het Masterplan DJI voor het gevangeniswezen’, Sancties 2017/36, p. 277-289.
    43   Kamerstukken II 2018/19, 29 279, nr. 532 (brief van 11 juli 2019); het programma Koers en Kansen vormt een aan-
         vulling op de maatregelen die vanuit de Visie op het gevangeniswezen worden genomen; een overzicht hiervan is
         opgenomen in de bijlage bij de Kamerbrief: de rapportage Samenbouwen aan een toekomstbestendige sanctie-­
         uitvoering, ministerie van Justitie en Veiligheid, 2019.
    44   T. de Groot & P. Jacobs, ‘Het systeem van promoveren en degraderen anno 2019: de rechtspraak van de beroeps-
         commissie nader beschouwd’, Sancties 2019/74, p. 341.
26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>gevolgen hebben voor de (relationele) veiligheid                     Niet-regionale plaatsing kan belemmerend werken
(dit wordt nader uitgewerkt in hoofdstuk 3) en                       op re-integratie van de gedetineerde, denk aan
kan het feit dat piw-ers onvoldoende tijd over-                      arbeidstoeleiding bijvoorbeeld. Verder kan
houden voor het relationele aspect ertoe leiden                      niet-regionale plaatsing ertoe leiden dat het voor
dat onenigheid eerder formeel wordt beslecht,                        familie en vrienden niet haalbaar is om (regelmatig)
via beklag en beroep, dan langs informele weg                        op bezoek te komen. Dit kan gevolgen hebben
via contacten en gesprekken (dit wordt in hoofd-                     voor het mentale welbevinden van gedetineerden.
stuk 4 nader uitgewerkt).                                            Bovendien zijn die contacten ook van belang voor
                                                                     de terugkeer in de maatschappij. Het personeel
   2.2.3. REGIONALE PLAATSING IN DE                                  probeert in dergelijke gevallen overplaatsing te
            PRAKTIJK                                                 regelen, hetgeen weer voor extra werk zorgt.
Zoals aangegeven is re-integratie een van de                         ­Verder kan een flinke afstand tussen een voorlopig
­doelen die het kabinet heeft met de tenuitvoer-                      gehechte gedetineerde en zijn advocaat nadelig
 legging van vrijheidsstraffen. Regionale plaatsing                   zijn bij het voorbereiden van een strafzaak.48
 is een van de instrumenten in het proces van
 re-integratie, naast het opstellen en uitvoeren
 van een D&R-plan. Achterliggend idee is dat                              Klager wilde na zijn veroordeling geplaatst
 plaatsing in de eigen regio helpt bij het op de                          worden PI Krimpen aan den IJssel, maar
 rails zetten van het leven na detentie (werk, huis-                      het werd PI Lelystad vanwege ‘optimale
 vesting, nabijheid van familie en andere sociale                         ­capaciteitsbenutting’.
 contacten, gemeentelijke instanties, enzovoort).
                                                                           bron: RSJ 24 augustus 2017, 17/1278/GB
 Hoewel het uitgangspunt is om gedetineerden in
 principe45 zoveel mogelijk regionaal te plaatsen,
 is het in de praktijk lang niet altijd mogelijk dit                  Tot slot kan het niet-regionaal plaatsen van
 te realiseren. Daarvoor zijn diverse redenen.46                      gedeti­neerden met zich meebrengen dat plaatsing
 ­Sommige gedetineerden dienen te worden                              van gedetineerden uit verschillende regio’s tot
  ­geplaatst in een ‘landelijke voorziening’. Deze zijn               onderlinge botsingen leidt. Zo is de ervaring in de
   op slechts enkele locaties in het land beschikbaar.                praktijk dat gedetineerden uit de Randstad brutaler
   Denk aan arrestanteninrichtingen, penitentiair                     en assertiever zijn dan gedetineerden uit overige
   psychiatrische centra (PPC), afdelingen voor                       regio’s. Deze botsingen hebben hun weerslag op
   beheersproblematische gedetineerden (BPG)                          het detentieklimaat.49
   of vrouweninrichtingen. Daarnaast is de
   detentiecapaciteit niet evenredig over de
   verschillende regio’s verspreid.47 Sluitingen
   van PI’s bemoeilijken dit verder.
   45   Behoudens uitzonderingen, bijvoorbeeld wanneer slachtofferbelangen zich tegen regionale plaatsing verzetten.
   46   Blijkens de rondetafelgesprekken die voor dit advies zijn gevoerd in de detentiepraktijk.
   47   Kamerstukken II 2017/18, 24587/29279, nr. 725, p. 6 (Brief van de minister voor rechtsbescherming, d.d. 22 juni 2018).
   48   P. Jacobs & J.M.W. Lindeman, ‘De tenuitvoerlegging van de voorlopige hechtenis. Belemmerend voor of juist in
        dienst van de voorbereiding van de strafzaak?’, Strafblad 2019/12, p. 6-14.
   49   Dit punt werd tijdens de rondetafelbijeenkomsten door zowel piw-ers als gedetineerden naar voren gebracht.
                                                                                                                               27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>        SPANNING IN DETENTIE
        BELEID VERSUS PRAKTIJK
        2.2.4. RECHTSONGELIJKHEID
                                                                           Door personeel en de directeur van de PI wordt
   Rechtsongelijkheid bij de persoonsgerichte                              met deze - op het individu toegespitste - beslis-
   benadering                                                              singen uitvoering gegeven aan wettelijke regelingen
   Zoals eerder uiteengezet, worden gedetineerden                          en geldend beleid.50 Of dit op correcte wijze gebeurt,
   door de overheid ondersteund bij hun re-integratie                      en of enige rechtsongelijkheid hierbij gerecht-
   en wordt daarbij een persoonsgerichte benade-                           vaardigd is, wordt getoetst door de CvT’s en de
   ring gevolgd. Deze benadering impliceert maat-                          beroepscommissie van de RSJ. Uit de jurisprudentie
   werk: per individuele gedetineerde wordt                                van de beroepscommissie blijkt dat het afwijken
   besloten over promoveren en degraderen, disci-                          van geldende normen, in het kader van maatwerk
   plinaire straffen, het inzetten van interventies en                     mogelijk is mits hieraan een duidelijke motivering
   – in de toekomst – over het toekennen van                               ten grondslag ligt.51 Het kan de directeur zelfs
   ­re-­integratieverlof en VI. Dit betekent ook dat de                    worden aangerekend wanneer hij niet afwijkt van
    beoordeling van (gedrag van) gedetineerden                             een standaardnorm, in geval de bijzondere situatie
    ­afhankelijk is van een individuele afweging. ­                        van de gedetineerde daartoe aanleiding geeft.52
     Bij maatwerk moet het personeel de ruimte
     ­opzoeken om per gedetineerde een op het individu                     Rechtsongelijkheid bij de pilots en experimenten
      afgestemde beslissing te nemen.                                      Rechtsongelijkheid kan ook optreden wanneer in
                                                                           een regio of PI experimenten of pilots worden
      Deelnemers aan de rondetafelgesprekken gaven                         ­gestart, bijvoorbeeld re-integratietrajecten,
      aan dat maatwerk soms problemen met zich                              ­arbeidstoeleidingsprojecten of pilots met zelf­
      meebrengt. Zo kan maatwerk leiden tot frustratie                       redzaamheid. Binnen deze pilots wordt geëxperi-
      en onbegrip onder gedetineerden. Bij de ene                            menteerd met (extra) vrijheden en privileges voor
      ­gedetineerde gaat iets op een andere manier dan                       gedetineerden, zoals het bezit van een sleutel van
       bij een ander. Waarom wordt de ene gedetineerde                       de eigen cel of beperkte insluiting. In de meeste
       wel gerapporteerd en de ander niet, in een soort-                     gevallen worden dergelijke pilots beperkt tot ­
       gelijke situatie? Het woord rechtsongelijkheid                        een of meer afdelingen van een PI, of tot een
       wordt dan al gauw in de mond genomen.                                 ­bepaalde regio. Deze pilots leiden vanzelfsprekend
       ­Sommige gedetineerden gaven aan dat zij maat-                         tot rechtsongelijkheid tussen gedetineerden die
        werk ‘krom’ vinden. “De een loopt de hele dag te                      deelnemen aan de pilot en degenen die dat ­
        dreigen en er gebeurt niets en de ander zegt één                      niet doen.
        keer iets en wordt direct gestraft. Het voelt als
        willekeur.” Een en ander leidt er in de praktijk toe                  Deze rechtsongelijkheid is conform uitspraken van
        dat waar het personeel de ruimte neemt om                             de beroepscommissie van de RSJ te rechtvaardigen,
        maatwerk te leveren, het risico op rechtsongelijk-                    wanneer goed wordt gemotiveerd wat de reden is
        heid bestaat.                                                         om gedetineerden ongelijk te behandelen en mits
        50   Zoals bijvoorbeeld de Regeling selectie, plaatsing en overplaatsing van gedetineerden in kader van het promoveren
             en degraderen van gedetineerden tussen het basisprogramma en het plusprogramma.
        51   RSJ 14 februari 2019, R-18/1273/GA (over een degradatiebesluit); RSJ 27 september 2018, R-1030 (over verlofintrekking);
             RSJ 3 juni 2019, R-18/1710/GA (over een disciplinaire straf).
        52   RSJ 27 maart 2017, 16/3745/GA (over bezoek zonder toezicht).
28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>die situatie in tijd begrensd is (zie uitspraak­  2.3. CONCLUSIES
fragment in het kader). De termijn speelt ook mee
in de afweging van klachten hierover bij de CvT’s •  De werklast van piw-ers is in de loop der jaren
en de beroepscommissie van de RSJ.                   toegenomen door extra taken, capaciteits­
                                                     problemen en de toenemende complexiteit
                                                     van de doelgroep in de PI’s. De personele
    Ten aanzien van de pilot heeft de beklag-        bezetting lijkt hier niet voldoende in mee­
    commissie geoordeeld dat deze weliswaar          gegroeid te zijn.
    leidt tot een ongelijke behandeling van
    ­gedetineerden, maar dat deze ongelijke
     behandeling wordt gerechtvaardigd doordat    •  De piw-er wordt geacht over veel competenties
     sprake is van een pilot, die nog niet dus-      te beschikken. Naast de al genoemde taken op
     danig lang duurt dat sprake is van rechts-      het gebied van gedragsbeoordeling en verslag­
     ongelijkheid. Daarbij heeft de beklag­          legging moet de piw-er in staat zijn gesprekken
     commissie laten meewegen dat haar is            te voeren in het kader van motiverende beje-
     gebleken dat binnen een jaar beslist zal        gening en het onderhouden van de relatie
     worden over een (bredere) doorvoering           met gedetineerden in het algemeen. Niet alle
     van het pilotregime binnen de desbetref-        piw-ers beschikken in voldoende mate over
     fende PI.                                       deze competenties, zo werd in de rondetafel-
     De beroepscommissie heeft vervolgens            gesprekken aangegeven. Bovendien vraagt de
     ­geoordeeld dat hetgeen in beroep is            veranderde, meer complexe, doelgroep om
      ­aangevoerd niet tot een andere beslissing     andere competenties.
       kan leiden.
       bron: Rechtbank Den Haag 7 juni 2017,      •  Door de toegenomen werklast van de piw-ers
       ECLI:NL:RBDHA:2017:9862.                      en het feit dat de competenties van de piw-ers
                                                     niet altijd toereikend (meer) zijn, dreigen de
                                                     beleidsdoelstellingen van het kabinet betref-
                                                     fende de re-integratie van gedetineerden en
                                                     het daarbij betrekken van de consequenties
                                                     van het gedrag van gedetineerden, in gevaar
                                                     te komen. Realisatie van deze doelstellingen
                                                     vraagt immers om begeleiding en bejegening
                                                     door voldoende piw-ers, die hiervoor adequaat
                                                     zijn opgeleid. Vooralsnog doet zich hier een
                                                     knelpunt voor; de DJI is drukdoende is om dit
                                                     op te lossen.
                                                  •  De werklast van de piw-ers heeft consequenties
                                                     voor de veiligheid in de PI’s doordat piw-ers
                                                     minder tijd hebben voor reguliere veiligheids-
                                                     maatregelen zoals toezicht en controles.
                                                     ­Daarnaast doet het feit dat piw-ers minder
                                                                                                     29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>   SPANNING IN DETENTIE
   BELEID VERSUS PRAKTIJK
      gelegenheid hebben om de relatie met gedeti-                    •   De persoonsgerichte aanpak, waarin op indivi-
      neerden te onderhouden afbreuk aan de                               duele gedetineerden toegesneden beslissingen
      ­‘relationele veiligheid’.                                          worden genomen, kan tot rechtsongelijkheid
                                                                          leiden. Dit maatwerk is ingekaderd in regel­
                                                                          geving en geldend beleid.54 Of enige rechts­
   •   Het feit dat de relationele taak in de verdruk-                    ongelijkheid hierbij gerechtvaardigd is, wordt
       king komt is nadelig voor de bejegening van                        getoetst door de CvT’s en de beroepscommissie
       gedetineerden. Dit kan ertoe leiden dat                            van de RSJ. Uit jurisprudentie van de beroeps-
       ­onenigheid eerder formeel wordt beslecht ­(via                    commissie blijkt dat afwijken van geldende
        beklag en beroep) dan langs informele weg                         normen in het kader van maatwerk mogelijk
        (contacten, gesprekken).                                          is, mits hieraan een duidelijke motivering ten
                                                                          grondslag ligt.
   •    De RSJ betwijfelt of de mogelijkheden in de
        huidige praktijk toereikend zijn om de plannen                •   Ook kan er sprake zijn van rechtsongelijkheid
        van het kabinet te realiseren. De eerste voort-                   tussen gedetineerden die deelnemen aan een
        gangsbrief (d.d. 11 juli 2019) van de minister                    pilot (bijvoorbeeld over zelfredzaamheid of
        voor Rechtsbescherming over de kabinetsvisie                      een arbeidstoeleidingsexperiment) en degenen
        “Recht doen, kansen bieden” wijst in dezelfde
                                         53
                                                                          die dat niet doen. Deze rechtsongelijkheid is
        richting. Minister Dekker stelt in deze brief dat                 te rechtvaardigen, conform uitspraken van de
        om de ambities met de gevangenisstraffen                          beroepscommissie van de RSJ, wanneer goed
        waar te maken “de basis op orde dient te zijn”.                   wordt gemotiveerd wat de reden is om af te
        Daaronder verstaat de minister “een veilige                       wijken en mits die situatie in tijd begrensd is.
        omgeving voor personeel en gedetineerden,
        een solide personeelsbeleid en een flexibel,
        wendbaar apparaat”.
   •    Het uitgangspunt om gedetineerden regionaal
        te plaatsen is om verschillende redenen in de
        praktijk soms moeilijk te realiseren.
        ­Niet-regionale plaatsing kan nadelig zijn voor
         re-integratie en voor het welbevinden van
         gedetineerden tijdens het verblijf in de inrich-
         ting (i.v.m. bezoek van familie en vrienden).
   53     Kamerstukken II 2018/19, 29279, nr. 532.
   54     Zoals bijvoorbeeld de Regeling selectie, plaatsing en overplaatsing van gedetineerden in kader van het promoveren
          en degraderen van gedetineerden tussen het basisprogramma en het plusprogramma.
30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>2.4. AANBEVELINGEN BIJ
         HOOFDSTUK 2
•   Versterking van de piw-functie                   •   Regionale plaatsing
DJI is al enige jaren intensief bezig met de werving Regionale plaatsing van gedetineerden wordt in
van personeel en zet dit ook de komende tijd         de praktijk vaak niet gerealiseerd.
voort. Daarbij maakt DJI creatief gebruik van
nieuwe methodes via social media. Dat is toe te      •   Faciliteer en stimuleer regionale plaatsing met
juichen. Aanvullend doet de RSJ nog de volgende          het oog op re-integratie.
aanbeveling.                                         •   Verken hierbij de mogelijkheden voor regionale
                                                         kleinschalige voorzieningen.
•   Stem de inzet van piw-ers (meer) af op
    drukte en complexiteit van de                    •   Vermindering rechtsongelijkheid
    werkzaamheden, en zorg zo nodig voor
    versterking in kwantitatief opzicht.             De persoonsgerichte aanpak in het gevangenis-
•   Versterk de piw-fuctie in kwalitatief opzicht    wezen impliceert het toepassen van maatwerk.
    door ervoor te zorgen dat er (extra) tijd komt   Maatwerk staat in principe op gespannen voet
    voor opleiding van piw-ers; besteed daarbij      met rechtsgelijkheid en kan bij gedetineerden
    aandacht aan scholing en professionalisering     leiden tot onbegrip. Pilots en experimenten die
    in de omgang met de veranderde, meer             niet voor alle gedetineerden toegankelijk zijn,
    ­complexe, doelgroep.                            leiden per definitie tot rechtsongelijkheid.
•    Controleer of die opleiding daadwerkelijk
     wordt gevolgd.                                  •   Realiseer, in het kader van de persoonsgerichte
                                                         benadering in het gevangeniswezen, goed
•    De-bureaucratisering en heroriëntatie op            gemotiveerde beslissingen en voorzie
     de taken van de piw-er                              ­gedetineerden van uitleg daarbij (over o.a.
                                                          sanctionering, promotie, degradatie, verlof en
De piw-er wordt zwaar belast en dreigt daardoor           interventies); dit om onbegrip onder gedeti-
niet voldoende op de werkvloer aanwezig te zijn.          neerden over deze beslissingen te ­vermijden.
Voor het relationele aspect van het werk van de      •    Geef experimenten en pilots binnen het
piw-er, de bejegening van gedetineerden, blijft           ­gevangeniswezen een vaste einddatum. ­
onvoldoende tijd over.                                     Leg duidelijk aan gedetineerden uit waar de
                                                           pilot voor dient, hoe lang deze duurt en of
•    Maak werk van een heroriëntatie op de taken           - en hoe - zij voor deelname in aanmerking
     van de piw-er en houdt hierbij rekening met           kunnen komen.
     de beleidsdoelstellingen van het kabinet.
•    Neem hierbij tevens de complexer wordende
     doelgroep en het toegenomen takenpakket
     van de piw-er in aanmerking.
•    Versterk de bejegeningsrol van de piw-er door
     administratieve taken zoveel mogelijk bij de
     piw-er weg te nemen.
                                                                                                         31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>   3
   SPANNING IN DETENTIE
   VEILIGHEID IN HET GEVANGENISWEZEN
   Veiligheid in het
   gevangeniswezen
32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>De in het vorige hoofdstuk beschreven situatie                            3.1.    VEILIGHEID VAN GEDETINEERDEN
aangaande de werklast en capaciteitsproblemen                           Omvang
van piw-ers heeft consequenties voor de veilig-                         Met enige regelmaat doen zich in PI’s gewelds­
heid in de inrichtingen. De belasting van de                            incidenten tussen gedetineerden voor. ­
­piw-ers maakt immers dat er minder gelegenheid                         Een indicatie hiervan geven de cijfers in tabel 1.58
 is voor contact tussen piw-ers en gedetineerden.                       De cijfers betreffen incidenten waarbij een justi-
 De ‘relationele veiligheid’ komt hiermee in het
                                  55
                                                                        tiabele fysiek geweld heeft gebruikt tegen een
 geding aangezien minder contact ertoe leidt dat                        ­andere justitiabele, of daarmee heeft gedreigd,
 het personeel minder goed op de hoogte is van                           voor zover dit heeft geleid tot oplegging van een
 hetgeen er speelt in de inrichting en van eventuele                     ordemaatregel en/of disciplinaire straf. In het jaar
 spanningen tussen gedetineerden. Het personeel                          2016 lag het aantal incidenten lager dan in de
 vangt hierdoor minder signalen op die zouden                            twee daarop volgende jaren; in 2018 ligt het aantal
 kunnen wijzen op mogelijke escalatie en is daardoor                     incidenten iets lager dan in 2017. Er zijn geen
 minder staat is preventief in te grijpen om inci-                       ­gegevens beschikbaar over de periode vóór 2016.
 denten te voorkomen. Daarnaast heeft de piw-er
                              56
 door de hoge werkbelasting minder tijd beschik-                          tabel 1 Aantal incidenten waarin sprake is van fysiek
                                                                          geweld tegen justitiabelen, of dreiging daarmee,
 baar voor reguliere veiligheidsmaatregelen zoals
                                                                          per 100 justitiabelen
 toezicht, celinspecties en controle van gangen,
 ­recreatiezalen, arbeidszalen en luchtplaatsen.57                                                     2016       2017     2018
                                                                           Aantal fysieke
  Veiligheid in het gevangeniswezen heeft betrek-                          gewelds­­­incidenten
                                                                           tegen justitiabelen,         6,7        7,6      7,3
  king op zowel gedetineerden als personeel. ­                             of dreiging daarmee,
  Beide komen achtereenvolgens aan de orde.                                per 100 justitiabelen
                                                                          BRON DJI
  55   Zie o.a. M. Boone, M. Althoff & F. Koenraadt, Het leefklimaat in justitiële inrichtingen, Den Haag: Boom criminologie
       2016 p. 53.
  56   Uit Balans. Een onderzoek naar de kwaliteit van de taakuitvoering in zes locaties binnen het Gevangeniswezen;
       Den Haag: Inspectie Justitie en Veiligheid februari 2018, p. 22.
  57   Algemene Rekenkamer, Resultaten verantwoordingsonderzoek 2018, Ministerie van Justitie en Veiligheid (VI).
       Rapport bij het jaarverslag, Den Haag, 2019, p. 47.
  58   Er zijn bij DJI diverse registraties waarin (gewelds)incidenten worden vastgelegd, elk met een eigen doel. Het valt
       buiten het bestek van dit advies om uitgebreid in te gaan op de verschillende registraties en daarin gehanteerde
       definities. De cijfers in tabel 2 zijn cijfers die de PI’s periodiek aan het hoofdkantoor van DJI leveren in het kader
       van de planning- & controlcyclus. Deze cijfers zijn gericht op verantwoording van de inrichtingen aan het hoofd-
       kantoor DJI, en van het hoofdkantoor DJI aan het departement van JenV.
                                                                                                                                33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>        SPANNING IN DETENTIE
        VEILIGHEID IN HET GEVANGENISWEZEN
   Geen volledig beeld
   Er bestaat geen volledig beeld van de aard en                          In december 2016 heeft een schermutseling
   omvang van geweld tussen gedetineerden onder-                          plaatsgevonden tussen klager en een
   ling. Hier zijn verschillende redenen voor. In de                      mede­gedetineerde. Uit het schriftelijk
   eerste plaats is het voor personeel soms moeilijk                      ­verslag volgt dat de rapporteur heeft
   vast te stellen wanneer sprake is van geweld of                         ­gezien dat klager met gebalde vuisten op
   bijvoorbeeld van stoeien of een duwtje geven. Zo is                      een mede­gedetineerde insloeg. Een perso-
   niet duidelijk wanneer verbale uitingen tot verbale                      neelslid (de rapporteur) heeft alarm
   agressie moeten worden gerekend. Het ontbreekt                           ­geslagen en is tussenbeide gesprongen.
   – met andere woorden – aan eenduidige en alge-                            Klager bleef op de medegedetineerde
   meen gehanteerde definities en duidelijke werk­                           ­inslaan. Toegesneld personeel moest klager
   omschrijvingen voor het personeel. Ten tweede                              met twee personen vasthouden en klager
   kan als gevolg hiervan geen eenduidige en ade-                             indringend toespreken om hem enigszins
   quate registratie van geweldsincidenten worden                             te kalmeren.
   bijgehouden. Een derde reden voor het onvolledige
   beeld van de aard en omvang van geweld tussen                              bron: RSJ 29 januari 2018, RSJ 17/1808/GA
   gedetineerden onderling is dat de onveiligheid
   deels van verborgen aard is. Blijkens de rondetafel­
   gesprekken zou het geregeld voorkomen dat
   ­gedetineerden niet aan het personeel durven te                            Nadat een gedetineerde (klager) een
    melden dat zij te maken hebben (gehad) met                                mede­gedetineerde heeft geslagen, legt de
    ­geweld of bedreiging met geweld door mede­                               medegedetineerde zijn arm om de nek van
     gedetineerden. Dit wordt bevestigd door onder-                           klager en begint met een verwurging.
     zoek. De RSJ heeft in de voorbereidende
              59
                                                                              ­Klager slaat vervolgens de medegedeti-
     ­gesprekken voor dit advies geen indicatie kunnen                         neerde twee blauwe ogen. Geconstateerd
      verkrijgen van de omvang van deze verborgen                              wordt dat de medegedetineerde twee
      ­onveiligheid.                                                           ­dikke bloeddoorlopen ogen had.
       Al met al zijn de registraties van geweld nog voor                       bron: RSJ 9 april 2019, R-18/1393/GA
       verbetering vatbaar. Uit contacten met DJI is
       ­gebleken dat hier aan wordt gewerkt.
        59   Uit Balans. Een onderzoek naar de kwaliteit van de taakuitvoering in zes locaties binnen het Gevangeniswezen,
             Den Haag: Inspectie Justitie en Veiligheid 2018, p. 24.
34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Diverse aanleidingen voor conflict en geweld                         en in het weekend buiten de inrichting komen.
Er zijn diverse aanleidingen voor conflict en geweld                 Verder blijken gedetineerden met een licht ver-
in detentie. Het uitzitten van een straf vanwege                     standelijke beperking geregeld te worden ingezet
een zedendelict is een bekend voorbeeld; zeden-                      om drugs de PI in te krijgen. Vaak zijn zij degenen
delinquenten staan vanwege de aard van het                           die door het personeel worden betrapt, terwijl zij
door hen gepleegde delict laag in de informele                       zelf geen drugs gebruiken. Voor het inrichtings-
hiërarchie van gedetineerden en worden daardoor                      personeel is het moeilijk ‘de grote jongens’ te
gemakkelijk het slachtoffer van geweld. Om het                       pakken, aangezien die misbruik lijken te maken
­risico voor deze gedetineerden te beperken worden                   van kwetsbare groepen binnen de PI.
 zij in de PI vaak op een luwte-afdeling geplaatst.
                                                                     Met de contrabande komen onrust en onveiligheid
                                                                     de inrichting binnen Dit heeft onder andere te
      Klager werd op een meerpersoonscel                             maken met verhandeling van de verboden spullen
      (mpc) geplaatst. Aangezien het een                             door gedetineerden en daaraan verbonden fricties
      zedendelinquent betrof, had hij een                            rondom betaling, schulden en niet bij de juiste
      contra-indicatie voor plaatsing op een mpc. ­                  persoon terecht gekomen pakjes. Sommige gede-
      De betreffende gedetineerde werd bij­                          tineerden zouden worden bedreigd, mishandeld,
      iemand anders met dezelfde contra-                             afgeperst, of anderszins onder druk gezet om
      indicatie geplaatst, waardoor er op de                         contrabande binnen te brengen. Uit angst voor
      afdeling geruchten ontstonden over zijn                        represailles durven zij hierover niets tegen het
      delict, wat potentieel bedreigend was.                         personeel te zeggen.
      bron: RSJ 29 maart 2019, R-18/1285/GA                          Overigens heeft de minister voor Rechtsbescher-
                                                                     ming in een brief aan de Tweede Kamer laten
                                                                     ­weten het veiligheidsbeleid verder aan te scherpen,
 Een andere aanleiding voor geweld in de PI’s                         teneinde incidenten met contrabande tegen te
 vormt de invoer van contrabande zoals drugs en                       gaan. Het aantal speurhonden en begeleiders
 telefoons. Deze komen op verschillende wijzen de                     wordt verdubbeld, er wordt extra geïnvesteerd in
 inrichting binnen. Drugs en telefoons komen met                      hekwerk, netten en camera’s.61
 bezoek of met personeel mee naar binnen, worden
 met drones ingevlogen of verpakt in tennisballen
 over de muren van de luchtplaats gegooid. ­
 Ook gedetineerden brengen drugs en telefoons
 de inrichting in, bijvoorbeeld na terugkeer van
 verlof. De invoer van contrabande is een grote
 verleiding voor onder andere gedetineerden die
 in detentiefasering60 zitten, aangezien zij dagelijks
 60    Detentiefasering houdt in dat de gedetineerde tijdens de laatste fase van de straf wordt geplaatst in een regime
       met minder strikte beveiliging en meer ontplooiingsmogelijkheden (bijvoorbeeld werk buiten de inrichting),
       althans wanneer dat uit veiligheidsoverwegingen verantwoord is.
 61    Zie: Kamerstukken II 2018/19, 29279, nr. 532 (brief van 11 juli 2019), p. 7.
                                                                                                                          35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>     SPANNING IN DETENTIE
     VEILIGHEID IN HET GEVANGENISWEZEN
   Gezondheidsrisico                                                      3.2. VEILIGHEID VAN PERSONEEL
   Drugs in PI’s brengen naast een veiligheidsrisico                      Omvang
   een risico van heel andere orde met zich mee,                          Al enkele jaren zijn er problemen met de veilig-
   zij vormen een gevaar voor de gezondheid. ­­                           heid van het personeel in het gevangeniswezen.
   Veel gedetineerden zijn aan drugs verslaafd. ­                         Met enige regelmaat verschijnen berichten in ­
   De Nederlandse overheid vindt het belangrijk dat                       de media over inrichtingspersoneel dat het
   justitiabelen in een drugsvrije omgeving verblijven.                   slachtoffer is geworden van gewelddadig gedrag
   “Drugs verstoren de orde en veiligheid en zijn                         van gedetineerden.
   slecht voor de gezondheid. Binnen DJI zijn
   drugs niet toegestaan”, zo wordt gesteld op de
   website van de DJI.62 Desondanks is een drugsvrije                          In het Justitieel Complex Zaanstad (JCZ) is
   inrichting in ons land een utopie, zo werd in de                            in mei 2019 een medewerker aangevallen
   voorbereidende gesprekken in de praktijk aan­                               door een gedetineerde. De gedetineerde
   gegeven. Gedetineerden die de wens zouden                                   viel de medewerker zomaar aan, zonder
   ­hebben om af te kicken van hun drugsverslaving,                            enige aanleiding, aldus een Justitie-woord-
    hebben het in detentie niet gemakkelijk. Doordat                           voerster. De medewerker viel vervolgens
    drugs verkrijgbaar zijn in het gevangeniswezen, zij                        van de trap en belandde uiteindelijk
    het op illegale wijze, kan de verslaving gemakkelijk                       zwaargewond in het ziekenhuis. Tegen de
    in stand blijven; drugs vormen derhalve een                                gedetineerde is aangifte gedaan.
    ­gezondheidsrisico voor gedetineerden.          63
                                                                               bron: www.nos.nl, 24 mei 2019.
                                                                          Een indicatie van de omvang van geweld tegen
                                                                          personeel geven de cijfers in tabel 2. Ook deze
                                                                          cijfers zijn afkomstig van het hoofdkantoor van
                                                                          DJI, samengesteld op basis van opgaves van de
                                                                          PI’s.64 In tabel 2 is het aantal incidenten weer­
                                                                          gegeven waarin een justitiabele fysiek geweld
                                                                          heeft gebruikt tegen personeel, voor zover dit
                                                                          heeft geleid tot oplegging van een ordemaatregel
     62   www.dji.nl, zie onder: justitiabelen, volwassenen in detentie, veiligheid en beveiliging.
     63   Blijkens recent onderzoek, uitgevoerd door het WODC ervaart 34,1% van de gedetineerden “aanwezige tot ernstige
          problemen met zijn drugsgebruik”. Zie: R.R. den Bak e.a., Psychosociale criminogene factoren en neurobiologische
          kenmerken van mannelijke gedetineerden in Nederland, Den Haag: ministerie van Justitie en Veiligheid, WODC
          2018, p. 30.
     64   De cijfers in tabel 2 zijn – evenals die in tabel 1 - cijfers die de PI’s periodiek aan het hoofdkantoor van DJI leveren
          in het kader van de planning- & controlcyclus. Deze cijfers betreffen incidenten waarbij een straf of ordemaatregel
          is opgelegd Deze cijfers zijn gericht op verantwoording van de inrichtingen aan het hoofdkantoor DJI, en van het
          hoofdkantoor DJI aan het departement van JenV. Een ander systeem dat licht zou kunnen werpen op geweld van
          gedetineerden tegen PI-personeel is het ARO (Agressie Registratie Overheid); dit is een rijksbrede monitor van
          geweld tegen personeel. Dit systeem verkeert echter nog in een ontwikkelingsstadium.
36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>en/of disciplinaire straf. Het aantal incidenten ligt              Veranderde doelgroep
in zowel 2017 als 2018 hoger dan in 2016; wel laat                 Blijkens onderzoek van de Inspectie Justitie en
2018 een lichte daling zien ten opzichte van 2017.                 Veiligheid (IJenV) huisvesten PI’s de laatste jaren
Op deze cijfers zijn dezelfde relativerende opmer-                 meer en meer een veranderde doelgroep, die ­
kingen van toepassing als die bij de cijfers in tabel 1.           het gevoel van onveiligheid onder het personeel
                                                                   vergroot.65 Personeelsleden geven aan dat er een
tabel 2 Aantal fysieke geweldsincidenten tegen                     toename is van (verbaal) agressieve gedetineerden.
personeel, per 100 justitiabelen
                                                                   Daarnaast verblijven in de PI’s steeds meer
                                                                   gedeti­neerden met een licht verstandelijke
                               2016       2017      2018
                                                                   ­beperking en gedetineerden met multi-problema-
   Aantal fysieke
   gewelds­incidenten                                               tiek (psychische stoornissen, verslaving). ­
                                2,2        3,3       3,1
   tegen personeel,                                                 Deze resultaten komen in grote lijnen overeen
   per 100 justitiabelen
                                                                    met die van een WODC-onderzoek.66 De Inspectie
 BRON DJI                                                           meldt dat voor deze doelgroep regelmatig geen
                                                                    plaats is in een van de vier penitentiair psychia-
                                                                    trische centra (PPC’s) waardoor deze langer op
Ook de cijfers uit medewerkerstevredenheids­                        ­reguliere afdelingen moet verblijven.67 Ook komt
onderzoeken die DJI periodiek laat uitvoeren,                        het regelmatig voor dat piw-ers vanwege ‘onvoor-
­geven een indicatie van het geweld tegen personeel.                 ziene’ t­ aken hun collega alleen moeten laten op
 In 2017 antwoordde 27,2% van het personeel in                       een afdeling met gedetineerden.68 Dit alles komt
 PI’s dat het “in de afgelopen twaalf maanden” ­                     de veiligheid niet ten goede.
 te maken heeft gehad met fysieke agressie van
 gedetineerden, twee jaar eerder lag dat percentage
 op 29,1%.
 65   Uit Balans. Een onderzoek naar de kwaliteit van de taakuitvoering in zes locaties binnen het Gevangeniswezen;
      Den Haag: Inspectie Justitie en Veiligheid, Ministerie van Justitie en Veiligheid, februari 2018.
 66   R.R. den Bak e.a., Psychosociale criminogene factoren en neurobiologische kenmerken van mannelijke gedetineerden
      in Nederland, Den Haag: ministerie van Justitie en Veiligheid, WODC 2018.
 67   Uit Balans. Een onderzoek naar de kwaliteit van de taakuitvoering in zes locaties binnen het Gevangeniswezen;
      Den Haag: Inspectie Justitie en Veiligheid februari 2018, p. 6.
 68   Idem.
                                                                                                                       37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>   SPANNING IN DETENTIE
   VEILIGHEID IN HET GEVANGENISWEZEN
       Een gedetineerde in de PI Lelystad heeft in                       Een medewerker van de gevangenis in
       juni 2019 een medewerker in een wurg-                             Krimpen aan den IJssel is mishandeld door
       greep gehouden. Aanleiding was het                                een gedetineerde. Hij werd geschopt en
       ­afpakken van een mobiele telefoon die de                         geslagen en was daarna korte tijd bewus-
        gedetineerde in zijn cel had. De gedeti-                         teloos. Aanleiding was een ruzie tussen
        neerde viel de medewerker aan en heeft                           gedetineerden. Toen de medewerker de
        die enige tijd in een wurggreep gehouden.                        ruziemakers naar hun cel wilde terug­
        De gedetineerde is eerst in de isoleercel                        sturen, ging een van hen door het lint. ­
        gezet en later aangehouden door de politie                       Hij sloeg de medewerker, die hierdoor met
        en meegenomen naar het bureau. ­                                 zijn hoofd tegen de metalen deur viel en
        Het slachtoffer is nagekeken door een arts                       het bewustzijn verloor. Daarna schopte de
        en maakt het redelijk.                                           gedetineerde de medewerker nog een paar
                                                                         keer. Toegesnelde medegedetineerden
        bron: www.nos.nl, 3 juni 2019.                                   hebben ander personeel gewaarschuwd.
                                                                         De agressieve gedetineerde is in de
                                                                         isoleercel geplaatst en nog dezelfde
   Zeer ernstige incidenten                                              dag opgehaald door de politie. Tegen de
   Uit onderzoek blijkt dat medewerkers meer dan
                     69
                                                                         man is aangifte gedaan.
   voorheen te maken hebben met ernstige fysieke
   agressie van gedetineerden. Dit blijkt uit het feit                   bron: www.rijnmond.nl/nieuws,
   dat landelijk gezien in de afgelopen jaren het                        15 augustus 2019.
   aantal meldingen van zeer ernstige incidenten is
   gestegen, terwijl in diezelfde periode het aantal
   gedetineerden is afgenomen. Het gaat hier om                     Uit de rondetafelgesprekken die de RSJ heeft
   ernstige agressie-gerelateerde incidenten waarbij                ­georganiseerd kwamen in dit verband soortgelijke
   een medewerker letsel oploopt waarvoor medische                   factoren naar voren als uit het genoemde onder-
   behandeling nodig is. In 2015 kwamen op landelijke                zoek van de Inspectie: de capaciteitsproblemen
   schaal 5 van deze incidenten voor, in 2016 10 keer                bij piw-ers, de werkdruk, de veranderde doelgroep
   en in 2017 18 keer.70                                             en de meer agressieve gedetineerden.
                                                                     Naar het oordeel van de RSJ zou het aan te bevelen
                                                                     zijn het personeel te scholen in het omgaan met
                                                                     agressie van de zwaardere, moeilijker doelgroep,
                                                                     zodat escalatie en/of schade zoveel mogelijk kan
                                                                     worden beperkt of voorkomen.
   69    Idem, p. 12.
   70    Het gaat hier om “Agressie gerelateerde piketmeldingen”, zie: Uit Balans. Een onderzoek naar de kwaliteit van de
         taakuitvoering in zes locaties binnen het Gevangeniswezen, Den Haag: Inspectie Justitie en Veiligheid 2018, p. 12.
38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Vervolging van geweldplegers                                         moeten worden aangeboden vanuit slachtofferzorg,
Hoewel bij ernstige geweldsincidenten in PI’s in                     mede gericht op gebruikmaking van spreekrecht
principe aangifte bij de politie wordt gedaan tegen                  en schadeloosstelling. Ingeval het PI-slachtoffer
de gedetineerde, blijkt strafrechtelijke vervolging                  bevreesd is voor bedreiging of actie tegen hem of
in de praktijk weinig prioriteit te hebben. De RSJ                   haar kan ervoor gekozen worden domicilie te
stelt zich op het standpunt dat de opsporing en                      ­kiezen in een PI.
vervolging van gedetineerden, die geweld hebben
gebruikt tegen PI-personeel moet worden geïn-                         3.3. CONCLUSIES
tensiveerd. Het is een groep medewerkers die
­extra bescherming verdient vanwege de uitvoering                     •   Er is geen goed beeld van de aard en omvang
 van een publieke taak. In de afgelopen tijd is veel                      van verborgen en niet-verborgen geweldsinci-
 maatschappelijke verontwaardiging ontstaan naar                          denten in detentie doordat er geen eenduidige
 aanleiding van toenemende incidenten waarbij                             en adequate registratie wordt bijgehouden.
 politie of ambulancepersoneel het slachtoffer
 werd van gewelddadig handelen van publiek.
 ­Inmiddels is het overheidsbeleid om overheids-                      •   De veiligheid in de PI’s laat nog te wensen
  dienaren met een publieke taak beter te bescher-                        over; zowel gedetineerden als personeelsleden
  men.71 Het OM heeft de strafvorderingsrichtlijnen                       zien zich met enige regelmaat geconfronteerd
  bij geweld tegen publieke dienstverleners en                            met geweld.
  ­andere beroepsbeoefenaars verhoogd. “Als een  72
   slachtoffer bij de uitoefening van zijn beroep te
   maken krijgt met agressie en geweld, wordt de                      •   Geweld in de PI’s lijkt samen te hangen met ­
   ernst van het feit als 200% zwaarder beoordeeld.                       1) de hoge werklast van de piw-ers waardoor
   De officier weegt daarnaast ook de overige                             de relationele veiligheid in het gedrang is
   ­omstandigheden van het delict en de verdachte”.           73
                                                                          gekomen en er bovendien onvoldoende tijd is
                                                                          voor reguliere veiligheidsmaatregelen en ­
    Ten aanzien van personeel dat in een PI bij de                        2) een wijziging in de aard van de doelgroep
    uitoefening van het werk wordt geconfronteerd met                     (multiproblematiek, agressiever).
    geweld van gedetineerden, zou naar het oordeel
    van de RSJ hetzelfde beleid moeten gelden. ­
    Per arrondissement zouden afspraken gemaakt                       •   Er zijn signalen die wijzen op verborgen
    moeten worden tussen de PI-directeur(en), de                          ­geweldsincidenten en/of dreiging met geweld.
    hoofdofficier van justitie en de chef(s) van de
    ­betrokken politie-eenheden. Deze afspraken dienen
     onder meer de melding, behandeling en afwikkeling
     van geweldsincidenten te betreffen. Daarnaast zal
     de betrokken PI-medewerkers actief bijstand
     71  Zie een brief van de minister van Justitie en Veiligheid aan de Tweede Kamer, d.d. 2 september 2019
         (Kamerstukken II 2018/19, 29628, nr. 903).
     72  Zie: Aanwijzing kader voor strafvordering meerderjarigen (2019A003).
     73  Zie bijvoorbeeld: www.om.nl, onder: geweld-personen.
                                                                                                                        39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>     SPANNING IN DETENTIE
     VEILIGHEID IN HET GEVANGENISWEZEN
     3.4. AANBEVELINGEN BIJ
                HOOFDSTUK 3
   •     Onderzoek naar onveiligheid in detentie           •   Strafrechtelijke vervolging
   Er is geen volledig en systematisch beeld van           Versterk de aandacht voor strafrechtelijke
   ­onveiligheid in detentie. Daarom is onderzoek en       ­vervolging van geweldpleging
    registratie van belang. Er zijn signalen dat er
    ­onder gedetineerden sprake is van verborgen            •  Zorg dat op geweld tegen PI-personeel een
     onveiligheid.                                             uniforme, eenduidige en passende reactie volgt.
                                                            •  Organiseer een arrondissementaal overleg
     •   Voorzie personeel van een duidelijke werk­            tussen PI-directeur(en), hoofdofficier van
         omschrijving zodat geweldsincidenten                  ­justitie en eenheidschefs van de betrokken
         ­herkend, gemeld en geteld kunnen worden.              politie-­eenheden waarin afspraken worden
     •    Zorg voor een adequate registratie van geweld         gemaakt over melding, behandeling en afwik-
          ten aanzien van zowel gedetineerden als               keling van geweldsincidenten in de PI’s.
          ­personeel.                                       •   Biedt de betrokken PI-medewerkers actief
     •     Maak van geweldsincidenten een zorgvuldige           bijstand vanuit slachtofferzorg, mede
           analyse (wat is de toedracht, welke                  gericht op gebruikmaking van spreekrecht
           omstandig­heden speelden hierbij) zodat hier         en schadeloosstelling.
           lering uit kan worden getrokken en deze          •   Pas de richtlijnen voor de vervolging van
           ­incidenten beter voorkomen kunnen worden.           ­plegers van geweld tegen overheidsdienaren
     •      Laat onderzoek uitvoeren naar de veiligheid          met een publieke taak ook toe op personeel
            van gedetineerden en gevoelens van ­                 van PI’s dat met geweld wordt geconfronteerd;
            (on)veiligheid. Voer dit onderzoek zodanig uit       verhoog derhalve de strafeis met 200%.
            dat een goed beeld wordt verkregen van de
            verborgen onveiligheid.
     •      Preventie
     •      Zorg dat het inrichtingspersoneel voldoende
            tijd en gelegenheid heeft om reguliere
            veiligheidscontroles uit te voeren
     •      Zorg dat het inrichtingspersoneel voldoende
            tijd en gelegenheid heeft voor contacten met
            gedetineerden zodat er ook van ‘relationele
            veiligheid’ sprake is.
     •      Draag zorg voor opleiding van personeel in
            het omgaan met agressie van gedetineerden,
            zodat escalatie en/of schade zoveel mogelijk
            kan worden beperkt of voorkomen.
40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>41</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>   4
   SPANNING IN DETENTIE
   BEKLAG- EN BEROEPSRECHT BINNEN DETENTIE
   Beklag- en
   beroepsrecht
   binnen detentie
42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>De spanning die in de praktijk wordt ervaren in de                4.1.     BEKLAG- EN BEROEPSRECHT
realisatie van de (eerder genoemde) beleidsdoel-                           – DE THEORIE
stellingen heeft zijn weerslag op het beklag- en
beroepsrecht. Zoals beschreven in de voorgaande
hoofdstukken, heeft (onder meer) de verminder-                        “Wanneer men spreekt over rechten van
de tijd die het personeel aan gedetineerden kan                       mensen die in gesloten instituten verblijven,
besteden volgens de RSJ tot een zekere juridise-                      wordt veelal in de eerste plaats gedacht
ring geleid. Voor kwesties die wellicht in onder-                     aan de wijze waarop zij daarin terecht
ling overleg of via bemiddeling konden worden                         ­komen en waarop hun verblijf kan worden
opgelost, lijkt nu eerder de weg van beklag en                         beëindigd. Niet minder belangrijk evenwel
­beroep te worden gekozen. Dit heeft er (mede)                         is de vraag wat hun rechtspositie inhoudt
 toe geleid dat het aantal beklag- en beroeps­                         ten aanzien van allerlei aspecten van hun
 zaken door de jaren heen gestaag is toegenomen.
        74
                                                                       verblijf binnen de inrichtingsmuren: deze
 Deze gevolgen voor het beklag- en beroepsrecht                        noem ik hun ‘interne’ rechtspositie (…)”
 zullen in dit hoofdstuk nader worden geconcreti-
 seerd, waarna een aantal aanbevelingen zal volgen.                    bron: C. Kelk, Kort begrip van het detentie-
                                                                       recht, Nijmegen: Ars Aequi Libri 1988, p. 16.
                                                                Gedetineerden binnen een PI hebben een
                                                                ­kwetsbare positie. Materiële rechten en vrijheden
                                                                 zijn hen voor een groot deel ontnomen, waar
                                                                 ­verplichtingen en beperkingen voor in de plaats
                                                                  zijn gekomen.75 Een beperking van de materiële
                                                                  vrijheden van gedetineerden is echter noodzakelijk
                                                                  om de inrichting veilig te laten functioneren. ­
                                                                  Met het beklag- en beroepsrecht wordt beoogd
                                                                  een compensatie te bieden voor deze opgelegde
                                                                  materiële beperkingen.76
 74   Wanneer in dit hoofdstuk wordt gesproken over beroepszaken bij de RSJ, gaat het in hoofdzaak om beroepszaken
      die naar aanleiding van een uitspraak van de beklagcommissie zijn ingediend. In de meeste gevallen zal het dus
      niet gaan om plaatsings-/overplaatsingszaken, verlofzaken en medische zaken; wanneer dit wel zo is, wordt dit
      expliciet aangegeven.
 75   C. Kelk, Nederlands detentierecht, Deventer: Wolters Kluwer 2015, p. 38-39.
 76   Idem.
                                                                                                                     43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>    SPANNING IN DETENTIE
    BEKLAG- EN BEROEPSRECHT BINNEN DETENTIE
   Geschiedenis van het beklag- en beroepsrecht                      ook de noodzaak gezien om de grenzen van open
   In 1964 noemde de toenmalige minister van Justitie                normen door middel van rechtspraak in te kleuren.82
   de bestaande regeling met betrekking tot de                       De CvT’s en de beroepscommissie van de RSJ
   rechtspositie van gedetineerden ‘onbevredigend’.                  ­hebben nu de belangrijke taak om de rechts­
   Volgens de Minister moest er gestreefd worden                      eenheid te bewaken.83
   naar een verbetering hiervan.77 Gedetineerden
   konden destijds klagen bij de inrichtingsdirectie                  De beklaggrond
   en de CvT, en daarnaast een kort geding tegen de                   Een gedetineerde kan op basis van artikel 60 lid 1
   Staat der Nederlanden aanspannen, maar er                          Pbw een klacht indienen bij de beklagcommissie
   ­bestond geen – met waarborgen omklede – for-                      van de, aan de PI verbonden, CvT. Hiervoor moet
    mele procedure. Nog in datzelfde jaar werd een
                        78
                                                                      het gaan om een beslissing die door of namens
    commissie ingesteld om onderzoek te doen naar                     de directeur is genomen en de gedetineerde zelf
    de rechtspositie van gedetineerden. Dit onder-                    betreft. In de PI wordt hiervoor een beklagformulier
    zoeksrapport werd in 1967 openbaar gemaakt79 en                   beschikbaar gesteld, waarmee op een laagdrem-
    diende als grondslag voor een nieuwe wettelijke                   pelige manier het indienen van een klacht mogelijk
    regeling voor de rechtspositie van gedetineerden.       80
                                                                      wordt gemaakt. Tegen de beslissing van de
    In mei 1977 werd deze regeling opgenomen in de                    ­beklagcommissie staat vervolgens beroep open
    Beginselenwet Gevangeniswezen. Hiermee kregen                      bij de beroepscommissie van de RSJ, op grond
    de CvT’s formeel een rechtsprekende taak. Beroep                   van artikel 69 lid 1 Pbw. De gedetineerde kan ook,
    werd daarnaast mogelijk bij de RSJ, destijds nog                   hangende een klacht bij de beklagcommissie of
    de Centrale Raad voor Strafrechtstoepassing                        hangende een beroep, schorsing aanvragen bij de
    (CRS).81 In 1998 is de beklagregeling op hoofd­                    voorzitter van de beroepscommissie van de RSJ.
    lijnen overgenomen in de huidige Penitentiaire
    beginselenwet (Pbw).                                               De termijnen
                                                                       Een gedetineerde dient zich binnen zeven dagen,
    In de praktijk zag men, met name de PI-directeuren,                nadat hij bekend is geworden met de (door of
    de invoering van het beklag- en beroepsrecht                       ­namens de directeur genomen) beslissing, te
    samen­gaan met enkele risico’s. Er werd een zekere                  ­beklagen bij de beklagcommissie (artikel 61 lid 5
    angst gevoeld dat de directeuren (en personeel)                      Pbw). Na de uitspraak van de beklagcommissie
    met gedetineerden in een machtsstrijd zouden                         hebben gedetineerde en directeur zeven dagen
    belanden, waarbij de directeur uiteindelijk aan                      de tijd om beroep in te dienen bij de beroeps-
    het kortste eind zou trekken. Tegelijkertijd werd                    commissie van de RSJ (artikel 69 lid 1 Pbw).
    77   Gevangenisnota 1964.
    78   F.W. Bleichrodt m.m.v. L.C. van Leeuwen, Toenemend appel: Een verkennend onderzoek naar de toename van
         het aantal beroepszaken ex art. 69 van de Penitentiaire beginselenwet, Rotterdam: Erasmus School of Law/
         Erasmus Universiteit Rotterdam 2011, p. 4.
    79   Rapport commissie rechtspositie gedetineerden (commissie Mulder), Den Haag 1967.
    80   C. Kelk, Kort begrip van het detentierecht, Nijmegen: Ars Aequi Libri 1988, p. 81.
    81   Sinds 1 januari 1999 is deze wet vervangen door de Penitentiaire beginselenwet (Pbw) en de Penitentiaire
         maatregel (Pm).
    82   C. Kelk, Kort begrip van het detentierecht, Nijmegen: Ars Aequi Libri 1988, p. 89.
    83   P.M. Schuyt, ‘Veertig jaar beklagrecht: een moderne gids, klaar voor de toekomst?’, Sancties 2017/46, p. 338.
44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Op grond van artikel 67 lid 1 Pbw dient de beklag-                     4.2.1. BEKLAG- EN BEROEP IN CIJFERS
commissie zo spoedig mogelijk, in ieder geval                          Beklag bij de CvT’s: enkele cijfers
binnen een termijn van vier weken, uitspraak te
doen. In bijzondere omstandigheden kan de                              Met 30.854 gedetineerden komt de totale instroom
­beklagcommissie deze termijn met ten hoogste                          van gedetineerden in 2018 circa 22% lager uit dan
 vier weken verlengen. Wanneer de gedetineerde                         in 2013.87 Deze daling van het aantal gedetineerden
 (of de directeur) na beklag bij de beklagcommissie                    heeft echter niet tot een daling in het aantal
 beroep aantekent bij de RSJ, geldt op grond van                       klachten geleid. Het aantal beklagzaken in 2018 ­
 artikel 71 Pbw dat de beroepscommissie zo ‘spoedig                    is ten opzichte van 2013 namelijk toegenomen ­
 mogelijk’ uitspraak doet. In dit artikel wordt geen                   (zie tabel 3; deze cijfers zijn in figuur 1 grafisch
 vaste termijn genoemd waar de beroepscommissie                        weergegeven).
 zich aan dient te houden.
                                                                       In 2018 waren er 21.341 klachten bij de CvT’s. ­
 4.2. BEKLAG- EN BEROEPSRECHT –                                        Veel CvT’s konden en kunnen het grote aantal
          DE PRAKTIJK                                                  klachten niet bijhouden. In verschillende jaar­
 Sinds de invoering van het beklag- en beroepsrecht                    verslagen van CvT’s wordt dan ook aangegeven
 in 1977 is vrijwel altijd sprake geweest van een                      dat de beslissingstermijn van vier weken in veel
 toenemend aantal beklag- en beroepszaken. In 1977                     gevallen wordt overschreden.88 Naast het feit dat
 werden 117 klaagschriften ingediend. Dit aantal was                   deze termijnen werden overschreden heeft de
 in 1998, bij de invoering van de Pbw, al gestegen                     grote hoeveelheid klachten ook effect op de manier
 naar 6.354 klachten. In november 2011 is door
                           84
                                                                       van afdoening. In veel gevallen wordt de klacht
 Bleichrodt onderzoek gedaan naar de oorzaken                          niet behandeld door middel van een zitting met
 voor toename van het aantal beroepszaken bij de                       drie leden van de CvT, maar in plaats daarvan met
 beroepscommissie van de RSJ. Hoewel DJI en de
                                         85
                                                                       slechts één lid.89 In 2014 werd een recordaantal
 RSJ gezamenlijk met de bevindingen uit dit rapport                    klachten ingediend, bij zowel de CvT’s als bij de
 aan de slag zijn gegaan,86 is het aantal klachten in                  beroepscommissie van de RSJ (dit hing samen
 de jaren die volgden verder toegenomen.                               met de introductie van het systeem van promo­
                                                                       veren en degraderen).90
 84   M.D. van Goudoever-Herbschleb, Klachten van gedetineerden. Een analyse van ingediende klachten in het kader
      van de beklagregeling gedetineerde, Den Haag: ministerie van Justitie 1994, p. 5-6. Zie ook M.T.A.B. Laemers,
      P.C. Vegter & J.P.S. Fiselier, Evaluatie Penitentiaire beginselenwet en Penitentiaire maatregel, Nijmegen: ITS 2001, p. 63.
 85   F.W. Bleichrodt m.m.v. L.C. van Leeuwen, Toenemend appel: Een verkennend onderzoek naar de toename van het
      aantal beroepszaken ex art. 69 van de Penitentiaire beginselenwet, Rotterdam: Erasmus School of Law/Erasmus
      Universiteit Rotterdam 2011.
 86   Zie, voor een uitwerking van hetgeen naar aanleiding van het onderzoek van Bleichrodt is gebeurd, de jaarverslagen
      van de RSJ (vanaf 2012) op www.rsj.nl.
 87   DJI in getal 2013-2017, p. 9 & 22.
 88   Jaarverslagen van de Commissies van Toezicht van o.a. Arnhem, Grave en Lelystad.
 89   P. Jacobs, A. van Kalmthout & J. Lindeman, Eupretrial Rights Work Package 3 – Actors and Practices, Report on
      the Netherlands, Utrecht: 21 november 2018, p. 14.
 90   M.M. van der Nat & P.N.E. Plooij, ‘Schets van ‘Veertig jaar beklagrecht’ vanuit het perspectief, de visie en de praktijk
      van de RSJ’, Sancties 2017/45, p. 329.
                                                                                                                                  45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>   SPANNING IN DETENTIE
   BEKLAG- EN BEROEPSRECHT BINNEN DETENTIE
   tabel 3 Beklagzaken (domein gevangeniswezen) bij CvT’s, afgezet tegen de totale instroom gedetineerden
                              2013            2014             2015             2016        2017              2018
     Aantal
                             20.217          22.767           19.798           19.361      21.653             21.341
     beklagzaken
     Instroom
                             39.653          41.400           38.446           33.056      31.625            30.854
     gedetineerden
   BRONNEN Klankbordgroep Commissies van Toezicht justitiële inrichtingen (KBG) jaarverslag 2018, DJI in getal 2013-2017
   en DJI Infographic Gevangeniswezen 2019.
   figuur 1 Jaarlijkse instroom van gedetineerden, afgezet tegen de instroom van klachten bij de CvT's en schorsings-
   en beroepszaken bij de beroepscommissie van de RSJ.
     45.000
     40.000
     35.000
     30.000
     25.000
     20.000
      15.000
     10.000
       5.000
           0
                2013       2014      2015        2016       2017        2018
                  Instroom gedetineerden
                  Aantal beklagzaken bij de CvT's
                  Aantal schorsing- en beroepszaken bij de RSJ
   BRONNEN KBG Jaarverslag 2018, DJI in getal 2013-2017, RSJ Jaarverslag 2017.
46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Beroep en schorsingsverzoeken bij de RSJ: enkele cijfers
tabel 4 Schorsings- en beroepszaken (domein gevangeniswezen) bij de RSJ in de afgelopen jaren
                                2013           2014             2015              2016          2017            2018*
     Schorsingszaken             833           1.099             939              1.021         1.125              -
     Beroepszaken               2.110          2.238            2.147            2.064         2.036               -
     Totaal                    2.943           3.337           3.086             3.085          3.161              -
     Instroom
                               39.653         41.400           38.446            33.056        31.625           30.854
     gedetineerden
   BRONNEN Jaarverslag RSJ 2017, DJI in getal 2013-2017 & DJI Infographic Gevangeniswezen 2019**.
* Over 2018 zijn vanwege de invoering van een nieuw automatiseringssysteem bij de afdeling rechtspraak van de RSJ
      geen cijfers bekend.
** Zowel de aantallen schorsingszaken als de beroepszaken op het terrein van het gevangeniswezen in deze tabel
      omvatten naast de beklagzaken tevens de plaatsing/overplaatsingszaken, de verlofzaken en de medische zaken.
De jaarlijkse totale instroom van schorsings- en                    Dat betekent een forse stijging ten opzichte van
beroepszaken bij de RSJ schommelt al enkele jaren                   2017, ondanks een verdere daling van het aantal
rond de 3.000 (zie tabel 4). Ongeveer tien jaar                     gedetineerden.
­geleden, in 2008, lag de instroom van het totaal
 aantal beroepszaken in het domein gevangenis-                      De beroepscommissie van de RSJ heeft, net als de
 wezen onder de 2.300 (576 schorsingszaken en                       CvT’s, moeite om de grote aantallen beroeps- en
 1.705 beroepszaken). In 2017 lag de instroom op
                           91         92
                                                                    schorsingszaken tijdig af te doen. Uit de jaarver-
 3.161 zaken (1.125 schorsingszaken en 2.036                        slagen van de RSJ blijkt dat steeds minder zaken
 beroeps­zaken). Dit betekent dat er door de jaren                  binnen de streefnormen kunnen worden afgedaan.
 heen een stijging heeft plaatsgevonden van on­                     Waar in 2013 nog 79% van de beklagzittingen b   ­ innen
 geveer 800 zaken op jaarbasis (zie figuur 1).                      vier maanden kon worden afgedaan, was dit in
 ­Verder blijkt op grond van extrapolatie van de                    2017 bijvoorbeeld nog maar 37%.94 ­Gedetineerden
  ­instroomcijfers over de eerste acht maanden van                  moeten vaak meerdere maanden wachten voor er
   2019 dat het totaalaantal beroepszaken en schor-                 een uitspraak in beroep ligt. ­­In veel gevallen zal
   singen op het gebied van het gevangeniswezen ­                   de uitspraak dan geen effect meer hebben, bij-
   in heel 2019 uit zal komen op circa 3.850 tot                    voorbeeld doordat de gedetineerde inmiddels
   3.900 zaken. ­ 93
                                                                    niet meer in detentie verblijft.95
   91   RSJ jaarverslag 2008, p. 67.
   92   Over 2018 zijn vanwege de invoering van een nieuw automatiseringssysteem geen cijfers bekend.
   93   Cijfers gebaseerd op gegevens van de Afdeling rechtspraak van het secretariaat van de RSJ.
   94   RSJ jaarverslag 2017, p. 23.
   95   P. Jacobs & J.M.W. Lindeman, De tenuitvoerlegging van de voorlopige hechtenis. Belemmerend voor of juist in
        dienst van de voorbereiding van de strafzaak?, Strafblad 2019/12, p. 13.
                                                                                                                            47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>    SPANNING IN DETENTIE
    BEKLAG- EN BEROEPSRECHT BINNEN DETENTIE
   Uit het jaarverslag van 2017 blijkt tot slot dat 43%             1. Klachten over beslissingen van de directeur
   van het totaalaantal beroepen (naast de beklag-
   zaken ook de plaatsing/overplaatsingszaken,                      Een gedetineerde kan zoals gezegd in beklag gaan
   ­verlofzaken en medische zaken) op zitting ­                     over een hem betreffende door of namens de
    is behandeld. In 2016 was dit 42%. Het afdoen
                                          96
                                                                    ­directeur genomen beslissing, ex artikel 60 lid 1
    van een groot aantal zaken op zitting, in plaats                 Pbw. Ingrijpende beslissingen die in dat kader
    van schriftelijk, vraagt veel van de capaciteit                  kunnen worden genomen zijn (onder andere) het
    van de beroepscommissie van de RSJ, waar-                        opleggen van een disciplinaire straf, het nemen
    door afdoening binnen de streefnormen bemoei-                    van ordemaatregelen, beslissingen omtrent de
    lijkt wordt.                                                     toepassing van dwangmedicatie, beslissingen
                                                                     ­omtrent de toepassing van maatregelen met
    4.2.2. VERSCHILLENDE CATEGORIEËN                                  ­betrekking tot gedetineerden met een vlucht-
             KLACHTEN                                                  dan wel maatschappelijk risico (GVM-maatregelen)
    Naast beslissingen, door of namens de directeur                    en beslissingen betreffende de re-integratie van
    genomen (artikel 60 Pbw), wordt er ook                             een gedetineerde.
    regelmatig geklaagd over onder meer de wijze van
    bejegening door het personeel, of bijvoorbeeld                     Een voorbeeld van een beslissing waarover veel
    de levering van voedingswaren. In sommige                          wordt geklaagd, is de verlofbeslissing. Hierbij wor-
    gevallen kunnen klachten die niet direct (maar                     den namelijk slachtofferbelangen meegewogen.
    wel indirect) voortvloeien uit een beslissing van                  Het slachtofferbelang kan leiden tot een gehele
    de directeur, ook beklagwaardig zijn. Wanneer de                   afwijzing van het verlof of tot een verlof onder
    klacht niet beklagwaardig wordt gevonden, zal                      voorwaarden. Dit kan voor de gedetineerde aan-
    de beklagcommissie of de beroepscommissie van                      leiding zijn tot het indienen van een klacht.
    de RSJ de klager niet-ontvankelijk in zijn beklag
    of beroep verklaren.
    De RSJ maakt in dit advies onderscheid tussen
    1) klachten over daadwerkelijke beslissingen die
    door (of namens) de directeur zijn genomen,
    2) klachten die niet direct voortvloeien uit een
    beslissing van de directeur, en 3) klachten over
    futiliteiten.97 Het verdient hierbij opmerking dat
    dit onderscheid niet zwart-wit is. Bovendien vindt
    er geen registratie plaats van de mate waarin de
    verschillende categorieën klachten voorkomen.
    96    RSJ jaarverslag 2017, p. 23.
    97    Het onderscheid dat de RSJ hier maakt is afgeleid van het onderscheid dat Schuyt maakt in: P.M. Schuyt, ‘Veertig
          jaar beklagrecht: een moderne gids, klaar voor de toekomst?’, Sancties 2017/46, p. 338.
48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>     Onweersproken is dat het slachtoffer op                         Bij de belangenafweging dient de directeur
     1,5 kilometer afstand van het door klager                       het ‘oranje-gedrag’ dan wel het ‘rode gedrag’
     opgegeven verlofadres woont. Gelet op de                        van de gedetineerde af te zetten tegen het
     afstand tussen het verlofadres en het                           structurele gedrag, waaronder al het ‘groene
     woonadres van het slachtoffer is de                             gedrag’, van de gedetineerde. Uit die
     ­beroepscommissie van oordeel dat er een                        ­belangenafweging dient duidelijk te blijken
      reëel risico bestaat op een ongewenste                          waarom het ‘oranje gedrag’ dan wel ‘rode
      confrontatie met het slachtoffer.                               gedrag’ van de gedetineerde, bezien in het
      Op basis van het aantoonbare slachtoffer-                       licht van het uitgangspunt van het DBT dat
      belang zal een locatieverbod, naast een                         gedetineerden zelf verantwoordelijkheid
      contactverbod, geïndiceerd zijn, maar dit is                    moeten nemen voor hun re-integratie,
      niet uitvoerbaar omdat de afstand van het                       dient te leiden tot degradatie. Die belangen­
      opgegeven verlofadres tot de woning van                         afweging moet op schrift gesteld zijn,
      het slachtoffer te klein is.                                    ­zodat die ook inzichtelijk is voor de betref-
                                                                       fende gedetineerde.
      bron: RSJ 18 november 2016, 16/3580/GV
                                                                       bron: RSJ 14 februari 2019, R-18/1273/GA
Een ander voorbeeld van ‘een beslissing van de
directeur’ waarover veelvuldig geklaagd wordt, is               2. Klachten die niet direct voortvloeien uit
de beslissing tot degradatie van een gedetineerde                      een beslissing van de directeur:
van het plusprogramma naar het basisprogramma
in het kader van DBT. Deze, op de persoon toe­                  Soms wordt een gedetineerde door een bepaalde
gesneden beslissingen, kunnen verstrekkende                     omstandigheid benadeeld, terwijl er niet direct
­gevolgen voor gedetineerden met zich meebrengen.               (vaak wel indirect) sprake is van een concrete
 Hierom vereist de beroepscommissie van de RSJ                  ­beslissing die door (of namens) de directeur is
 dat er een kenbare en inzichtelijke belangen­                   genomen. Over dergelijke omstandigheden wordt
 afweging aan de beslissing ten grondslag ligt.         98
                                                                 regelmatig een klacht ingediend. De beklaggrond,
 De verslaglegging van piw-ers, met betrekking tot               een beslissing door of namens de directeur geno-
 het gedrag van de gedetineerde, is hierdoor                     men, is in de jurisprudentie enigszins verruimd.
 ­(wederom) van groot belang.                                    Hierdoor kunnen klachten, zonder directe onder-
                                                                 liggende beslissing van de directeur, in sommige
                                                                 gevallen beklagwaardig zijn.
  98   T.M. de Groot, Straffen en belonen in de gevangenis. Promoveren en degraderen in detentie in het licht van het
       resocialisatiebeginsel, Weert: Celsus 2019, p. 49-50.
                                                                                                                      49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>   SPANNING IN DETENTIE
   BEKLAG- EN BEROEPSRECHT BINNEN DETENTIE
   Hierbij zijn in principe twee situaties te onder-
   scheiden:
   A. Feitelijk handelen van inrichtingspersoneel,                 B. De zorgplicht van de directeur:
       vallend onder de vervulling van een                         De directeur heeft een wettelijke zorgplicht102
       ­opgedragen taak:                                           ­jegens de gedetineerden. Wanneer deze zorgplicht
   Onderwerpen waarover binnen deze subcategorie                    niet, of niet voldoende, tot uitvoering wordt
   veelvuldig wordt geklaagd zijn vermissing/                       ­gebracht is dit in sommige gevallen beklagwaardig.
   beschadiging van goederen , het niet doorgeven
                                   99
                                                                     Voorbeelden van omstandigheden die onder de
   van terugbelverzoeken van de advocaat100 of het                   zorgplicht van de directeur kunnen vallen zijn
   openen van geprivilegieerde post.       101
                                                                     ­onder meer: voedsel van onvoldoende kwaliteit,
                                                                      een niet-tijdige levering van de winkel en de
                                                                      ­toepassing van disproportioneel geweld door
        De RSJ-beroepscommissie heeft geoordeeld                       ­inrichtingspersoneel.
        dat handelen van een medewerker van de
        PI onder omstandigheden een beklag­
        waardige beslissing kan opleveren.­                                 In de rechtspraak van de beroepscommissie
        Daarvoor is nodig dat dit handelen voort-                           is aangenomen dat de directeur er zorg voor
        vloeit uit de vervulling van de hem op­                             draagt dat leveringen aan gedetineerden
        gedragen taak. De beroepscommissie is                               vanuit de inrichtingswinkel op ­adequate
        van oordeel dat in dit geval de gedraging                           wijze door het personeel worden uitgevoerd.
        waarover wordt geklaagd, namelijk het                               Hieronder verstaat de beroeps­commissie
        ­uitpakken van een doos met spullen waarbij                         ook tijdig leveren.
         de mede­weker een gat heeft geknipt in het                         De omstandigheid dat de PI de afhandeling
         colbert van klager, valt aan te merken als                         van de aankoop heeft uitbesteed aan de
         dergelijk handelen.                                                landelijke winkel doet hier niet aan af.
                                                                            Over het niet, of niet goed, uitvoeren van
         bron: RSJ 25 augustus 2010, 10/0932/GA                             leveringen vanuit de landelijke winkel kan
                                                                            daarom worden geklaagd bij de beklag-
                                                                            commissie. Aan die zorgplicht heeft de
                                                                            ­directeur – ondanks intensief contact met
                                                                             de landelijke winkel – onvoldoende invul-
                                                                             ling gegeven. Het beroep van de directeur
                                                                             zal daarom ongegrond worden verklaard.
                                                                             bron: RSJ 26 maart 2018, 17/2842/GA
   99     Zie onder andere RSJ 7 mei 2019, R-18/1942/GA; RSJ 14 maart 2016, 15/3898/GA.
   100 Zie bijvoorbeeld RSJ 18 oktober 2018, R-333.
   101 Zie bijvoorbeeld RSJ 21 februari 2019, R-18/712/GA.
   102 Dit volgt uit verschillende artikelen van de Pbw, zie onder meer artikel 5, artikel 43 en artikel 44 Pbw.
50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>                                                                  doelbewust klagen om piw-ers aan het werk te
     Op de directeur rust de zorgplicht dat een                   zetten en Justitie op kosten te jagen. Voorbeelden
     gedetineerde niet wordt blootgesteld aan                     hiervan zijn vier gedetineerden die in één jaar
     nodeloos geweld. De beroepscommissie                         ­samen verantwoordelijk waren voor ongeveer
     acht aannemelijk geworden dat jegens                          ­250 beroepszaken en een gedetineerde die op
     ­klager meer geweld door piw-ers is toe­                       één dag 50 beroepszaken bij de RSJ heeft inge-
      gepast dan gelet op de omstandigheden                         diend. Dit betreft overigens enkel het beroep bij
      noodzakelijk was. Bij dit oordeel heeft de                    de RSJ, de aantallen bij de CvT’s zullen nog vele
      beroepscommissie meegewogen dat de                            malen hoger zijn. Deze klachten worden op de
      summiere en onvolledige schriftelijke                         reguliere wijze behandeld door de CvT’s en de
      ­beschrijving van het toegepaste geweld de                    beroepscommissie van de RSJ, waardoor deze
       door klager geschetste gang van zaken in                     veel tijd vergen. Deze tijd kan daardoor niet of
       onvoldoende mate weerspreekt. Verder                         minder aan de eerste twee – meer betekenisvolle
       weegt de beroepscommissie mee dat klager                     – soorten klachten worden besteed.
       als gevolg van het geweld het bewustzijn
       heeft verloren, wat ook een aanwijzing                       De advocaten die de RSJ heeft gesproken her­
       vormt dat te veel geweld is gebruikt. ­                      kennen dat er veel wordt geklaagd, zo ook over
       Het vorenstaande in onderlinge samenhang                     futiliteiten. Sommige afdelingshoofden gaven
       bezien leidt tot de conclusie dat de zorg-                   daarnaast aan dat bij ‘het minste of geringste al
       plicht is geschonden. Het beroep van k­ lager                wordt geklaagd’. Gedetineerden bevestigen even-
       zal daarom gegrond worden verklaard.                         eens dat er regelmatig over ‘onzin’ wordt geklaagd.
                                                                    Dit komt volgens hen door het feit dat zij nergens
       bron: RSJ 23 februari 2017, 16/3825/GA                       anders met hun gevoelens en frustraties terecht
                                                                    kunnen. Zo gaan er geluiden dat door personeel
                                                                    wordt gezegd: “Hier heb ik nu geen tijd voor, dien
3. Klachten over futiliteiten                                       maar een klaagschrift in”. Dit laatste signaal wordt
                                                                    in recent onderzoek bevestigd.103
Het contact tussen gedetineerden en piw-ers
komt vaak tot stand bij vragen of frustraties van                   De verharde sfeer, het grijpen naar een beklag­
de gedetineerden, nu voor een meer inhoudsvolle                     formulier in plaats van het voeren van een gesprek,
bejegening (in de vorm van een gesprek of een                       leidt er bijvoorbeeld toe dat initiatieven vanuit
spelletje) vaak geen tijd is. Dit vormt op zichzelf                 het personeel – ter verbetering van de sfeer –
een bron voor beklag- en beroepszaken maar                          soms op voorhand al niet goed worden ontvan-
heeft daarnaast, volgens sommige deelnemers                         gen bij gedetineerden. Een afdelingshoofd gaf
aan de rondetafelgesprekken, geleid tot een                         ­tijdens de rondetafelgesprekken het voorbeeld
­‘klagen-om-te-klagen’ cultuur. Hoewel klachten                      dat het personeel van de PI waar hij werkt op
 over pure futiliteiten niet-ontvankelijk zullen wor-                ­oudejaarsavond een feestelijke maaltijd voor de
 den verklaard, worden deze klachten toch veel-                       gedetineerden had verzorgd. Dit initiatief van het
 vuldig ingediend. Sommige gedetineerden zouden                       personeel resulteerde volgens hem in ongeveer
 103 P. Jacobs & J.M.W. Lindeman, De tenuitvoerlegging van de voorlopige hechtenis. Belemmerend voor of juist in
        dienst van de voorbereiding van de strafzaak?, Strafblad 2019/12, p. 13.
                                                                                                                         51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>       SPANNING IN DETENTIE
       BEKLAG- EN BEROEPSRECHT BINNEN DETENTIE
   honderd klachten over de (te lage) temperatuur                             4.3. KNELPUNTEN IN DE
   van het eten. Deze zaken hebben de beroeps­                                       DETENTIEPRAKTIJK MET
   commissie van de RSJ niet bereikt, aangezien deze                                 MOGELIJKE INVLOED OP HET
   klachten vermoedelijk niet-ontvankelijk zijn                                      FORMELE KLACHTENSYSTEEM
   ­verklaard in eerste aanleg. Toch zijn ook in de                     In deze paragraaf wordt dieper ingegaan op de
    ­jurisprudentiedatabank van de RSJ veel voorbeel-                   knelpunten die inrichtingspersoneel en gedeti-
     den te vinden van beroepszaken waarbij de klager                   neerden in de praktijk ervaren, die invloed (kun-
     (vaak opnieuw) niet-ontvankelijk in zijn klacht                    nen) hebben op het beklag- en beroepsrecht.
     wordt verklaard, aangezien de klacht ziet op
     ­relatief onbelangrijke onderwerpen, die niet                      1. Procedurele (on)rechtvaardigheid
      thuishoren in de formele klachtprocedure.
                                                                        Van procedurele rechtvaardigheid in detentie is
                                                                        (onder meer) sprake in geval er rechtvaardige
           De door de winkel geleverde sinaasappels                     procedures zijn die onpartijdig en consistent
           zijn volgens klager te droog. Na beklag bij                  ­worden toegepast. Daarbij is het van belang dat
           de beklagcommissie stelt klager beroep in                     gedetineerden respectvol en humaan worden
           bij de RSJ. De beroepscommissie verklaart                     ­bejegend en dat de omgang met piw-ers con-
           klager niet-ontvankelijk in zijn beklag.                       structief en positief is.106 Wanneer gedetineerden
                                                                          de macht binnen detentie als legitiem ervaren,
           bron: RSJ 30 april 2014, 14/0023/GA                            accepteren zij eerder de beslissingen die uit deze
                                                                          macht voortvloeien.107
      Verdere mogelijke voorbeelden van futiliteiten                      Soms ervaren gedetineerden procedurele
      zijn zaken waarin: klager de kwaliteit van de                       ­onrechtvaardigheid, in plaats van rechtvaardigheid.
      paprika’s slecht vond     104
                                    en klagers loempia’s                   Een voorbeeld dat tijdens de rondetafelgesprekken
      ­waren ontdooid.105                                                  naar voren kwam was de procedure rondom
                                                                           ­detentiefasering. De staatssecretaris van JenV
                                                                            heeft in 2010 aangegeven dat detentiefasering
                                                                            door gedetineerden vaak als een ‘recht’ wordt
                                                                            ­gezien, terwijl dit niet als recht in de Pbw staat
                                                                             genoemd.108 De Staatssecretaris gaf destijds aan
                                                                             dat fasering geen ‘vrijblijvende vanzelfsprekend-
                                                                             heid’ is, maar dat de gedetineerde dit ‘moet
                                                                             ­verdienen’. Doordat detentiefasering niet als term
                                                                              in de wet wordt genoemd, is het moment dat de
       104 RSJ 30 april 2019, R-18/1375/GA.
       105 RSJ 3 maart 2014, 13/3905/GA.
       106 K.A. Beijersbergen, Procedural justice in prison: A study on determinants and consequences of a procedurally just
            treatment of prisoners, diss. VU Amsterdam 2014.
       107 Idem, p. 132.
       108 Kamerstukken II 2010/11, 29270, nr. 61. (Brief van de staatssecretaris van Veiligheid en Justitie).
52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>gedetineerde hiervoor in aanmerking komt in veel                  Bovendien gaven enkele advocaten, met wie de
gevallen onduidelijk. Daarnaast beslist de selectie­              RSJ in de voorbereiding van dit advies heeft
functionaris (sinds 1 januari 2019 namens de                      ­gesproken, aan de indruk te hebben dat het
­Minister in plaats van namens het OM) over het                    klaaggedrag van gedetineerden invloed heeft op
 selectievoorstel dat door de PI in het kader van                  faseringsbeslissingen. Gedetineerden die vaker in
 de detentiefasering wordt voorbereid. In de voor-                 beklag en/of beroep zijn gegaan zouden hierbij
 bereiding van dit selectievoorstel heeft de case-                 worden achtergesteld. Dit levert volgens deze
 manager een belangrijke rol. De indruk bestaat                    ­advocaten stress op bij gedetineerden, omdat zij
 dat casemanagers voor (te) veel gedetineerden                      vaak lang ‘aan het lijntje worden gehouden.’ ­
 zaken moeten regelen waarbij onvoldoende is                        In sommige gevallen adviseren enkele van deze
 voorzien in vervanging bij ziekte of een te hoge                   advocaten hun cliënten zelfs om niét in beklag te
 werkdruk. Een en ander leidt tot veel klachten over                gaan met het argument dat dit tegen hen gebruikt
 (vermeend) traag handelen van casemanagers.                        kan worden.
                                                                    Ook buiten het veld van detentiefasering geven
     Klager was ermee bekend dat faserings-                         sommige gedetineerden aan dat regels onduide-
     aanvragen lang kunnen duren. Hij stelt dat                     lijk zijn. “De ene piw-er zegt dit en de andere
     alle instanties adviseren om daar tijdig                       ­piw-er zegt dat”. Regels worden volgens hen niet
     mee te beginnen. Dat heeft hij ook gepro-                       duidelijk (genoeg) gecommuniceerd.
     beerd, maar zijn casemanager pakte dat
     niet op. Die vond dat klager te vroeg was                       2. Strak ingeroosterd personeel/
     en had het te druk. Nu een adequate                                 personeelsgebrek
     ­afhandeling van een verzoek om detentie-
      fasering ook onder de taakomschrijving                         Het personeel van de PI wordt strak ingeroos-
      van een casemanager valt, valt het beklag                      terd.109 Bij een kleine tegenslag kan dit direct lei-
      hierover onder artikel 60 Pbw. De manier                       den tot uitval van activiteiten, hetgeen weer leidt
      waarop de casemanager met klagers ver-                         tot het indienen van klachten.110
      zoek is omgegaan, acht de beroeps­
      commissie onder deze omstandigheden niet
      zorgvuldig. Het beklag is daarom gegrond.                          Klager kon door een personeelstekort ­
                                                                         niet naar de arbeid en is in plaats daarvan
      bron: RSJ 18 februari 2019, R-18/1573/GA                           ingesloten. De lijn van de beroepscommissie
                                                                         is dat gedetineerden enkel ingesloten
                                                                         ­mogen worden wanneer sprake is van inci-
                                                                          dentele uitval door overmacht.
                                                                          bron: RSJ 19 juli 2018, R-194
 109 M.M. van der Nat & P.N.E. Plooij, ‘Schets van ‘Veertig jaar beklagrecht’ vanuit het perspectief, de visie en de praktijk
       van de RSJ’, Sancties 2017/45, p. 328.
 110 Idem.
                                                                                                                              53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>   SPANNING IN DETENTIE
   BEKLAG- EN BEROEPSRECHT BINNEN DETENTIE
   3. Gevoel van gezagsondermijning onder                         4. Bewijsvoering bij het opleggen van sancties
       het personeel
                                                                  Om een gedetineerde disciplinair te mogen straffen,
   Veroordeelde gedetineerden (dit geldt in mindere               moet de directeur – zoals eerder aan bod is geko-
   mate voor voorlopig gehechte gedetineerden)                    men - de overtuiging hebben dat de gedetineerde
   hebben de tijd om zich de regels van de PI                     het te bestraffen feit daadwerkelijk heeft begaan.
   eigen te maken. Sommigen weten hierdoor                        Hierbij is de directeur in veel gevallen afhankelijk
   direct wanneer door het personeel de grens                     van de verslagen die over de betreffende gebeur-
   is opgezocht of overschreden. Uit het
                                     111
                                                                  tenissen zijn opgesteld door medewerkers.114 ­
   onderzoeksrapport Werkklimaat DJI van bureau                   Deze verslagen zijn echter niet altijd van voldoen-
   SEOR  112
             volgt dat het inrichtingspersoneel zich              de kwaliteit.115 Verder zijn lang niet altijd verslagen
   hierdoor ondermijnd voelt in de uitvoering van                 gemaakt van alle voorvallen of incidenten. ­
   hun taken, wat hun ­gevoel van veiligheid aantast.             Het personeel van een PI maakt immers geregeld
   In dit rapport staat het volgende citaat:                      mee dat een gedetineerde brutaal of verbaal
                                                                  agressief op hen reageert. Het is niet realistisch
                                                                  dit elke keer te rapporteren. Het gevolg hiervan is
       “De gedetineerden weten feilloos wat hun                   dat gedrag dan soms niet meer te sanctioneren is.
       rechten zijn binnen het gevangeniswezen.                   Het personeel kan dit wederom ervaren als een
       Ze hebben 24/7 uur de tijd om de regel­                    ­ondermijning van hun gezag.
       geving te bestuderen en te kijken hoe het
       loopt in de gevangenis (‘zo, jullie lopen                   5. Gebrek aan middelen om te sanctioneren
       vandaag met drie man minder hè?’).”113
                                                                   De keuze voor een sanctie, die strenger is dan de
                                                                   Sanctiekaart,116 vormt in sommige gevallen direct
   Eenzelfde gevoel werd ervaren door piw-ers die                  aanleiding voor een klacht. Tijdens de rondetafel-
   ten behoeve van dit advies zijn gesproken. ­                    gesprekken, die in het kader van dit advies zijn
   Een van de piw-ers gaf hierbij het voorbeeld: ­                 gevoerd, kwam uit verschillende hoeken het
   “Bij elke straf die je geeft, roepen ze: ‘ik wil een            ­geluid naar voren dat de Sanctiekaart, versie van
   formulier’.” Een van de PI-directeuren gaf tijdens               2016, in de praktijk niet uitvoerbaar is gebleken.
   de rondetafelgesprekken aan dat het, volgens                     De disciplinaire straffen zouden in de loop der
   hem, een machtsstrijd is: “Het is een machtsspel:                ­jaren minder zwaar zijn geworden, hetgeen er vol-
   als je niet doet wat ik zeg, ga ik op mijn strepen                gens sommige directeuren bijvoorbeeld toe heeft
   staan. Dat geldt voor beide kanten, personeel ­                   geleid dat veel straffen voor gedetineerden niet
   en gedetineerden.”                                                meer de gewenste impact hadden. ­
   111 P. Jacobs, A. van Kalmthout & J. Lindeman, EupretrialRights Work Package 3 – Actors and Practices, Report on
        the Netherlands, Utrecht: 21 november 2018, p. 10.
   112 SEOR is een zelfstandig onderzoeksbureau dat opereert onder de paraplu van de Erasmus Universiteit Rotterdam
        als onderdeel van de Erasmus School of Economics.
   113 J. Gravesteijn e.a., Werkklimaat DJI, Rotterdam: SEOR Erasmus School of Economics 2018, p. 70.
   114 www.commissievantoezicht.nl, zie onder dossier disciplinaire straffen.
   115 Zie hiervoor onder meer: RSJ 16 oktober 2012, 12/1567/GA.
   116 De Sanctiekaart is een, door DJI ontworpen, richtlijn met een categorisering van disciplinaire straffen.
54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Sommige afdelingshoofden gaven aan dat het
zonder meer belangrijk is om te blijven toetsen of            De beroepscommissie is van oordeel dat
gedetineerden rechtvaardig worden behandeld,                  de directeur in de strafoplegging voldoende
maar het ontbrak volgens hen aan middelen om                  heeft gemotiveerd waarom het aangewezen
de gedetineerde te kunnen corrigeren. Het sancti-             was ten nadele van klager af te wijken van
oneren, in afwijking van de Sanctiekaart, werd                de landelijke Sanctiekaart. In de discipli-
volgens hen soms zo moeilijk gemaakt en met                   naire straf staat dat klager – zakelijk weer-
voorwaarden omkleed, dat de gedetineerde                      gegeven – meermalen positief heeft
­vervolgens ‘te makkelijk weg kwam’.                          ­gescoord tijdens een urinecontrole.
                                                               ­Hetgeen namens de directeur ter zitting is
                                                                medegedeeld, namelijk dat dit gegeven
     Aan klager is een disciplinaire straf van vijf             heeft gezorgd voor een hogere straf dan
     dagen opsluiting in de eigen cel opgelegd                  dat als uitgangspunt geldt volgens de
     wegens verbale agressie jegens het perso-                  Sanctiekaart, ziet de beroepscommissie
     neel. Volgens de (toenmalige) Sanctiekaart                 als een redelijke onderbouwing voor de
     is maximaal drie dagen eigen cel de norm                   strafoplegging.
     bij verbale agressie. In beroep heeft de
     ­directeur aangevoerd dat klager herhaal-                  bron: RSJ 19 april 2019, R-19/2793/GA
      delijk zeer beledigende discriminerende en
      persoonlijke uitspraken heeft gedaan,
      maar in de beslissing zelf is niet gemoti-       Tijdens het schrijven van dit advies is een nieuwe
      veerd waarom gekozen is om van de                Sanctiekaart in werking getreden (versie van mei
      ­Sanctiekaart af te wijken. Het beroep wordt     2019). De aanleiding tot de herijkte Sanctiekaart
       gegrond verklaard met een tegemoetkoming        ligt in de toenemende verharding binnen detentie,
       van de twee dagen die klager te lang ­          de toename van geweld tegen personeel en
       heeft gezeten.                                  ­tussen gedetineerden onderling, en de aanwezig-
                                                        heid van contrabande. Beoogd wordt dat de
       bron: RSJ 24 september 2018, 18/0641/GA          ­Sanctiekaart op termijn geheel zal verdwijnen,
                                                         waarmee de nadruk meer op maatwerk komt te
                                                         liggen. Volledige afschaffing leek op dit moment
 Uit de rechtspraak van de RSJ volgen ook voor-          echter nog niet opportuun, waardoor vooralsnog
 beelden waarin een beroep met betrekking tot            wordt volstaan met een herijkte Sanctiekaart.117
 een afwijking van de Sanctiekaart ongegrond
 wordt verklaard, in geval de specifieke afwijking       Met de herijkte Sanctiekaart zijn de sancties, met
 voldoende wordt gemotiveerd.                            name bij geweld van de gedetineerde richting het
                                                         personeel, verzwaard. Waar verbale agressie of
                                                         ­fysieke/mentale bedreiging van het personeel in
                                                          de vorige versie (2016) leidde tot maximaal drie
                                                          dagen eigen cel, leidt dat nu tot maximaal veertien
 117 www.advocatenorde.nl, zie onder: nieuwsberichten.
                                                                                                              55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>      SPANNING IN DETENTIE
      BEKLAG- EN BEROEPSRECHT BINNEN DETENTIE
   dagen strafcel.118 In het informatieblad bij de                    6. Administratieve last
   ­herijkte Sanctiekaart staat dat op ongewenst
    ­gedrag altijd een gepaste sanctie dient te volgen.               In de meeste gevallen worden klagers in klachten
     Het opleggen van een disciplinaire straf blijft                  over futiliteiten niet-ontvankelijk verklaard of
     daarbij wel maatwerk, waarbij moet worden ge­                    worden klachten ongegrond verklaard. Van de
     keken naar de persoon van de gedetineerde, de                    1.341 bejegeningsklachten die in 2018 aan de
     situatie in de inrichting/afdeling, het regime, een              ­beklagcommissies zijn voorgelegd, werd er
     eventueel slachtoffer enzovoort. De Sanctiekaart                  ­bijvoorbeeld slechts één gegrond verklaard.119
     is en blijft dus een richtlijn, waardoor – mits                    Voor het personeel gaat het, volgens degenen die
     ­gemotiveerd – afwijken hiervan mogelijk is.                       de RSJ gesproken heeft, echter in mindere mate
                                                                        om de uitkomst van de klacht of het beroep, maar
      De RSJ onthoudt zich vooralsnog van een standpunt                 met name om de werklast, de negatieve sfeer en
      over de ontwikkelingen omtrent de Sanctiekaart,                   het gevoel van gezagsondermijning die dit met
      aangezien dit buiten de strekking van dit advies                  zich meebrengt. Hieronder wordt schematisch
      valt. Overwogen wordt om hier een apart advies                    het aantal stappen weergegeven dat binnen de
      over uit te brengen.                                              PI nodig is vóórdat een klacht behandeld kan
                                                                        worden door de beklagcommissie. De hoeveelheid
                                                                        stappen roept de vraag op of de werkwijze binnen
                                                                        de PI, en tussen de CvT’s en de PI, niet op een
                                                                        efficiëntere manier kan worden ingedeeld.
                                                                        De verwachting is dat de toenemende
                                                                        digitalisering binnen detentie de administratieve
                                                                        last al wat zal terugdringen.
      118 De vorige versie (van 2016) en de herijkte Sanctiekaart (van 2019) zijn online beschikbaar op:
           www.commissievantoezicht.nl, zie onder: landelijke richtlijnen.
      119 KBG Jaarverslag 2018, p. 22.
56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>Te onderscheiden stappen bij beklag
1. Gedetineerde vraagt om beklagformulier;    10. De juridisch medewerker mailt de
2. Piw-er geeft beklagformulier aan               betreffende afdeling en vraagt aan de
    gedeti­neerde;                                piw-er wat er gebeurd is;
3. Gedetineerde levert beklagformulier bij    11. De piw-er maakt een verslag op van
    de piw-er in;                                 hetgeen er gebeurd is;
4. Piw-er brengt beklagformulier naar de      12. De juridisch medewerker verzamelt
    ‘brievenbus’;                                 alle documenten en schrijft een
5. De brievenbus wordt geleegd door het           concept­verweer;
    secretariaat van de PI;                   13. De juridisch medewerker stuurt het
6. Het secretariaat van de PI stuurt de           conceptverweer naar de directeur;
    klacht naar het secretariaat van de CvT;  14. De directeur beoordeelt het verweer en
                                                  ondertekent dit;
 In geval de beklagcommissie de klacht        15. Het verweer wordt verstuurd naar het
 als kennelijk niet-ontvankelijk aanmerkt,        secretariaat van de CvT.
 doet de enkelvoudige beklagrechter de
 zaak zonder zitting meteen af. Stap 7 t/m 15
 zullen in dat geval niet plaatsvinden.
7. Het secretariaat van de CvT boekt de
    klacht in en stuurt deze voor reactie
    naar de directeur;
8. De juridisch medewerker van de PI
    boekt de klacht in;
9. De juridisch medewerker vraagt
    rapporten (penitentiair dossier) op aan
    de back office ten behoeve van de
    bewijsvoering;
                                                                                         57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>      SPANNING IN DETENTIE
      BEKLAG- EN BEROEPSRECHT BINNEN DETENTIE
   7. Juridische bijstand                                                De toe­nemende rechtsbijstand wordt door som-
                                                                         migen in verband gebracht met het toenemend
   Binnen detentie wordt in toenemende mate                              aantal b    ­ eklag- en beroepszaken.125
   ­gebruik gemaakt van rechtsbijstand.120 Advocaten
    worden in detentiezaken in de meeste gevallen                        Tijdens de rondetafelgesprekken met (plv.) direc-
    via zogeheten ‘toevoegingen’ van de Raad voor                        teuren werd opgemerkt dat de advocaat meestal
    Rechtsbijstand betaald. Het aantal toevoegingen                      niet adviseert de klacht in te trekken na een
    dat in het kader van een beklag of beroeps­                          ­poging tot bemiddeling, wegens (vermoedelijk)
    procedure in detentie is verstrekt, is door de jaren                  ­financieel eigen belang. Hoewel het bedrag – dat
    heen fors gestegen: een vergelijking tussen 2012                       in kader van een toevoeging aan de advocaat
    en 2017 laat een stijging van 149% zien. Per jaar
                                                    121
                                                                           wordt uitbetaald – steeds lager wordt, lijken
    ziet de stijging van het aantal verstrekte toevoe-                     ­detentiezaken toch commercieel aantrekkelijk
    gingen aan advocaten bij beklag- en beroepspro-                         voor advocaten. Een advocaat legde in een van de
    cedures er als volgt uit; in 2016 was er sprake van                     gesprekken uit dat detentiezaken inderdaad aan-
    5.208 toevoegingen, in 2017 van 5.390 toevoegingen                      trekkelijk kunnen zijn voor de opbouw van de
    en in 2018 van 5.928 toevoegingen. ­       122
                                                                            ­advocatenpraktijk en de klantenbinding: als een
    De opmerkelijke stijging van de betrokkenheid                            gedetineerde tevreden is over de manier waarop
    van de advocatuur bij beklag- en beroepszaken                            de advocaat hem heeft bijgestaan, zal deze
    wordt ook in de praktijk gemerkt. Volgens deel­                          ­immers vaak – voor de duur van zijn detentie –
    nemers aan de rondetafelgesprekken zorgt dit                              bij dezelfde advocaat terugkomen.
    ­ervoor dat het beklag- en beroepsrecht verder
     ­juridiseert en daarmee ook complexer wordt.
      Hoewel er in beginsel uiteraard niets op tegen is
      dat gedetineerden veel gebruik maken van
      rechtsbijstand – hier hebben zij immers recht
      op123 – leidt dit mogelijk ook tot een verminderd
      gebruik van bemiddeling onder gedetineerden. ­
      In 2017 werd namelijk ongeveer 10% van de klachten
      afgedaan via bemiddeling, terwijl dit de jaren
      hieraan voorafgaand nog 15% was.124
      120 P. Jacobs & J. Lindeman, ‘Europese perspectieven op toegang van gedetineerden tot het recht’, Sancties 2019/26,
           p. 121.
      121 P. Jacobs, A. van Kalmthout & J. Lindeman, Eupretrial Rights Work Package 3 – Actors and Practices, Report on
           the Netherlands, Utrecht: 21 november 2018, p. 16-17.
      122 Deze cijfers zijn telefonisch door de Raad voor Rechtsbijstand aan de RSJ verstrekt, d.d. 6 september 2019.
      123 Europees onderzoek naar de rechtspositie van voorlopig gehechten laat zien dat er – in de onderzochte landen
           – een consensus bestaat dat procedures binnen detentie moeten toekomen aan het recht van gedetineerden op
           gefinancierde rechtsbijstand. Zie het ‘witboek’ van het onderzoeksproject Eupretrial Rights, p. 59.
      124 P. Jacobs, A. van Kalmthout & J. Lindeman, Eupretrial Rights Work Package 3 – Actors and Practices, Report on the
           Netherlands, Utrecht: 21 november 2018, p. 14.
      125 M.M. van der Nat en P.N.E. Plooij, ‘Schets van ‘Veertig jaar beklagrecht’ vanuit het perspectief, de visie en de praktijk
           van de RSJ’, Sancties 2017/45, p. 328.
58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>  4.4. RECENTE WETS­                                                ­worden in interne, meer informele vormen van
          ONTWIKKELINGEN EN                                          geschilbeslechting waardoor geschillen kunnen
          ALTERNATIEVE MOGELIJKHEDEN                                 worden ‘uitgepraat’, in plaats van formeel te worden
                                                                     afgedaan via een beklagzitting.
      “In hoeverre kan het recht een voldoende                       Recente wetsontwikkelingen
      autonome, normatieve functie hebben in                         Bemiddeling sterker belegd in de Pbw
      de omheining van zo’n totaal instituut om                      Op grond van het huidige artikel 63 lid 4 kan de
      op redelijk bevredigende wijze aan de                          beklagcommissie het klaagschrift in handen stellen
      rechtsbehoeften van de totaal-geïnstituti-                     van de maandcommissaris, om deze te laten
      onaliseerden te voldoen?”                                      ­bemiddelen. Bemiddeling wordt hiermee wel in
                                                                      de wet genoemd, maar niet verplicht gesteld. ­
      bron: C. Kelk, Kort begrip van het detentie-                    Per wet van 3 april 2019 is een aantal belangrijke
      recht, Nijmegen: Ars Aequi Libri 1988, p. 41.                   wijzigingen op dit punt doorgevoerd (deze wet is
                                                                      nog niet in werking getreden).131 ­
                                                                      Hiermee heeft bemiddeling een sterkere positie
In de loop der jaren zijn er verschillende wets-                      in de Pbw gekregen.
voorstellen ingediend om op efficiënte wijze om te
kunnen gaan met het toenemend aantal klachten                         Het nieuwe artikel 59a lid 1 Pbw regelt dat gedeti-
binnen detentie.       126
                           Zo is onder meer ‘enkelvoudi-              neerden een verzoek tot bemiddeling aan de CvT
ge afdoening’     127
                      in beroep recentelijk mogelijk ge-              kunnen richten met betrekking tot de zorgplicht
worden,128 voor beklag129 bestond die mogelijkheid                    of een gedraging van de directeur. In geval de
van meet af aan al. Daarnaast is op 3 april 2019                      ­gedetineerde over deze onderwerpen klaagt,
de Pbw op enkele andere punten gewijzigd, waar-                        maar géén verzoek tot bemiddeling heeft gedaan,
door onder andere bemiddeling een sterkere                             dient hij bovendien te motiveren waarom hij
­positie in de wet heeft gekregen.130 Ontwikkelingen                   ­hiervan heeft afgezien, grond van (het nieuwe)
 in het klachtrecht, binnen andere rechtsterreinen,                     ­artikel 61 lid 3 Pbw. Tot slot mag de voorzitter van
 kunnen daarnaast mogelijk inspiratie bieden voor                        de beklagcommissie, op grond van (het nieuwe)
 het klachtensysteem binnen detentie. Zo wordt                           artikel 63 lid 4 Pbw, de behandeling van het
 sinds kort een griffierecht geheven in het medisch                      klaagschrift voor onbepaalde tijd uitstellen,
 tuchtrecht, ter voorkoming van futiele klachten.                        ­indien hij van oordeel is dat het klaagschrift zich
 Daaraan zou voor het gevangeniswezen ook                                 leent voor bemiddeling of de bemiddelings­
 ­gedacht kunnen worden. Tegelijkertijd zou in het                        procedure nog niet is afgesloten.
  gevangeniswezen meer geïnvesteerd kunnen
  126 RSJ, Enkelvoudige afdoening van beroepen, Den Haag 2016.
  127 Bij enkelvoudige afdoening kan een klacht of beroepschrift door de voorzitter van de commissie kennelijk
       niet-ontvankelijk, kennelijk ongegrond of kennelijk gegrond worden geacht. De beroepscommissie van de RSJ past
       enkelvoudige afdoening sinds de wetswijziging, waar mogelijk, toe.
  128 Kamerstukken I 2017/18, 34736, nr. A. Zie artikel 69 lid 3 Pbw.
  129 Zie artikel 62 lid 2 Pbw.
  130 Stb. 2019, nr. 141.
  131 Stb. 2019, nr. 141.
                                                                                                                              59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>        SPANNING IN DETENTIE
        BEKLAG- EN BEROEPSRECHT BINNEN DETENTIE
   Met deze wetswijzigingen wordt een mogelijke                        ­inzet op bemiddeling binnen het jeugdstrafrecht
   drempel opgeworpen voor gedetineerden om in                          door de jaren heen een sterke daling van het
   beklag en beroep te gaan. Ook wordt hiermee aan                      aantal beroepszaken bij de beroepscommissie
   gedetineerden een luisterend oor geboden bij                         van de RSJ tot gevolg gehad.133
   klachten over bejegening, die in de meeste gevallen
   niet beklagwaardig zijn maar waarover toch veel                      De RSJ juicht een sterkere positie voor bemiddeling
   wordt geklaagd.                                                      in de Pbw sterk toe. Tegelijkertijd is het de vraag
                                                                        hoe deze bemiddeling daadwerkelijk tot stand
   Naar verwachting hebben de wijzigingen ten                           kan worden gebracht, wanneer de wetswijzigingen
   ­aanzien van bemiddeling na inwerkingtreding                         in werking te treden. In de huidige situatie wordt
    ­invloed op de instroom van het aantal beklag- en                   op grond van artikel 63 lid 4 Pbw en artikel 7 lid 3
     beroeps­zaken. Daar staat echter tegenover dat                     Pbw bemiddeld door de maandcommissaris van
     een andere – eveneens nog in werking te treden -                   de CvT. Uit signalen uit de praktijk blijkt dat
     wetswijziging het aantal beklag- en beroepszaken                   maandcommissarissen op dit moment al een flin-
     mogelijk juist verder laat toenemen. Zo introduceert               ke werkdruk ervaren, hetgeen in recentelijk on-
     het nieuwe artikel 18e Pbw een beklagcommissie                     derzoek wordt bevestigd.134 ­Bovendien mag een
     voor klachten met betrekking tot het vervoer van                   maandcommissaris, na b   ­ emiddeld te hebben bij
     gedetineerden, met een beroeps­mogelijkheid bij                    een klacht, uiteindelijk geen deel meer nemen
     de RSJ.                                                            aan de zitting tijdens een eventuele latere behan-
                                                                        deling door de beklag­commissie. De wetswijzigin-
     Op 15 april 2013 heeft de RSJ al een advies uit­                   gen ten aanzien van bemiddeling roepen daarom
     gebracht dat betrekking had op bovengenoemde                       enkele vragen op vanuit capaciteitsoogpunt.
     wijzigingen. Destijds gaf de RSJ aan een groot
     voorstander te zijn van de bemiddelingsprocedure,
     maar werd de motiveringsplicht uit artikel 61 Pbw
     lid 3 te dwingend gevonden. Bemiddeling mag
     ­immers geen belemmering tot de formele
      ­procedure opleveren, aldus de RSJ in 2013.132 ­
       Gelet op de verdere stijging van het aantal zaken
       in de afgelopen jaren, de lange doorlooptijden in
       afdoening en het feit dat uit de gesprekken met
       de praktijk met name volgt dat gedetineerden
       zich ‘gehoord willen voelen’ is de RSJ nu een
       ­andere mening toegedaan wat betreft deze moti-
        veringsplicht. Bovendien heeft een sterke(re)
        132 RSJ, Conceptwetsvoorstel wijziging van de beginselenwetten in verband met het vervoer, het medisch klachtrecht
            en enkele andere onderwerpen, Den Haag 2013, p. 6.
        133 Uit werkbezoeken en gesprekken die de RSJ in het land heeft gevoerd, is gebleken dat binnen justitiële jeugd­
            inrichtingen meer en meer gebruik wordt gemaakt van bemiddeling.
        134 P. Jacobs, A. van Kalmthout & J. Lindeman, Eupretrial Rights Work Package 3 – Actors and Practices, Report on
            the Netherlands, Utrecht: 21 november 2018, p. 57.
60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>Alternatieve mogelijkheden voor het beklag-                        beginsel mondeling geuit moeten worden, tegen
en beroepsrecht                                                    een medewerker op de afdeling. Als dit geen
Met een sterkere positie voor bemiddeling in de                    ­soelaas biedt, is een tweede stap mogelijk waarbij
Pbw zijn de capaciteitsproblemen van de CvT’s en                    de klacht schriftelijk wordt ingediend bij een
de (beroepscommissie van de) RSJ niet opgelost.                     ­medewerker op managementniveau. Meer gevoelige
Nagedacht kan worden over andere mogelijk­                           of serieuze klachten zouden echter direct moeten
heden om de druk die momenteel op het formele                        worden ingediend bij de directeur.139 Verder bena-
beklag- en beroepsrecht licht te verminderen.                        drukt het CPT dat het belangrijk is dat managers
Hieronder volgen twee mogelijkheden.                                 regelmatig in direct contact staan met gedeti-
                                                                     neerden, zodat zij op de hoogte zijn van hetgeen
1. Een intern en informeel klachtensysteem                           er speelt. Gedetineerden moeten zich vrij voelen
                                                                     om direct ontevredenheden tegen hen te uiten.140
Het Europees Comité voor de Preventie van                            Volgens het CPT dient er binnen detentie zowel
­Foltering en Onmenselijke of Vernederende                           een informeel (intern) als een formeel (extern)
 ­Behandeling (CPT), noemde in haar jaarlijkse rap-                  klachtensysteem te bestaan.141 Engeland142 en
  port van 2017 dat het beklag- en beroepsrecht bij                  ­Ierland143 zijn voorbeelden van landen met een
  vrijheidsbenemende straffen van fundamentele                        intern klachtensysteem.
  waarde is in de bescherming van mensenrech-
  ten.135 Aan de andere kant merkt het CPT in dit                     In verschillende PI’s in Nederland wordt geëxperi-
  rapport ook op dat formele beklag- en beroeps-                      menteerd met vormen van interne geschil­
  systemen vaak grote tekortkomingen laten zien.          136
                                                                      beslechting. Tijdens de rondetafelbijeenkomsten
  Het CPT benadrukt daarom de toegevoegde waarde                      werd door een afdelingshoofd het voorbeeld
  van informele interne klachtsystemen, zonder                        ­genoemd dat klachten eerst met de mentor worden
  ­‘externe commissie’. Volgens het CPT is het cru-
                            137
                                                                       besproken, daarna met het afdelingshoofd en pas
   ciaal dat een intern klachtsysteem beschikbaar is,                  als dat niet heeft geleid tot een bevredigende
   zodat problemen direct vanaf de bron aangepakt                      ­uitkomst, er een formele klacht wordt ingediend.
   kunnen worden.      138
                           Het CPT stelt dat klachten in                Een dergelijke manier van geschilbeslechting
   135 European Committee fort he Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment,
        27th General Report of the CPT, 1 januari – 31 december 2017, p. 25.
   136 Idem.
   137 Idem, p. 26.
   138 Idem.
   139 Idem.
   140 Idem.
   141 Idem, p. 27.
   142 Engeland kent een informeel klachtensysteem met verschillende ‘lagen’: In laag 1 wordt de klacht behandeld
        door een medewerker, in laag 2 wordt de klacht behandeld door iemand op ‘managementniveau en in laag 3
        (final ­appeal stage) wordt de klacht behandeld door de Ombudsman. Zie hiervoor: www.gov.uk, onder: prisoners
        requests and complaints procedure.
   143 In Ierland worden klachten gegroepeerd in 6 verschillende categorieën. ‘Category A Complaints’ zijn het meest
        serieus en worden door een externe commissie behandeld. De andere klachten worden, voor zover mogelijk,
        intern opgelost. In geval een gedetineerde niet tevreden is met de manier waarop een medewerker met de klacht
        omgaat, is beroep mogelijk bij een ‘senior’ medewerker. Zie voor meer informatie: www.irishprisons.ie.
                                                                                                                         61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>       SPANNING IN DETENTIE
       BEKLAG- EN BEROEPSRECHT BINNEN DETENTIE
   komt ook de relatie tussen gedetineerden en                        Bij een intern klachtensysteem zouden ­
   ­personeel ten goede, waardoor de sfeer op den                     dergelijke gesprekken eerder (en daadwerkelijk)
    duur mogelijk minder verhard zal zijn.                            kunnen plaatsvinden.
    In een ­recente publicatie     144
                                       maken Jacobs en
    ­Lindeman melding van een aantal relevante                        Op andere terreinen – buiten detentie – is een
     ­ervaringen in de praktijk:                                      ­intern klachtensysteem een verplicht voorportaal
      “Een belangrijk punt dat hier niet onbesproken                   van de formele klachtbehandeling. In het onder-
      mag blijven, is overigens dat wij zeer grote                     wijs is het bijvoorbeeld verplicht om éérst ­
      verschillen waarnamen tussen het aantal                          samen met de school te proberen het geschil ­
      klachten binnen penitentiaire inrichtingen.                      op te lossen. Lukt dat niet, dan is bemiddeling
      Volgens een aantal directeuren is het aantal                     mogelijk. Pas als dit ook niet tot het gewenste
      klachten binnen de inrichting zeer afhankelijk van               ­resultaat leidt, kan de klacht formeel worden
      de mate waarin het personeel bereid is om met de                  ­behandeld door de Landelijke Klachtencommissie
      gedetineerde in dialoog te treden. Tenminste twee                  Onderwijs.146 Een ander voorbeeld van een terrein
      directeuren gaven aan dat zij veel hadden                          waar een interne procedure verplicht is, is de
      geïnvesteerd om de ‘als het je niet bevalt, dien je                ­gezondheidszorg. Bij een klacht op basis van de
      maar een klacht in’-cultuur terug te dringen en                     Wet kwaliteit klachten en geschillen zorg (Wkkgz)
      dat dat duidelijk zichtbaar was in een afname                       speelt de klachtenfunctionaris een fundamentele
      van het aantal klachten. Ook leden van de                           rol. Het hebben van een klachtenfunctionaris ­is
      beklagcommissie vertelden dat zij als maand-/                       voor alle zorgaanbieders verplicht (artikel 15 Wkkgz).
      weekcommissaris soms met informele interventies                     Binnen zes weken geeft de betreffende zorg­
      op korte termijn bevredigende oplossingen voor                      aanbieder een reactie op de klacht (artikel 17
      allerlei problemen konden bereiken.”                                ­Wkkgz). Als de klager het niet eens is met deze
                                                                           (interne) reactie, of bemiddeling geen uitkomst
      Daarnaast gaven leden van de Afdeling rechtspraak                    heeft geboden, is er pas sprake van een geschil.
      van de RSJ tijdens de rondetafelgesprekken aan                       Dit geschil kan dan formeel worden voorgelegd
      dat directeuren en juridisch medewerkers vaak                        aan de onafhankelijke en wettelijke erkende
      niet op zitting verschijnen. Dit zorgt er volgens                    ­geschilleninstantie, aangesloten bij de betreffende
      hen voor dat beroepsrechters vaak niet in de                          zorgaanbieder (artikel 21 lid 1 Wkkgz).
      ­gelegenheid zijn eventuele onduidelijkheden op
       te helderen. Bovendien blijkt dat, in geval zij wel
       op zitting verschijnen, de ervaring leert dat klager
       en directeur vaak pas tijdens de zitting met elkaar
       in gesprek gaan over een mogelijke oplossing
       voor het probleem.145
       144 P. Jacobs & J.M.W. Lindeman, ‘De tenuitvoerlegging van de voorlopige hechtenis. Belemmerend voor of juist in
           dienst van de voorbereiding van de strafzaak?’, Strafblad 2019/12, p. 13.
       145 RSJ, Reactie op het rapport ‘toenemend appel, een verkennend onderzoek van de Erasmus Universiteit Rotterdam
           naar de toename van het aantal beroepszaken ex artikel 69 van de Penitentiaire beginselenwet’, Den Haag 2012, p. 10.
       146 www.onderwijsgeschillen.nl..
62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>2. Heffen van griffierechten                                           Van gedetineerden mag worden verwacht dat zij
                                                                       een afweging maken of hun klacht zich voor een
Bleichrodt signaleerde in 2011 al dat bepaalde                         formele behandeling leent. Om deze afweging te
­gedetineerden opmerkelijk vaak beklag en beroep                       stimuleren wordt sinds april 2019 bijvoorbeeld
 indienen. Op de vraag of het wenselijk is daarvoor
                  147
                                                                       een griffierecht geheven binnen het medisch
 een voorziening te treffen werd het heffen van                        tuchtrecht. In de memorie van toelichting bij de
 griffierechten als mogelijkheid genoemd.            148
                                                         ­             Wet op de Beroepen in de individuele gezond-
 Gedacht werd aan een pilot informele griffierechten                   heidszorg (Wet BIG) staat dat tuchtrechtspraak
 binnen DJI, maar deze is uiteindelijk niet tot stand                  een kostbaar bezit is, dat niet voor elk soort
 gekomen. In reactie op het rapport van Bleichrodt                     klachten gebruikt mag worden.153 Het wordt hier
 gaf de RSJ aan dat een dergelijke heffing niet                        aannemelijk geacht dat heffing van een relatief
 ­substantieel mag zijn, onder meer omdat dit te                       laag (voor de betreffende doelgroep) griffierecht
  zeer afhankelijk is van de financiële toestand van                   van €50,- voorkomt dat er klachten worden­
  ­gedetineerden.149 Gedetineerden hebben immers                       ­in­gediend die zich niet lenen voor de formele
   het recht       150
                       om in beklag- en beroep te gaan. ­               procedure. Met deze drempel zouden potentiële
   De toegang hiertoe mag niet een dermate grote                        klagers worden gestimuleerd om een afweging te
   drempel bevatten, dat zij in dit recht worden                        maken of de zaak zich wel leent voor de betref-
   ­beperkt. Acces to justice151 moet als basisprincipe                 fende procedure.154 Daarnaast kan het betalen van
    te allen tijde leidend zijn. Tegelijkertijd horen                   griffierechten een stimulans zijn voor de klager
    sommige klachten nu eenmaal niet thuis in een                       om eerst serieus met de, in dit geval, beroeps­
    formeel klachtensysteem. Acces to justice impliceert                beoefenaar om tafel te gaan zitten om tot elkaar
    immers ook afdoening binnen een redelijke                           te komen. Hiermee wordt recht gedaan aan de
    ­termijn , hetgeen in de huidige situatie in het
              152
                                                                        persoonlijke genoegdoening van klagers.155 ­
     ­gedrang komt.                                                     Tot slot krijgt de klager het griffierecht geheel
      147 F.W. Bleichrodt m.m.v. L.C. van Leeuwen, Toenemend appel: Een verkennend onderzoek naar de toename van het
          aantal beroepszaken ex art. 69 van de Penitentiaire beginselenwet, Rotterdam: Erasmus School of Law/Erasmus
          Universiteit Rotterdam 2011, p. 2.
      148 RSJ, Reactie op het rapport ‘toenemend appel, een verkennend onderzoek van de Erasmus Universiteit Rotterdam
          naar de toename van het aantal beroepszaken ex artikel 69 van de Penitentiaire beginselenwet’, Den Haag 2012, p. 10.
      149 RSJ, Reactie op het rapport ‘toenemend appel, een verkennend onderzoek van de Erasmus Universiteit Rotterdam
          naar de toename van het aantal beroepszaken ex artikel 69 van de Penitentiaire beginselenwet’, Den Haag 2012, p. 11.
      150 De CPT benadrukt dat een goed functionerend klachtmechanisme een fundamentele waarborg is tegen folteringen
          en onmenselijke of vernederende behandelingen binnen detentie, zie: European Committee fort he Prevention of
          Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment, 27th General Report of the CPT, 1 januari – 31 december
          2017, p. 25.
      151 Artikel 6 EVRM bepaalt het recht op toegang tot de rechter. In de literatuur wordt dit vaak geplaatst binnen de
          bredere context van ‘toegang tot recht’, dat volgt uit het in international context gebruikelijke ‘access to justice’.
          Zie: E. Bauw e.a., Naar een nabijheidsrechter? Een onderzoek naar de inpasbaarheid van de vrederechter in België
          en Frankrijk in het Nederlandse rechtsbestel, Den Haag: WODC 2019, p. 19.
      152 Artikel 6 lid 1 EVRM.
      153 Kamerstukken II 2016/17, 34629, nr. 3, p. 24.
      154 Kamerstukken II 2016/17, 34629, nr. 3, p. 24.
      155 Kamerstukken II 2016/17, 34629, nr. 3, p. 24. Zie ook: Rapport werkgroep Huls, Beleidsuitgangspunten wettelijk
          ­geregeld tuchtrecht, Den Haag 2007, p. 39-40.
                                                                                                                                 63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>     SPANNING IN DETENTIE
     BEKLAG- EN BEROEPSRECHT BINNEN DETENTIE
   ­terugbetaald in geval de klacht geheel of gedeel-      4.5. CONCLUSIES
    telijk gegrond wordt verklaard.156                     Ten aanzien van het voorgaande trekt de RSJ de
                                                           volgende conclusies:
    Bovenstaande argumentatielijn voor de invoering
    van een griffierecht binnen het medisch tuchtrecht     •   Er lijkt sprake te zijn van een vicieuze cirkel
    kan ook gebruikt worden voor de invoering van              tussen de werkdruk van het personeel en de
    een griffierecht voor het beklag- en beroepsrecht          grote hoeveelheid klachten: doordat het
    binnen detentie. In de huidige situatie lijkt er een       ­personeel minder tijd heeft om aandacht te
    cultuur te zijn ontstaan waarin onvoldoende wordt           besteden aan (de relatie met) gedetineerden,
    afgewogen of een klacht zich leent voor de for-             zoeken gedetineerden een uitweg in het
    mele klachtprocedure. De heffing van een redelijk           ­beklag- en beroepsrecht. Een toename van het
    griffierecht kan gedetineerden stimuleren deze               aantal klachten vraagt echter ook weer extra
    afweging wél te maken. De RSJ acht hiervoor een              tijd van het personeel.
    bedrag van bijvoorbeeld €1,50 redelijk. Dit kan
    ook een ander bedrag zijn; dit bedrag is slechts
    een indicatie en is gekozen aangezien in sommige       •     Er is een discrepantie tussen het aanbod (de
    PI’s aan gedetineerden een bedrag van €1,50                  hoeveelheid klachten) en de behandelcapaci-
    wordt gevraagd voor een tweede urinecontrole.                teit van deze klachten, zowel bij de CvT’s als
    Gebleken is dat gedetineerden bereid zijn – en in            bij de beroeps­commissie van de RSJ. Hierdoor
    staat zijn – €1,50 te betalen. Tot slot wordt er op          worden de doorlooptijden langer, waardoor de
    dit moment, door personeel en gedetineerden,                 uiteindelijke beslissing effect verliest.
    vaak niet geprobeerd om het probleem eerst
    ­intern aan te pakken. De heffing van een griffierecht
     kan gedetineerden stimuleren om eerst met het         •     Gedetineerden, die het klachtrecht op juiste
     personeel om de tafel te gaan zitten, hetgeen kan           wijze willen gebruiken, worden benadeeld
     bijdragen aan een verbeterde sfeer binnen detentie.         vanwege lange doorlooptijden en een andere
     Tot slot gaan er geluiden dat gedetineerden soms            samenstelling op zitting als gevolg van de
     klagen vanwege de mogelijkheid van een financiële           hoeveelheid futiele klachten.
     tegemoetkoming die kan worden toegewezen na
     een gegrondverklaring van de klacht. Het heffen
     van een griffierecht heeft een averechts effect op    •     Het recht is te kostbaar voor de manier waarop
     deze (mogelijke) prikkel om te klagen.                      hier nu gebruik van wordt gemaakt; een
                                                                 ­‘klagen-om-te klagen-cultuur’ hoort niet thuis
                                                                  in een formele rechtsprocedure.
     156 Kamerstukken II 2016/17, 34629, nr. 3, p. 24.
64
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre> 4.6. AANBEVELINGEN BIJ
         HOOFDSTUK 4
De aanbevelingen richten zich in de eerste plaats    •    Minder beklag en beroep door betere
op het terugdringen van de verharde cultuur binnen        relatie tussen personeel en gedetineerden
detentie. Door een focus op bejegening en een
betere relatie tussen personeel en gedetineerde,     Wanneer het personeel meer aandacht en tijd
wordt er naar verwachting minder een uitweg          aan - de relatie met - gedetineerden kan besteden,
­gezocht in het formele klachtrecht. Dit kan moge-   zullen gedetineerden minder snel hun toevlucht
 lijk worden versterkt door het inrichten van een    zoeken in beklag en beroep.
 intern klachtensysteem waar de klacht bij de
 kern, tussen personeel en gedetineerden, kan        •    Teneinde de druk op beklag- en beroeps­
 worden aangepakt. In de tweede plaats richten de         procedures te verminderen verdient het aan-
 aanbevelingen zich op het terugdringen van de            beveling er voor te zorgen dat het personeel
 ‘klagen-om-te-klagen-cultuur’, door middel van           meer tijd en aandacht kan besteden aan - de
 het heffen van griffierechten. Een griffierecht zal      relatie met - gedetineerden.
 gedetineerden mogelijk ook stimuleren om eerst
 met het personeel om de tafel te gaan zitten.       •    Pilot: intern en informeel klachtensysteem
 Daarnaast doet de RSJ nog enkele aanbevelingen
 ter verbetering van het organisatorische aspect     Via een informeel en intern klachtensysteem
 van het beklag- en beroepsrecht en de inzet van     kunnen problemen direct bij de kern worden
 bemiddeling hierbij.                                aangepakt en opgelost. Daarnaast kan dit de
                                                     ­relatie tussen personeel en gedetineerden in
                                                      ­positieve zin verbeteren.
                                                       •  Start binnen één PI een pilot met een intern
                                                          klachtensysteem.
                                                       •  Geef dit interne klachtensysteem als volgt vorm:
                                                          a. Geef gedetineerden de mogelijkheid om
                                                             klachten te uiten aan een daartoe aan­
                                                             gewezen functionaris. Laat gedetineerden
                                                             in de tweede plaats klagen bij het betref-
                                                             fende afdelingshoofd en in de derde plaats
                                                             bij de directeur.
                                                          b. Meer gevoelige en serieuze klachten dienen
                                                             direct gedeeld te worden met de directeur.
                                                       •  Evalueer de pilot na zes maanden.
                                                       •  Overweeg na een positieve evaluatie een
                                                          wetswijziging waarmee de interne klachten-
                                                          procedure (al dan niet in gewijzigde vorm) een
                                                          verplicht voorportaal wordt van de formele
                                                          klachtprocedure.
                                                                                                           65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>      SPANNING IN DETENTIE
      BEKLAG- EN BEROEPSRECHT BINNEN DETENTIE
   •     Pilot: griffierechten                           •    Duidelijkheid omtrent bemiddeling
   Om de ‘klagen-om-te-klagen-cultuur’ terug te          De precieze uitvoering van de wijzigingen in de
   dringen kan het heffen van griffierechten             Pbw met betrekking tot bemiddeling is – mede
   ­wellicht uitkomst bieden. Het doel van het           vanuit capaciteitsoogpunt – nog onduidelijk.
    ­griffierecht is om de gedetineerde te laten
     ­nagaan ­of de klacht fundamenteel genoeg is        •    Voorzie de praktijk van een duidelijke regeling
      voor de f­ ormele klachtprocedure.                      over de wijze waarop bemiddeling ingezet
                                                              moet worden (door wie; maandcommissaris of
      •  Start binnen één PI een pilot met het heffen         een andere instantie?) en over de handelwijze
         van griffierechten.                                  wanneer een gedetineerde afziet van de
      •  Hanteer tijdens deze pilot een griffierecht van      ­mogelijkheid tot bemiddeling (niet-ontvanke-
         bijvoorbeeld €1,50 per zaak, gelet op de              lijkheid?).
         ­beperkte inkomsten van gedetineerden. ­        •     Bezie of de capaciteit van de CvT’s (maand-
          Maak uitzonderingen mogelijk wanneer de              commissarissen) toereikend is om uitvoering
          draagkracht van gedetineerden daartoe aan-           te geven aan de bemiddelingsverzoeken die in
          leiding geeft.                                       navolging van het nieuwe artikel 59a Pbw door
      •   Laat de beklagrechter van de betreffende CvT         gedetineerden zullen worden ingediend. ­
          aangeven of de klacht – ook in geval deze            Neem indien nodig passende (budgettaire)
          ongegrond is verklaard – terecht is ingediend.       maatregelen hieromtrent.
          In dat geval zou bepaald kunnen worden dat
          de griffiekosten kwijt worden gescholden.      •     Kritische reflectie op de werkwijze van
      •   Evalueer de pilot na zes maanden.                    CvT’s en beroepscommissie RSJ
      •   Overweeg na een positieve evaluatie een
          wetswijziging waarmee het griffierecht een     Ruimere en consequent toegepaste criteria voor
          positie in de Pbw krijgt.                      de selectie van zaken die schriftelijk worden
                                                         ­afgedaan lijkt wenselijk. Dit kan ruimte bieden
                                                          om meer aandacht te besteden aan betekenis-
                                                          volle zaken. Ten aanzien van de CvT’s en de
                                                          beroepscommissie van de RSJ wordt aanbevolen:
                                                          •    Houd de criteria voor schriftelijke afdoening
                                                               dan wel afdoening op zitting kritisch tegen ­
                                                               het licht en doe waar mogelijk meer zaken
                                                               schriftelijk af.
                                                          •    Onderzoek de mogelijkheden voor een
                                                               ­effi­ciëntere werkwijze en vermindering van ­­
                                                                de administratieve last voorafgaand aan
                                                                ­behandeling.
66
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>COLOFON
De Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) ziet
toe op een humane en rechtvaardige toepassing van sancties en
jeugdbeschermingsmaatregelen. Daarbij houdt de RSJ rekening met
de positie van slachtoffers en de veiligheid van de samenleving.
In de instellingswet zijn twee taken van de RSJ vastgelegd: advies en
rechtspraak. Deze taken zijn gescheiden in uitvoering maar hebben
wel gemeenschappelijke uitgangspunten: onafhankelijk, transparant,
voortvarend en samenwerkend.
Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Korte Voorhout 8 | 2511 EK Den Haag
Postbus 30137 | 2500 GC Den Haag
+31 (0)70 361 9300
info@rsj.nl
www.rsj.nl
Twitter | @DE_RSJ
PUBLICATIE
ISBN | xxx
Concept & ontwerp | Things to Make and Do
© Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming, Den Haag | 2019
Niets in deze uitgave mag worden openbaar gemaakt of verveelvoudigd, opgeslagen in een
dataverwerkend systeem of uitgezonden in enige vorm door middel van druk, fotokopie,
microfilm of op welke wijze dan ook zonder toestemming van de RSJ.
U kunt deze publicatie downloaden via de website: www.rsj.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>