<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>25 januari 2024
Inzet van
ervaringsdeskundigheid
bij de reclassering
Kansen en knelpunten
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                         2
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
Inhoud
1          Inleiding                                                      3
1.1        Voorgeschiedenis en aanleiding                                 3
1.2        Adviesvragen                                                   4
1.3        Materiaalverzameling                                           4
2          Ervaringsdeskundigheid nader bekeken                           5
2.1        Ervaringsdeskundigen en ervaringsvrijwilligers                 5
2.2        Ervaringsdeskundigen en ervaringsvrijwilligers in de praktijk  6
2.3        Welke ervaringen                                               6
3          Inzet van ervaringswerkers                                     8
3.1        Mogelijke toegevoegde waarde en resultaten                     8
3.2        Randvoorwaarde: afstand tot eigen problematiek                10
3.3        Knelpunten                                                    10
3.4        Bijdrage aan culturele diversiteit                            11
4          Inzet van ervaringswerkers bij de reclassering                12
4.1        Novadic Kentron, project De Reden                             12
4.2        Organisatiemodel en benodigde ervaringen                      13
4.3        Mogelijke toegevoegde waarde en resultaten                    13
4.4        Randvoorwaarde: afstand tot de eigen problematiek             15
4.5        Knelpunten                                                    16
5          Conclusies en aanbevelingen                                   18
5.1        Conclusies                                                    18
5.2        Aanbevelingen                                                 19
Bijlage 1 Geraadpleegde personen                                         21
Bijlage 2 Lijst van geraadpleegde stukken                                22
             Literatuur                                                  22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                                       3
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
1        Inleiding
1.1      Voorgeschiedenis en aanleiding
In verschillende maatschappelijke domeinen – zoals de geestelijke gezondheidszorg,
de jeugdzorg, de schuldhulpverlening en gemeenten – worden ervaringsdeskundigen
ingezet.1 Belangstelling voor de inzet van ervaringsdeskundigen in het domein
reclassering begint met aandacht voor de inzet van vrijwilligers, zoals verwoord in het
Regeerakkoord van het kabinet Rutte III in 2017:2
        “Bij de tenuitvoerlegging van straffen en maatregelen zullen resocialisatie en
        reclassering steviger worden gepositioneerd. Er zal niet alleen worden
        geïnvesteerd in professionals, maar er komt ook meer aandacht en ruimte voor
        vrijwilligerswerk.”3
Enkele jaren later bracht de minister voor Rechtsbescherming op verzoek van de
Tweede Kamer een visie op de reclassering uit waarin hierop wordt voortgeborduurd.4
In de departementale visie is over de inzet van vrijwilligers de volgende tekst
opgenomen:5
        “In het regeerakkoord is aangekondigd dat bij de tenuitvoerlegging van sancties
        meer aandacht en ruimte komt voor vrijwilligerswerk. In 2019 is onderzocht hoe
        de reclassering en vrijwilligers in de praktijk structureel kunnen samenwerken
        en elkaars werk kunnen versterken. Een vrijwilliger kan bijvoorbeeld
        ondersteunen bij praktische zaken en/of een luisterend oor bieden om sociaal
        isolement van een delinquent te doorbreken. Daarmee worden de condities voor
        effectief toezicht verbeterd. Ook heeft de reclassering positieve ervaringen
        opgedaan met de inzet van ervaringsdeskundigen, onder andere bij verslaafden,
        en zijn verschillende onderzoeken verricht.6 Het resultaat maakt duidelijk dat
        reclasseren én het werken met vrijwilligers een vak apart is. De inzet van
        vrijwilligers kan het reclasseren niet vervangen, maar wel goed ondersteunen.”
In bovenstaande tekst wordt - in de context van vrijwilligersinzet – gesproken over
‘ervaringsdeskundigen’. Hoe dan ook wordt in elk geval duidelijk dat er bij het
ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV) belangstelling bestaat voor de mogelijke
inzet van ervaringsdeskundigen bij de reclassering, al dan niet als vrijwilliger. Hiermee
wordt aangesloten op een ontwikkeling in de zorg, waarin de focus ligt op de
persoonlijke ontwikkeling van cliënten waarbij ervaringsvrijwilligers een
ondersteunende rol kunnen spelen op basis van kennis uit eigen ervaring.7
_______
1
   Van der Kooij & Keuzenkamp 2018, p. 3. Zie ook: Keuzenkamp & Van Hoorn 2022, p. 4-22.
2
   Vertrouwen in de toekomst; Regeerakkoord 2017-2021, VVD, CDA, D66, ChristenUnie, 2017.
3
   Vertrouwen in de toekomst; Regeerakkoord 2017-2021, VVD, CDA, D66, ChristenUnie, 2017,
   p. 5.
4
   Ministerie van Justitie en Veiligheid 2020.
5
   Ministerie van Justitie en Veiligheid 2020, p. 8.
6
   Kamerstukken II, 2018/19, 29270, nr. 140 (brief van 1 juli 2019).
7
   Verbrugge e.a. 2022, p. 216.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                                    4
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
Een en ander heeft geleid tot een adviesaanvraag van de minister voor
Rechtsbescherming aan de de Afdeling advisering van de RSJ (hierna: de RSJ). Dit
heeft geresulteerd in het voorliggende advies.
1.2      Adviesvragen
De RSJ onderscheidt de volgende vragen waar dit advies antwoord op moet geven.
1. Wat wordt verstaan onder de begrippen ervaringsdeskundige en
    ervaringsvrijwilliger, in termen van opleiding, ervaring en werkzaamheden, en hoe
    verhouden die twee zich tot elkaar?
2. Kan de inzet van ervaringsdeskundigen en/of ervaringsvrijwilligers van
    toegevoegde waarde zijn binnen het reclasseringswerk?
    a. Is het verantwoord om ervaringsdeskundige ex-justitiabelen een rol te geven in
        het werk van de reclassering, bij de terugkeer van justitiabelen in de
        maatschappij?
    b. Waar kan de inzet van ervaringsdeskundigen en ervaringsvrijwilligers uit
        bestaan?
    c. Dienen hierbij afspraken en voorwaarden te gelden? Zo ja, welke?
    d. Welke eventuele risico’s, knelpunten en kansen spelen hier?
1.3      Materiaalverzameling
Literatuur
Ter voorbereiding op dit advies is literatuur bestudeerd, namelijk artikelen,
onderzoeksrapporten, beleidsdocumenten, visiestukken en adviezen; tevens zijn
Kamerstukken geraadpleegd.
Panelgesprekken / interviews
Om een beeld te krijgen van ervaringen met de inzet van ervaringsdeskundigheid in de
praktijk zijn gesprekken gevoerd met personen die hier vanwege hun functie zicht op
hebben. Aangezien ervaringsdeskundigheid nog weinig bij de reclassering wordt
ingezet, is ook contact gezocht met andere – verwante – werkvelden. Er is gesproken
met medewerkers van de forensische zorg, de verslavingszorg, enkele hogescholen en
de reclassering, waaronder de verslavingsreclassering. De gesprekspartners waren
over het algemeen betrokken bij de inzet, coaching en coördinatie van vrijwilligers en
ervaringsdeskundigen, of waren zelf ervaringsdeskundige. In bijlage 1 is een volledig
overzicht van de gespreksdeelnemers opgenomen.
Enkele gesprekken waren panelgesprekken met ongeveer vier deelnemers, andere
gesprekken vonden met één of twee personen tegelijk plaats. De gesprekken hadden
de vorm van deels open, deels gestructureerde interviews waarin een aantal vaste
thema’s aan de orde werd gesteld.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                                                5
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
2         Ervaringsdeskundigheid nader bekeken
Kernboodschappen:
- Ervaringsdeskundigheid in algemene zin begint met ervaringen op een bepaald
   gebied of met een substantieel probleem, vervolgens ontstaat kennis daarover en
   over de manier om daarmee om te gaan; na reflectie en verbinding met anderen
   hierover ontstaat ervaringskennis. Nadat is geleerd hoe die kennis kan worden
   ingezet om anderen te helpen, is sprake van ervaringsdeskundigheid.
- Ervaringsdeskundigheid wordt op steeds meer plaatsen in de maatschappij ingezet
   en die inzet is in de afgelopen jaren geprofessionaliseerd: er zijn onder andere
   competentieprofielen ontwikkeld en er zijn opleidingen voor ervaringsdeskundigen
   gekomen.
2.1       Ervaringsdeskundigen en ervaringsvrijwilligers
Ervaringsdeskundigen
Wat zijn ervaringsdeskundigen? Iedereen heeft daar wel een globaal beeld bij.
Vermoedelijk komt dit in de buurt van de omschrijving die de Van Dale geeft: “een
ervaringsdeskundige is iemand die door ervaring deskundig is geworden op een
bepaald gebied.”8
Als mensen ervaring hebben met bepaalde problemen betekent dat niet automatisch
dat zij in staat zijn anderen met vergelijkbare problemen te helpen.9 In literatuur op
dit gebied wordt gesteld dat ervaringsdeskundigheid begint bij de ervaringen zelf:
denk aan ervaringen met een ziekte, handicap, ontwrichting, enzovoort.10 Hierover kan
op individueel niveau kennis ontstaan. Dan gaat het niet alleen om ervaring met het
probleem op zich, maar ook om de manier waarop iemand daarmee omgaat. Hierbij
spelen begrippen als ontwikkeling, ontplooiing, weerbaarheid, veerkracht en herstel
een rol. De volgende stap is met de nodige afstand naar de eigen situatie kunnen
kijken, hierop reflecteren, en dit verbinden met ervaringskennis van anderen. Zo
ontstaat (meer algemene) ervaringskennis. Vervolgens is het van belang te leren hoe
die kennis ingezet kan worden om anderen te helpen; dan is sprake van ervarings-
deskundigheid.11
Tegenwoordig wordt ervaringsdeskundigheid steeds breder ingezet, onder meer in de
geestelijke gezondheidszorg (GGz), verslavingszorg, lokale wijkteams en bij
vluchtelingenopvang.12 De verbreding van de inzet is gepaard gegaan met een sterke
professionalisering van de rol van ervaringsdeskundige. Er zijn opleidingen13 voor
ervaringsdeskundigen gekomen, er is een ‘beroepscompetentieprofiel’14 voor
_______
8
    Van Dale, Utrecht: 1999.
9
    Dit is naar voren gekomen uit de (panel)gesprekken die in het kader van dit adviestraject zijn
    gevoerd.
10
    Van der Kooij & Keuzenkamp 2018, p. 5.
11
    Van der Kooij & Keuzenkamp 2018, p. 5.
12
    Bron: www.ggzstandaarden.nl/generieke-modules/ervaringsdeskundigheid.
13
    Zie het overzicht op: https://vved.org/leren-en-onderwijs/opleidingen/
14
    Van Erp e.a. 2023.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                                               6
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
ervaringsdeskundigen ontwikkeld en in gebruik genomen en er bestaat een
beroepsvereniging: de Vereniging van Ervaringsdeskundigen.15
Ervaringsvrijwilligers
Naast geprofessionaliseerde ervaringsdeskundigen zijn er vrijwilligers met
ervaringsdeskundigheid die hulp bieden (bijvoorbeeld lotgenotencontact) zonder een
opleiding tot ervaringsdeskundige gevolgd te hebben.16 Voor mensen die vrijwillig hulp
bieden vanuit hun eigen ervaringen maar daartoe niet formeel zijn opgeleid, wordt
veelal de term ervaringsvrijwilliger gebruikt. Ervaringsvrijwilligers hebben net als
ervaringsdeskundigen bepaalde ervaringen doorgemaakt maar zijn over het algemeen
in mindere mate geschoold in het inzetten van hun ervaringen dan de
ervaringsdeskundigen.17
De ervaringsdeskundige is over het algemeen een betaalde kracht, terwijl de
ervaringsvrijwilliger doorgaans vergoedingen ontvangt (onkostenvergoeding,
vrijwilligersvergoeding).18
2.2      Ervaringsdeskundigen en ervaringsvrijwilligers in de praktijk
In de (panel)gesprekken die de RSJ voor dit advies voerde, kwamen beide hierboven
geschetste functies naar voren. Beide worden op verschillende niveaus in organisaties
ingezet. De ervaringsvrijwilliger en de ervaringsdeskundige vullen elkaar aan wat
betreft werkzaamheden. Uit de gesprekken is naar voren gekomen dat
ervaringsvrijwilligers en ervaringsdeskundigen beide belangrijke rollen vervullen.
Vrijwilligers zijn vaak meer ondersteunend aan het proces. Ervaringsdeskundigen
hebben andere taken en verantwoordelijkheden; zij dragen bij aan bijvoorbeeld
toezicht of behandeling.
In de praktijk komt het voor dat mensen in eerste instantie als vrijwilliger aan de slag
gaan bij een organisatie en in de loop van de tijd doorgroeien naar de rol van
(geschoolde en betaalde) ervaringsdeskundige.
2.3      Welke ervaringen
De ervaringen van de ervaringsvrijwilligers en ervaringsdeskundigen zijn idealiter geen
algemene ervaringen zoals rouw of verdriet, maar zijn – meer specifiek – gerelateerd
aan de problemen van degenen bij wie deze worden ingezet.19 Bijvoorbeeld, in de GGz
treden ex-patiënten als ervaringsdeskundige of ervaringsvrijwilliger op die in het
verleden zijn behandeld voor psychopathologie; bij instellingen voor verslavingszorg
zijn dat verslaafden die zijn behandeld, enzovoort.
_______
15
   https://vved.org/over-ons/
16
   Jansen 2022.
17
   Out e.a. 2021, p. 5.
18
   Bulsink & de Wildt 2023, p. 13.
19
   Dit is naar voren gekomen uit de (panel)gesprekken die in het kader van dit adviestraject zijn
   gevoerd; zie ook Bierbooms e.a. 2017, p. 9-10.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                    7
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
Notabene:
Omwille van de leesbaarheid wordt in dit advies vanaf hier zowel de
ervaringsdeskundige als de ervaringsvrijwilliger aangeduid met de term
ervaringswerker, tenzij expliciet één van de twee wordt bedoeld.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                                               8
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
3        Inzet van ervaringswerkers
Kernboodschap
Er zijn geen eenduidige conclusies op grond van empirisch onderzoek naar de inzet
van ervaringswerkers. Cliënten staan over het algemeen positief ten opzichte van de
inzet van ervaringswerkers; dit houdt verband met het gegeven dat ervaringswerkers
en cliënten bepaalde ervaringen delen. Hierdoor voelen cliënten zich door
ervaringswerkers begrepen en erkend. Ook bieden ervaringswerkers cliënten
perspectief en hoop dat het mogelijk is om problemen te boven te komen.
In dit hoofdstuk wordt besproken wat kenmerkende elementen zijn van de inzet van
ervaringswerkers en wordt ingegaan op de voorwaarden en knelpunten die hieraan zijn
verbonden. Tot slot wordt kort stil gestaan bij onderzoek naar de resultaten van de
inzet van ervaringswerkers. Deze punten worden in dit hoofdstuk toegelicht en in het
volgende hoofdstuk specifiek voor de reclassering besproken.
3.1      Mogelijke toegevoegde waarde en resultaten
Brugfunctie
In het algemeen beschouwen cliënten een ervaringswerker als iemand die meer op
gelijke voet met hen staat dan de professional, dit vanwege de gemeenschappelijke
achtergrond die zij hebben, zo blijkt uit de gevoerde gesprekken. Het gevoel leeft dat
cliënten makkelijker contact maken met de ervaringswerker dan met de professional,
waardoor ervaringswerkers de afstand tussen cliënten en professionals zouden kunnen
overbruggen. De ervaringswerker zou het gesprek op gang kunnen brengen en als
intermediair kunnen fungeren, waarna de professional het overneemt. Deze
zienswijze, inclusief de metafoor van de ‘brug’, werd meerdere keren opgetekend
tijdens de gevoerde gesprekken. Ook werd aangegeven dat cliënten zich in het contact
met een ervaringsvrijwilliger meer verbonden voelen met de maatschappij omdat de
vrijwilliger een ‘gewoon mens’ is die probeert te helpen, in plaats van een
professionele hulpverlener.
Bieden van hoop en perspectief
De hiervoor beschreven brugfunctie heeft wellicht te maken met het feit dat de
ervaringswerker de cliënt kan motiveren door hoop en perspectief te bieden. De
ervaringswerker laat zien dat hij in dezelfde situatie heeft verkeerd als de cliënt en
erin is geslaagd daaruit te komen.20 In die zin kan de ervaringswerker als rolmodel
fungeren.21
Verminderen van stigma en schaamtegevoelens
Uit gesprekken en literatuur komt verder naar voren dat de mogelijke bijdrage van
ervaringswerkers ook te maken heeft met het stigma dat aan cliënten kleeft en met
_______
20
   Dit is naar voren gekomen uit de (panel)gesprekken die in het kader van dit adviestraject zijn
   gevoerd. Zie ook: Verbrugge e.a. 2022, p.213-224.
21
   Lenkens 2022, p. 249.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                                               9
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
schaamtegevoelens waar cliënten mee te maken hebben. Cliënten voelen zich door
ervaringswerkers niet gestigmatiseerd, iets dat ze bij anderen wel vaak hebben.
Doordat ervaringswerkers soortgelijke problemen hebben overwonnen als waar
cliënten mee worstelen, hebben cliënten ten opzichte van hen minder last van
schaamte. Het contact met de cliënten komt daardoor gemakkelijker tot stand.
Vervolgens heeft de professionele hulpverlener via de ervaringswerker een ingang bij
cliënten.
Overigens vertellen sommige ervaringswerkers dat zij ook, nu zij in de hoedanigheid
van ervaringswerker aan het werk zijn, nog last hebben van stigmatisering.
Bijvoorbeeld door hun verleden als verslaafde worden zij vaak met argwaan bekeken,
zo is hun indruk. “Zelfs als je al tien jaar clean bent, blijf je toch die ex-verslaafde”, zo
werd tijdens een van de gesprekken gesteld.22
Erkenning door de ervaringswerker
Verder wordt in de praktijk als een toegevoegde waarde van ervaringswerkers gezien
dat deze zouden kunnen invoelen wat een cliënt meemaakt. Zo zou een
ervaringswerker in de verslavingszorg vanuit eigen vroegere ervaringen kunnen
invoelen hoe het voor een cliënt is om de drang te hebben om weer te gebruiken of te
drinken. Een drang die als sterker dan de eigen wil wordt ervaren. Cliënten ervaren de
erkenning van hun problematiek door de ervaringswerker als sterker dan die van de
professionele behandelaar doordat de ervaringswerker zelf heeft doorleefd wat de
cliënt doormaakt.23
Positieve uitkomsten voor ervaringswerkers zélf
Niet alleen cliënten maar ook ervaringswerkers zelf kunnen gebaat zijn bij de inzet van
ervaringskennis. Het mes snijdt hier aan twee kanten. De ervaringswerkers willen hun
eigen ervaring inzetten om anderen te helpen. Daarnaast biedt het contact met
‘lotgenoten’ henzelf ook steun: door de confrontatie met cliënten die nog midden in
hun herstelproces zitten, blijven ervaringswerkers gemotiveerd om niet terug te vallen
in hun oude (probleem)gedrag.24
Verder rapporteerden ervaringswerkers voor zichzelf positieve uitkomsten met
betrekking tot re-integratie, zoals nieuwe carrièremogelijkheden, verbeterde
arbeidsvaardigheden en een zinvolle vrijetijdsinvulling.25
Ook zou de inzet van ervaringswerkers bijdragen aan een positieve organisatiecultuur
omdat professionals meer te weten komen over de leefwereld van cliënten, waardoor
_______
22
   Dit is naar voren gekomen uit de (panel)gesprekken die in het kader van dit adviestraject zijn
   gevoerd.
23
   Dit is naar voren gekomen uit de (panel)gesprekken die in het kader van dit adviestraject zijn
   gevoerd. Zie ook: Lenkens 2022, p. 248.
24
   Van Bochhove e.a. 2019, p. 47
25
   Worsfold 2014.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                                                10
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
bij hen meer begrip ontstaat voor de problemen waar cliënten mee te maken
hebben.26
Resultaten van de inzet van ervaringswerkers
In hoeverre is de inzet van ervaringsdeskundigheid werkzaam, in termen van
resultaten van empirisch onderzoek? Recentelijk is een overzichtsstudie gepubliceerd
over vooral Amerikaanse kwantitatieve onderzoeken naar de effectiviteit van de inzet
van ervaringswerkers.27 Die onderzoeken betreffen met name de inzet in de GGz,
soms in de verslavingszorg of de maatschappelijke opvang.28 De auteurs komen tot de
slotconclusie dat er geen eenduidige conclusies zijn over de effecten van de inzet van
ervaringswerkers. Vaak zijn er op eenzelfde terrein wél en geen effecten gevonden. De
meeste bevestiging lijkt er te zijn voor het effect op psychosociale aspecten als hoop
en ervaren steun, zo concluderen de auteurs. Enkele Nederlandse kwantitatieve
onderzoeken29 sluiten bij deze uitkomsten aan, aldus de auteurs.
3.2       Randvoorwaarde: afstand tot eigen problematiek
Een randvoorwaarde voor de inzet van een ervaringswerker is dat deze voldoende is
‘hersteld’, dat wil zeggen op voldoende afstand staat van zijn eigen problematiek.30
Uit de gevoerde gesprekken blijkt dat hier in de praktijk veel belang aan wordt
gehecht. De ervaringswerker kan zelf niet altijd goed beoordelen hoe ver hij is in zijn
herstelproces, aldus de gespreksdeelnemers.31 Om die reden worden hiervoor soms
eisen/normen gehanteerd. Bij een instelling voor verslavingszorg is de eis om
ervaringswerker te worden dat de betrokkene in kwestie twee jaar abstinent (‘clean’)
is.
Is een ex-cliënt eenmaal als ervaringswerker actief dan bestaat er een risico op
terugval in het oude (probleem)gedrag. Dit kan getriggerd worden door contacten met
cliënten.32 Ervaringswerkers worden weliswaar getraind op het voorkomen daarvan,
maar kunnen desondanks terugvallen. Terugval speelt onder meer bij mensen met een
verslavingsachtergrond en bij mensen met psychische problemen in hun verleden.
3.3       Knelpunten
Frictie in de samenwerking tussen professionals en ervaringswerkers
Het kan voorkomen dat professionals een zekere weerstand hebben tegen de samen-
werking met ervaringswerkers, zo blijkt uit de literatuur en de gesprekken. Een veel
_______
26
    Dit is naar voren gekomen uit de (panel)gesprekken die in het kader van dit adviestraject zijn
    gevoerd.
27
    Keuzenkamp en Van Hoorn 2022, p. 4-22.
28
    De uitkomstmaten zijn door de auteurs (Keuzenkamp & Van Hoorn) ondergebracht in drie
    categorieën: zorggebruik en zorgbehoefte, doelen op verschillende levensgebieden en
    psychosociale aspecten.
29
    Boevink e.a. 2016, p. 287–301; Gestel-Timmermans e.a. 2012, p. 54–60; Van Vugt e.a. 2012,
    p. 477–481.
30
    Dit is naar voren gekomen uit de (panel)gesprekken die in het kader van dit adviestraject zijn
    gevoerd.
31
    Dit is naar voren gekomen uit de (panel)gesprekken die in het kader van dit adviestraject zijn
    gevoerd.
32
    Verbrugge e.a. 2022, p.213-224.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                                               11
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
voorkomende reden waarom professionals niet met vrijwilligers willen samenwerken is
angst voor verdringing door een goedkopere kracht, zo blijkt uit onderzoek naar de
samenwerking tussen professionals en vrijwilligers in zijn algemeenheid.33 Het is
overigens de vraag of die vrees bij de huidige personeelstekorten gegrond is.
Problemen in de samenwerking tussen professionals en vrijwilligers lijken vooral te
ontstaan als men te weinig weet over elkaars werk en er over en weer te weinig
vertrouwen bestaat.34
Loyaliteitsconflict
Wanneer een cliënt regels overtreedt of afspraken niet nakomt dient dit gemeld te
worden volgens daarvoor geldende meldcodes en gedrags- en beroepscodes, waar de
ervaringswerkers aan gehouden zijn, evenals de professional.35 Situaties waarin dit
zich voordoet kunnen de vertrouwensrelatie tussen cliënt en ervaringswerker onder
druk zetten waarbij de ervaringswerker zich voor een dilemma gesteld ziet. Denk aan
een ex-alcoholverslaafde die alcohol nuttigt. Als de cliënt dit opbiecht aan de
ervaringswerker kan laatstgenoemde een loyaliteitsconflict ervaren. Informeert de
ervaringswerker vervolgens de professional hierover, of is hij loyaal aan de cliënt
vanwege de met hem opgebouwde vertrouwensband?36
3.4      Bijdrage aan culturele diversiteit
Culturele diversiteit kan van toegevoegde waarde zijn in organisaties. Een
behandelrelatie kan erbij gebaat zijn als hier een ervaringswerker bij wordt betrokken
die dezelfde culturele achtergrond heeft als de cliënt in kwestie.37 Bovendien leidt de
aanwezigheid van ervaringswerkers met verschillende culturen tot meer kennis over
andere culturen in de rest van de organisatie.
De gespreksdeelnemers zien binnen de GGz en de forensische zorg weliswaar steeds
meer professionals met een andere culturele achtergrond, onder andere een
Antilliaanse, Marokkaanse of Turkse achtergrond, maar desondanks zien zij die
culturen toch nog relatief weinig in de praktijk.
_______
33
   Stals 2018; Van Bochove e.a. 2019; Höing & Heemskerk 2019.
34
   Höing & Heemskerk 2019.
35
   Dit is naar voren gekomen uit de (panel)gesprekken die in het kader van dit adviestraject zijn
   gevoerd.
36
   Dit is naar voren gekomen uit de (panel)gesprekken die in het kader van dit adviestraject zijn
   gevoerd. Zie ook: Lenkens 2022, p. 251.
37
   Dit is naar voren gekomen uit de (panel)gesprekken die in het kader van dit adviestraject zijn
   gevoerd.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                                                12
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
4        Inzet van ervaringswerkers bij de reclassering
Kernboodschappen
In ons land worden op beperkte schaal pilots uitgevoerd met de inzet van
ervaringswerkers bij de verslavingsreclassering. De inzet van ervaringswerkers bij de
reclassering wordt door reclassenten met enthousiasme begroet, vergelijkbaar met de
signalen uit andere, verwante, maatschappelijke domeinen. Al met al lijkt hiermee
sprake te zijn van een toegevoegde waarde van de inzet van ervaringsdeskundigheid
in de praktijk. Er is echter nog weinig systematisch verzameld feitenmateriaal
beschikbaar waarmee deze mogelijke toegevoegde waarde voor de
reclasseringspraktijk onderbouwd kan worden.
Dit advies heeft betrekking op de inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering.
Hierover is nog weinig bekend. In het voorgaande hoofdstuk is naar de inzet van
ervaringsdeskundigheid in andere relevante maatschappelijke domeinen gekeken. Dit
hoofdstuk gaat specifiek over de inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering.
Daarbij wordt bijzondere aandacht besteed aan de ervaringen die zijn opgedaan met
de inzet van ervaringsdeskundigheid bij project De Reden van de organisatie Novadic
Kentron, een project waarin ervaringsdeskundigheid wordt toegepast bij de
verslavingsreclassering.38
4.1      Novadic Kentron, project De Reden
Novadic Kentron is een instelling voor verslavingszorg in Noord-Brabant en biedt als
zodanig verslavingsreclassering aan in opdracht van de Stichting Verslavings-
reclassering, één van de drie reclasseringsorganisaties in ons land. In 2018 is Novadic
Kentron gestart met een pilot, project De Reden, gericht op reclasseringscliënten met
verslavingsproblematiek. Reclassenten worden bij Novadic Kentron niet alleen
geholpen door professionals (behandelaars) maar ook door ervaringsdeskundigen en
ervaringsvrijwilligers die zelf een justitieel verleden hebben, als cliënt onder
reclasseringstoezicht hebben gestaan én ervaring hebben met het herstellen van
verslavingsproblematiek, veelal als cliënt bij Novadic Kentron. Zij bieden cliënten
ondersteuning, gericht op het herstel- en re-integratieproces. Het gaat om praktische
hulp maar ook om het vervullen van een voorbeeldrol.39
Project De Reden van Novadic Kentron is de enige plaats waar structureel
ervaringswerkers worden ingezet bij reclasseringsactiviteiten. Daarnaast is hier en
_______
38
   Over project De Reden van Novadic Kentron is op verschillende wijzen informatie verzameld.
   Een senior ervaringsdeskundige van Novadic Kentron heeft deelgenomen aan een van de
   gevoerde (panel)gesprekken. Van deze persoon is in latere instantie, via mail- en telefonisch
   contact verdiepende informatie verkregen over het project. Verder is literatuur over project De
   Reden geraadpleegd, met name Van Bochove e.a. (2019) en Verbrugge e.a. (2022). Tot slot
   heeft de eerste auteur van laatstgenoemde publicatie telefonisch nog een en ander toegelicht.
39
   Van Bochhove e.a. 2019, p. 14. Dit kwam ook naar voren uit de (panel)gesprekken die in het
   kader van dit adviestraject zijn gevoerd.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                                               13
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
daar in ons land bij instellingen voor verslavingsreclassering een enkele
ervaringsdeskundige actief.40
4.2      Organisatiemodel en benodigde ervaringen
Binnen de verslavingsreclassering wordt ervaringsdeskundigheid vooral ingezet door
gebruik te maken van opgeleide ervaringsdeskundigen met een salaris én daarnaast
met ervaringsvrijwilligers die een vergoeding voor hun diensten ontvangen.
Ervaringsvrijwilligers bij project De Reden van Novadic Kentron hebben eerst ‘in
coaching gezeten’ voordat zij hun ervaringen in de praktijk mogen inzetten. Die
coaching wordt verzorgd door opgeleide ervaringsdeskundigen van Novadic Kentron.
Daarbij wordt van de vrijwilligers verwacht dat deze binnen één jaar zes landelijk
erkende online cursussen doorlopen.41
De werkzaamheden van de ervaringsvrijwilligers worden bij Novadic Kentron
gemonitord. Een ervaringsdeskundige begeleidt de ervaringsvrijwilligers en bespreekt
wekelijks met hen de casussen waarin zij actief zijn. Ook wordt op een hoger niveau in
de organisatie door een unitmanager, een ‘aandachtsfunctionaris’,
coach/ervaringsdeskundige en vrijwilliger over casussen overlegd. Dit gebeurt
maandelijks of wanneer het nodig is.
De ervaringen die de vrijwilligers en deskundigen tot ervaringsvrijwilliger of
ervaringsdeskundige maken, moeten relevant zijn voor de problemen waar
reclasseringscliënten mee te maken hebben. Dit betekent dat zij zelf in het verleden
met justitie in aanraking zijn gekomen, zodanig dat zij ook met de reclassering in
contact zijn geweest als cliënt. Aangezien veel reclasseringscliënten te maken hebben
met psychische problematiek en/of verslaving kan ervaringsdeskundigheid op die
terreinen ook van belang zijn, afhankelijk van de context waarin de ervaringswerker
wordt ingezet.
4.3      Mogelijke toegevoegde waarde en resultaten
Mogelijke toegevoegde waarde
In het vorige hoofdstuk is een aantal kenmerkende elementen van de inzet van
ervaringsdeskundigheid in aanpalende domeinen besproken. Dezelfde elementen
komen ook terug in de ervaringen die zijn opgedaan bij de reclassering. Daarbij moet
benadrukt worden dat dit grotendeels de ervaringen betreffen die zijn opgedaan bij het
voornoemde reclasseringsproject van Novadic Kentron.42
_______
40
   Het onderzoek van Dennis Ruijters betreft deze ervaringswerkers en daarnaast de activiteiten
   die plaatsvinden binnen project De Reden van Novadic Kentron’; zie: Ruijters, zonder jaartal.
   In 2023 is bij Tactus Verslavingszorg in het oosten van Nederland een pilotproject gestart
   waarin een ervaringsdeskundige is ingezet bij cliënten van de Verslavingsreclassering.
41
   Die cursussen zijn: Privacy en informatie veiligheid; De-stigmatiserend werken; De forensische
   cliënt; Suïcide preventie; Positieve gezondheid en Herstelondersteunend werken. Deze
   cursussen zijn erkend door de “GGZ-ecademie”; zie: https://ggzecademy.nl
42
   Verbrugge e.a. 2022, p.213-224.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                                        14
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
Reclasseringscliënten blijken het contact met ervaringswerkers als laagdrempelig en
vertrouwelijk te ervaren, waardoor zij meer durven te delen. Vanwege hun
gelijksoortige achtergrond kunnen ervaringswerkers cliënten beter op hun gemak
stellen dan professionals dat kunnen. Hierdoor kunnen ervaringswerkers ook bij de
reclassering de brugfunctie vervullen die in het vorige hoofdstuk al ter sprake kwam.
Via de ‘brug’ met ervaringswerkers kunnen reclasseringswerkers en cliënten tot elkaar
komen.43 Ervaringswerkers kunnen voor meer kennis en begrip bij
reclasseringswerkers ten aanzien van cliënten zorgen, door meer uitleg te geven over
de achtergrond van cliënten. Andersom blijken ervaringswerkers cliënten te kunnen
helpen om de richting en het kader van hun reclasseringstoezicht te begrijpen, door
hier extra uitleg over te geven. Dit leidt tot meer begrip bij cliënten voor de keuzes die
reclasseringswerkers gemaakt hebben.44
Meer algemeen kunnen ervaringswerkers cliënten motiveren en ondersteunen, hoop
bieden en zorgen voor een gevoel van herkenning bij de cliënt; bovendien laten ze
zien dat verandering mogelijk is.45
Al met al lijkt hiermee sprake te zijn van een toegevoegde waarde van de inzet van
ervaringsdeskundigheid in de praktijk. Hier liggen kansen voor een verdere uitwerking
van de inzet van ervaringsdeskundigheid binnen de reclassering. Er is echter nog
weinig systematisch verzameld feitenmateriaal beschikbaar waarmee deze mogelijke
toegevoegde waarde voor de reclasseringspraktijk onderbouwd kan worden. De reden
daarvan is dat binnen de reclassering nog weinig wordt gewerkt met de inzet van
ervaringsdeskundigheid en daardoor nog weinig onderzoek hiernaar is verricht.
Resultaten
Het ontbreken van systematisch verzameld feitenmateriaal speelt ook wanneer het
gaat om de werkzaamheid van de inzet van ervaringsdeskundigheid in termen van
resultaten van empirisch onderzoek. Er zijn vooralsnog slechts enkele onderzoeken
uitgevoerd. Zo werd in een kleinschalig kwantitatief onderzoek naar de inzet van
ervaringswerkers in reclasseringsproject De Reden van Novadic Kentron geen
significant verschil in uitkomsten46 aangetroffen tussen twee groepen reclasserings-
cliënten waarvan de een wél en de ander niet door een ervaringsvrijwilliger werd
ondersteund.47
Een ander voorbeeld is een kwalitatief onderzoek naar de invloed van het inzetten van
ervaringswerkers op de relatie tussen cliënt en reclasseringswerker binnen de
verslavingsreclassering. Dit onderzoek wordt afgesloten met een optimistisch gestelde
conclusie: “Concluderend kan worden gezegd dat de inzet van ervaringswerkers een
overwegend positieve invloed heeft op de relatie tussen cliënt en reclasseringswerker
binnen de Verslavingsreclassering. Daarmee kan de inzet van ervaringswerkers ook
_______
43
   Ruijters, zonder jaartal.
44
   Ruijters, zonder jaartal.
45
   Verbrugge e.a. 2022, p.213-224.
46
   Onderzocht werden de uitkomsten ‘ervaren hoop’ en ‘herstel’.
47
   Verbrugge e.a. 2022, p. 221.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                                       15
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
bijdragen aan een verminderde kans op recidive, aangezien uit de literatuur blijkt dat
een goede werkalliantie hieraan bijdraagt.”48
De inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering kan overigens niet alleen bij
reclasseringscliënten maar ook bij ervaringswerkers zélf tot resultaten leiden. De
activiteiten die een ex-delinquent ontplooit als ervaringswerker kunnen een positieve
uitwerking hebben en bijdragen aan het (vasthouden van het) eigen herstel.
Ervaringsvrijwilligers hebben aangegeven het als een voordeel te zien dat ze door het
vrijwilligerswerk bezig blijven met hun eigen herstel. Door cliënten te zien in een
situatie waar zij ooit zelf in hebben gezeten, beseffen ze continu niet terug te willen
naar de oude situatie.49 Cijfers van Novadic Kentron ondersteunen dit laatste wat
betreft verslaving. Van de ongeveer dertig ex-verslaafden die sinds de start bij
Novadic Kentron als ervaringsvrijwilliger zijn ingezet, zijn er (medio 2023) slechts twee
teruggevallen in hun verslaving.
In een Brits onderzoek werd een soortgelijk resultaat gevonden ten aanzien van het
stoppen met het plegen van delicten. In dit (beperkte) kwalitatieve onderzoek zijn
twaalf ex-gedetineerden betrokken die als ervaringsvrijwilliger binnen de reclassering
werden ingezet.50 Hun inzet bleek bij te dragen aan het proces van desistance bij
zichzelf.51 De ervaringswerkers rapporteerden de ontwikkeling van een nieuwe
identiteit en cognitieve transformaties bij henzelf, processen die bekend zijn als
stappen in het desistanceproces zoals ‘making good’: het veroorzaakte leed willen
goedmaken door iets terug te doen voor de maatschappij.
4.4      Randvoorwaarde: afstand tot de eigen problematiek
In het vorige hoofdstuk kwam naar voren dat een voorwaarde voor de inzet van een
ervaringswerker is dat deze voldoende is ‘hersteld’, dat wil zeggen dat deze op
voldoende afstand van zijn eigen problematiek staat. Bij het inzetten van
ervaringsdeskundigheid bij de reclassering gaat het naast ervaring met
reclasseringsbegeleiding om ervaringen met justitie wegens het plegen van delicten,
en vaak ook nog om andere problematiek, bijvoorbeeld verslaving. De afstand tot de
eigen problematiek is een belangrijk punt. Als een ervaringswerker immers niet
voldoende op afstand van zijn eigen problemen staat, is deze niet de aangewezen
persoon om anderen te helpen bij resocialisatie en re-integratie.
Er zijn geen voorbeelden bekend van eisen of criteria die gelden ten aanzien van de
mate waarin ervaringswerkers met een justitie-verleden op afstand van hun
delinquente verleden zouden moeten staan met het oog op inzet bij de begeleiding van
ex-justitiabelen. In verschillende gesprekken werd wel een verleden als
zedendelinquent als contra-indicatie genoemd. Vermeldenswaard is in dit opzicht de
begeleiding van ex-zedendelinquenten door vrijwilligers die plaatsvindt in het COSA-
_______
48
   Ruijters, zonder jaartal, p. 52.
49
   Verbrugge e.a. 2022, p. 221.
50
   Worsfold 2014.
51
   Desistance is het volledig stoppen met criminaliteit.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                                               16
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
project52 van de reclassering: hier worden geen vrijwilligers ingezet die in het verleden
zelf een zedendelict hebben gepleegd omdat de reclassering dit onverantwoord acht.53
Bij project De Reden van Novadic Kentron worden ervaringsvrijwilligers geworven uit
‘ervaringsgroepen’ waarin (ex)-verslaafden en (ex)-delinquenten deelnemen. Het
wervingsproces geeft uitsluitsel over de geschiktheid van de kandidaat. De afstand tot
het eigen probleemgedrag weegt hierin mee. Bij Novadic Kentron zegt men hier verder
over (zoals ook uiteengezet in paragraaf 4.2) dat alle ervaringsvrijwilligers gecoacht
worden en dat wekelijks en maandelijks op verschillende organisatieniveaus de
lopende cases worden besproken met de desbetreffende vrijwilligers. Als zich hier
calamiteiten of incidenten zouden voordoen, komt dat snel aan het licht en kan de
nodige actie worden ondernomen.
Het punt van de afstand tot de eigen problematiek hangt nauw samen met het risico
op terugval, dat wil zeggen dat ervaringswerkers terugvallen in hun vroegere
problematiek, al dan niet door de confrontatie met cliënten.54 Dit is een bekend risico
bij mensen met een verslavingsachtergrond en bij mensen die een verleden met
psychische problemen hebben. Maar ook bij mensen met een strafrechtelijk verleden is
terugval (recidive) een bekend verschijnsel. Hier geldt eigenlijk hetzelfde als hierboven
is gesteld ten aanzien van de afstand tot de eigen problematiek. De bestaande
monitoring van ervaringswerkers ten aanzien van de zaken waarbij zij betrokken zijn,
kan terugval aan het licht brengen.
4.5      Knelpunten
Samenwerking tussen professionals en ervaringsvrijwilligers
In het vorige hoofdstuk werd al even stil gestaan bij mogelijke samenwerkings-
problemen tussen professionals en ervaringsvrijwilligers. Dit kan ook binnen de
reclassering voorkomen. Reclasseringswerkers kunnen een zekere weerstand hebben
tegen de samenwerking met ervaringsvrijwilligers, zo blijkt uit literatuur en
gesprekken. Die weerstand zou vooral samenhangen met een gebrek aan vertrouwen,
bijvoorbeeld als de ervaringsvrijwilliger kort daarvoor zelf nog cliënt was van de
reclassering.55
Loyaliteitsconflict
Uit de ervaringen in verwante domeinen (zie hoofdstuk 3 van dit advies) blijkt dat de
ervaringswerker zich soms voor dilemma’s ziet gesteld wanneer cliënten afspraken of
regels niet nakomen. Informeert de ervaringswerker de professional hierover, of laat
_______
52
   COSA staat voor Cirkels voor Ondersteuning, Samenwerking en Aanspreekbaarheid. Dit is een
   begeleidingstraject dat wordt ingezet bij de re-integratie van zedendelinquenten die onder
   toezicht staan van de reclassering. Rond een zedendelinquent wordt een groep van drie tot vijf
   getrainde vrijwilligers geformeerd, de zogeheten binnencirkel. Daar omheen staan
   professionals – de buitencirkel – zoals de toezichthouder van de reclassering, de behandelaar
   en een wijkagent. Een coördinator van COSA begeleidt de vrijwilligers en is het aanspreekpunt
   voor de professionals, www.reclassering.nl/cosa.
53
   Dit is naar voren gekomen uit de (panel)gesprekken die in het kader van dit adviestraject zijn
   gevoerd.
54
   Verbrugge e.a. 2022, p. 216.
55
   Verbrugge e.a. 2022, p. 220.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                                             17
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
hij dit achterwege omdat hij een sterke loyaliteit aan de cliënt voelt door de met hem
ontstane vertrouwensband?
In de context van justitie en reclassering kan ditzelfde dilemma zich aandienen. Hoe
om te gaan met een reclassent die zich niet aan een voorwaarde houdt, terwijl hij nog
onder begeleiding van de reclassering is? In het algemeen gelden binnen organisaties
regels over het melden van een overtreding van afspraken en (bijzondere)
voorwaarden, die zijn vastgelegd in meldcodes, gedragscodes en beroepscodes, waar
naast de professional ook de ervaringsvrijwilliger en de ervaringsdeskundige aan
gehouden zijn.
Dit is ook het geval bij project De Reden van Novadic Kentron waar men een goed
functionerende werkwijze volgt, aldus medewerkers van De Reden. Het wordt aan de
ervaringswerker meegedeeld als een cliënt te maken heeft met bepaalde bijzondere
voorwaarden waar hij zich aan moet houden. Wordt een ervaringswerker bij het
project geconfronteerd met een cliënt die een bijzondere voorwaarde overtreedt dan
bespreekt hij dat eerst met de cliënt zelf en geeft hem de kans dit zelf te melden
binnen een bepaalde termijn. Als de cliënt het niet zelf meldt, dan doet de
ervaringswerker dat. Bij de start van zijn werkzaamheden bij project De Reden wordt
aan de ervaringswerker uitgelegd dat hij deze werkwijze dient te volgen.
Verklaring omtrent het gedrag
De verklaring omtrent het gedrag (VOG) blijkt bij de inzet van ervaringswerkers een
belemmering te kunnen vormen, zo bleek uit de gevoerde gesprekken. De
gesprekspartners maken melding van afwijzingen van VOG-aanvragen van ex-cliënten
die aan de slag wilden gaan als ervaringswerker, waarbij het justitieverleden de
afwijzingsgrond vormde. De VOG blijkt een spanningsveld te vormen. Aan de ene kant
bestaat de wens om mensen uit een bepaalde risicogroep (justitieel verleden) in te
zetten als ervaringswerker, maar aan de andere kant wordt die groep juist vanwege
dat justitiële verleden via de VOG buiten de deur gehouden, zo werd vernomen uit de
hoek van de forensische zorg.
De VOG hoeft niet altijd een probleem te zijn. Een justitieel verleden is niet per
definitie een afwijzingsgrond, zo blijkt uit een recent onderzoek.56 Bovendien is het zo
dat een werkgever een VOG van werknemers kán vragen, maar dit is in veel gevallen
geen verplichting. Dit wordt bevestigd door de ervaringen bij project De Reden van
Novadic Kentron, waar ex-verslaafden met een justitiële achtergrond als
ervaringswerker worden ingezet. Wanneer er geen VOG is toegekend wordt in
voorkomende gevallen overlegd met de directie over de wens om iemand als
ervaringswerker aan te nemen. Meestal is het dan geen bezwaar om een
dienstverband met die persoon aan te gaan, ook al beschikt deze niet over een VOG.
_______
56
   Enkele jaren geleden is een onderzoek verricht naar het afgeven van de VOG. De auteurs
   concluderen: “Hoewel in 2019 16,63% van de VOG-aanvragers justitiële antecedenten heeft
   (binnen of buiten de geldende terugkijktermijn) ligt het weigeringspercentage in dat jaar op
   0,33%. Dat betekent dat in veruit de meeste gevallen waarin sprake is van een strafblad de
   VOG gewoon verstrekt wordt.”, Nauta, Piepers & Buysse 2021, p. 56.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                                     18
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
5        Conclusies en aanbevelingen
5.1      Conclusies
Ervaringsdeskundigheid
Ervaringsdeskundigheid wordt op steeds meer plaatsen in de maatschappij ingezet.
Geconcludeerd kan worden dat ervaringsdeskundigheid in de afgelopen jaren is
geprofessionaliseerd. Er zijn competentieprofielen ontwikkeld, er bestaan opleidingen
voor en er bestaat een beroepsvereniging voor ervaringsdeskundigen.
In organisaties komt ervaringsdeskundigheid vaak in twee functies voor: ervarings-
deskundige en ervaringsvrijwilliger. Zowel ervaringsdeskundigen als ervarings-
vrijwilligers ondersteunen mensen bij het omgaan met problemen waar de
ervaringsdeskundige en ervaringsvrijwilliger zelf ervaring mee hebben. In het
algemeen zijn ervaringsdeskundigen opgeleid om als zodanig te opereren; in
vergelijking daarmee zijn ervaringsvrijwilligers in mindere mate geschoold. Over het
algemeen ontvangt de ervaringsdeskundige een salaris en de vrijwilliger een
vergoeding.
De ervaringsvrijwilliger en de ervaringsdeskundige vullen elkaar aan wat betreft
werkzaamheden: waar vrijwilligers een meer ondersteunende rol hebben, dragen de
ervaringsdeskundigen bij aan bijvoorbeeld toezicht of behandeling, afhankelijk van het
werkveld waarin zij actief zijn.
Randvoorwaarde
De inzet van ervaringswerkers bij de reclassering betekent het bij (ex-)justitiabelen
inzetten van mensen die zelf in het verleden met justitie in aanraking zijn gekomen én
cliënt van de reclassering zijn geweest. De inzet van deze ervaringswerkers bij de
reclassering om bij te dragen aan de re-integratie van andere (ex-)justitiabelen kan op
verantwoorde wijze plaatsvinden wanneer de betrokken ervaringswerkers voldoende
zijn ‘hersteld’, dat wil zeggen op voldoende afstand staan van hun eigen problematiek
(o.a. verslaving en/of het delictverleden). Dat is een randvoorwaarde. Bij project De
Reden van Novadic Kentron wordt hier bij de werving van ervaringswerkers op gelet.
Verder wordt bij ditzelfde project de inzet van ervaringswerkers intensief gemonitord,
een praktijk waarmee eventuele ongewenste incidenten snel aan het licht kunnen
komen.
Meldcodes, gedragscodes en beroepscodes volgen
In de context van justitie en reclassering kan zich de situatie voordoen dat een
reclassent weer een strafbaar feit heeft gepleegd terwijl hij nog onder begeleiding van
de reclassering staat. In het algemeen gelden binnen organisaties regels over het
melden van een overtreding van afspraken en (bijzondere) voorwaarden. Die
afspraken zijn vastgelegd in meldcodes, gedragscodes en beroepscodes, waar naast de
professional ook de ervaringsvrijwilliger en de ervaringsdeskundige aan gehouden zijn.
Met het oog op eventuele aarzelingen bij de ervaringswerker om overtredingen te
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                                    19
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
melden, vanwege de vertrouwensband die met een cliënt is onstaan, is het van belang
dat deze codes gevolgd worden.
Mogelijke toegevoegde waarde en resultaten
De ervaringen die zijn opgedaan met de inzet van ervaringsdeskundigheid binnen de
reclasseringspraktijk zijn veelbelovend, zo blijkt uit zowel literatuur als gevoerde
gesprekken. Reclassenten blijken het contact met ervaringswerkers als laagdrempelig
en vertrouwd te ervaren waardoor zij meer durven te delen. Vanwege hun
gelijksoortige achtergrond zouden ervaringswerkers cliënten beter op hun gemak
kunnen stellen dan professionals dat kunnen. Hierdoor kunnen ervaringswerkers bij de
reclassering een brugfunctie vervullen. Ervaringswerkers kunnen zorgen voor meer
kennis en begrip bij reclasseringswerkers ten aanzien van cliënten. Andersom kunnen
ervaringswerkers cliënten uitleg geven over de inhoud van hun reclasseringstoezicht
wat tot begrip leidt.
Meer algemeen kunnen ervaringswerkers cliënten motiveren en ondersteunen. Ook
kunnen zij zorgen voor een gevoel van herkenning bij de cliënt en zijn ze een
voorbeeld dat verandering mogelijk is. Daarmee kan de ervaringswerker hoop en
perspectief bieden.
Al met al lijkt hiermee sprake te zijn van een toegevoegde waarde van de inzet van
ervaringsdeskundigheid in de praktijk. Hier liggen kansen voor een verdere uitwerking
van de inzet van ervaringsdeskundigheid binnen de reclassering. Er is echter weinig
systematisch verzameld feitenmateriaal beschikbaar dat deze toegevoegde waarde
voor de reclasseringspraktijk kan onderbouwen. Om die reden vindt de RSJ het van
belang om verdere activiteiten op dit gebied goed te monitoren door middel van
empirisch onderzoek. Daarbij is het van belang ook aandacht te schenken aan
resultaten die inzicht geven in de werkzaamheid van de inzet van
ervaringsdeskundigheid binnen de reclassering.
5.2      Aanbevelingen
•   Ga binnen de reclassering verder met het uitvoeren van pilotprojecten met de inzet
    van ervaringswerkers. Monitor die projecten met behulp van empirisch onderzoek.
    Registreer processen en onderzoek de toegevoegde waarde en resultaten van de
    inzet van ervaringswerkers.
•   Besteed veel aandacht aan de werving van ervaringswerkers, met name met het
    oog op de benodigde afstand tot het probleemgedrag uit het verleden. Zorg
    daarnaast voor een systeem van continue monitoring van ervaringswerkers, zoals
    dit bij project De Reden van Novadic Kentron in praktijk wordt gebracht.
•   Maak heldere afspraken over de handelwijze van ervaringswerkers wanneer
    cliënten strafbare feiten plegen, zich niet gedragen conform door de rechter
    opgelegde bijzondere voorwaarden, of anderszins regels overtreden. Zorg dat deze
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                           20
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
    afspraken worden nageleefd. De werkwijze van project De Reden van Novadic
    Kentron kan hierbij als voorbeeld dienen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                                             21
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
Bijlage 1 Geraadpleegde personen
  M. (Marco) Brok MSW                                Beleidsmedewerker, Reclassering
                                                     Nederland, Bureau Buitenland
  G. (Geraldien) Ganseman                            Regiocoördinator vrijwilligersinzet Noord-
                                                     Holland/Flevoland, Stichting Exodus
                                                     Nederland
  C. (Cynthia) Kempe                                 Manager Jeugd & Preventie, Brijder
                                                     Jeugd, Parnassia Groep
  I. (Ivet) Lohschelder                              Reclasseringswerker en cirkelcoördinator
                                                     COSA, Reclassering Nederland
  A. (René) Mulder                                   Vrijwilliger RIC Den Bosch/coördinator
                                                     OKD-Evertsoord (PI Ter Peel), Stichting
                                                     Exodus Nederland
  J. (John) Remmers                                  Senior ervaringsdeskundige,
                                                     Novadic Kentron
  J.L.M. (Leon) van Steen                            Vrijwilliger Sociale dienstverlening re-
                                                     integratie, Stichting Exodus Nederland
  M.C.M. (Matty) Timmermans                          Vakconsulent, De Woenselse Poort/
                                                     GGzE
  E.G.J. (Elles) Verheijen MA                        Beleidsadviseur, Stichting
                                                     Verslavingsreclassering GGZ
  A.A. (Toon) Walravens                              Beleidsadviseur, De Woenselse Poort/
                                                     GgzE
  Dr. A. (Alie) Weerman                              Lector GGZ & Samenleving, Hogeschool
                                                     Windesheim
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                                     22
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
Bijlage 2 Lijst van geraadpleegde stukken
Literatuur
Bierbooms e.a. 2017
J. Bierbooms e.a., Ervaringsdeskundigheid in de forensische GGz. Een overzicht uit
literatuur en praktijk, GGzE (programma Kwaliteit Forensische Zorg): 2017,
ivo.nl/ervaringsdeskundigheid-in-de-forensische-ggz/
Van Bochhove e.a. 2019
M. van Bochhove e.a., Inzet vrijwilligers bij reclassering. Rollen, dilemma’s en
succesfactoren, Rotterdam: Erasmus School of Health Policy & Management 2019.
Boevink e.a. 2016
W.H. Boevink e.a., ‘A user-developed, user run recovery programme for people with
several mental illness. A randomized controlled trial’, Psychosis, 2016, p. 287-301.
Bulsink & de Wildt 2023
D. Bulsink & R. de Wildt, Handreiking ervaringsdeskundigen inzetten. Inspiratie en tips
voor organisaties die vrijwilligers of beroepskrachten met ervaringskennis of
-deskundigheid (gaan) inzetten, Utrecht: Verwey-Jonker Instituut 2023.
Van Dale 1999
Van Dale Groot woordenboek der Nederlandse taal, Utrecht: Van Dale 1999.
Van Erp e.a. 2023
N. van Erp e.a., Beroepscompetentieprofiel ervaringsdeskundigheid, Trimbos-instituut
2023, www.trimbos.nl/aanbod/webwinkel/af2064-beroepscompetentieprofiel-
ervaringsdeskundigheid/
Gestel-Timmermans e.a. 2012
H. van Gestel-Timmermans e.a., ‘Effects of a peer-run course on recovery from serious
mental illness. A randomized controlled trial’, Psychiatric services, 2012, p. 54-60.
Höing & Heemskerk 2019
M. Höing en I. Heemskerk, Flexibele bruggenbouwer zoekt stevig fundament; Wat
werkt bij de inzet van vrijwilligers binnen de reclassering? Den Haag: WODC, maart
2019.
Jansen 2022
T. Jansen, Professionalisering ervaringsdeskundigen is doorgeslagen, 15 juli 2022,
www.socialevraagstukken.nl/professionalisering-ervaringsdeskundigen-is-
doorgeslagen/
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                                     23
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
Keuzenkamp & Van Hoorn 2022
S. Keuzenkamp & E. van Hoorn, ‘Wat doen ervaringsdeskundigen er eigenlijk toe? Een
literatuurreview over de impact van ervaringsdeskundigen in één-op-één contacten’,
Journal of Social Intervention: Theory and Practice, 2022, afl. 2, p. 4-22.
Van der Kooij & Keuzenkamp 2018
van der Kooij & S. Keuzenkamp, ‘Ervaringsdeskundigen in het sociaal domein: wie zijn
dat en wat doen ze?’, Movisie, 2018.
Lenkens 2022
M. Lenkens, More than a mirror; mechanisms of experiential peer support for young
people engaging in criminal behaviour (diss. Rotterdam, Erasmus Universiteit),
Rotterdam 2022.
Ministerie van Justitie en Veiligheid 2020
Ministerie van Justitie en Veiligheid, Reclasseren: grenzen stellen, krachten benutten,
bijlage bij Kamerstukken II 2020/21, 29270, nr. 143.
Nauta e.a. 2021
O. Nauta, N. Piepers & W. Buysse, Analyse beoordelingsstelsel VOG NP. Eindrapport,
Den Haag: WODC 2021.
Out e.a. 2021
Micky Out e.a., Verschil maken in de schuldhulpverlening. Een literatuurstudie naar de
meerwaarde van ervaringsdeskundigheid, Utrecht: Verwey-Jonker Instituut 2021.
Ruijters, zonder jaartal
D. Ruijters, De bijdrage van ervaringswerkers aan de kwaliteit van de relatie tussen
cliënt en reclasseringswerker. Een kwalitatief onderzoek bij de Verslavingsreclassering
(masterscriptie), Amsterdam: Vrije Universiteit, zonder jaartal.
Stals 2018
S. Stals, Maat(jes)werk. Vrijwilligers in het gedwongen kader (masterscriptie),
Hogeschool Utrecht 2018.
Verbrugge e.a. 2022
C. Verbrugge e.a., ‘De meerwaarde van ervaringsvrijwilligers binnen de
verslavingsreclassering’, Proces 2022, p. 213-224.
Vertrouwen in de toekomst
Vertrouwen in de toekomst, Regeerakkoord 2017-2021, VVD, CDA, D66, ChristenUnie,
Den Haag: 2017, bijlage bij Kamerstukken II 2017/18, 34700, nr. 34.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming                                 24
Inzet van ervaringsdeskundigheid bij de reclassering
Van Vugt e.a. 2012
M. van Vugt e.a., ‘Consumer-providers in assertive community treatment programs.
Associations with client outcomes’, Psychiatric Services, 2012, p. 477-481.
Worsfold 2014
T. Worsfold, Crossing the bridge. From offender to probation worker (masterscriptie
Cambridge), Cambridge: Homerton College, Cambridge University 2014.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>