<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Raad voor het openbaar bestuur
  Rfv
  R
Raad voor de financiële verhoudingen
    Cahier
    Rob
    Een nieuw perspectief op de financiële verhoudingen
    Rfv
    Symposium Rfv 28 juni 2012
September 2012
 Rfv
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Profiel
De Raad voor de financiële verhoudingen (Rfv) is een adviesraad van de regering en het parlement.
De Rfv is ingesteld bij Wet van 21 februari 1997 (Wet op de Raad voor de financiële verhoudingen,
Staatsblad 1997, nr.106).
Taak
De wettelijke taak van de Raad is de regering en het parlement gevraagd en ongevraagd adviseren
over hoe de financiële middelen van het Rijk het beste kunnen worden verdeeld over gemeenten en
provincies. Doel is een evenwichtige verdeling die bijdraagt aan de doelmatigheid van de overheid als
geheel.
Samenstelling
Maximaal negen onafhankelijke deskundigen op het terrein van het openbaar bestuur, politiek en
overheidsfinanciën vormen samen de Raad voor de financiële verhoudingen. Zij zijn geselecteerd op
basis van hun deskundigheid en hun maatschappelijke ervaring. De leden van de Raad worden bij
Koninklijk Besluit benoemd.
Werkwijze
De Raad kan zowel gevraagd als ongevraagd advies uitbrengen. De adviezen hebben betrekking op het
gemeente- en provinciefonds, het belastinginstrumentarium en op specifieke uitkeringen. De adviezen
bestrijken nagenoeg alle beleidsterreinen. En het kan daarbij zowel om het beleid als om de uitvoering
gaan. Bij het voorbereiden van zijn adviezen neemt de Raad kennis van de opvattingen van mensen
en organisaties die inhoudelijke kennis en/of ervaring hebben op het desbetreffende beleidsterrein.
Ook via andere activiteiten (publicaties, bijeenkomsten) levert de Raad een bijdrage aan het politiek-
bestuurlijke en maatschappelijke debat. De Raad besteedt in de adviezen in het bijzonder aandacht aan
de uitgangspunten van de financiële verhoudingen, de beleids- en bestedingsvrijheid en de risico’s.
Ook is er aandacht voor de aspecten rechtsgelijkheid, rechtszekerheid en transparantie.
Secretariaat
Een secretariaat ondersteunt de Raad voor de financiële verhoudingen (en de Raad voor het openbaar
bestuur). De secretaris en zijn medewerkers leggen over hun werk verantwoording af aan de Raad. Het
jaarlijkse Werkprogramma en actuele ontwikkelingen geven richting aan de werkzaamheden.
Adresgegevens
Bezoekadres: Korte Voorhout 7, Den Haag
Postadres: Postbus 20011, 2500 EA Den Haag
T 070 426 7540
E rob-rfv@rob-rfv.nl
www.rob-rfv.nl
Alle adviezen en andere publicaties zijn te vinden op www.rob-rfv.nl.
ISBN 978-90-5991-070-6
NUR 823                                                                         9    789059 910706
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>         Cahier
         Een nieuw perspectief op de financiële verhoudingen
         Symposium Rfv 28 juni 2012
Mr. M.A.P. van Haersma Buma, voorzitter Raad voor de financiële verhoudingen
R
Rfv
Drs. S. Dekker, wethouder gemeente Den Haag
Prof.dr.mr. G.D. Minderman, Zijlstra Center – Vrije Universiteit Amsterdam
Dr. J.C. Verdaas, gedeputeerde provincie Gelderland
         Raad voor de financiële verhoudingen
         September 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Inhoud
Voorwoord5
Het belang van een nieuw perspectief op de financiële verhoudingen                     7
Mr. M.A.P. (Michiel) van Haersma Buma, voorzitter Raad voor de financiële verhoudingen
Geef gemeenten een stuur en een gaspedaal                                             13
Drs. S.(Sander) Dekker, wethouder gemeente Den Haag voor financiën en stadsbeheer
Vertrouwen in verantwoordelijkheid en andersom                                        19
Prof.dr.mr. G.D. (Goos) Minderman, Zijlstra Center – Vrije Universiteit Amsterdam
Vermaatschappelijk de financiële verhoudingen                                         25
Dr. J.C. (Co) Verdaas, gedeputeerde Gelderland voor ruimte, water en wonen
Leden van de Raad voor de financiële verhoudingen                                     32
                                                                                         3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>4</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Voorwoord
De kennis van de financiële verhoudingen is dun gezaaid. Slechts een handvol mensen heeft een
redelijk compleet inzicht in de werking van het systeem van de financiële verhoudingen. Het
belang van de financiële verhoudingen kan echter moeilijk worden onderschat. De omvang van
de provinciale en gemeentelijke financiën bedraagt ruim 60 mld euro. Daarnaast komen in het
stelsel de bestuurlijke verhoudingen tot uitdrukking; de verdeling van taken en middelen over de
verschillende bestuurslagen vindt haar weerslag in de verdeling van de middelen.
De Raad wil vanuit zijn positie graag een bijdrage leveren aan het borgen en verspreiden van kennis
over het stelsel, onder andere door het uitbrengen van cahiers zoals deze. In de cahiers worden
verschillende onderwerpen belicht waarbij de aard van de inhoud kan verschillen. Het kan gaan om
een achtergrondstudie bij een advies of om een overzicht van aanwezige kennis, een schets van
achtergronden of een geschiedenis van een bepaald aspect van de financiële verhoudingen.
In dit cahier zijn de bijdragen verzameld van de sprekers die een bijdrage leverden aan het
symposium ‘Een nieuw perspectief op de financiële verhoudingen’ dat de Raad op 28 juni
2012 organiseerde ter afsluiting van zijn brede heroriëntatie op de financiële verhoudingen. De
resultaten van dit project resulteerden in november 2011 in de publicatie ‘Verdelen, vertrouwen en
verantwoorden, een heroriëntatie op de financiële verhoudingen’.
Deze publicatie maakte verschillende reacties en creativiteit los, niet in de laatste plaats omdat de
Raad een aantal ontwikkelingen beschrijft die op de financiële verhoudingen afkomen en die hun
invloed zullen doen gelden. Voorbeelden hiervan zijn horizontalisering, vermaatschappelijking en
regionalisering. Ook signaleerde de Raad de behoefte aan duurzame kennisborging, wellicht door
het inrichten van een instituut voor financiële verhoudingen.
De sprekers op het symposium, van wie u in dit cahier de bijdragen aantreft, reflecteerden ieder
vanuit een eigen perspectief op deze ontwikkelingen. Zo ging de heer Dekker, wethouder van Den
Haag, in op het belang van een groter belastinggebied, bepleitte professor Minderman een andere
wijze van verantwoorden en stelde de heer Verdaas, gedeputeerde van Gelderland, de complexiteit
van publieke vraagstukken aan de orde.
De Raad dankt de sprekers voor het delen van hun inzichten. Zij droegen daarmee bij aan de
ontwikkeling van het stelsel van de financiële verhoudingen in de richting van een bestendig en voor
de toekomst toegerust systeem, dat bijdraagt aan het goed functioneren van het openbaar bestuur.
Den Haag, september 2012
De Raad voor de financiële verhoudingen,
Mr. M.A.P. van Haersma Buma, voorzitter
                                                                                                      5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>6</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Het belang van een nieuw perspectief
op de financiële verhoudingen
Mr. M.A.P. (Michiel) van Haersma Buma, voorzitter Raad voor de financiële verhoudingen
Welkom op dit symposium van de Raad voor de financiële verhoudingen. Het doet mij deugd
vandaag met elkaar van gedachten te wisselen op deze inspirerende locatie die tot de verbeelding
spreekt als het om geld gaat. Velen van u hebben meegewerkt aan ons heroriëntatieproces dat
is uitgemond in het rapport Verdelen, vertrouwen en verantwoorden: een heroriëntatie op de financiële
verhoudingen1.
Daarnaast beogen we vanmiddag – door een aantal sprekers aan het woord te laten vanuit het
lokaal en provinciaal bestuur en de wetenschap – een volgende stap te zetten in het discours rond
de financiële verhoudingen. De bijdragen van de decentrale overheden én de wetenschap zijn
essentieel geweest voor de heroriëntatie op de financiële verhoudingen. De uitkomsten van het
heroriëntatieproces hebben geleid tot een nieuw perspectief op die verhoudingen.
Het discours over het belang en de inrichting van de financiële verhoudingen is nodig, hard nodig,
zeker wanneer wij ons realiseren dat op Europees niveau de problematiek rond de euro in wezen
een vraagstuk is van financiële verhoudingen. De financiële verhoudingen bepalen thans in hoge
mate de Europese bestuurlijke verhoudingen, aangezien destijds is nagelaten daarover afspraken te
maken. Dat deze omgekeerde volgorde schadelijk is voor alle betrokken landen en economieën, is
evident.
In het heroriëntatieproces en ook vandaag beperken wij ons tot de Nederlandse context, waarbij
verschillende aspecten van de financiële verhoudingen ter discussie zullen worden gesteld. Echter,
steeds tegen de achtergrond van de Europese actualiteit, die ons leert hoe groot het belang is van
bestuurlijke en financiële verhoudingen die met elkaar in evenwicht zijn.
Voordat ik in ga op de actualiteit en het nieuwe perspectief dat de Raad hanteert op de financiële
verhoudingen, neem ik u mee terug naar het jaar 1865, het jaar waarin de financiële verhoudingen
ontstonden.2 In dat jaar werden de gemeentelijke accijnzen afgeschaft en vanaf dat moment
werden gemeenten in toenemende mate afhankelijk van het Rijk voor hun inkomsten. En ook
150 jaar geleden al bepaalde een rudimentaire trap-op-trapafsystematiek de hoogte van de
gemeentelijke inkomsten. Een tweede overeenkomt met vandaag betreft de grootte van het lokale
belastinggebied. Ik kom daar straks in mijn verhaal op terug.
1    Den Haag, november 2011
2    J.G.S.J. van Maarseveen, Gemeentelijke belastingen in de praktijk, in W. Fritschy, J.K.T.Postma,
     J. Roelevink (red.), Doel en middel, p. 168, Neha, Amsterdam, 1995
                                                                                                      7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>  Van de vele actuele ontwikkelingen die van invloed zijn op de financiële verhoudingen wil ik er twee
  noemen:
  De grote decentralisaties
  Terwijl provincies te maken hebben met een herschikking en herverdeling van taken en budgetten
  op het terrein van de jeugdzorg, natuurbeleid en verkeer en vervoer en de waterschappen met de
  gemankeerde decentralisatie van het hoogwaterbeschermingsprogramma, staan voor gemeenten
  omvangrijke decentralisatieoperaties voor de deur, die hooguit met enige vertraging hun beslag
  zullen krijgen: van uitstel komt deze keer geen uitstel.
  De overheveling van verantwoordelijkheden rond de begeleiding, werk en jeugdzorg naar
  gemeenten zorgt er in de komende jaren voor dat het Gemeentefonds groeit met 8 miljard euro. De
  gemeente wordt hierdoor in toenemende mate de eerste overheid waar de burger mee te maken
  krijgt.
  De decentralisaties hebben grote gevolgen voor het evenwicht binnen de financiële verhoudingen.
  Gemeenten krijgen de verantwoordelijkheid voor voorzieningen voor kwetsbare groepen, een
  verantwoordelijkheid die de rijksoverheid dus los zal moeten laten. Vanuit Haags perspectief zal
  dat even wennen zijn: er ontstaat een grote uitgavenpost waarover de rijksoverheid geen directe
  zeggenschap meer heeft, maar waarop zij door de samenleving nog wel zal worden aangesproken.
  Tegelijkertijd blijft het Rijk systeemverantwoordelijk; hij behoudt de mogelijkheid om bij
  taakverwaarlozing of excessen in actie te komen. Wil deze herschikking van taken goed uitpakken,
  dan zal van alle partijen grote rolvastheid worden verwacht. Zo zal het Rijk moeten accepteren dat
  gemeenten en provincies hun verantwoordelijkheid ieder op een andere manier invullen en dat er
  dus meer verschillen zullen ontstaan. Anderzijds is het aan de gemeenten en provincies om met
  hun bredere takenpakket invulling te geven aan de wensen en eisen die vanuit de maatschappij
  op hen afkomen, met inachtneming van de grotere risico’s en onzekerheden die de nieuwe taken
  met zich brengen. De Tweede Kamer moet met respect voor de uitgangspunten vastgelegd in
  ons staatsbestel op een andere manier naar de verantwoording kijken. Wij hebben daar in onze
  heroriëntatie indringend aandacht aan besteed. Ik kom daar straks als ik spreek over outcome op
  terug.
  De economische crisis: tegenvallende inkomsten en stijgende uitgaven
  En dan zijn daar nog de actuele economische ontwikkelingen. Die worden decentraal, en dan vooral
  bij gemeenten, op verschillende manieren gevoeld. Ten eerste door de normeringssystematiek,
  ofwel het trap-op-trapafbeleid. Hoewel dat systeem de solidariteit tussen de verschillende
  overheidslagen bevordert, vergroot het ook de provinciale en lokale afhankelijkheid. Regent het
  in Den Haag, dan plenst het in de rest van het land. Voor gemeenten geldt dat des te meer omdat
  door de gegroeide verantwoordelijkheid in het sociaal-economische domein de crisis extra hard
  aankomt, bijvoorbeeld door stijgende bijstandsuitgaven. Ten slotte hebben ook de tegenvallende
  opbrengsten, of zelfs verliezen, van grondexploitaties gevolgen voor de financiële positie van
  gemeenten. De Rfv maakt zich grote zorgen over de gevolgen voor de financiële posities van
  gemeenten. Een fundamentele bezinning op de rol en de risico’s voor gemeenten is op zijn plaats.
8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>De NRC besteedde onder de titel Hoe de stad zichzelf de afgrond in heeft gepland3 hier ook uitgebreid
aandacht aan. Vanuit de wettelijke adviestaak van de Raad volgen wij deze ontwikkelingen
nauwgezet en zijn wij voornemens daarover in september nog een nadere duiding te doen.
Recent heeft de 14e Studiegroep Begrotingsruimte in het rapport Gezonde overheidsfinanciën als
basis voor stabiliteit en vertrouwen de lans gebroken voor meer ruimte voor lokale belastingen. Dit
is een zeer gevoelig onderwerp. Met de voortgaande decentralisaties waardoor de gemeenten
steeds meer de eerste overheid zijn waar de burger zich toe zal wenden is een verruiming van
het lokale belastingsgebied een voorwaarde. Uiteraard onder gelijktijdige verkleining van het
rijksbelastinggebied. Te snel worden gedachten hierover afgeserveerd, maar dat doet geen recht
aan de verhoudingen en maakt dat inwoners in dit land het gevoel hebben dat zij zich voor alles tot
Den Haag moeten wenden, hetgeen leidt tot uitholling van de lokale democratie. De Rfv maakt zich
ook hier grote zorgen over en pleit voor een kwalitatief goede discussie waar argumenten worden
gewogen. De Raad heeft eerder al aanzetten gedaan voor oplossingsrichtingen en wil daartoe
gaarne opnieuw het voortouw nemen.
Niet eerder was de noodzaak tot een groot lokaal belastinggebied zo groot: grondbedrijven
voorzien niet langer in additionele middelen, regionale samenwerking draagt bij aan het vastleggen
van gemeentelijke begrotingen en verantwoordelijkheden voor kwetsbaren worden in de nabije
toekomst lokaal belegd. Adequaat anticiperen op deze bewegingen betekent ruimte maken en
ruimte krijgen. Ruimte voor het opbouwen van buffers, het afdekken van risico’s of het bekostigen
van specifiek lokale wensen. Bij grote verantwoordelijkheden horen hoge vrijheidsgraden,
beleidsinhoudelijk én financieel. De huidige mogelijkheden zijn te beperkt en maken het
gemeenten onmogelijk om hun brede verantwoordelijkheden ook in financiële zin te dragen. Nog
los van de gevolgen hiervan voor hun inwoners, verhoudt dit zich slecht met de principes van de
gedecentraliseerde eenheidsstaat die onafhankelijkheid, ja zelfs lokale autonomie veronderstelt.
Gemeenten zijn nu eenmaal geen agentschappen of rijksloketten.
Een nieuw perspectief op financiële verhoudingen: de heroriëntatie
Tegen de achtergrond van de actuele ontwikkelingen waarvan ik er enkele schetste, heeft de Raad
op zich genomen om de financiële verhoudingen in den brede diepgaand te verkennen en te
onderzoeken.
Daartoe is de Raad het gesprek aangegaan met velen. De belangrijkste vragen waren, ten eerste, wat
de uitgangspunten van de financiële verhoudingen nu exact zijn en of die uitgangspunten nog steeds
passend zijn tegen de achtergrond van de vele ontwikkelingen op Europees en nationaal niveau.
Daarnaast waren we op zoek naar de betekenis van de gewijzigde maatschappelijke en bestuurlijke
verhoudingen, die zich kenmerken door een horizontale werkelijkheid, waarbij het openbaar
bestuur in netwerken samenwerkt met andere maatschappelijke geledingen aan de oplossing van
problemen. Deze horizontale werkwijze is op het eerste gezicht strijdig met het per definitie verticale
3    NRC, 23 juni 2012
                                                                                                        9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>  karakter van de financiële verhoudingen. Wat betekent die horizontale werkelijkheid voor het
  stelsel? En is het toekomstbestendig?
  Velen van u leverden aan dit proces een bijdrage, waarvan de opbrengsten niet alleen een
  geëxpliciteerd normenkader en een nieuwe definitie van het begrip financiële verhoudingen
  waren, maar de Raad gaf ook antwoord op de vraag over de spanning tussen de horizontale
  maatschappelijke en verticale financiële verhoudingen.
  Deze verschillende elementen vormen gezamenlijk een nieuw perspectief op de financiële
  verhoudingen. Ik beschrijf u dat perspectief als volgt:
  Met het huidige stelsel van de financiële verhouding tussen het Rijk en de gemeenten en provincies
  is niet zoveel mis, de wetgeving voldoet behoorlijk. Wat echter telt is een verandering van de
  speelruimte voor de decentrale overheden. Die moet groter worden opdat middelen effectief en
  efficiënt kunnen worden ingezet. Dit betekent dat na overdracht van rijkstaken en –bevoegdheden
  de sturingsambities van het Rijk moeten worden beperkt tot het sturen op de gewenste
  maatschappelijke effecten, de outcome. De verdeling van taken en middelen moet gebaseerd zijn op
  interbestuurlijk vertrouwen over de wijze waarop decentrale overheden zich verantwoorden over de
  besteding van hun middelen.
  Dit perspectief zou ik zelfs het predicaat ‘wenkend’ willen meegeven, op het moment dat alle
  betrokken bestuurslagen erin slagen in gezamenlijkheid de nieuwe verhoudingen vorm te geven,
  want dat is nog niet eenvoudig.
  De Raad is van oordeel dat dit nieuwe perspectief aantoont dat er duurzaam behoefte is aan een
  borging van het stelsel, opdat zowel de fondsbeheerders als de decentrale overheden toegerust
  kunnen worden voor het adequaat oplossen van de vraagstukken die in de nabije en verdere
  toekomst op de financiële verhoudingen afkomen. Deze vraagstukken zijn divers, maar hebben
  gemeen dat tijdig en adequaat anticiperen, bijdraagt aan draagvlak voor, en vertrouwen ín
  het stelsel. In deze tijden van schaarste is evident dat het stelsel waarmee schaarse middelen
  zo optimaal mogelijk hun weg vinden naar decentrale overheden ten behoeve van complexe
  maatschappelijke opgaven, optimaal moet functioneren.
  De Raad stelt daarom samen met het IPO, de VNG, en de G4 voor een instituut in het leven te roepen
  dat kan toezien op de juiste toepassing van de financiële verhoudingen. Het gaat dan om taken als
  advisering, onderzoek, kennisbundeling en arbitrage. De omvang van het gemeentefonds, in de
  toekomst ruim 25 miljard euro en de tweede begrotingspost van het Rijk, rechtvaardigt een dergelijk
  instituut.
  Ontwikkelingen buiten de financiële verhoudingen stellen betrokken partijen voor nieuwe opgaven
  en kennisvragen waar de huidige structuur nog niet in voorziet, terwijl deze kennis onontbeerlijk is
  voor het welslagen van de ingezette koers van een compacte rijksoverheid en een beleidsuitvoering
  nabij en met de burger, tegen zo laag mogelijke transactiekosten. De Raad acht het wenselijk om
10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>door het clusteren van bestaande functies en het beperkt toevoegen van nieuwe, te komen tot een
sober en doelmatig instituut dat voorziet in deze behoeften. Velen van u in de zaal zullen de lacunes
in de bestaande structuren erkennen en herkennen.
Vanuit de doelstelling van de Raad, het streven naar een evenwichtige verdeling die aansluit op
de verdeling van taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden, opdat deze bijdraagt aan het
doelmatig functioneren van de overheid als geheel, is de Raad van mening dat een dergelijk instituut
er eind 2013 zou moeten zijn. De omstandigheden zijn nu eenmaal sedert de oprichting van de Rfv
ingrijpend veranderd.
De sprekers van vandaag gaan, ieder vanuit hun eigen perspectief, in op die gewijzigde
omstandigheden. Sander Dekker, wethouder van Den Haag, benadrukt het belang van een groter
lokaal belastinggebied. Aansluitend neemt Goos Minderman, hoogleraar governance aan de VU, ons
mee in zijn perspectief op vertrouwen en verantwoorden. Tot slot daagt Co Verdaas, gedeputeerde
van Gelderland, u uit tot een experiment dat de veranderde verhoudingen fraai illustreert.
Ik wens u een goed symposium!
                                                                                                      11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>12</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Geef gemeenten een stuur en een
gaspedaal
Drs. S.(Sander) Dekker, wethouder gemeente Den Haag voor financiën en stadsbeheer
Dames en heren,
Een stille revolutie! Michiel van Haersma Buma, jouw woorden zijn mij uit het hart gegrepen. Je
hebt gelijk: de bestuurlijke en financiële verhoudingen in Nederland zijn behoorlijk op de schop
gegaan. Velen hier vandaag aanwezig zullen dat herkennen. Het is een proces dat zich voltrekt op
vele fronten tegelijk. Tegelijkertijd hoor en lees je er maar weinig over. Het lijkt daarmee op een
proces dat zich geleidelijk voltrekt, zonder dat we er bewust bij stilstaan. En dat is niet goed want de
ingrepen zijn fors en de consequenties groot.
Wanneer is deze stille revolutie begonnen? En wat waren de cruciale momenten waarop Rijk,
provincies en gemeenten – in gezamenlijkheid – de beweging een zetje in de goede richting
gaven? In 1997 werd de Financiële verhoudingswet voor het laatst grondig herzien. En later – in
2004 – waren we het over één ding eens: het huis van Thorbecke was aan een fikse renovatie toe.
We besloten dat de staat maximaal ruimte moest geven aan moderne, geëmancipeerde burgers,
bedrijven en gemeenten. Zodat er sprake is van een balans in krachten en verantwoordelijkheden.
“Countervailing powers” – tussen in ieder geval twee bestuurslagen, gemeenten en het Rijk. Dat
regelden we in de Code Interbestuurlijke Verhoudingen. Met als motto ‘decentraal wat kan, centraal
wat moet’.
Dat was een uitstekend uitgangspunt. Gemeenten zijn immers de ‘eerste overheid’. Wij hebben
direct contact met inwoners en hebben daardoor – beter dan welke bestuurslaag ook – zicht op wat
er speelt, op de problemen die zich aandienen, maar ook op hoe beleid in de praktijk uitpakt.
Toen ik zes jaar geleden als wethouder van Jeugd en Onderwijs in Den Haag begon, verbaasde ik
mij al over hoe geld – dat toch bedoeld was om jongeren in problemen snel verder te helpen – traag
over verschillende schijven liep. Van het Rijk naar de provincie. Vervolgens van de provincie naar
het stadsgewest. Dan van het stadsgewest naar de gemeente. En tot slot naar de instelling die
het project moest uitvoeren. Bij de financiële verantwoording gingen de papieren in omgekeerde
richting terug, langs alle verschillende accountantsafdelingen. En in de praktijk liepen in één gezin
soms wel twintig hulpverleners rond zonder dat problemen echt werden opgelost.
Wie heeft daar nou baat bij? Zijn dat de jongeren voor wie het is bedoeld? Of zijn dat degenen die
achter hun bureaus de stempels zetten? Stelt u zich eens voor dat we zo’n soort procedure zouden
volgen als er ergens brand uitbreekt! En ik kan u vertellen, de urgentie om snel te handelen is in de
jeugdzorg vaak niet minder hoog.
Ik heb de decentralisatie van taken naar de gemeenten daarom altijd toegejuicht. Met mijn collega’s
uit de G4 schreven wij in 2010 een brief aan de heer Opstelten – toen in zijn rol als informateur. In
                                                                                                         13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>  die brief vroegen we de minister om de Jeugdzorg, de AWBZ, de Wajong en WW over te hevelen
  naar gemeenten. Gemeenten kunnen die wetten namelijk niet alleen veel beter uitvoeren, maar ook
  goedkoper. Kom maar op dus met dat werk!
  En zeker nu – in tijden van economische crisis – ligt er een grote opgave voor steden. Daar wonen de
  mensen en daar zitten de bedrijven. Daar moeten de euro’s worden verdiend. En zo ontstaan nieuwe
  banen; de weg uit de crisis begint op lokaal niveau.
  We zitten nu midden in dat decentralisatieproces – en ik geloof in de beweging die is ingezet. We
  hebben het als gemeenten ook al eerder laten zien. Met de Wet werk en bijstand. Met de Wet
  maatschappelijke opvang. Gemeenten – groot en klein – pakten dat goed op en met resultaat.
  Decentraliseren werkt dus.
  En toch moeten we ons de vraag stellen: zijn we goed uitgerust voor de rest van het traject. Gaat het
  nu op alle fronten goed? En dan is het antwoord nee.
  De financiële verhoudingen zijn op z’n zachtst gezegd ietwat gespannen. Je kunt de krant niet
  openslaan of je leest over gemeenten en het Rijk die met elkaar in de clinch liggen. Het is een
  constant gesteggel over kosten en regeltjes met een hoop verwijten over en weer. En zo creëren we
  samen een hoop bestuurlijke drukte. Gelukkig weten we beter, maar anders zouden we nog denken
  dat de VNG er zijn bestaansrecht aan ontleent.
  Neem de Wet werken naar vermogen. We waren het eens over de gedachte achter de wet; die moest
  er dus ook komen. Maar we waren het oneens over de cijfertjes. Vervolgens zei het Rijk: ‘We doen het
  toch op onze manier.’ En dus zitten gemeenten nu met tekorten waar zij eigenlijk niets aan kunnen
  doen. Een tweede voorbeeld, het Bijstandsakkoord dat we in 2006 sloten. Als gemeenten het aantal
  bijstandsgerechtigden verder omlaag zouden brengen dan verlangd, mochten ze het bespaarde geld
  zelf houden. Maar toen puntje bij paaltje kwam, hanteerde het Rijk heel andere berekeningen. Het
  gevolg was dat diverse gemeenten zich gedwongen zagen bij de rechter hun gelijk te halen.
  Maar ik wil niet alleen met een beschuldigende vinger naar het Rijk wijzen. De andere kant van
  de medaille is dat wij als gemeenten af en toe vreselijke zeurpieten zijn. Altijd gedoe over geld.
  We zetten geen stap zonder een vergoeding van kosten te vragen. Neem de huishoudtoets bij het
  toekennen van bijstandsuitkeringen. De invoering daarvan kostte de gemeenten uiteraard geld.
  Door de val van het Kabinet wordt die huishoudtoets teruggedraaid. Er is veel te zeggen over de
  wenselijkheid en haalbaarheid van zo’n huishoudtoets. Maar wat is het eerste dat de gemeenten
  roepen?
  ‘Als het Rijk maar wel over de brug komt met een vergoeding van de gemaakte kosten….’. Wij gedragen ons
  als gemeenten soms wel erg als een klein vervelend kind. Niet zo gek dat het Rijk af en toe een tik
  uitdeelt.
14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Als we als gemeenten vinden dat we ‘eerste overheid’ zijn, moeten we ons er ook naar gedragen.
We moeten veel meer uitgaan van onze kracht. Niet constant achter het Rijk aanlopen, maar zelf
initiatief nemen. Dat hoort immers bij het principe van ‘countervailing powers’.
Tegelijkertijd moeten weer fundamenteel kijken naar de verhoudingen tussen Rijk en gemeenten.
Dat is in het belang van zowel de gemeenten als het Rijk. We willen toch niet nog een keer zo’n
debacle als met het bestuursakkoord? Maar het is vooral in het belang van de burger die recht heeft
op een slagvaardige overheid. Op een overheid waar bestuurslagen elkaar niet bestrijden maar de
handen ineen slaan. Op een overheid die niet constant problemen opwerpt maar die problemen
oplost.
Wat moet er dan veranderen? Ik wil u vandaag twee dingen voorleggen.
In de eerste plaats is er behoefte aan een onafhankelijk scheidsrechter. Het ontbreekt momenteel
aan een gezaghebbend orgaan dat uitspraken kan doen wanneer er in de financiële verhoudingen
patstellingen ontstaan. Het is slecht voor de onderlinge verhoudingen dat het Rijk nu steeds het
laatste oordeel velt, terwijl het zelf ook partij is. In het voetbal is het heel helder. Als zondag twee
partijen strijden voor het Europees kampioenschap, zijn er heldere spelregels en onafhankelijke
arbitrage. En het is niet zo dat één van de strijdende partijen tegelijkertijd de regels van het spel
bepaalt en beslist wanneer het andere team buitenspel staat.
Wij nemen nu het heft zelf in handen. Op dit moment is Den Haag voorzitter van de G4 en volgende
week vindt de jaarlijkse G4-conferentie plaats. Samen met mijn collega’s uit de grote steden, maar
ook met de VNG, het IPO, en de top van de ministeries van Financiën en Binnenlandse Zaken werken
wij toe naar een opzet van zo’n onafhankelijke autoriteit – onder de vleugels van het Centraal
Planbureau. Als het even meezit kunnen we die dag een door alle partijen ondertekend pleidooi
aanbieden aan de minister-president.
Normaal gesproken ben ik niet zo dol op het zoeken van oplossingen in nieuwe instituten.
Maar ik geloof er echt in dat het hier helpt. Een instituut dat regelmatig rapporteert over de
bestuurlijke en financiële verhoudingen, dat voorstellen doet om de transparantie te verbeteren
en gezagshebbende uitspraken kan doen op financiële twistpunten tussen Rijk, provincies en
gemeenten. Dat past ook bij volwassen en gelijkwaardige verhoudingen. En ik stel voor de Raad
voor de financiële verhoudingen daarin te laten opgaan. Dan ruimen we ook één instituut op. En
behouden we de waardvolle kennis en expertise om te komen tot een krachtige scheidsrechter, een
soort Collina voor de Nederlandse financiële verhoudingen.
In de tweede plaats moeten we eens goed nadenken hoe we überhaupt het aantal financiële
twistpunten kunnen terugbrengen. En daarmee kijken naar hoe het komt dat gemeenten en Rijk zo
vaak rollebollend over straat gaan. Mijn analyse is dat dat óók komt doordat gemeenten zo weinig
financiële armslag hebben. Gemeenten zijn voor het grootste deel van hun geld afhankelijk van het
Rijk – daar ligt toch vooral onze financiële voeding. En dus lopen gemeenten voor ieder financieel
wissewasje naar het Rijk, hun broodheer, om de hand op te houden.
                                                                                                         15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>  Velen van u zullen het weten, maar in Nederland wordt slechts 5 procent van de totale belastingen
  geheven door decentrale overheden: gemeenten, provincies en waterschappen. Het gemeentelijke
  deel schommelt rond de 3,4 procent. Dat percentage is écht héél laag, zeker in internationaal
  opzicht.
  Binnen Europa hoort Nederland met Griekenland en Ierland tot de hekkensluiters. Bovenaan staan
  landen als Zweden en Duitsland. Daar wordt 40 tot 50 procent van de belastingen geheven door
  decentrale overheden. Acht tot tien keer zoveel dus als in Nederland. Mag ik u vragen: bij welke
  groep Europese landen willen we horen?
  Er is een opvallende disbalans tussen de toenemende taken en verantwoordelijkheden van
  gemeenten en de mogelijkheden van die gemeenten om zelfstandig in inkomsten te voorzien. Door
  de decentralisaties gaan gemeenten over steeds meer zaken. Maar het merkwaardige is: het lokale
  belastinggebied groeit niet mee. Integendeel zelfs. Met de overheveling van taken en budgetten
  naar gemeenten nemen de financiële risico’s van gemeenten steeds verder toe. En de relatieve
  grootte van de gemeentelijke belastingen steeds meer af.
  Mijn pleidooi luidt: ‘’Geef gemeenten niet alleen een stuur. Maar ook de macht over het gas- en
  rempedaal.’ Pas dan krijgen we echt de balans die past bij de overheveling van taken hoort. Als
  gemeenten méér in staat zijn hun eigen broek op te houden, zullen zij minder vaak hun hand op
  hoeven houden. Dat past gewoon bij volwassen en evenwichtige financiële verhoudingen.
  Begrijpt u mij goed, als VVD’er moet ik dat er altijd even expliciet bij zeggen, ik ben er natuurlijk niet
  voor dat de burger meer belasting gaat betalen. We moeten het belastinggebied van gemeenten
  vergroten en tegelijkertijd het belastinggebied van het Rijk evenredig verkleinen. Zo krijgen we een
  betere balans in de financiële verhoudingen. Zonder dat de burger zwaarder wordt aangeslagen. Een
  modernisering van het belastinggebied biedt tegelijkertijd de mogelijkheid om allerlei achterhaalde
  en ergerniswekkende belastingen zoals de hondenbelasting een keer op te ruimen.
  Een groter lokaal belastinggebied doet ook meer recht aan de afwegingen die we op lokaal niveau
  moeten maken en aan de democratische legitimiteit van het lokaal bestuur. Laten we daarbij leren
  van de geschiedenis. De Amerikaanse inzet tijdens de onafhankelijkheidsoorlog was: ‘No taxation
  without representation.’ Maar andersom geldt natuurlijk ook: ‘No representation without taxation.’ Het
  kan de lokale politiek een enorme impuls geven. Welk niveau aan voorzieningen willen we: scholen,
  groen, cultuur, huishoudelijke zorg? En hoeveel belasting willen we daarvoor in onze afzonderlijke
  gemeenten betalen?
  En als rechtgeaarde liberaal roep ik in campagnetijd dan: met een vergroot belastinggebied van
  gemeenten, breng ik de belastingen in Den Haag nog verder omlaag!
  Ik ben niet de eerste die pleit voor een groter gemeentelijk belastinggebied. Maar het waren de
  afgelopen 5 à 10 jaar toch vooral de gemeenten die het riepen. Het Rijk was vooral stil. Tot twee
  weken geleden de Studiegroep Begrotingsruimte adviseerde om hier in de nieuwe kabinetsperiode
16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>iets mee te gaan doen. De 15 belangrijkste ambtelijke adviseurs zijn dus om. Nu een nieuw kabinet
nog.
We gaan richting verkiezingen. Dat is hét moment om afspraken te maken over een fundamentele
modernisering van onze financiële verhoudingen en ons belastingsysteem. Net als in 2010, toen we
bij informateur Opstelten een stevige vraag neerlegden voor de decentralisatie van tal van taken,
moeten we straks een helder pleidooi neerleggen bij de toekomstige informateur. En ik vraag daarbij
úw steun.
Laten we het ijzer smeden nu het heet is. Een onafhankelijke autoriteit als scheidsrechter bij
conflicten. En het belastinggebied van gemeenten zo snel mogelijk vergroten. Want een gemeente
met een stuur, een rem én een gaspedaal: daar kun je mee thuiskomen!
                                                                                                    17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>18</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Vertrouwen in verantwoordelijkheid
en andersom
Prof.dr.mr. G.D. (Goos) Minderman, Zijlstra Center – Vrije Universiteit Amsterdam
Dames en heren,
In het boekje Verdelen, vertrouwen en verantwoorden dat is uitgegeven door de Raad voor de
financiële verhoudingen staat onder het kopje ‘aandachtspunten’ een tweetal punten die mij
hebben getriggerd voor mijn bijdrage van vandaag.4 Er wordt gesproken over co-productie in de
maatschappelijke taken van gemeenten en maatschappelijke partners en over de beperkte herleidbaarheid van de
aanwending van middelen in de netwerksamenleving. Het eerste gaat over professionele maatschappelijke
netwerken die gezamenlijk maatschappelijke problemen oplossen: een ontwikkeling die – als
het goed gaat – tot een sterke decentrale ontkokering leidt. De tweede vraag gaat over een zo
mogelijk nóg ingewikkelder thema, namelijk de verantwoording van netwerken, soms bestaande uit
tientallen partners. Dit is zowel wetenschappelijk als maatschappelijk inderdaad een actuele vraag:
hoe verantwoorden netwerken zich en aan wie? Volgens mij raken we met beide opmerkingen – hoe
zijn netwerken effectief en hoe kunnen zij zich verantwoorden? – de kern van de problematiek van
de huidige stand van denken ten aanzien van decentralisatie. Daarover wil ik enkele opmerkingen
maken die erop neerkomen dat we dit veel breder moeten zien dan alleen vanuit de gemeentelijke
invalshoek. De situatie waarin gemeenten acteren is sterk veranderd en de actuele crisis in
het vertrouwen in het middenveld heeft dit nog eens versterkt. Er komt iets geheel nieuws op
gemeenten af en dat zal ook consequenties hebben voor de financiële verhoudingen. Ik geef u wat
statements die ik verder zal toelichten.
Decennia van decentralisatie hebben een blijvende majeure shift van de
primaire maatschappelijke verantwoordelijkheid bewerkstelligd.
Decennia van decentralisatie: ingezet als één van de Grote Operaties van het eerste Kabinet
Lubbers in 1982. Niet alleen naar gemeenten: decentralisatie heeft ook plaatsgevonden naar het
middenveld. Veel instellingen in veel sectoren zijn losser komen te staan van de rijksoverheid:
voortgezet en hoger onderwijs kregen een lumpsumbekostiging en grotere inhoudelijke
verantwoordelijkheden. Een zelfde ontwikkeling zien we in de zorg (daar noemen we het
marktwerking) en in de volkshuisvesting (bruteringsoperatie).5 In het lokale bestuur heeft ook
zo’n ontwikkeling plaatsgevonden, zowel door de dualisering van gemeenten en provincies,
maar ook door de daarmee gepaard gaande vermindering van financieel toezicht en de invoering
4    Raad voor de financiële verhoudingen, Verdelen, vertrouwen en verantwoorden, Den Haag 2012
5    Vgl. G.D. Minderman, Legitimatie en Verantwoording, uitdagingen voor de maatschappelijk ondernemer,
     oratie 8 april 2008, VU University Press 2008, of G.D. Minderman, Waar is de raad van toezicht?,
     uitgeverij Boom/Lemma, Den Haag 2012
                                                                                                             19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>  van de rekenkamers. Gemeenten spelen ook een rol in sectorale decentralisaties: de Wmo, de
  bijstandsverlening, de jeugdzorg en de vele anderen die nog zullen volgen. Deze beweging is geen
  technische overdracht meer. Met zoveel bevoegdheden gaan verantwoordelijkheden mee. En
  wie veel verantwoordelijkheden heeft, heeft een grote verantwoordelijkheid. En wie de meeste
  verantwoordelijkheden heeft ten aanzoen van de dienstverlening aan de burger, heeft de primaire
  verantwoordelijkheid voor overheidszorg.
  De rijksoverheid wordt nooit meer hetzelfde. Lipsky heeft de beleidslijn van het financiële beleid
  mooi beschreven: ‘Cutting taxes in good times, cutting programs in bad times’.6 Als het goed
   gaat snijdt men in de belastingen en als het slecht gaat in de programma’s. In beide gevallen
   wordt de overheidskoek kleiner. ‘This policy is a formula for shrinking the welfare state more or
   less automatically, without challenging the broad social policy consensus.’ Deze lijn heeft zich in
   veel landen ontwikkeld in de afgelopen decennia en ook in Nederland zijn aanknopingspunten
   te vinden dat dit de dominante denktrant van rond de overheidsfinanciën is. Vergelijk het maar
   eens met de serie van rapporten van de Studiegroep Begrotingsruimte. Het betreft overigens geen
   waardenvrije denktrant: ‘Europe has its own Tea Party crackpots who loathe the welfare state and
   want it abolished or radically pared, and who are convinced that all state-sponsored capital is a
   boondoggle – just so many roads bridges and railway lines to nowhere that soak up their money in
   corruption and inefficiency.’7 De centrale overhead wordt nooit meer wat die was en de druk komt
  decentraal: op gemeenten en middenveld. Kijk maar naar de regeerakkoorden van Kok en daarna
  die van Balkenende: een maatschappelijk probleem is geen probleem meer van de overheid (het
  Kabinet Kok riep allerlei ambtelijke taskforces in het leven en dacht vanuit Den Haag projecten aan
  te sturen in maar liefst veertig probleemwijken) maar van het netwerk van middenveld, gemeenten
  en bedrijfsleven.8 Er is een shift in ons denken geweest waarbij netwerken van lokale partners
  eerst enkele, toen belangrijke en uiteindelijk de primaire maatschappelijke verantwoordelijkheden
  hebben gekregen.
  Het accent op meer bedrijfsmatig werken – dat met de decentralisatie
  gepaard is gegaan – heeft niet gebracht wat we er van hadden verwacht.
  In de jaren negentig was er veel aandacht voor de bedrijfsvoering, maar in de context van
  ‘meer besturen zoals in het bedrijfsleven gebruikelijk (werd geacht)’: New Public Management
  introduceerde outputdenken waardoor voor bekostiging en beleidsontwikkelingen diploma’s,
  zorgminuten, DBC’s, verkeersboetes e.d. als productiegegevens ook de determinanten van het
  beleid werden. Het denken vormde een belangrijke brug tussen het input- en outputdenken en
  -beleid, en het bleek achteraf een tussenstap naar vormen van denken over bestuur gericht op
  outcome en impact. In goed Nederlands: ‘maatschappelijke meerwaarde’ of ‘public value’. De in
  6    M. Lipsky, Revenues and Access to Public Benefits, in: J. de Jong en G. Rizvi, The State of Access, Success and
       Failure of Democracies to Create Equal Opportunities, Brookings Washington, 2008, p 137-147
  7    Robert Skidelsky, Good and Bad benefits, overgenomen in: FD 17-03-2012, p. 31
  8    Vgl de regeerakkoorden op www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/kabinetsformatie
20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Nederland door het CDA sterk gesteunde idee van de maatschappelijke onderneming werd echter te
sterk beleden als ondernemingsvorm en niet als maatschappelijke oplossing.9
De decentralisaties van de afgelopen decennia versterkten het gedachtengoed van zowel New Public
management alsook de maatschappelijke onderneming. Gevolg van de decentralisaties was immers
een geweldige schaalvergroting in zorg, onderwijs, volkshuisvesting, maatschappelijk werk en zelfs
enigszins in het lokaal bestuur zelf. Vormen van intern toezicht deden hun intrede in het middenveld
met raden van commissarissen of raden van toezicht en de code van de AEX-fondsen als van Peters
en Tabaksblat werden gretig gekopieerd om de ‘vennootschapsachtige governance’ van een kleine
woningcorporatie in plaatsen als bijvoorbeeld Eibergen, Amerongen of Thorn te garanderen.
De laatste jaren gaat er dan ook veel mis. De meest in het oog springende cases komen uit de
sfeer van de woningcorporaties: Rochdale, Vestia, SGBB, Woonbron met de investeringen in de
SS Rotterdam, Sint Servatius en Sint Laurentius. Hetzelfde in de zorg: de debacles bij Philadelphia,
IJsselmeerziekenhuizen, de Zonnenhuizen, Mea Vita en het Maasstadziekenhuis. En om het maar
eens te onderstrepen gebeurde er ook veel in het onderwijs: na de breed onderzochte zogenaamde
hbo-fraude volgden onder andere de problemen bij de hogeschool INHolland en het ROC Amarantis.
De doorstroomsnelheid van wethouders is wellicht een indicatie van de druk op de gemeenten:
maar ik durf de stelling aan dat in de vertrouwensladder de gemeente hoger staat dan het
middenveld.
De gemeenten genieten thans meer vertrouwen van Den Haag
(ambtelijk, politiek en publicitair) dan het middenveld en worden
gezien als de stabiliserende factor in het middenveld.
Gemeenten worden door de bedrijfsvoering van gemeenten beter vertrouwd dan het
middenveld. Er bestaan ook veel meer checks and balances. Denk aan de raad, de openbaarheid,
rekenkamers en (interbestuurlijk) toezicht: het loopt ook niet allemaal foutloos maar er zijn meer
correctiemechanismen – meer tegenmacht – dan bij menige non profitorganisatie. Beter dan
bij non-profitorganisaties die het zonder openbaarheid, rekenkamer, sterke toezichthouders
enzovoorts moeten stellen. Het demissionaire Kabinet bereidt thans op een paar terreinen een
gedeeltelijk terugnemen van bevoegdheden voor (investeringstoezicht bij woningcorporaties, de
aanwijzingsbevoegdheid in het hoger onderwijs, de enorme lading verantwoordingsstukken in de
ROC-sector). Daartegenover staat de stroom van decentralisaties naar gemeenten. Dat geeft een
ander signaal: een signaal van vertrouwen.
De gemeente krijgt een steeds verdergaande rol in de regulering en stabilisering van het middenveld,
bijvoorbeeld in het kader van de Wmo, de jeugdzorg en de volkshuisvesting. Er is dus sprake van
een dubbele overdracht van maatschappelijke verantwoordelijkheden: enerzijds de inhoudelijk-
beleidsmatige verantwoordelijkheden die gemeenten erbij krijgen. Anderzijds leiden de uitglijders
in het middenveld tot een versterking van de verantwoordelijkheid gemeenten in het bestuur van
instellingen.
9    Zie wetsontwerp tot insnoering van de maatschappelijk onderneming: TK 2008-2009, 32003, nr. 1 e.v.
                                                                                                        21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>  Rond die incidenten ontstaat wel vaak een debat om meer rijksbevoegdheden te creëren ten laste
  van decentralisaties, maar van harte gaat de recentralisatie niet. De situatie bij het Rijk is steeds
  meer te kenschetsen als die van een ‘chagrijnige overheid’: puur uit wantrouwen omtrent de
  incidenten grijpt de centrale overheid naar mogelijk nieuwe toezichtsinstrumenten en een heleboel
  richtlijnen en formats, overigens zonder al te veel bevoegdheden aan zich te trekken. Bij gemeenten
  lijkt daarvan geen sprake. Sterker nog: na enige tijd komen die bevoegdheden van het Rijk naar de
  gemeenten toe.
  Gemeenten hebben dus een specifieke rol gekregen, niet alleen ten
  aanzien van de publieke taak maar ook ten aanzien van taken die door
  het middenveld worden uitgevoerd en wat betreft de governance en
  bedrijfsvoering van die middenveldinstellingen zelf. De gemeente
  neemt een belangrijke positie is in het netwerk van de publieke taak:
  een netwerk dat steeds groter, belangrijker en zelfstandiger wordt. Bij
  deze rol hoort een andere benadering van de financiële verhouding: drie
  aspecten licht ik er uit.
  a. Beter afstemmen van de financieringstromen binnen het netwerk,
  b. meer koppeling van inkomsten aan de resultaten van beleid en
  c. meer koppeling van verantwoording aan het resultaat van het netwerk.
  Ad a. Hoe kan men het beste deze netwerken financieren? Het probleem dringt zich op als we
  een wijk willen aanpakken met politie, scholen, maatschappelijk werk, gemeentelijke diensten
  en bijvoorbeeld een corporatie. Zeer veel verticale stromen en verantwoordingen bestaan dan
  naast elkaar en sluiten elkaar soms zelfs nog uit. Ik leid een controllersleergang in de publieke en
  non-profitsector: omdat deze controllers dus steeds meer geconfronteerd worden met netwerken
  en de bestuurlijke en financiële vragen – men denke aan de toerekeningsproblematiek van een
  netwerk met 20 partners of meer – die daarbij horen, zeggen we soms dat we controllers met
  passie voor de maatschappelijke zaak en met passie voor administratie moeten opleiden. Om in
  een beetje fors netwerk te kunnen functioneren moet de passie soms wel eens worden aangevuld
  met een diepgeworteld vertrouwen in het bovenmenselijke. Er moet in de financiële stromen van
  alle partners een verdere ontkokering komen die gericht is complementariteit van partners en
  de complexe problematiek van de regio, de stad , het dorp of de wijk. De investeringskracht van
  corporaties, de marktmechanismen van de zorg en de lumpsumfinanciering van de brede school
  bieden een caleidoscoop van verschillende (financiële) sturings- en beïnvloedingsmogelijkheden,
  waardoor netwerken gezamenlijk een breed scala van maatschappelijke problemen te lijf kunnen
  gaan.
  Ad b. Als een gemeente er in slaagt meer werk te creëren: waar vallen dan de baten? Bij die
  gemeente? Slechts zeer gedeeltelijk. Bij geslaagde maatschappelijk projecten (sommige
  Vogelaarwijken, andere sociale investeringen in een project als Kansen op kamers enzovoorts) lijkt
  de fiscus de eerste en grootste profiteur te zijn. Baten slaan altijd elders neer, maar bij de fiscus
22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>zijn die effecten bepaald plausibel en groot.10 Waarom dus niet gemeentelijke inkomsten meer
afhankelijk te maken van de lokaal (door het Rijk gereguleerde en ingevorderde) opgebrachte
rijksbelastingen? Daarmee komen investeringen en rendementen meer in één hand: meer werk
levert meer vennootschapsbelasting op. Indien een deel daarvan wordt toegerekend aan de
gemeente, profiteert deze er meer van en kan zij dus weer in het netwerk investeren. Het Rijk int
de belastingen vanwege het huis van Thorbecke, de rechtsgelijkheid voor de belastingplichtigen,
de bundeling van noodzakelijk expertise op fiscaal terrein en de schaalvoordelen in het proces van
inning. Maar waarom niet een directere toewijzing van de belastingmiddelen aan de overheid die nu
de beslissingen neemt?
Ad c. Bij deze financieringsvormen horen andere verantwoordingsnormen. Hoe verantwoorden
netwerken zich? Een geheel nieuwe kwestie voor de praktijk en de wetenschap, lastig in verband
met de democratische legitimatie van de gemeenten. Eigenlijk een heel vreemde vraag: als
een netwerk van professionele partners – waarin checks and balances van een netwerk goed zijn
verankerd – iets doet dat maatschappelijke problemen oplost: aan wie zou je je dan nog verder
moeten verantwoorden? Balkenende zei eens: we moeten in deze sfeer naar nieuwe vormen van
verantwoording of beter naar vormloos verantwoorden.11 Bijvoorbeeld verantwoording door het
laten zien van succes!
Feitelijk kan dit alleen in vertrouwen. Netwerken van organisaties die hun checks and balances
hebben gevonden moeten worden beschouwd als bewezen goede instellingen en netwerken. Wie
zich in een netwerk heeft bewezen en zich horizontaal openbaar blijft bewijzen, hoeft zich niet
meer te verantwoorden. Dankzij een democratische, netwerkende, openbare, gecontroleerde en
netwerkstabiliserende gemeente.
Tot slot
De discussie over de mate van decentralisatie, de financiële verhoudingen en de
belastinginkomsten is niet nieuw. Maar de context is wel nieuw: de decentralisatie is serieus
opgepakt binnen de overheidskolom alsook naar het middenveld. De recente historie van de
verantwoordelijkheidsaanpak van non profits krijgt steeds minder steun en vertrouwen. Gemeenten
krijgen in recente sectorwetgeving een steeds sterkere rol naar corporaties, onderwijs, jeugdzorg,
maatschappelijk werk, de Awbz en vele andere terreinen. Sterker nog: de gemeente wordt thans
gevraagd om de stabiliserende factor te vormen in het roerige, nog niet volwassen maatschappelijke
middenveld. Dat is een meta-verantwoordelijkheid die de gemeenten nog niet eerder hadden:
de zorg dat private, apart gesubsidieerde en soms gemeente-grensoverschrijdende non-
profitorganisties hun werk doelmatig, sociaal en integer doen. Dat levert een geheel andere positie
op.
10 Zie rapport van het Zijlstra Center 2009. Gepubliceerd op abonneren.rijksoverheid.nl/media/dirs/310/data/
     van_klein_naar_groter.pdf
11   J.P. Balkenende, speech, Goede diensten, publieke zaak, 30 maart 2005, geraadpleegd op www.minaz.nl.
                                                                                                             23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>  We moeten op zoek naar mechanismen waarbij het netwerk veel meer complementair kan opereren
  en waarbij zij direct de beloning door fiscale gevolgen gaan ondervinden van het gezamenlijk beleid.
  Actie en verdiensten horen meer samen te komen.12
  Het gaat erom de financiële verhouding aan te passen aan de bestuurlijke realiteit van de
  maatschappelijke netwerken: dus de financiering van gmeenten, corporaties, zorginstellingen en
  onderwijs in onderling verband te zien omdat de verantwoordelijkheden anders en sterker met
  elkaar verbonden zijn. En als we de financiering – in relatie met de maatschappelijke doelstellingen –
  beschouwen, dan ook de verantwoording. En vice versa: verantwoording van netwerken kan niet
  zonder de financiering beter op elkaar af te stemmen. We moeten op zoek naar een dynamiek die
  inkomsten en uitgaven als een geheel ziet als resultaat van maatschappelijke samenwerking, als
  product van public value. Want daar gaat het over: het creëren van (meer)waarde voor de burger.
  Literatuurlijst
  Lipsky, M., Revenues and Access to Public Benefits, in: J. de Jong en G. Rizvi, The State of Access,
  Success and Failure of democracies to Create Equal Opportunities, Brookings Washington, 2008, p 137-147.
  Minderman, G.D., Legitimatie en Verantwoording, uitdagingen voor de maatschappelijk ondernemer,
  oratie 8 april 2008, VU University Press 2008.
  Minderman, G.D., Waar is de raad van toezicht?, uitgeverij Boom/Lemma, Den Haag 2012.
  Raad voor de Financiële Verhoudingen, Verdelen, vertrouwen en verantwoorden, Den Haag 2011.
  Skidelsky, R., Good and Bad benefits, overgenomen in: FD, 17-03-2012, p. 31.
  Zijlstra Center 2009, Van klein naar groter, gepubliceerd op abonneren.rijksoverheid.nl/media/dirs/310/
  data/van_klein_naar_groter.pdf.
  12 Natuurlijk: overschrijdende correctiemechanismen zijn noodzakelijk opdat de btw van Ahold niet alleen aan
       Zaandam toekomt. Zodat Leiden ook nog wat ontvangt van Warmond, Utrecht van Bilthoven en Amsterdam
       vanuit het Gooi. Maar de hoofdlijn is dat de decentralisatie van de maatschappelijke verantwoordelijkheden
       gemeenten in staat moet stellen ook in de financiën direct de consequenties van sociaal-economisch beleid
       te laten voelen.
24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Vermaatschappelijk de financiële
verhoudingen
Dr. J.C. (Co) Verdaas, gedeputeerde Gelderland voor ruimte, water en wonen
Vooraf
Laat ik beginnen met te zeggen dat ik het een eer vind dat ik hier vandaag het woord mag voeren.
Ik weet dat ik me in een gezelschap bevind met mensen die veel meer weten van ‘financiële
verhoudingen’ dan ik. Mijn moeder viel dan ook helemaal van haar stoel toen ik haar vertelde dat ik
een lezing mocht houden voor een gezelschap van deskundigen op het gebied van geld. Als kind liep
ik immers altijd een half jaar vooruit op m’n zakgeld. Ik wijt dat vooral aan de slappe knieën van mijn
ouders die uiteraard nog nooit van de 3% norm hadden gehoord. Maar als medemens gaven ze me
vertrouwen. Het heeft me gebracht waar ik nu sta.
Mijn positie als buitenstaander is wellicht ook de reden waarom ik hier vandaag voor u mag
staan. Wie onderdeel is van een systeem of een bepaald wereldje, kan zichzelf doorgaans slecht
waarnemen. De kans is groot dat ik vandaag – soms ook onbewust – op een paar tenen ga staan.
Trapt u gerust terug.
Financiële verhoudingen: who cares?
Het begrip ‘financiële verhoudingen’ zegt mij als zodanig helemaal niks. Laat staan dat ik iets kan
zeggen over een nieuw perspectief erop. Financiële verhoudingen zijn in mijn ogen hulpstructuren
om een samenleving te laten draaien. Financiële verhoudingen zijn geen doel op zichzelf, zijn ook
niet goed of slecht. Soms zijn ze het gevolg van toeval, een andere keer van bewuste keuzes omdat
het advies van deskundigen is gevolgd. Maar soms ook het gevolg van het feit dat iemand heeft
zitten slapen. Kortom, het is mensenwerk.
Om iets over financiële verhoudingen te kunnen zeggen, is het volgens mij zaak eerst de
maatschappelijke verhoudingen te duiden. In een bijdrage als deze kan dat niet anders dan met
grove generalisaties en dus zonder al te veel nuance.
Ik begin mijn beschouwing niet bij de introductie van ‘geld’ als betaalmiddel, maar het ging bij de
voorbereiding op vandaag wel door mijn hoofd. Waarom hebben we eigenlijk geld uitgevonden. Het
is zo vanzelfsprekend dat in het dagelijks leven niemand er bij stil staat, maar het is op enig moment
ontstaan om het maatschappelijk verkeer verder te brengen dan het ruilen van goederen en diensten
alleen. Een zeer waardevolle functie trouwens.
Vele eeuwen waren in die zin de financiële verhoudingen helder: je had geld of niet.
                                                                                                        25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>  Een institutioneel monster
  Met het groeien van de verzorgingsstaat zijn de financiële verhoudingen, of liever, de financiële
  arrangementen, drastisch gewijzigd. Laat ik het nader duiden. De laatste tientallen jaren hebben we
  met de beste bedoelingen steeds meer verfijnde institutionele arrangementen gebouwd. Of je nu
  kijkt naar de zorg, het onderwijs, veiligheid, investeringen in wegen of waterveiligheid, het milieu,
  het maakt niet uit. Binnen mijn eigen vakgebied, de ruimtelijke ordening, heb ik wel eens geroepen
  dat we een institutioneel monster hebben gebaard. We richten ons land in aan de hand van
  tientallen wetten en meer dan honderd ministeriële regelingen. Geen mens kan het geheel overzien,
  zelfs de grootste expert niet. Als ik voor een zaal van ruimtelijke ordeningsspecialisten sta gaat er
  altijd een golf van opluchting door de zaal als ik erken dat ik het geheel evenmin overzie. Bij al die
  wetten horen ook eigen ‘potjes’, al is het op een bijeenkomst als deze waarschijnlijk netter om over
  ‘financiële arrangementen’ te spreken13.
   Op mijn eigen vakgebied is mijn conclusie dat we compleet zijn vastgelopen. Ik kan niet alle sectoren
   overzien, maar als mijn bronnen kloppen is dit een gevoel wat op meerdere plaatsen wordt gedeeld.
   Per maatschappelijke sector mag de crisis qua gedaante, diepgang en urgentie enigszins verschillen,
   wie goed kijkt ziet veel parallellen. Een overgeorganiseerde en geprotocolleerde samenleving waarin
   we hebben getracht alle risico’s uit te sluiten en waarbij we de oorspronkelijke maatschappelijke
   doelen uit het oog zijn verloren, laat staan dat we ze nog realiseren14. Let wel, tot voor kort hebben
  deze complexe institutionele arrangementen veel goeds gebracht. Maar naar mijn overtuiging is
  het systeem krakend en piepend vastgelopen: we zitten midden in een systeemcrisis. Die reikt veel
  verder dan een financiële of economische crisis. In mijn ogen gaat het in essentie om de vraag hoe
  we ons tot elkaar verhouden, als burgers onderling en als samenleving en overheid, ook in financieel
  opzicht.
  De buurtbus als voorbeeld
  De volgende anekdote is illustratief: in mijn provincie, Gelderland, voeren we natuurlijk ook
  de discussie over de basiskwaliteit van het openbaar vervoer. Zeker in de kleine kernen in de
  krimpgebieden worstelen we met de vraag wat de ondergrens is en welke kosten daar nog
  tegenover kunnen staan. Groot was dan ook de vreugde toen een groep fitte ouderen zich had
  verenigd en zich bereid had getoond vervoer op maat aan hun minder mobiele dorpsgenoten
  te willen leveren. Wat ze nodig hadden: geld voor een busje en wat onderhoud. Mooier kon het
  niet: door een vertrouwd persoon uit je eigen dorp naar huisarts, familie of bibliotheek worden
  gereden. Goed voor de sociale cohesie en voor minder geld veel meer kwaliteit. Nabuurschap in
  13 Bij een ruimte voor de rivierproject als WaalWeelde heb ik qua financiën te maken met middelen uit NURG,
       KRW, Natura2000, Ruimte voor de Rivier, et cetera. Ze slaan allemaal neer in hetzelfde gebied met elkaar
       aanvullende doelen. Maar herschikken en in samenhang voor de doelen inzetten is welhaast mission
       impossible.
  14 Wist u dat de kans om te overlijden in een autotunnel door de strenge normering kleiner is dan bij het maken
       van een ommetje?
26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>optima forma. Ik zal u niet alles vertellen, maar strikt genomen kan dit dus niet meer volgens onze
eigen arrangementen. Vragen over ‘wat als iemand dronken gaat rijden’, ‘wat als iemand niet komt
opdagen’, ‘wat als er een ongeluk gebeurt’ bleken allemaal nog oplosbaar. Maar, er liep natuurlijk
ook een concessie in het gebied met een vervoerbedrijf. Daar zouden we met onze subsidie wel
een stukje marktaandeel van afpakken. Uiteindelijk hebben we het experiment doorgezet en het is
geslaagd, maar als de vervoerder toch had besloten naar de rechter te stappen ….
Voorspelbare reflexen
Je ziet verschillende reflexen op deze crisis. Ik wil de belangrijkste even noemen, ze komen u
ongetwijfeld bekend voor:
−− nog meer verfijningen in wet- en regelgeving
−− coördinatie- en harmonisatiemechanismen
−− centralisatie
−− over de schutting kieperen, ook wel decentralisatie genoemd
−− nog meer controle en toezicht
−− roepen dat het kennisniveau omhoog moet
De paradox is dat deze reflexen de systeemcrisis enkel verdiepen. Ze richten zich immers allemaal op
aanpassingen op het systeem zoals we dat kennen, in de hoop dat het iets oplost (wat precies?) en
gaan voorbij aan de achterliggende en in mijn ogen meest existentiële vraag: hoeveel institutionele
en bijbehorende financiële arrangementen heb ik nodig om een samenleving te laten functioneren
en positieve maatschappelijke krachten te ondersteunen.
De wet Hof en verplicht schatkistbankieren
In dit verband moet ik ook even stilstaan bij het verplicht schatkistbankieren en de Wet Hof. U bent
allen ongetwijfeld goed ingevoerd in deze materie. Maar het is natuurlijk ongehoord dat je als Rijk
mede overheden verplicht hun geld bij jou te stallen en dat je ze daarmee collectief straft omdat er
een enkele keer iets misgaat bij een gemeente of provincie. Bij echte autonomie hoort ook het recht
op het maken van fouten …. al moet ik erkennen dat er bij het Rijk natuurlijk nooit iets fout gaat
(ahum). Natuurlijk, het geld blijft bij het verplicht schatkistbankieren van de decentrale overheden
zelf, maar ik zie het als een eerste stap om van gemeenten en provincies uitvoeringsorganisaties
van het Rijk te maken. Niet alleen beperkt het hun investeringsmogelijkheden, het tast ook hun
autonomie aan en miskent dat onze samenleving meer dan ooit juist vraagt om krachtige lokale en
regionale overheden. Dat is het schaalniveau waarop partijen elkaar vinden, waar nieuwe ideeën
en verbindingen ontstaan en waar maatschappelijke coalities onze samenleving vooruit helpen.
Door de bewegingsvrijheid van gemeenten en provincies verder in te perken zal Nederland alleen
maar verder wegzakken in de crisis. Er is juist een omgekeerde beweging nodig: meer vrijheid, meer
flexibiliteit, meer creativiteit om eigen inkomsten te genereren, meer verantwoord risico nemen
                                                                                                     27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>  en een groter eigen belastinggebied. Ook het OECD15 toont in tal van rapporten keer op keer aan
   dat daar waar regionale overheden autonoom en sterk zijn, de kans op welvaart en welzijn ook het
   grootst is.
   In meer populaire termen: het Rijk pakt als moeder het eerder uitgekeerde of zelfverdiende zakgeld
   af. Dat kan, uiteindelijk is ook dat een politieke keuze, maar maak van gemeenten en provincies
   dan meteen uitvoeringsorganisaties. Politiek bestuur en een eigen belastinggebied zijn dan
   overbodig. Niet dat ik daarvoor pleit, maar het is consistenter dan met de ene hand tal van taken
   decentraliseren en met de andere hand de handelingsvrijheid te centraliseren.
   Geen burger snapt iets van de financiële verhoudingen
   Zoals in mijn vakgebied geen mens nog snapt hoe de besluitvorming voor een beetje project eruit
   ziet, geldt dat in mijn ogen ook voor de financiële verhoudingen in ons land.
   En daarmee kom ik tot de kern van de systeemcrisis waar ik op doel. Als geen mens nog snapt hoe de
   samenleving functioneert, wie waarover beschikt, wie wat betaalt en wat je eigen aandeel daarin is
   en wat je daarvoor terug krijgt, dan heb je onbedoeld en onbewust een wereld gecreëerd waarin we
   grote groepen onbedoeld tot buitenstaander hebben gemaakt. Dat is een groot verlies in mijn ogen.
   Het gaat mij niet om verwijten, laat staan om de schuldvraag. Ik pleit geen enkele burger vrij. Ook
   burgers willen immers een risicoloze samenleving met maximale individuele vrijheid. Waarschijnlijk
   willen ze het liefst ook nog een belastingvrije samenleving. The risk and tax free society. Te weinig en
   te laat hebben we tegen elkaar gezegd dat risico’s bij het leven horen en dat een free ride zich slecht
   verdraagt met een samen-leving.
   Geen institutioneel of financieel arrangement, hoe verfijnd en doordacht ook, kan dit dilemma
   oplossen.
   Een mentale oefening
   Een aantal jaren terug mocht ik een zaal met milieuactivisten toespreken. Ik heb me toen gewaagd
   aan een mentaal experiment, waarbij ik nog net niet voortijdig de deur werd gewezen. Omdat ik
   mijn lezing vandaag graag wil voltooien, overval ik u niet met een vergelijkbaar experiment, maar
   leg ik eerst doel en opzet uit. Naar mijn overtuiging wordt Nederland niet viezer als we morgen alle
   milieuwetgeving afschaffen. Natuurlijk, een enkele burger of ondernemer zal er misbruik van maken,
   maar volgens mij zijn we met zijn allen zover, of is het milieubelang zover geëmancipeerd, dat we
   het niet meer zo hoeven te beschermen als we nu doen. Ik vroeg de aanwezigen daarom, vanuit de
   aanname dat niemand ons land viezer wil maken, zichzelf de vraag te stellen, dus tabula rasa, wat je
  15 Organisation for Economic Co-operation and Development. Uit de beleidsbrief How Regions Grow (2009):
        Opportunities for growth exist in all regions, and national governments should promote growth accordingly.
        Greater growth occurs when regions are able to mobilise their own local assets and resources, rather than
        depend on support from the national government.
28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>dan nog in wetgeving zou moeten willen regelen …. Een vraag die ik niet had mogen stellen blijkbaar,
want er werd uiterst emotioneel gereageerd.
Nu lijkt u allen me ietwat nuchterder, dus ik durf ik dezelfde oefening met u aan: stel dat we echt in
een transitie zitten met onze samenleving, waarbij bestaande institutionele arrangementen eerder
hindermacht zijn dan dat ze de creativiteit en ondernemingslust in de samenleving bevorderen. Stel
dat we echt een netwerksamenleving zijn of gaan worden, waarbij de overheid een van de mogelijke
partners is, stel dat we de burgers echt weer inzicht willen geven in geldstromen/belastingen, stel
dat we maatschappelijke doelen ook willen koppelen aan transparante financiële bijdragen, hoe zou
u de financiële verhoudingen dan organiseren …? Ik denk dat er tal van antwoorden mogelijk zijn,
maar ik geloof er niets van dat iemand zou voorstellen dat we het nu perfect geregeld hebben.
Ik weet, het klinkt heel abstract en vast ook naïef. Daarom heb ik een aantal voorbeelden en
anekdotes om mijn betoog meer handen en voeten te geven en de discussie te stimuleren.
Voorbeeld 1: de doe-het-zelfbuurt
Als ik ooit wethouder word, wil ik bij wijze van experiment twee buurten aanwijzen waar een jaar
lang geen zwerfafval wordt opgeruimd of het groen wordt beheerd. Ligt de buurt er na een jaar
keurig bij, dan krijgen de bewoners de kosten terug die anders gemaakt zouden zijn. De eerste
drempel is natuurlijk een antwoord te vinden op de vraag welke buurt het wordt. Ik zou gewoon een
paar dartspijlen op een plattegrond mikken. De tweede horde is natuurlijk: wat doe je als het een
zooitje wordt. Dan heb je in ieder geval een discussie in de stad over het gegeven dat er een relatie
is tussen gemeentelijke heffingen en de verleende diensten. En nog belangrijker, over de vraag wat
we als burgers allemaal willen afkopen door belasting te betalen dan wel wat we zelf willen doen.
En wat ik ook zeker weet: er zullen zich spontaan buurten melden die liever het financieel voordeel
hebben en voor dezelfde regeling in aanmerking willen komen.
Ik ken de bezwaren: want wat als het steeds dezelfden in de buurt zijn die het zwerfaval opruimen?
Dan spreken de buren elkaar maar aan, of degenen die minder graag bukken, organiseren een keer
een straatfeest. Maar het betalen van belasting heeft nooit als doel gehad dat we elkaar niet meer
zouden aanspreken in mijn ogen ….
Voorbeeld 2: overheadloze zorg
In de zorg wordt door personeel, cliënten en hun familie uitbundig geklaagd over de stevige
administratieve lasten. Waarom geven we mensen niet de keuze. We administreren en protocolleren
helemaal niks meer. Alle inzet gaat zitten in de zorg en begeleiding zelf. Maar, als er dan iets fout
gaat, of je wilt weten of de aan jouw beschikte uren ook aan jou worden besteedt, helaas, dat moet
u dan ook accepteren. Of we handhaven de huidige manier van werken, maar dan weten we ook dat
minimaal een kwart van de inzet niet in de zorg gaat zitten maar in het registreren en verantwoorden
ervan.
                                                                                                       29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>  Voorbeeld 3: betaalt u voor een tunnel of niet?
  In Gelderland hopen velen dat binnen een aantal jaar de A15 wordt doorgetrokken. In de regio spitst
  de discussie zich toe op de vraag of er een brug of een tunnel bij het Pannerdensch kanaal moet
  komen. Het laat zich raden dat een tunnel stukken duurder is. Waarom zouden we de inwoners in de
  regio als belangrijkste gebruiker van weg en omgeving niet de keuze geven? Je zou de vraag kunnen
  stellen of men bereid is voor de duur van pak hem beet 10 jaar een paar euro meer belasting te
  betalen of niet. Ingewikkeld is dat niet. Je richt een website in waarbij men per sofinummer eenmalig
  een keuze kan maken. Wie geen gebruik maakt van de mogelijkheid te kiezen legt zich neer bij de
  uitkomst.
  Ik vermoed dat mijn voorbeelden een aantal van u een gruwel zal zijn. Het past niet, het hoort
  niet, zo werkt dat toch niet. Maar mijn bedoeling is niet om alle ins en outs met u te bespreken.
  Alle bezwaren kan ik zelf ook wel bedenken. Waar het mij om gaat is dat we verleerd zijn
  maatschappelijke doelen, verantwoordelijkheden en financiële arrangementen in samenhang te
  bezien en open te staan voor arrangementen die we nog niet kennen.
  De onvrede valt mee ….
  Naar mijn overtuiging komt de onvrede in de samenleving ten diepste voort uit het gegeven dat
  mensen deel uitmaken van een wereld die ze niet meer kunnen doorgronden. Er zijn minder goede
  redenen om je ongemakkelijk te voelen. Je zou ook kunnen zeggen dat de onvrede vanuit dit
  perspectief bezien heel erg meevalt ….
  En nu?
  We zullen die dialoog met elkaar aanmoeten. Een systeemcrisis los je niet op met antwoorden die
  het systeem zelf geeft. Daar is alle denkkracht en creativiteit voor nodig.
  De Raad voor de financiële verhoudingen weet met een beperkt aantal mensen veel zaken te
  agenderen en produceert mooie adviezen. Ik durf dat ronduit zo te stellen, omdat ik altijd dacht dat
  er tientallen mensen werkten, maar het blijken er slechts enkelen te zijn….
  Mij past bescheidenheid, maar ik zou u toch een paar ideeën willen meegeven. Een aantal heeft de
  Rfv op de een of andere al opgepakt, maar toch:
  −− Blijf als Rfv niet alleen nadenken. Zoek coalities met denkkracht over maatschappelijke
      verhoudingen. Wat zijn de opgaven voor de toekomst, welke partijen spelen daarbij een rol, wat
      betekent dat voor toekomstige financiële verhoudingen en arrangementen.
  −− Vanuit die basis kan u meer concreet ingaan op vragen als: hoe zorgen we dat de baten van
      innovaties ook neerslaan bij degenen die de investeringen doen. Met name bij projecten op het
      gebied van duurzame energie ligt hier een levensgroot vraagstuk.
  −− Agendeer een fundamenteel debat over wat een samenleving zelf kan leveren en wat we door
      middel van belastingen af willen kopen.
30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>−− Buig u als Rfv over de vraag hoe we transparantie organiseren in ons belastingstelsel, zowel waar
    het gaat om het innen als om het verdelen van de collectieve middelen.
−− Hoe organiseren we dat een bijdrage in een maatschappelijke coalitie ook uit andere middelen
    dan geld kan bestaan? Wat zijn de methoden om die inzet of inbreng te kapitaliseren?
−− Schrap het woord ‘verdienmodel’ uit uw vocabulaire. Het gaat om nieuwe of vergeten
    financierings- of bekostigingsmodellen, zoals crowdfunding, coöperaties, et cetera. Het woord
    verdienmodel bevestigt vooral de systeemcrisis, waarbij je als het ware erop blijft wachten dat
    anderen jouw tekort kunnen aanvullen. Dat gaat hem niet worden, dat weet u zelf ook wel.
Me dunkt dat dit voor de komende jaren een mooie agenda is voor de Rfv en andere financieel
deskundigen. In mijn ogen zijn de vragen die ik opwerp ondersteunend aan de agenda die de
Rfv presenteert in het advies Verdelen, vertrouwen en verantwoorden. Wel werp ik een aantal meer
fundamentele vragen op.
Het zal niet vanzelf gaan. De tegenkrachten zullen groot zijn. Veel mensen verdienen immers een
goed belegde boterham aan de gegroeide complexiteit. Gevestigde belangen zullen zich ook melden
met een eigen agenda. Maar het moet, het gaat om onze toekomst.
Het vereist durf en denkkracht om alles wat vertrouwd en logisch is los te laten. Niet alle
antwoorden zullen in een keer gegeven kunnen worden, het zal een proces van vallen en opstaan
zijn. Maar de financiële verhoudingen moeten weer van de mensen worden en ondersteunend zijn
aan de natuurlijke dynamiek in de samenleving in plaats van deze te smoren. De deskundigheid die
ook hier in de zaal zit, is daarbij hard nodig. Wel heb ik het idee dat de deskundigheid die er is, te
versnipperd is, dat eenieder zijn eigen stoelen aan boord aan het herschikken is, maar dan wel op
het dek van de Titanic. Om de toekomst te doordenken zou het goed zijn de in ons land aanwezige
kennis onafhankelijk te bundelen en te borgen, om vanuit die basis uitstapjes naar andere schepen
te maken …. Wellicht is dat ook mijn belangrijkste advies. De nood buiten is hoog, heel hoog. Vraag
geen toestemming, ga aan de slag.
Conclusie
Ik kom tot een afronding. De nu gegroeide institutionele en bijbehorende financiële complexiteit
schieten hun oorspronkelijke doel voorbij en werken soms zelf averechts. We moeten weer terug
naar de essentie. En dan denk ik als vanzelf aan mijn moeder, die gaf vertrouwen en accepteerde
dat ér af en toe iets mis ging. We zijn gebaat bij autonome decentrale overheden die het vertrouwen
krijgen van het moederdepartement. Dat is het fundament onder een krachtige en vitale
samenleving. En ja, af en toe zal er iets fout gaan, kleinigheidjes houd je altijd.
Maar geld en de bijbehorende financiële arrangementen zijn ooit uitgevonden als hulpmiddelen om
het maatschappelijk verkeer te vereenvoudigen en zo maatschappelijke doelen te realiseren. Ik hoop
dat u zichzelf ook na vandaag daar af en toe aan helpt te herinneren.
                                                                                                       31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>  Leden van de Raad voor de financiële
  verhoudingen
  Voorzitter
  De heer mr. M.A.P. van Haersma Buma
  Dijkgraaf van Delfland en tevens waarnemend lid Raad voor het openbaar
  Bestuur
  Plaatsvervangend voorzitter
  Mevrouw H. van Rijnbach-de Groot
  Burgemeester van de gemeente Etten-Leur
  Leden
  De heer prof. dr. M.A. Allers
  Hoogleraar Economie van decentrale overheden Rijksuniversiteit Groningen
  Mevrouw drs. L.E.J. Engering-Aarts
  Oud-wethouder Financiën en Cultuur gemeente Den Haag
  De heer F.A.G. Hol
  Oud-wethouder Financiën gemeente Heerlen
  Tijdelijke leden
  De heer Th. A.C. Peters
  Oud-gedeputeerde van de provincie Gelderland
  Prof. dr. Th.A.J. Toonen
  Hoogleraar bestuurskunde Universiteit Leiden en TU Delft
32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>