<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
1 Inleiding ......................................................................................................................................... 1
2 Het konijn ...................................................................................................................................... 3
  2.1 Verspreiding .................................................................................................................................      3
  2.2 Voeding ........................................................................................................................................    3
  2.3 Sociale levenswijze ......................................................................................................................          4
  2.4 Voortplanting ................................................................................................................................      4
  2.5 Sterfte...........................................................................................................................................  5
  2.6 Wilde vs. gedomesticeerde konijnen ...........................................................................................                      5
3 De konijnenhouderij in Nederland ...................................................................................... 7
  3.1 Enkele getallen............................................................................................................................. 7
  3.2 Huisvesting en verzorging............................................................................................................ 8
     3.2.1 Het bedrijf
     3.2.2 De kooihuisvesting
     3.2.3 Water- en voervoorziening
     3.2.4 Stalklimaat en verlichting
     3.2.5 Reproductie
4 Aantasting van het welzijn .................................................................................................... 11
5 Welzijnsproblemen in de bedrijfsmatige konijnenhouderij .................................... 13
  5.1 Abnormale gedragingen..............................................................................................................                13
     5.1.1 Gestoord gedrag en stereotypieën
     5.1.2 Apathie
     5.1.3 Gestoord(e) niveau en/of vormen van comfortgedrag
     5.1.4 Beschadigend gedrag
     5.1.5 Gestoord moederlijk gedrag
     5.1.6 Gestoord activiteitsritmiek en tijdgebruik
  5.2 Inwendige/uitwendige beschadigingen .......................................................................................                        22
     5.2.1 Inwendige beschadigingen
     5.2.2 Uitwendige beschadigingen
  5.3 (Re)productieproblemen .............................................................................................................               27
     5.3.1 Voer- en wateropname en groei
     5.3.2 Reproductie
  5.4 Verhoogde ziektegevoeligheid....................................................................................................                   29
     5.4.1 Maag-darmstoornissen
     5.4.2 Luchtwegaandoeningen
     5.4.3 Oorschurft
     5.4.4 Mastitis
     5.4.5 Voetzoolbeschadigingen
     5.4.6 Trichophytie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>  5.5 Verminderde vitaliteit................................................................................................................... 33
     5.5.1 Selectie
     5.5.2 Sterfte
  5.6 Angst- en pijnuitingen.................................................................................................................. 34
6 Aanbevelingen ........................................................................................................................... 37
Referenties ...................................................................................................................................... 41
Bijlage I
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>1 Inleiding
Het uitgangspunt van de Gezondheids- en Welzijnswet voor Dieren (GWWD) is dat dieren alleen voor
productiedoeleinden mogen worden gehouden als dit zonder onaanvaardbare welzijnsproblemen kan
plaatsvinden. Op grond van artikel 34 kan dit doel als volgt worden omschreven:
        Alleen die diersoorten mogen voor productiedoeleinden worden gehouden die onder de
        huidige Nederlandse omstandigheden geen onaanvaardbare welzijnproblemen hebben,
        dan wel waarvan middels aangepaste normen voor huisvesting en verzorging verwacht
        mag worden dat bestaande welzijnproblemen binnen afzienbare tijd worden opgelost.
In de literatuur als ook in de recente onderzoeksverslagen komt naar voren dat de bedrijfsmatige
konijnenhouderij voor vleesproductie te kampen heeft met gezondheids- en welzijnsproblemen; zie
bijvoorbeeld het NRLO-rapport "Welzijnsproblematiek in een aantal veehouderijsectoren" (Blokhuis,
1995) en "Het kwetsbare dier in de intensieve veehouderij" van de Studiecommissie Intensieve
Veehouderij (SIV, 1994). In deze rapporten worden als grootste gezondheids- en welzijnsproblemen
genoemd de hoge sterfte onder de jongen en vleeskonijnen, het hoge vervangingspercentage bij de
voedsters en de beperkingen voor het uitvoeren van normaal gedrag.
De minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij wil begin 1997 een definitief standpunt innemen
over het gewenste welzijnsniveau voor het bedrijfsmatig houden van konijnen voor de vleesproductie.
De Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA) is gevraagd een oriënterend advies te geven met
betrekking tot de volgende drie vragen:
- Wat is de omvang en ernst van de problemen in de konijnenhouderij;
- Welk niveau van welzijn voor konijnen is wenselijk;
- Op welke wijze kan dit gewenste niveau bereikt worden.
De RDA heeft een werkgroep bijeen geroepen om een zo goed mogelijk antwoord op deze vragen te
geven.
Het voor u liggende rapport is een literatuurstudie naar de reeds aanwezige wetenschappelijke
kennis op het gebied van welzijns- en gezondheidsproblemen met betrekking tot het konijn en de
konijnenhouderij voor vleesproductie. Het dient als basis voor de verdere discussie die in de
werkgroep zal plaatsvinden.
In dit rapport zal eerst in het kort iets meer verteld worden over het dier konijn en de gangbare
bedrijfsmatige konijnenhouderij in Nederland. Daarna zal ingegaan worden op de gezondheids- en
welzijnsproblemen in de konijnenhouderij. Tot slot zullen door middel van aanbevelingen
onderzoeksvragen geformuleerd worden en zal een aanzet worden gedaan tot, indien noodzakelijk,
passende maatregelen om het welzijn van de konijnen op een acceptabel niveau te brengen.
                                                       1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>2</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>2 Het konijn
Dit hoofdstuk is bedoeld om in het kort een beeld te scheppen van het dier konijn en zijn natuurlijke
gedrag. Om het gedrag van konijnen in gevangenschap beter te kunnen begrijpen is het belangrijk
kennis te hebben van het gedrag van het wilde konijn. De tekst in dit hoofdstuk is grotendeels
overgenomen uit De Jong (1989) en Blokhuis (1995), tenzij anders aangegeven.
2.1 Verspreiding2.1 Verspreiding
Ons gedomesticeerde konijn komt voort uit het Europese wilde konijn (Oryctolagus cuniculus). Het
Europese konijn is een van de ongeveer 40 levende soorten van de familie Leporidae, waarin alle
konijn- en haasachtigen vertegenwoordigd zijn (Corbet, 1994).
De Feniciërs ontdekten het konijn op het Iberisch schiereiland en zorgden samen met de Romeinen
voor de eerste verspreiding van het konijn in het Middellandse Zeegebied, mogelijk inclusief Noord-
Afrika, maar zeker niet ver richting het Noorden. De Romeinen hielden konijnen soms in omheinde
stukken land (warrandes), waar ze hun natuurlijke levenswijze nagenoeg geheel konden voortzetten.
In de late Middeleeuwen, 12e-13e eeuw, werden in Frankrijk, Groot-Brittannië, België, Nederland en
Duitsland konijnen door de adel op dezelfde manier gehouden, met als hoofddoel de zeer gewilde
konijnenpels. In dezelfde tijd werd in kloosters begonnen met konijnen te houden op een vaste
bodem, waardoor de dieren geen holen meer konden graven en daardoor beter controleerbaar en
hanteerbaar werden. Ook werd in die tijd waarschijnlijk begonnen met de fok van rassen, al wordt pas
in het midden van de 16e eeuw melding gemaakt van kleurvariteiten (Flux, 1994; Van Damme en
Ervynck, 1993).
Wilde konijnen komen, mede dankzij de mens, tegenwoordig in alle werelddelen voor. Het is niet
zozeer het klimaat dat bepaalt of er konijnen voorkomen, maar eerder of de grond geschikt is om
holen in te graven. Dat betekent dat het niet te hard of stenig en goed waterdoorlatend moet zijn
(Reiter, 1995). Konijnen vertonen een voorkeur voor zanderig, heuvelachtig terrein, met struiken en
bosjes, die zowel bescherming als voedsel bieden. In Nederland, bijvoorbeeld, zijn ze talrijk in de
duinen, in de aangrenzende bollen- en poldergebieden ontbreken ze, hetgeen wijst op een strikte
habitat/microklimaatsvoorkeur. In geschikte habitats kunnen ze een dichtheid van 30 dieren per
hectare bereiken.
2.2 Voeding2.2 Voeding
Konijnen eten zeer gevarieerd plantenmateriaal. Zij beginnen te fourageren in de schemering en
kunnen de hele nacht actief blijven. Overdag brengen ze de meeste tijd onder de grond door.
Specifiek bij konijnen is de caecotrofie of coprofagie. Dat is de opname van een bacterie-, eiwit-, en
vitaminerijke blinde darminhoud rechtstreeks door een zuigbeweging uit de anus. De caecotrofen
(aan elkaar geklitte met slijm bedekte zachte balletjes) komen zo opnieuw in het maag- en
darmstelsel terecht (Van Someren, 1986). Het recyclen van deze faeces, die te onderscheiden is van
de normale faeces (harde balletjes), gebeurt drie tot vier keer, waardoor het gehele verteringsproces
18 tot 30 uren duurt (Lebas et al., 1986).
                                                    3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>2.3 Sociale levenswijze2.3 Sociale levenswijze
Wilde konijnen zijn sociaal levende dieren. Een groep bestaat uit één tot vijf voedsters en bewoont
een holenstelsel dat door de voedsters wordt gegraven. Een holenstelsel wordt als territorium
verdedigd tegen niet-groepsleden. Een ondergronds hol beschermt de dieren tegen weersinvloeden
en veel roofdieren. Tussen de rammen onderling bestaat een rangorde, waarbij de dominante ram
secundaire rammen uit de groep verhindert met de voedsters te paren. Eén voedster van de groep is
altijd duidelijk dominant over de andere voedsters. De rangorde tussen de andere voedsters is
meestal niet zo geprononceerd. De ranghoogste voedster heeft het meest contact met de dominante
ram en brengt de meeste jongen voort. Dit is mogelijk omdat zij de gunstigste nestplaatsen voor zich
kan opeisen en waarschijnlijk minder aan sociale stress onderhevig is.
Agressie komt meestal voor binnen de sexen. Interacties die betrekking hebben op het verdedigen
van het territorium lopen zonder ernstige gevolgen af. Bij het vormen van een rangorde kunnen de
gevolgen van agressie ernstiger zijn, vooral als twee vreemde dieren bij elkaar geplaatst worden en
niet kunnen vluchten. Gevechten kunnen dan zo heftig zijn, dat een konijn aan zijn verwondingen
sterft. Als de rangorde eenmaal gevestigd is, heeft nog voorkomende agressie geen ernstige
gevolgen. In het wild worden rangordes geleidelijk gevormd wanneer de dieren opgroeien.
Overmatige agressie komt dan ook niet voor. Bij toenemende populatiedichtheid neemt de agressie
wel sterk toe.
2.4 Voortplanting2.4 Voortplanting
Het voortplantingsseizoen van het wilde konijn in West-Europa loopt van februari tot juli. Voedsters
graven speciale werppijpen om een nest in te bouwen. Een werppijp bestaat uit een blinde gang die
aan het einde breder is en naar beneden afloopt. De werppijpen worden in het holenstelsel gegraven,
of erbuiten aan de rand van het territorium. De werppijpen in het holenstelsel zijn vaak gunstiger
gelegen. De ranglaagste voedsters worden vaak gedwongen buiten het holenstelsel hun jongen groot
te brengen en deze jongen hebben daar minder goede overlevingskansen. Als er geen geschikte
oude werppijp beschikbaar is, begint een voedster ongeveer twee weken voor het werpen een
werppijp te graven. Daarna draagt zij nestmateriaal naar binnen en kort voor de geboorte van de
jongen bekleedt zij het nest met haren die zij uit haar borst en buik plukt. De haren zitten normaal
vast in de huid, maar kort voor de geboorte laten ze makkelijk los, waarschijnlijk onder invloed van
hormonen (Denenberg et al., 1969). De jongen worden over het algemeen eenmaal per etmaal
gedurende ongeveer vier minuten gezoogd. Buiten de zoogperiodes om verblijft de moeder niet in de
werppijp. Het contact tussen de moeder en haar jongen is dus minimaal. Als een jong buiten het nest
geraakt, draagt de moeder het jong nooit terug naar het nest. Dit is bij wilde konijnen niet zo
dramatisch, omdat het jong in de aflopende gang gemakkelijk terug in het nest kan rollen. De eerste
twee à drie weken na de geboorte stopt de moeder de werppijp dicht met aarde en opent deze alleen
om de jongen te zogen. Zij markeert de ingang met urine en dit weerhoudt ander konijnen ervan om
de werppijp binnen te gaan. Overigens vormen geur en reuk, in het algemeen, belangrijke
communicatiemiddelen bij konijnen (Jolley, 1990).
Voedsters kunnen meteen na de worp weer worden bevrucht. Het aantal worpen per jaar is
afhankelijk van oecologische en sociale omstandigheden. Als speenleeftijd in de natuur wordt 4-7
weken aangegeven.
                                                     4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>2.5 Sterfte2.5 Sterfte
Jaarlijkse sterftepercentages in de natuur van 60% onder de jongen en 30% onder de volwassenen
zijn gewoon. Anderzijds bleek in een natuurlijk gebied 8% van de volwassen dieren 6 jaar of ouder.
Doodsoorzaken zijn ziekten, parasieten en predatie door onder meer vossen, marterachtigen, katten
en diverse roofvogels.
2.6 Wilde vs. gedomesticeerde konijnen2.6 Wilde vs. gedomesticeerde konijnen
Wanneer gedomesticeerde konijnen gehouden worden onder semi-natuurlijke omstandigheden
gedragen ze zich nagenoeg hetzelfde als hun wilde soortgenoten. Een verschil tussen de twee lijnen
is dat gedomesticeerde konijnen bij gevaar niet meer zo snel onder de grond vluchten en zich daarom
in de natuur moeilijk kunnen handhaven als er natuurlijke vijanden zijn.
Een ander verschil is dat bij gedomesticeerde konijnen onder semi-natuurlijke omstandigheden vaak
onder alle voedsters een rangorde wordt gevormd. Dit in tegenstelling tot bij een groep wilde
voedsters. Waarom dit zo is, is niet bekend.
Uiterlijke verschillen zijn ook duidelijk aanwezig. Met name grootte, haarkleur en haarlengte zijn door
gerichte fokkerij tot typische kenmerken van bepaalde gedomesticeerde rassen geworden.
                                                     5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>6</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>3 De konijnenhouderij in Nederland
In Nederland worden konijnen om een drietal redenen gehouden namelijk, voor de hobby
(rassenfokkerij en gezelschap), voor het uitvoeren van dierproeven en voor het produceren van vlees.
In dit rapport gaat het alleen om de laatste groep van dieren.
De selectie van gedomesticeerde konijnen voor vleesproductie richt zich vooral op hoge
vruchtbaarheid. In Nederland bestaat nog geen selectie in de richting van zware konijnen, omdat het
ideale slachtgewicht rond de 2,5 kg ligt. Selectie in de richting van snelle groei is wel denkbaar
(Blokhuis, 1995). In Duitsland worden konijnen uit bepaalde lijnen (Witte Nieuwzeeland-voedster
gedekt door een ZIKA-ram) tot een gewicht van gemiddeld 3,2 kg afgemest. In Italië is er eveneens
een trend naar zwaarder afmesten en in Nederland is er belangstelling in die richting geweest en nu
weer opkomend.
3.1 Enkele getallen3.1 Enkele getallen
In de bedrijfsmatige konijnenhouderij worden met name de rassen Witte Nieuwzeelander en de
Californiër gehouden. Deze geven vooralsnog de minste problemen bij de huisvesting op gaas. Ook
worden veel hybriden gebruikt. Dit zijn kruisingen van twee of meer inteeltlijnen van één of meerdere
rassen (SIV, 1994; Reiter, 1995).
Tabel 3.1: Gemiddelde waarden voor enkele productiekengetallen (bron: KWIN, 1996).
  Aantal worpen per gemiddeld aanwezige voedster per jaar                                  7
  Worpgrootte                                                                             8,2
  Levend geboren jongen per gemiddeld aanwezige voedster per jaar                        57,5
  Uitval jongen voor spenen                                                              15%
  Uitval jongen na spenen                                                                10%
  Vervangingspercentage voedsters (Van Someren, 1989)                                   145%
In Nederland waren bij de meitelling in 1995 ruim 423 000 vleeskonijnen en 64 000 voedsters op 337
bedrijven aanwezig (Landbouwcijfers, 1996). De slachtrijpe konijnen worden voor ongeveer de helft
levend getransporteerd voornamelijk naar België en Frankrijk om daar geslacht te worden. De rest
wordt geslacht op de enige Nederlandse konijnenslachterij te Someren (Enki) (Blokhuis, 1995; SIV,
1994). De productie van vlees van tamme konijnen is in de periode 1980-1991 met 60% toegenomen
tot 12 000 ton volgens de Dienst Landbouwkundige Voorlichting (DLV) (Blokhuis, 1995). De
consumptie van konijnenvlees in Nederland is stabiel en ligt rond de 0,65 kg per hoofd van de
bevolking per jaar. Dit zijn echter meestal ingevroren konijnen die uit Oost-Europa of China afkomstig
zijn. Recentere gegevens omtrent de consumptie van konijnenvlees zijn niet bekend, maar aan de
hand van consumentenonderzoek wordt geschat dat deze nog steeds rond die 0,65 kg ligt
                                                     7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>(mededeling vanuit de Produktschappen voor Vee Vlees en Eieren). Dit betekent dat het overgrote
deel van de in Nederland geslachte konijnen ook naar het buitenland geëxporteerd wordt. De
consumptie van konijnenvlees in België, Frankrijk, Spanje en Italië ligt tussen de 2 en 4 kg per hoofd
van de bevolking per jaar (Van Someren 1986; Reiter, 1995). Italië was in 1991 's werelds grootste
producent (221 000 ton/jaar) en consument (233 000 ton/jaar) van konijnenvlees (Reiter, 1995).
Enkele gemiddelde productiegetallen van de Nederlandse konijnenhouderij zijn in tabel 3.1
weergegeven.
3.2 Huisvesting en verzorging3.2 Huisvesting en verzorging
In de volgende paragrafen is naast informatie uit de literatuur, informatie gebruikt verzameld tijdens
enkele bezoeken aan praktijkbedrijven.
3.2.1 Het bedrijf
Konijnenbedrijven zijn meestal gesloten bedrijven, dat wil zeggen dat zowel de opfok als het
afmesten binnen het bedrijf plaatsvindt. Een aantal bedrijven levert pas gespeende konijnen aan
gespecialiseerde mesters af. Volgens het KWIN (1996) kan één volwaardige arbeidskracht 450
voedsters met bijbehorende rammen (45), vleeskonijnen (3500) en opfokvoedsters (54) verzorgen.
Een bedrijf, meestal bestaande uit één stal, is onderverdeeld in afdelingen. Per afdeling kan de
temperatuur, ventilatie en licht geregeld worden. Binnen een dergelijke afdeling zijn voedsters,
rammen of vleeskonijnen gehuisvest. In één afdeling staan 100-150 kooien in een flatdeckopstelling,
dat wil zeggen dat de kooien in rijen staan in één enkele laag. In één kooi kan een voedster
(eventueel met jongen tot 30 dagen), een ram, of kunnen 5-6 vleeskonijnen gehuisvest worden (Van
Someren, 1986).
De laatste jaren wordt wel geëxperimenteerd met zogeheten sheds of hutten voor de vleeskonijnen,
met name vanwege de lagere bouwkosten. De sheds voor konijnen lijken op die van de nertsen. Dat
betekent een onverwarmde, natuurlijk geventileerde huisvesting, waar daglicht binnentreedt. De
kooien staan in twee rijen opgesteld met een loopgang voor de verzorger in het midden. Rondom dit
geheel zijn dichte platen aangebracht om de konijnen te beschermen tegen de wind.
3.2.2 De kooihuisvesting
Bedrijfsmatig gehouden konijnen zijn gehuisvest in draadgazen kooien. Deze kooien hebben een
breedte tussen de 40-50 cm, een lengte/diepte tussen de 50-70 cm, en een hoogte van 30 cm.
Opfokvoedsters en wachtvoedsters (voedsters die geen jongen hebben) worden vaak gehouden in
kooien die de helft of tweederde zo klein zijn als de standaardkooi die op een bedrijf aanwezig is
(SIV, 1994). Vleeskonijnen worden soms gehuisvest in grotere kooien waarin 9-10 dieren gehouden
kunnen worden.
In de fokafdelingen wordt geadviseerd om de bodems van de kooien uit te voeren met gaas met
langwerpige mazen van 13 x 76 mm en een draaddikte van 2,4 mm. Bodems van dunner en dikker
draad komen ook voor, evenals kunststoffen bodems of gazen bodems met op een deel kunststoffen
                                                    8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>matjes. Bij slachtkonijnen kan dezelfde soort gaas voor de bodem worden gebruikt of gaas met
mazen van 19 x 19 mm en een draaddikte van 1,8-2,4 mm (Van Someren, 1986; Lebas et al., 1986).
De mest en urine valt door de gazen bodem op een betonnen vloer of in een put (deep pit systeem)
waar het gedurende langere tijd blijft liggen (Van Someren, 1986; Lebas et al., 1986). De laatste
10 jaar is een gangbare gaasbodem, een bodem met mazen van 13 x 26 mm en een draaddikte van
2,05 mm.
In de rammenafdeling zitten soms dichte schotjes tussen de kooien om onderlinge verstoring te
voorkomen. De rammen zijn zo voor een groot deel sociaal geïsoleerd.
3.2.3 Water- en voervoorziening
Alle konijnen hebben via drinknippels altijd de beschikking over vers drinkwater. Per kooi is één
nippel aanwezig die in de voedsterkooien op ongeveer 22 cm hoogte en in de vleeskonijnenkooien op
25-28 cm hoogte zit (Van Someren, 1986).
Ruwvoer wordt vrijwel nooit gegeven in verband met stof, verknoeien, extra werk en kosten. Het
gepelleteerde mengvoer wordt, nadat het ontstoft is, in een voerbak (15 x 15 cm) gegeven die over
het algemeen in de kooi staat.
Er is discussie over de vraag of de bakken altijd gevuld moeten zijn of dat ze één keer per dag
moeten worden gevuld, waarbij in het laatste geval de bak één tot twee uur leeg mag staan. De
rammen worden over het algemeen beperkt gevoerd om vervetting te voorkomen (Blokhuis, 1995).
3.2.4 Stalklimaat en verlichting
Een goed stalklimaat is essentieel. Bij een omgevingstemperatuur tussen de 0 en 30oC kunnen
konijnen (vanaf een leeftijd van één maand) hun lichaamstemperatuur goed op peil houden. De mate
van warmteverlies beïnvloeden ze op drie manieren namelijk door hun lichaamshouding, snelheid van
ademhalen en temperatuur van het huidoppervlak, met name die van de oren, aan te passen (Lebas
et al., 1986). Boven de 35oC kunnen Witte Nieuwzeelanders niet meer voldoende warmte kwijt raken
en gaat hun lichaamstemperatuur omhoog (Gonzalez et al., 1971). Daarnaast zijn konijnen erg
gevoelig voor plotselinge schommelingen in de luchtvochtigheidsgraad en een lage luchtvochtigheid
(<55%) in het algemeen. Geadviseerd wordt om in de stal een relatieve vochtigheid tussen de 55-
70% te handhaven (Lebas et al., 1986, Van Someren, 1986).
Vleeskonijnen worden, behalve tijdens de verzorging en als ze in sheds zijn gehuisvest, meestal in
het donker gehouden. Voedsters daarentegen krijgen door middel van kunstlicht een daglengte van
14-16 uur, met de bedoeling dat ze zich gedurende het hele jaar voortplanten. Observaties in de
praktijk geven aan dat een minimale lichtintensiteit van 30-40 lux aanwezig moet zijn om een goede
reproductie te behalen (Lebas et al., 1986). Daglicht in de stal wordt meestal voorkómen, omdat
direct zonlicht oververhitting en agressie tot gevolg kan hebben (Van Someren, 1986).
3.2.5 Reproductie
Per tien voedsters is één ram aanwezig. Voor het dekken wordt de voedster bij de ram in de kooi
gebracht. De eerste dekking moet dan binnen seconden tot enkele minuten plaatsvinden. Soms
blijven de voedsters na de eerste dekking enige tijd bij de ram in de kooi om nog een aantal keren
                                                     9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>nagedekt te worden. De voedster is bij de eerste dekking 3,5-4,0 maanden oud. Na de eerste worp of
latere worpen wordt de voedster binnen één tot elf dagen na het werpen weer gedekt (Van Someren,
1986; Lebas et al., 1986; SIV, 1994). De laatste jaren is het gebruik van kunstmatige inseminatie (KI)
in de belangstelling gekomen, met name op grote bedrijven in Frankrijk (Morisse en Maurice, 1994).
De voedsters moeten bij KI ingespoten worden met hormonen (LHRH of LH1, Lebas et al., 1986) om
de ovulatie op te wekken. Vanuit de praktijk wordt gemeld dat de drachtigheidspercentages tot nu toe
tegenvallen (55-65%). De voordelen van KI zijn dat meer voedsters per ram gehouden kunnen
worden (economisch voordelig), de verwachte werpdatum beter gepland kan worden
(arbeidstechnische wens), en het all-in all-out systeem makkelijker kan worden toegepast (betere
preventie van ziekten).
De draagtijd bij konijnen is 30-32 dagen. Ongeveer 10-14 dagen na de dekking wordt de voedster
gepalpeerd. Hierbij wordt de buikholte afgetast en wordt vastgesteld of de voedster drachtig is. Is ze
niet drachtig, dan wordt ze zo spoedig mogelijk opnieuw gedekt (Van Someren, 1986).
Drie dagen voor het werpen krijgt een voedster een nestkast tot haar beschikking. Deze wordt aan de
voorzijde van de kooi vastgemaakt, of zit in de kooi ingebouwd. In het laatste geval hoeft alleen een
schuifje open te worden gedaan, nadat een nestbakje erin is gezet. De nestkasten zijn gemaakt van
hout, zink, kunststof of gaas. De afmetingen zijn ongeveer 30 cm breed en 25 cm diep en 30 cm
hoog. De nestkasten hebben een dubbele bodem waartussen gehakseld stro zit. Dit wordt gedaan
om het nest droog te houden. De bodem van de nestkast is ongeveer 10 cm lager dan de bodem van
de kooi (Van Someren, 1986, SIV, 1995).
Het spenen gebeurt op 26-35 dagen, door de jongen bij de voedster weg te halen. De jongen gaan
naar een afdeling voor vleeskonijnen, waar ze meestal in groepjes van vijf of zes in kooien worden
geplaatst. Daar blijven ze tot ze 11 tot 12 weken oud en ongeveer 2,5 kg zwaar zijn (Van Someren,
1986).
Het vervangingspercentage van de voedsters is ongeveer 145%, opgebouwd uit 55% sterfte en 90%
uitselectie (Van Someren, 1989). Voedsters worden hierdoor gemiddeld niet ouder dan één jaar.
   1
    LH = Luteïniserend Hormoon; LHRH = LH releasing hormone.
                                                     10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>4 Aantasting van het welzijn
Elke diersoort kent een eigen biologische invulling van de gedragsfuncties zoals bijvoorbeeld
bewegen, fourageren, exploreren, lichaamsverzorging, voorplanting, rusten, enzovoorts, waarbij voor
elke diersoort een eigen gewicht wordt gehecht aan het kunnen uitvoeren van een bepaalde
gedragsfunctie. Immers elk dier is door de evolutie en selectie geadapteerd aan een specifieke
omgeving waar het in staat is te overleven, te reproduceren en zo goed als mogelijk de homeostasis
te handhaven (Wiepkema, 1992).
Om interne en externe condities op een optimaal niveau te houden, reageert het dier actief door
middel van verschillende fysiologische en gedragsmatige regelsystemen op korte en langdurige
veranderingen in de omgeving. Het is essentieel voor een dier om greep te hebben op de omgeving,
waarin het zich bevindt. Gewervelde dieren zijn echter niet alleen in staat om te reageren op verande-
ringen in de omgeving, maar kunnen ook op grond van ervaringen of biologische aanleg op verande-
ringen anticiperen (Wiepkema, 1994a).
Bij verlaging van de beïnvloedbaarheid en de voorspelbaarheid van de omgeving kan stress
ontstaan, die zich uit in typische gedragsmatige en fysiologische veranderingen. Houdt een dergelijke
situatie voor langere tijd aan en kan het dier zich niet goed aanpassen, dan wordt gesproken van
chronische stress. Bij chronische stress doen zich langdurige welzijnsproblemen voor. Dieren die zich
in deze toestand bevinden vertonen de volgende symptomen die al dan niet in combinatie optreden.
1) Abnormaal gedrag
2) Inwendige/uitwendige beschadigingen
3) (Re)productieproblemen (inclusief mortaliteit van de jongen)
4) Verhoogde ziektegevoeligheid
5)Verminderde vitaliteit
6) Angst- en pijnuitingen
Al deze symptomen wijzen op een tekortschietende huisvesting of verzorging van de gehouden
dieren. Ze kunnen getypeerd worden als meetbare indicaties van een gestoord welzijn (Wiepkema,
1992; 1994a; 1994b).
In de brede context van chronische stress vallen ook de omstandigheden zoals bijvoorbeeld het
ontbreken van een geschikte ligplaats, of het niet beschikken over manipuleerbaar materiaal
noodzakelijk om te exploreren of te nestelen. De dieren laten dan soms niet de typische symptomen
zien en verkeren toch in een situatie van negatieve belasting.
Bovengenoemde symptomen van welzijnsaantasting kunnen ook het gevolg zijn van andere, niet aan
chronische stress gerelateerde omstandigheden, maar voortkomen uit ongevallen, menselijk ingrijpen
of ziekte. Ook deze oorzaken van welzijnsaantasting zijn niet gewenst.
Slecht ontworpen, gebouwde of onderhouden stallen kunnen bijvoorbeeld leiden tot beschadigingen
als gevolg van scherpe uitsteeksels of slechte vloeren/bodems. Menselijk ingrijpen zoals chirurgische
ingrepen (couperen, castreren, e.d.), foktechnische ingrepen (eenzijdige selectie en voeding op
productiedoel) en menselijk handelen (omgang met de dieren, transporteren en hergroeperen van
dieren, management) kunnen leiden tot alle bovengenoemde symptomen van welzijnsstoringen.
                                                    11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Aantasting van de gezondheid van een dier, ofwel ziekte, wordt algemeen beschouwd als een
welzijnsaantasting. Het geeft een verstoring van het evenwicht dat bestaat tussen het dier en zijn
milieu. Een drietal veterinaire parameters wordt gehanteerd om een indruk van de gezondheidsstatus
te krijgen. Dit betreft de parameters morbiditeit, mortaliteit en een verminderde (re)productie, waarbij
zowel de oorzaak van de sterfte als de frequentie, duur en oorzaak van de ziekte en productiedaling
van belang is (Rougoor et al., 1994).
Naar positieve indicatoren voor welzijn is slechts weinig onderzoek verricht. Met behulp van
keuzeproeven, of proeven waar dieren moeten werken voor het verkrijgen van beloningen, zoals
toegang tot voer, stro, nestruimte enzovoorts, kan meer inzicht verkregen worden in wat de voorkeur
van een dier in een bepaalde omstandigheid is en hoe zeer het bereid is ervoor te werken. Vaak geldt
hoe harder een dier wil werken voor een beloning, des te meer wordt dit belonend aspect als
essentieel voor het dier gezien (Fraser en Broom, 1990). In dit rapport wordt verder niet specifiek
ingegaan op positieve indicatoren voor welzijn.
In het volgende hoofdstuk zal de konijnenhouderij op het wel of niet optreden van chronische stress-
symptomen, tenminste voor zover bekend, doorgelicht worden.
                                                    12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>5 Welzijnsproblemen in de bedrijfsmatige konijnenhouderij
In dit hoofdstuk wordt puntsgewijs nagegaan of bekend is of een bepaald symptoom van chronische
stress, als indicatie van een aangetast welzijn, in de konijnenhouderij voorkomt, of het mogelijk is aan
te geven in welke mate het voorkomt en hoe het gereduceerd kan worden.
Veel onderzoek met betrekking tot het gedrag en welzijn van konijnen is verricht met
laboratoriumkonijnen. Onderzoek met konijnen in de bedrijfsmatige konijnenhouderij is zeldzaam. De
kooihuisvesting van laboratoriumkonijnen lijkt sterk op die van de bedrijfsmatige konijnenhouderij.
Laboratoriumkonijnen hebben echter meestal een individuele waterfles in plaats van drinknippels en
de zijwanden van de kooien zijn vaak van dichte metalen platen in plaats van gaas, zodat sociaal
contact met soortgenoten in naastgelegen kooien niet mogelijk is. Konijnen in de bedrijfsmatige
konijnenhouderij zijn dus minder sociaal geïsoleerd van soortgenoten dan laboratoriumkonijnen. Daar
staat tegenover dat konijnen in laboratoria soms meer individuele aandacht krijgen van de verzorger
en onderzoeker, doordat er minder dieren aanwezig zijn en er experimenten worden gedaan.
In laboratoria worden bij gedragsonderzoek soms ook wel experimenten gedaan met kooien zoals die
in de praktijk gebruikelijk zijn.
5.1 Abnormale gedragingen5.1 Abnormale gedragingen
5.1.1 Gestoord gedrag en stereotypieën
Konijnen laten onder prikkelarme omstandigheden, zoals in de kooihuisvesting, soms gedragingen
zien op niet daartoe geëigende objecten, of niet in normale functionele samenhang. Knagen,
bijvoorbeeld, treedt normaal op in samenhang met exploreren en fourageren of bij het stuk maken
van wortels tijdens het graven van holen (Stauffacher, 1992). In batterijkooien echter wordt, naast het
eten van pellets, geknaagd op objecten als ijzeren spijlen, voerbak en drinknippel. Dit heeft geen
normale functionele samenhang met fourageren of exploreren en wordt dan ook gekenmerkt als
gestoord gedrag (Lehmann en Wieser, 1984).
Stereotypieën
Gestoord gedrag kan zich ontwikkelen tot een stereotypie. Stereotypieën worden gedefinieerd als
bepaalde vaste gedragspatronen die keer op keer herhaald worden zonder duidelijke betekenis of
functie (zie Mason, 1991, voor een uitgebreide review). De volgende gedragskenmerken kunnen
worden gekarakteriseerd als stereotypieën als ze tenminste herhalend en vormvast worden
uitgevoerd:
- bijten of kauwen aan nippel, spijlen, voederbak en gazen bodem;
- likken aan nippel, spijlen, voederbak en gazen bodem;
- krabben in een hoek op de bodem of tegen de zijkanten en krabben in de voederbak;
- kauwen op haar;
- snel cirkelen/rondjes rennen door de kooi, met daarbij soms tegen de kanten schoppend;
- kopschudden/weven en verticale bewegingen maken met de neus tussen de kooispijlen;
                                                    13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>- met het hoofd duwen tegen de nippel en/of voederbak (Joint Working Group on Refinement, 1993;
   Lehmann en Wieser, 1984; Brummer, 1986; Gunn en Morton, 1995).
Podberscek et al. (1991a) onderzochten konijnen (vijf maanden oud) in laboratoriumkooien (45 x 45 x
60 cm, waarbij niet wordt vermeld welk getal bij lengte, breedte of hoogte hoort). Ze observeerden de
konijnen een maand lang elke dag tijdens de lichtfase een uur tussen 9:00 en 17:00 u. Ze vonden dat
de konijnen gemiddeld 6,3% van de waarnemingen stereotypieën in de vorm van krabben in hoeken
van kooi aan vloer of zijkanten, en knagen op kooiconstructie of voederbak vertoonden. De dieren
kregen naast voerpellets tweemaal in de week luzernehooi. Hoe dit interfereerde met de observaties
wordt niet vermeld. Van ruwvoer is bekend, dat het het aantal gestoorde gedragingen doet
verminderen (Lehmann en Wieser, 1984) (zie ook hier onder).
Gunn en Morton (1995) onderzochten het gedrag van konijnen (11 voedsters, 7 rammen, 8-13
maanden oud, minstens 6 maanden in een kooi) in laboratoriumkooien (49 x 61 x 48, visueel
geïsoleerd van soortgenoten door dichte zijwanden en alleen open voorkant, gaasbodem). Zij
observeerden elk konijn 288 keer gedurende 10 seconden in een periode van 24 uur. Het niveau van
stereotypieën bedroeg 11% (spreiding 4-18%). Haarkauwen werd het meest gezien (4,1%) gevolgd
door knagen aan objecten (3,5%), neusglijden (1,4%) en likken aan objecten (1,0%). De overige
stereotypieën bleven onder de 1%. Het hogere niveau van stereotypieën ten opzichte van het
onderzoek van Podberscek et al. (1991a) wordt door Gunn en Morton (1995) toegeschreven aan de
langere periode waarin waarnemingen werden gedaan. Zij observeerden namelijk ook 's nachts de
dieren. Het bleek dat de konijnen juist tijdens hun natuurlijke activiteitsperiode (schemering en nacht)
stereotypieën vertoonden. Andere of aanvullende verklaringen zijn dat minder stereotypieën werden
waargenomen, omdat in het onderzoek van Podberscek et al. (1991a) de dieren luzernehooi
bijgevoerd kregen en dat de dieren jonger waren. Van beide aspecten is bekend dat ze van invloed
kunnen zijn op de mate waarin stereotypieën worden vertoond.
Correlaties laten zien dat de dieren die veel stereotypieën vertoonden significant minder gevarieerd
gedrag uitvoerden (Gunn en Morton, 1995). Het is mogelijk dat deze dieren hun verschillende
gedragingen door het gebrek aan uitingsmogelijkheden voor een deel fixeren op één gedragsuiting.
Een ander aspect dat onduidelijk is in beide publicaties is wanneer sprake is van stereotypieën.
Gesproken wordt vanuit een algemene definitie van stereotypieën, zoals ook hierboven staat. Echter
er wordt niet duidelijk aangegeven bij welke tijdsduur de grens ligt om te spreken van stereotypieën.
In het onderzoek van Gunn en Morton (1995) werd telkens 10 seconden waargenomen en als een
konijn dan 10 seconden bijvoorbeeld likken aan een tralie vertoonde is het een stereotypie volgens
hen. Podberscek et al. (1991a) geeft helemaal geen grenzen aan.
Brummer (1986) vond dat konijnen in kooihuisvesting veel meer aan de drinknippel likken dan
konijnen in alternatieve huisvestingssystemen (62,0 min/24 uur ten opzichte van 27,0 min/24 uur in
individuele huisvesting in houten hokken en stro en 8,0 min/24 uur in groepshuisvesting op
'Naturboden'). Hij suggereert dat dit te wijten is aan lik-stereotypieën.
                                                     14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Verrijking van de omgeving
Gestoord gedrag en stereotypieën kunnen voor een groot deel gereduceerd worden door de dieren
een prikkelrijke omgeving te bieden.
Een verrijking is bijvoorbeeld stro of hooi. Deze substraten verminderen, indien ze naast het
gepelleteerde mengvoer worden verstrekt, bijvoorbeeld het knagen op niet daartoe geëigende
objecten zoals spijlen, voerbak en dergelijke. Het ruwvoer laat overigens dit gedrag niet geheel
verdwijnen, zodat ook andere factoren een rol spelen bij het optreden van deze gedragsstoornis
(Lehmann en Wieser, 1984).
Sambraus (1985) onderzocht het effect van onthouding van knaagmateriaal en voorkeur voor
verschillende knaagmaterialen. Ad lib met pellets gevoerde konijnen van het Alaska-ras (8-15
maanden oud), die een maand lang geen hooi hadden gekregen besteedden, net als ad lib met
pellets gevoerde konijnen die hun hele leven geen hooi hadden gekregen, significant meer tijd aan
hooi eten (5-6 minuten per 10 minuten testtijd) dan konijnen die wel hooi tot hun beschikking hadden
(1 minuut per 10 minuten testtijd) en vertoonden dus inhaalgedrag.
De tijd die in een zelfde soort experimenten werd besteed om op grenen hout en styropor (een
thermisch isolatiemateriaal van kunststof) te knagen was weliswaar veel minder dan die voor hooi,
maar wel significant meer dan de tijd die niet hooi-gedepriveerde konijnen eraan besteedden (65-90
sec./10 minuten tegenover 8 sec./10 minuten). Bij het gelijktijdig aanbieden van hooi, een blok
grenehout en een stuk styroporplaat bleek dat konijnen significant sterk de voorkeur hadden voor het
hooi (226-315 sec./10 minuten tegenover 5-27 sec./10 minuten voor hout en 12-24 sec./10 minuten
voor styropor).
Ook Stauffacher (1992) maakt melding van eigen niet gepubliceerd onderzoek waarbij 90% van de
248 konijnen geregeld knaagden op de stukjes grenehout die in de kooi waren aangebracht. Dat
gestoord gedrag hier niet volledig mee werd voorkomen duidt volgens Stauffacher op het feit dat de
konijnen lijden aan een algeheel gebrek om te kunnen bewegen.
Huls et al. (1991) onderzochten de effecten van kooiverrijking door middel van objecten, zoals een
vastgemaakte houten stok, een balletje van koperdraad en opgehangen beweegbare houten ringen,
op het gedrag van zeven maanden oude vrouwelijke Witte Nieuwzeelanders. Zij vonden dat na het
plaatsen van de objecten in de kooi het gedrag van de dieren aanzienlijk veranderde. De konijnen
interacteerden met de houten stok 94% van de gemeten observatie-intervallen (met name knagen),
met de koperen bal 79% (met name de bek oppakken en laten vallen, knagen en duwen) en met de
houten ringen 77% (met name knagen en duwen met de kop). Gedurende vijf dagen was er geen
significante afname van de interacties met de objecten. Hoe dit over een langere tijd zal zijn wordt
niet vermeld.
Het onderzoek van Huls et al. (1991) laat zien dat konijnen nieuwe objecten niet negeren, maar snel
overgaan tot exploreren en manipuleren van de objecten. Door in een prikkelarme omgeving objecten
te brengen die de dieren iets te doen geeft, kan voor een deel tegemoet gekomen worden aan de
behoeften om actief te zijn en te knagen.
                                                    15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Sociaal contact als verrijking
Huls et al. (1991) toonden ook aan dat konijnen die in twee aan elkaar gekoppelde kooien gehuisvest
zijn en de keuze hebben wel of niet bij elkaar te verblijven, zich voor 80% van de tijd in dezelfde
ruimte ophielden. Het konijn is van nature een sociaal levend dier. Sociaal contact met soortgenoten
moet als essentieel onderdeel en daarmee als verrijking van de leefomgeving worden gezien. Dit
wordt bevestigd door Held et al. (1995). Zij voerden keuzeproeven uit met volwassen voedsters die
gehuisvest waren in groepen van vier in verrijkte grondhokken (150 x 200 cm, stro, kartonnen dozen,
hooi, verhoogde ligplanken). Onderzocht werd of ranghoge en ranglage voedsters de groepshuisves-
ting meden of juist opzochten wanneer een vergelijkbare individuele kooi ter beschikking stond en of
de voorkeur van de ranglage voedsters veranderde als de individuele kooi veranderde. Zowel de
ranghoge als de ranglage voedsters toonden een lichte voorkeur voor de individuele verrijkte kooi.
Gesuggereerd wordt dat het gebruik van het individuele hok meer samenhing met het uitvoeren van
fourageren en exploreren dan dat het te maken had met het vermijden van het groepshok. Onder
semi-natuurlijke omstandigheden is gebleken dat konijnen 90% van de rusttijd in lichaamscontact met
één of meer konijnen ligt (Stauffacher, 1986). Als ze actief zijn zoals bij het fourageren en het
exploreren is de individuele afstand tussen dieren groter.
In een tweede experiment werden alleen ranglage voedsters getest op hun voorkeur voor een verrijkt
groepshok of een individueel klein prikkelarm hok. In dit experiment kozen alle voedsters duidelijk
voor het groepshok. De achterliggende gedachte was dat konijnen in groepen meestal een lineaire
dominantiehirarchie vormen (Vastrade, 1986). Deze hiërarchie zou voor de ranglage dieren kunnen
worden ervaren als een stresssituatie. In dit onderzoek is daar niets van gebleken (Held et al., 1995).
Dit bevestigt een eerder onderzoek van Held et al. (1993), waarin via een andere indicator, de
immuunrespons, deze hypothese getoetst werd. Een dier dat in een chronische stresssituatie leeft
heeft vaak slechtere gezondheid, dat zich laat uitdrukken in een lagere immuunrespons. Een lagere
immuunrespons wordt daarom gebruikt als een indicator voor chronische stresssituaties en daarmee
als een indicator voor aangetast welzijn. Bij ranglage voedsters in groepshuisvesting werd echter
geen verlaging van de immuunrespons gevonden.
5.1.2 Apathie
Apathie is een ernstige vorm van gestoord welzijn. De dieren reageren niet meer, of zwak op hun
omgeving. Alleen Gunn en Morton (1995) maken melding van apathisch gedrag bij konijnen. Zij
classificeerden een kromme houding met de kop omlaag in een hoek als een niet-reactieve staat van
verveling (apathie). Dit werd in 3,8% van de observaties gezien.
Meer gegevens zijn nodig om te achterhalen of dit gedrag, en zo ja hoeveel, in de bedrijfmatige
konijnenhouderij voorkomt. Met verrijking van de leefomgeving zoals aangegeven in de vorige
paragraaf kan apathie waarschijnlijk worden voorkomen.
                                                    16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>5.1.3 Gestoord(e) niveau en/of vormen van comfortgedrag
Onder comfortgedrag wordt verstaan poetsen van vacht, krabben, niezen, kopschudden, strekken en
gapen. De frequentie van optreden van deze gedragingen hangt nauw samen met de
gezondheidstoestand van het dier, bijvoorbeeld een konijn met oorschurft zal zich meer krabben dan
een konijn zonder oorschurft.
Uit onderzoek van Podberscek et al. (1991a) blijkt dat elk van deze gedragingen, behalve het
poetsen, in kooihuisvesting minder worden uitgevoerd dan in groepshuisvesting in grondhokken met
een dikke laag houtkrullen (in totaal 22,9 respectievelijk 40,6% van de geobserveerde gedragingen).
Dit zal deels waarschijnlijk te maken hebben met het stofgehalte dat in de huisvesting met houtkrullen
hoger zal zijn. Comfortgedragingen kunnen bij groepshuisvesting in grondhokken door de grotere
ruimte beter worden uitgevoerd dan in kleine kooien.
In het onderzoek van Podberscek et al. (1991a) bleek er bijna geen verschil tussen het poetsgedrag
in kooi- of grondhuisvesting. Metz (1987) echter vond dat voedsters op een kale houten vloer 3%
meer tijd besteedden aan poetsen dan voedsters op een vloer die bedekt was met stro. Maar
Brummer (1986) vond weer geen verschil in hoeveelheid poetsgedrag tussen kooihuisvesting en
twee alternatieven, al noemt hij wel het haar eten als een veelvuldig voorkomend probleem (zie
hieronder).
Een gestoord comfortgedrag dat konijnen in de laboratoriumkooien van Gunn en Morton (1995) lieten
zien betreft het abnormaal strekken. In 46,6% van de geobserveerde rek en strek gedragingen was
dit volgens een abnormale kat-achtige manier (met gebolde rug). De geringe ruimte in de kooi maakt
het voor het dier onmogelijk om zich languit te rekken en te strekken. De relatief hoge kooi (48 cm) in
vergelijking met de kooien in de bedrijfsmatige konijnenhouderij (30 cm) maakte dit abnormale gedrag
mogelijk. In een gangbare kooi in de bedrijfsmatige konijnenhouderij is zowel het normale languit
rekken en strekken als het abnormale rekken en strekken met gebolde rug niet mogelijk. De kooi is
daar te klein en te laag voor.
Uit de weinige gegevens die er zijn blijkt dat konijnen in kooien minder tijd besteden aan
comfortgedrag. Waarschijnlijk is dit in ieder geval deels een gevolg van de kleine ruimte waarin ze
leven. Met betrekking tot poetsgedrag zijn de resultaten tegenstrijdig.
5.1.4 Beschadigend gedrag
Onder beschadigend bedrag wordt hier verstaan het pelsbijten/haarkauwen, waarbij het haar kort
wordt afgebeten, het haarplukken, waarbij het haar uit het vel wordt getrokken, vechten of oorbijten,
en het graven op elkaar. In al deze gevallen beschadigt het konijn zich zelf of een ander.
Van zowel oorbijten als het graven op elkaar is bekend dat dit optreedt in de vleeskonijnenhouderij.
Het is niet bekend hoeveel het optreedt.
Met betrekking tot het haareten dat een gevolg is van het pelsbijten, haarkauwen en haarplukken is
wel het een en ander bekend. In een onderzoek van Gunn en Morton, geciteerd in Joint Working
Group on Refinement (1993) bleken individueel gehuisveste konijnen in gemiddeld 5,11% van de
                                                    17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>observaties bezig te zijn met haarkauwen, terwijl konijnen in groepshuisvesting dit in 0,20% van de
observaties deden (zie tabel 5.1).
Het eten van haren is een gestoord gedrag. Bovendien kan dit gedrag de vorming van haarballen in
het maagdarmkanaal tot gevolg hebben. Bij gezonde vlees- en laboratoriumkonijnen bedraagt de
prevalentie van haarballen in de maag ongeveer 15% (Fekete en Bokori, 1986; Mulder et al., 1992).
Konijnen met een haarbal hebben veelal een lagere voer- en wateropname en een verminderde
vertering van het voer (Fekete en Bokori, 1986). In een enkel geval leidt een haarbal tot obstructie en
vervolgens tot anorexie, leververvetting en ketose gevolgd door de dood (Mulder et al., 1992). In de
gangbare konijnenhouderij worden de dieren meestal niet oud genoeg om dodelijke haarballen in het
maagdarmkanaal te ontwikkelen. Ze kunnen echter wel voor een slechtere productie zorgen.
Wanneer konijnen gedurende een langere periode op de gangbare manier worden gehouden en de
dieren dus over een langere periode haar zouden eten heeft dit ernstigere gevolgen. Wagner et al.
(1974) vonden namelijk bij 80 twee tot drie jaar oude individueel in laboratoriumkooien gehuisveste
Witte Nieuwzeelanders dat in een observatieperiode van drie maanden 43% van de konijnen stierf als
gevolg van een grote haarbal die het gehele volume van de maag vulde. De haarbal kon aan de
buitenkant gevoeld worden. De konijnen die een haarbal hadden, aten en dronken veel minder dan
de dieren zonder haarbal. Jackson (1991) vermeldt, dat binnen één jaar, 23 van een groep van 110
rammen in individuele laboratoriumkooien stierf. Bij elf van die gestorven konijnen, die dan tussen de
13 en 24 maanden oud waren, werd veel tot zeer veel haar in de magen gevonden.
Tabel 5.1: De frequentie (%) van enkele specifieke gedragingen geobserveerd bij 18 individueel gehuisveste
(kooien), en 2 groepen van 9 in groepshuisvesting Witte Nieuwzeelanders over een periode van 24 uur (bron:
Joint Working Group on Refinement, 1993).
                                                               Huisvestingssysteem
                Gedrag                         groepshuisvesting              individuele huisvesting (kooi)
 haar kauwen                                          0,20                                 5,11
 kauwen op objecten                                   0,23                                 4,68
 snel cirkelen                                        0,24                                 0,68
 kop in de hoek                                       0,00                                 1,68
 kop zwaaien                                          0,00                                 0,32
 gekromde houding                                     0,45                                 2,64
 likken aan objecten                                  0,10                                 1,24
 verticale bewegingen met de neus                     0,00                                 3,08
 tussen de kooispijlen
 krabben in hoek                                      0,90                                 0,37
Langdurige individuele huisvesting en een tekort aan ruwvezel wordt als belangrijke oorzaak
genoemd voor het optreden van pelsbijten en haarplukken (Wagner et al., 1974; Brummer, 1986).
                                                       18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Overbezetting kan bij vleeskonijnen ook een oorzaak zijn van het optreden van haarplukken en
pelsbijten (Maertens en De Groote, 1987).
Mulder et al. (1992) toetsten de hypothese van het tekort aan ruwvezel door vleeskonijnen in een
commerciële konijnenhouderij standaard mengvoerpellets (controle), mengvoerpellets met 20%
gemalen grashooi er doorheen gemengd, of standaard mengvoerpellets met een plukje los grashooi
als bijvoeding op de kooi gelegd, te geven. Op de dag vóór de slacht werd de pelskwaliteit
beoordeeld. Dit gebeurde op vijf plaatsen: rug, flanken, voorhoofd en neusrug, rondom de nagels en
op de buik. Na de slacht werden de magen gecontroleerd op de aanwezigheid van haar en haarbal-
len. Kaalheid op de rug en flanken kwam bij de controlekonijnen significant meer voor dan in de
andere twee groepen. Kaalheid op het voorhoofd kwam alleen voor bij konijnen die alleen pellets
kregen. De groep die los hooi naast controle-pellets kreeg had significant minder haar in de maag
dan de groepen die alleen pellets kregen. Brummer (geciteerd in Mulder et al, 1992) vond dat de
voorkeursplaatsen voor pelsbijten in afnemende volgorde zijn voorhoofd, rug en flanken.
Geconcludeerd werd dat los hooi het pelsbijten bij kooigenoten reduceert; gemalen hooi verwerkt in
pellets doet dit niet. Het al dan niet aanwezig zijn van haar in de maag had geen invloed op de
productieresultaten.
In de praktijk wordt het eten van haar niet als een probleem ervaren. Tot nu toe is namelijk niet
gebleken dat het de productieresultaten negatief beïnvloedt. Het is echter wel een indicator van
aangetast welzijn en daarmee niet gewenst in een goede veehouderij. De beschikking over ruwvoer
kan dit symptoom van aangetast welzijn voor een groot deel reduceren.
5.1.5 Gestoord moederlijk gedrag
Bij het konijn komen enkele gestoorde moederlijke gedragingen voor zoals het negeren van de
jongen (verwaarlozing), onregelmatig en vaker dan eenmaal per dag zogen, vaak in het nest springen
zonder de jongen te zogen, een slecht nest bouwen, en kannibalisme (cronisme). Deze gestoorde
gedragingen dragen mogelijk bij aan de hoge sterfte onder pasgeboren jongen (Verga et al., 1978).
Cronisme is het opeten van eigen dode of levende jongen. Volgens Brummer (1986) is het opeten
van dode of zwakke jongen niet ongewoon bij konijnen. Echter het opeten van gezonde jongen wel
en dan kan van kannibalisme gesproken worden. Kannibalisme is echter zeldzaam (Lebas et al.,
1986). Kannibalisme en cronisme treden meestal binnen vijf dagen na de geboorte op (Brummer,
1986; Verga et al., 1978). Zowel individuen als het hele nest kunnen slachtoffer worden van het
kannibalisme. De praktijk meldt dat de risico's zijn verhoogd als jongen zijn overgelegd naar een
andere voedster. Vermoedelijk is de vreemde, niet-eigen geur aanleiding voor kannibalisme. Verga et
al. (1978) hielden een enquête onder amateur- en professionele fokkers in Italië. Daar kwam uit dat
op één bedrijf het percentage kannibalisme 10% of hoger lag, bij 14 bedrijven onder de 10%, en bij
12 bedrijven geen kannibalisme voorkwam.
Een reden voor dit gestoord moederlijk gedrag wordt onder andere gezocht in de te late aanwe-
zigheid van de werpnesten, te weinig nestmateriaal en het niet kunnen afsluiten van het werpnest. Is
een voedster eenmaal cronistisch gebleken dan is de kans groot dat ze dit later bij volgende worpen
ook zal vertonen (Brummer, 1986).
                                                     19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>De behoefte aan nestmateriaal wordt bij voedsters steeds sterker naarmate de dag van werpen
dichterbij komt. Bij gebrek aan nestmateriaal worden ze steeds rustelozer. Ze houden zich intensief
bezig met schrapen en graven zonder dat dat iets oplevert. Ook gaan ze gedurende de dracht steeds
meer knagen op het gaas en dit houdt abrupt op zodra de nestkast met nestmateriaal wordt
opgehangen (Van de Giesen, 1987). Vanuit het oogpunt van dierenwelzijn moeten bij huisvesting-
systemen zonder stro voor dragende voedsters ernstige vraagtekens gezet worden (Metz, 1987).
Voedsters van zowel wilde konijnen, als gedomesticeerde konijnen onder semi-natuurlijke
omstandigheden of in een verrijkte groepshuisvesting, zogen hun jongen één keer per etmaal (De
Jong, 1989; Stauffacher, 1992). Zarrow et al. (1965) bevestigt dit in een experiment met voedsters in
individuele huisvesting. Voedsters in kooihuisvesting vertonen een verhoogde zoogfrequentie en een
enigszins gestoord, onregelmatig zoogpatroon. Daarnaast komen de voedsters in kooien veelvuldig
in het nest zonder te zogen. Zij controleren hun nest vaker dan voedsters in een verrijkte groeps-
huisvesting. Het niet kunnen afsluiten van het nest wordt als een belangrijke oorzaak van dit
gestoorde gedrag genoemd (Kersten en Grootenhuis, 1994; Wullschleger, 1987). McNitt en Moody
(1988) geven aan dat een regelmatige zoogfrequentie de overlevingskans van de jongen verhoogt,
omdat de jongen dan minder snel een zoogbeurt missen. In het onderzoek van Kersten en
Grootenhuis (1994) is echter geen duidelijk verband gevonden tussen nestgedrag en zuigelingsterfte.
Desondanks moet gestreefd worden naar huisvestingssystemen, waarbij zoogbezoeken beperkt
blijven tot ongeveer eenmaal per etmaal en vrijwel uitsluitend in de donkerperiode en in de eerste
uren van de lichtperiode plaatsvinden (Kersten en Grootenhuis, 1994). In zulke systemen moeten de
nestkasten afsluitbaar, donker en beschut zijn en voor de voedster te bereiken via een pijp
(Stauffacher, 1992; Zimmermann, 1994).
5.1.6 Gestoord activiteitsritmiek en tijdgebruik
Onder semi-natuurlijke omstandigheden zijn jonge vleeskonijnen (30-90 dagen) gemiddeld 30% van
de dag actief. Van die tijd besteden ze eenderde aan het eten van pellets, eenderde aan het eten van
gras en eenderde aan overige activiteiten (Lehmann, 1987). Metz (1987) vond dat vleeskonijnen in
kooien van 50 x 60 x 30 cm (l x b x h) significant meer tijd besteedden (13,5%) aan het eten van
pellets dan vleeskonijnen in ruime hokken met stro (200 x 80 cm) (10,9%). Deze laatste groep
spendeerde 5,5% van de tijd aan eten van het stro. De groei was in beide groepen gelijk. Ook vond
hij dat vleeskonijnen in kooien significant meer zitten en liggen dan vleeskonijnen die gehouden
worden in grondhokken met een strolaag (60,8% resp. 52,8%). Ze rusten voor een groot deel van de
tijd boven op elkaar. Verklaringen die hiervoor worden gegeven zijn de ongeschikte vloer, ontbreken
van beschutting en te lage omgevingstemperatuur. Tevens spendeerden de gekooide vleeskonijnen
meer tijd aan het eten van mengvoer (pellets) dan de vleeskonijnen in de grote grondhokken. De
vleeskonijnen in de grondhokken vertoonden meer staan op de achterpoten, graven, strekken,
huppelen en rennen dan de vleeskonijnen in de kooien. De algemene indruk was dat vleeskonijnen in
kooien rustelozer zijn. Onder rusteloos gedrag dient te worden verstaan gedrag waarbij steeds
opnieuw met een activiteit wordt begonnen (bijv. eten of graven), maar de activiteit wordt niet voltooid
(halverwege stoppen met eten of graven). Het is dus wat anders dan actief gedrag. Lehmann (1987)
bevestigt deze bevinding met een onderzoek. Hij vond dat vleeskonijnen in kooien gemiddeld
significant meer gedragsveranderingen per uur laten zien (16, spreiding 5,0-37,5) dan vleeskonijnen
                                                    20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>onder semi-natuurlijke omstandigheden (10, spreiding 2,5-22,5). Kooikonijnen vertonen veel
activiteitswisselingen binnen enkele minuten zoals eten, poetsen, krabben, liggen en verkennen,
zonder dat ze, in vergelijking met de normale situatie, echt functioneel zijn. Daarbij worden deze
activiteiten steeds onderbroken door voortbewegingen, die de indruk versterken dat de dieren
rusteloos zijn. Konijnen onder semi-natuurlijke omstandigheden daarentegen vertonen rustige,
geleidelijke activiteitsovergangen (Lehmann en Wieser, 1984; Lehmann, 1987).
Het konijn is van nature een avond- en nachtactief dier, dat overdag voornamelijk onder de grond
verblijft. Brummer (1986) onderzocht bij 12 konijnen die achtereenvolgens in drie verschillende
houderijsystemen werden gehouden (individueel in houten hok met stro en 6500 cm2 leefoppervlak,
individueel in kooi met gazen bodem en 5600 cm2 leefoppervlak, groepshuisvesting op natuurlijke
bodem en 22 m2 leefoppervlak) het activiteitspatroon. Na telkens een gewenningsperiode van acht
dagen bleek tijdens de twee observatiedagen, dat de konijnen in de kooihuisvesting, ondanks
hetzelfde lichtregime, een veel minder duidelijk dag- en nachtritme vertoonden dan wanneer ze zich
in de andere twee huisvestingssystemen bevonden. De pieken van activiteit bij de huisvesting in het
houten hok en groepshuisvesting gedurende de avond en nacht zijn bij de kooihuisvesting afgevlakt.
Dat betekent dat de dieren veel minder activiteit vertonen. Brummer (1986) suggereert dat dit een
indicator is van het inwerken van stressfactoren op het konijn. De konijnen zaten ruim tweemaal zo
veel op hun hurken (alerte rusthouding) als ze in de kooien waren gehuisvest dan wanneer ze in de
andere twee huisvestingssystemen verbleven. Ook waren ze ruim 100 minuten per 24 uur minder
actief.
Er is weinig bekend over de behoefte aan licht bij konijnen. Volledige duisternis is niet bevorderlijk
voor een normale groei bij konijnen (Manser, 1994), maar wordt op sommige bedrijven toch
toegepast (Blokhuis, 1995). Een verlengde daglengte kan positief werken op de reproductie en groei
(Manser, 1994). Een natuurlijk licht- donkerregime stelt het konijn in staat zijn biologisch vastgelegd
dag- en nachtritme aan te houden.
Jonge konijnen rusten onder semi-natuurlijke omstandigheden vrijwel altijd onder de grond of op een
beschutte plek. Ze rusten en liggen ongeveer 60% van de dag (Lehman, 1987). Dit is ongeveer
overeenkomstig van wat Gunn en Morton (1995) vonden (55,7%) bij volwassen konijnen (8-13
maanden oud) in kooien. Echter bij de laatste stond daar een niveau van mobiliteit van 1,2%
tegenover, waaruit blijkt de dieren in kooien vrijwel niet bewegen. Aangenomen kan worden dat het
gebrek aan ruimte daarvan de reden is.
Bij gebrek aan een veilige, beschutte ligplek en schuil- of vluchtmogelijkheden kunnen konijnen
zenuwachtig en schrikachtig reageren op allerlei gebeurtenissen (Lehman, 1987), al verschilt de
hevigheid van reactie van ras tot ras. Kersten en Grootenhuis (1994) bevestigen dit deels door de
bevinding dat eerste-worps voedsters tijdens werkzaamheden in de stal een sterke toename in het
aantal korte niet-zoogbezoeken aan het nest vertoonden.
Een beschutte plek en een ligplek, die beide groot genoeg zijn, zijn belangrijk voor het dier om zich
terug te kunnen trekken (vluchten) en normaal te kunnen rusten. Stauffacher (1992) adviseert om in
elke kooi een ligoppervlak op 20-30 cm hoogte aan te brengen, waarbij een kooi minstens 60 cm
hoog moet zijn. Op dit ligoppervlak kunnen de konijnen rusten en bij onrust kunnen ze eronder
kruipen. Tevens dient een dergelijke verhoging de algehele fysieke gezondheid van het konijn.
                                                    21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>5.2 Inwendige/uitwendige beschadigingen5.2 Inwendige/uitwendige beschadigingen
5.2.1 Inwendige beschadigingen
Krommingen in de wervelkolom (kyphosen), atrofie in de dijbenen en osteoporose in de rugwervels,
die met behulp van radiologisch en histologisch onderzoek zijn vastgelegd zijn te correleren met een
beperking van het locomotiegedrag, isolatie van soortgenoten, gebrek aan materiaal om mee bezig te
zijn en hoge bezettingsdichtheid (Wieser geciteerd in Lehmann en Wieser, 1984; Drescher en
Loeffler, 1991; Rothfritz, 1992). Dit zijn geen uitzonderlijke bevindingen, want dergelijke correlaties
zijn ook gelegd bij bijvoorbeeld leghennen (Knowles en Broom, 1990) en zeugen (Marchant en
Broom, 1994). Bij vleeskonijnen in kooien worden reeds inactiviteits-atrofies gevonden (Lehmann,
1984 geciteerd in Lehmann, 1987), maar bij volwassen konijnen verergeren de afwijkingen zich
(Wieser, 1984 geciteerd in Lehmann, 1987).
Het voorkomen van skeletafwijkingen duidt op ongezonde levenssomstandigheden, maar het is niet
geheel duidelijk in hoeverre de skeletafwijkingen daadwerkelijk pijnlijk zijn voor de dieren.
Kooigrootte
Uit beelden met een 16 mm film laten Lehmann en Wieser (1984) zien dat een kooi reeds te klein is
om een konijn van 70 dagen een huppelbeweging, de normale manier van voortbewegen, te laten
maken. De kooi zou ruim anderhalf keer zo groot moeten zijn om dat gerealiseerd te krijgen.
Huppelen wordt dan ook vrijwel niet gezien in kooien. Het verschil met konijnen in een semi-
natuurlijke omgeving is sterk significant. Ook springen en rennen kunnen niet normaal uitgevoerd
worden in de gangbare kooien. Ze blijven dit soort gedrag echter wel proberen uit te voeren
(Lehmann, 1987).
Een permanent gebrek aan voldoende ruimte gedurende de ontwikkeling van het konijn kan
resulteren in het verliezen van de capaciteit om te huppelen en kan leiden tot de al eerder genoemde
aantastingen in het skelet (Stauffacher, 1992). Opfokvoedsters en wachtvoedsters in wachtkooien
hebben meestal de helft of tweederde van een gangbare kooi. Het spreekt voor zich dat de
bewegingsvrijheid daar nog sterker beperkt.
Verschillende commissies en organisaties hebben in de loop van de tijd aanbevelingen gedaan
omtrent de hoogte en grootte van de kooi. Echter meestal zijn deze niet of bijna niet gebaseerd op
ethologische of pathologische bevindingen. In tabel 5.2 en 5.3 zijn enkele aanbevelingen omtrent
kooigrootte en -hoogte gegeven.
Over het algemeen wordt een minimum vloeroppervlak gerelateerd aan de grootte of gewicht van de
konijnen. Hoewel de relaties lichaamsgewicht, kooigrootte en ethologische behoeften nog nooit goed
zijn vastgesteld. Een factor waar geen rekening wordt gehouden is dat jonge dieren, over het
algemeen, actiever zijn en daarvoor meer ruimte nodig hebben dan volwassen dieren. In de meeste
huidige aanbevelingen wordt aangegeven hoe ouder een dier hoe groter het hok. En al zouden jonge
konijnen al de kooigrootte van een volwassen konijn krijgen zelfs dan betekent dat de ruimte
onvoldoende is om veel gedragingen te kunnen uitvoeren (Joint Working Group on Refinement,
1993).
                                                     22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>Tabel 5.2: Enkele aanbevelingen omtrent minimum kooigroottes (in cm2) (bron: Joint Working Group on Refine-
ment, 1993).
   Gewicht      Leeftijd        HO         HO      MAFF       CE/EC      RS/UFAW      LABA      SOAP
     (kg)       (weken)          i          g         i/g       i/g         i/g        i/g        i
      0,5      5 tot 12        2000       1300      700        1100        2000       2000      3400
       1       8 en ou-        2000       1300       700       1400        2000       2000      3400
               der
       2       14 en ou-       2000       2600      1800       2000        2000       2000      4800
               der
       3       18 en ou-       4000       2600      1800       2500        4000       2000      4800
               der
       4       22 en ou-       4000       3300      1800       3000        4000       4000      7200
               der
       5       24 en ou-       5400       3300      1800       3600        5400       5400      7200
               der
      6+       28 en ou-       6000       4000      1800          -        6000       5400      9300
               der
i = bij individuele huisvesting, g = bij groepshuisvesting
Tabel 5.3: Aanbevelingen omtrent minimum kooihoogtes (in cm) (bron: Joint Working Group on Refinement
(1993).
   Gewicht (kg)       Leeftijd (weken)        HO         MAFF       CE/EC     RS/UFAW      LABA     SOAP
         0,5         5 tot 12                 40          45         30          40         40       40
          1          8 en ouder               40          45         30          40         40       40
          2          14 en ouder              40          45         30          40         40       50
          3          18 en ouder              45          45         35          45         40       50
          4          22 en ouder              45          45         40          45         45       60
          5          24 en ouder              45          45         40          45         45       60
         6+          28 en ouder              45          45          -          45         45       60
                                                           23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>HO:        Home Office code of practice for the housing and care of animals in scientific procedures;
MAFF:      Ministry of Agriculture, Fisheries and Food (UK): Codes of recommendations for the welfare of
           livestock-rabbits;
CE/EC:     Directive 86/69 EEC regarding the protection of animals used for experimental and scientific pur-
           poses;
RS/UFAW: Royal Society/Univerities Federation for Animal Welfare, Guidelines on the care of laborartory animals
           and their use for scientific purposes;
LABA:      Laboratory Animal Breeders' Association: Guidelines on the care and use of animals bred for scientific
           purposes;
SOAP:      Swiss Order on Animal Protection 1981, revision 1991 (zie Bijlage I voor exacte weergave).
Een andere voorgestelde maat voor de minimale grootte van een kooi gaat uit van het feit dat een
konijn volledig gestrekt moeten kunnen liggen. Een kooi moet dan dus minimaal de lengte van een
konijn kunnen bevatten. Een volwassen Witte Nieuwzeelander heeft een gemiddelde lengte van 75
cm (Everleigh, 1988). Dit is langer dan de breedte of lengte van een gangbare kooi. Konijnen
gebruiken over het algemeen niet de diagonale lengte van de kooi om gestrekt te gaan liggen (Gunn
en Morton, 1995), waarschijnlijk in verband met een zo veilig mogelijke ligplek (zie Lehmann, 1987).
Een minimale kooilengte van 75 cm is overigens nog niet voldoende om een volwassen konijn een
normale huppelbeweging te laten maken.
Kooihoogte
Bij voedsters speelt tevens een rol dat ze niet normaal kunnen zitten in de kooien. Normaal zitten
konijnen met de rug gebogen. In de kooi doen ze dat met een afgeplatte rug. Dit leidt tot een
fysiologisch niet normale belasting van de wervelkolom dat mede bijdraagt aan de verkrommingen.
Een konijn dat op de achterpoten zit met de voorpoten staand gestrekt (zithouding) heeft als de oren
de bovenkant van de kooi niet mogen raken een hoogte nodig van minimaal 40-45 cm bij de
gangbaar gehouden rassen (Joint Working Group on Refinement, 1993; Huisvesting Laboratorium
konijnen, 1988). Gunn en Morton (1995) echter vermelden dat een kooihoogte van 48 cm niet
voldoende is om een volwassen Witte Nieuwzeelander de gelegenheid te geven om normaal rechtop
te zitten met de oren gespitst.
Voor het zekeren (uitkijkgedrag, ruimtelijke orientatie) en bepaald poetsgedrag, waarbij het konijn op
zijn achterpoten steunend rechtop gaat zitten is een minimale kooihoogte van ongeveer 60-75 cm
nodig bij de gangbare rassen. In de gangbare kooien, die 30 cm hoog zijn, zijn deze gedragingen niet
mogelijk (Joint Working Group on Refinement, 1993; Huisvesting Laboratorium Konijnen, 1988). Metz
(1987) vond dat vleeskonijnen in kooien zich significant minder oprichten dan vleeskonijnen in
strohokken.
Uit onderzoek van het Praktijkonderzoek Pluimveehouderij blijkt uit de voorlopige resultaten dat een
dubbel zo grote kooi voor voedsters geen invloed heeft op het aantal nestbezoeken. Bij een grotere
hoogte dan de standaardkooi bleken de dieren zich meer op te richten en meer hun oren te spitsen
(Rommers, pers. med.). Helaas is er niet gekeken naar de invloed van de grotere en/of hogere kooi
op de conditie van het skelet.
                                                        24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>In deze hele paragraaf is nog niet gesproken over de huisvesting van de rammen. Zij zijn over het
algemeen de grootste en zwaarste dieren, maar worden in dezelfde kooien gehouden als de
voedsters en meestal ook nog over een langere periode, omdat ze langer leven dan de gemiddelde
voedster. Bij de rammen zullen de problemen met betrekking tot de kooigrootte en -hoogte nog
zwaarder wegen dan bij de voedsters of vleeskonijnen. Te meer omdat de rammen veelal sociaal
geïsoleerd zijn van soortgenoten. Alleen tijdens het dekken ontmoeten ze een soortgenoot. De
opwinding die ontstaat bij het dekken, ook al voordat de voedster in de kooi wordt gezet, is zeer
groot. Deels zal dit seksuele opwinding zijn, maar deels lijkt het ook wel een soort fixatie op dit
verzetje. De rammen springen onrustig heen en weer, gaan sneller ademhalen, knagen aan het gaas
en stampen veel op de bodem (persoonlijke waarneming). De bovenkant van de kooi wordt tijdens de
dekking regelmatig aangestoten, toch lijkt de hoogte van de kooi geen directe invloed te hebben op
de dekking.
5.2.2 Uitwendige beschadigingen
Uitwendige beschadigingen kunnen het gevolg zijn van beschadigend gedrag zoals pelsbijten,
haarplukken, vechten of oorbijten (zie daarvoor paragraaf 5.1.4). Uitwendige beschadigingen kunnen
ook het directe gevolg zijn van de manier van huisvesten. Om deze beschadigingen gaat het in deze
paragraaf.
Konijnen zijn van nature gewend om op zanderige grond te leven. Daarin graven ze holen om in te
slapen, te vluchten bij gevaar en om jongen in te krijgen. Een vloer waarin de dieren kunnen graven is
in de praktijk waarschijnlijk niet realiseerbaar en in veel gevallen ook niet gewenst in verband met
controle en hantering van de dieren. Wel moet de vloer zoveel mogelijk geschikt zijn voor de dieren
om op te leven. Dat betekent dat deze bij voorkeur dicht, droog en zacht moet zijn. De in de gangbare
konijnenhouderij gebruikte draadgazen kooien voldoen niet aan deze eisen waardoor veel poot- en
voetzoolproblemen ontstaan, met name bij de rammen en de voedsters die langere tijd op een
dergelijke gazen bodem leven. Uit onderzoek van Rommers et al. (niet gepubliceerd) blijkt dat 25-
33% van de voedsters op gaasbodems uitgeselecteerd werd vanwege ernstig beschadigde
voetzolen. De poten werden niet behandeld met chloor-tetracycline spray. Dit is in de praktijk wel
gebruikelijk.
Normaal, wanneer de beschadigde voetzolen wel behandeld worden, wordt circa 15% van de
voedsters op het Praktijkonderzoek Pluimveehouderij vervangen vanwege voetzoolbeschadigingen.
Er zijn aanwijzingen dat voedsters met grote worpen (meer dan 10 jongen) eerder last hebben van
voetzoolbeschadigingen (Kersten en Grootenhuis, 1994).
Doordat ernstige pootbeschadigingen vaak open wonden zijn kunnen ze een infectiebron vormen en
indirect een doodsoorzaak zijn. Factoren als draaddikte van de gaasbodem, beharing van de
voetzolen, dikte van de huid, ras, leeftijd van het dier, nervositeit, lichaamsgewicht en stalklimaat
spelen een rol met betrekking tot wanneer de pootbeschadigingen voor het eerst aan de dag komen
(Blokhuis, 1995; SIV, 1994). In principe kan gesteld worden dat elk konijn als het lang genoeg leeft op
een gaasbodem, op een gegeven moment, in meer of mindere mate last krijgt van
voetzoolbeschadigingen. Bij voedsters is dit meestal na 3 tot 4 worpen (7-8 maanden oud). Voedsters
die daarvoor al voetzoolbeschadigingen hebben worden uitgeselecteerd.
                                                      25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Volgens Lebas et al. (1986) moet de dikte van het draadgaas op de bodem van de kooi minstens een
diameter van 2 mm hebben en de mazen moeten minimaal 10-13 mm groot zijn. Dit geeft volgens
hen de konijnen voldoende draagoppervlak zonder dat de mestdoorlaat onvoldoende is.
Commercieel verkrijgbare kooien voor voedsters hebben meestal een maaswijdte van 25 x 13 mm en
een draaddikte van 2,0 mm, of een maaswijdte van 76 x 13 mm en een draaddikte van 2,4 mm.
Draaddiktes van 2,6 tot 3,2 mm komen in moderne kooien ook voor. Voor vleeskonijnen is een
bodem met een maaswijdte van 19 x 19 mm en een draaddikte van 2,0 mm gebruikelijk, al worden
daar ook wel bodems zoals bij de voedsters gebruikt (Van Someren, 1986). Vleeskonijnen hebben
normaliter geen voetzoolproblemen omdat ze te kort leven om deze te ontwikkelen. Maar bij
keuzeproeven bleken jonge konijnen langer op alternatieve kooibodems te verblijven dan op de
traditionele (Rommers et al., 1994). Hiermee wordt aangegeven dat hoewel de beschadigingen zich
pas ver na de slachtleeftijd ontwikkelen de dieren zich op jonge leeftijd reeds niet prettig voelen op de
gazen bodem.
Om voetzoolproblemen zo lang mogelijk te voorkomen moeten de lassen van de kooien zonder
scherpe punten zijn. Ook moet het geheel gegalvaniseerd zijn om corrosie onder invloed van mest
tegen te gaan (Lebas et al., 1986).
De voorlopige resultaten uit het onderzoek van Praktijkonderzoek Pluimveehouderij in Beekbergen
(Rommers et al., niet gepubliceerd) naar verschillende alternatieve kooibodems in vergelijking met de
traditionele gazen bodems volgen hieronder. De alternatieve kooibodems zijn geperforeerde metalen
platen en kunststoffen roosters, allemaal in verschillende vormen en uitvoeringen.
1) Voetzoolbeschadigingen bij voedsters kunnen worden verminderd door de toepassing van
   alternatieve kooibodems. Op de alternatieve bodems werd het aantal voedsters met ernstig
   beschadigde voetzolen gereduceerd met 70-80% ten opzichte van de gaasbodem.
2) Het aantal voedsters dat als gevolg van ernstige voetzoolbeschadigingen werd uitgeselecteerd
   was lager op de alternatieve bodems dan op het gaas.
3) De productieduur (totaal aantal worpen dat een voedster heeft geworpen bij verwijdering) van de
   voedsters kan door toepassing van alternatieve kooibodems worden verlengd. Bij de verlenging
   van de productieduur met één worp kunnen economisch gezien alle alternatieve bodems ruim
   gefinancierd worden.
4) De vervuiling van de alternatieve bodems is verschillend. Enkele bodems geven duidelijk meer
   vervuiling dan gazen bodems. Andere daarentegen zijn bijna tot geheel vergelijkbaar met de
   gaasbodems.
5) Voor wat betreft constructie en stevigheid voldeden bijna alle alternatieve bodems.
In de praktijk worden goede resultaten bereikt met het vervangen van een deel van de gaasbodem
met een kunststoffen matje (Extrona). Bepaalde kunststoffen bodems (Materlap) hebben het nadeel
dat ze bij langdurig gebruik (3 jaar) verharden en daardoor stuk gaan (Oonk, pers. med.).
Met betrekking tot punt 4, de vervuiling van de bodems, speelt mogelijk ook mee dat de dieren geen
ruwvoer krijgen verstrekt. De dieren hebben daardoor een vrij natte mest in plaats van de normaal
droge balletjes. Of dit werkelijk van invloed is zal nader onderzocht moeten worden. Vervuiling van de
bodem was in ieder geval in een Duits onderzoek met vleeskonijnen in groepshuisvesting die hooi
kregen (15 dieren, 6 per m2) op verschillende bodems geen probleem (Günzel en Drescher, 1993).
                                                     26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Ook is het denkbaar bodems of huisvestingssystemen te ontwerpen die gebruik maken van de bij het
konijn van nature aanwezige aanleg tot het mesten op één plek.
5.3 (Re)productieproblemen5.3 (Re)productieproblemen
In het algemeen geldt dat een goede (re)productie geen garantie is voor een goed welzijn van de
dieren. Andersom geldt dat een slechte (re)productie een teken kan zijn van een aangetaste
gezondheid of welzijn.
5.3.1 Voer- en wateropname en groei
Konijnen drinken circa 30 keer per dag een kleine hoeveelheid water. De opname vind vooral plaats
tijdens de nacht (Lebas et al., 1986). De wateropname is bij dieren van 5 weken oud ongeveer 1,5
maal de voeropname, en bij volwassen konijnen 2 maal de voeropname (Van Someren, 1986). Reiter
(1993) vond een wateropname van 265 ml/dag bij vleeskonijnen van 5 weken oplopend tot 577
ml/dag bij vleeskonijnen van 11 weken. Lacterende voedsters kunnen tot 3,5 l/dag water opnemen.
Een onbeperkte watergift via een waternippel is gebruikelijk in de gangbare konijnenhouderij. Dit
moet zo blijven in verband met de belangrijke functie die water heeft voor allerlei fysiologische
processen in het lichaam.
Vleeskonijnen worden in de tijd van spenen tot slacht meestal ad libitum gevoerd. De dagelijkse
consumptie van gepelleteerd voer is 100-130 g per dier. Lebas (1987) noemt een variatie van de
groei bij vleeskonijnen van 20,7-36,0 g/dag, waarbij de vorm (meel of brokken) waarin het voer
gegeven wordt van belang is. Konijnen houden niet van meel, omdat dat teveel stof geeft en ze er
niet op kunnen knagen. Jensen en Jensen (1987) vonden een groei van 37,1-40,0 g/dag bij
vleeskonijnen. Lebas (1987) noemt een variatie van voederconversie van 2,62-3,70 op droge stof
basis bij vleeskonijnen. In tabel 5.4 is het gewenste groeischema voor vleeskonijnen weergegeven
volgens Lange (geciteerd in Reiter (1995) en Schein en Buchholz (1993).
Een niet zogende voedster van 4 kg (Witte Nieuwzeelander) eet 140-150 g droge stof per dag.
Tijdens lactatie loopt dit op tot 350-380 g droge stof per dag (Lebas et al., 1986).
Een daling van de voer- en/of wateropname kan een indicatie zijn van een gezondheids- of
welzijnsstoring. Vaak is er een verband met stalklimaatproblemen. De voer- en wateropname wordt
beïnvloed door de omgevingstemperatuur. Bij experimenten met vleeskonijnen is gebleken dat
wanneer de temperatuur van 5oC (rel. vochtigheid = 80%) steeg naar 30oC (rel. vochtigheid 60%) de
voederopname daalde van 180 naar 120 g per dag en de wateropname steeg van 330 naar 390 g per
dag (Lebas et al., 1986).
                                                    27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Tabel 5.4: Lichaamsgewicht, groei en voeropname tijdens de zoogperiode (Lange geciteerd in Reiter, 1995) en
mestperiode (bron: Schein en Buchholz, 1993).
             leeftijd              lichaamsgewicht (g)         groei (g/dag)          voeropname (g/dag)
           15 dagen                        287                        -                         0
           17 dagen                        332                        -                         1
           19 dagen                        361                        -                         2
           21 dagen                        390                        -                         6
           23 dagen                        431                        -                         17
           25 dagen                        487                        -                         35
            4 weken                        600                      20                          45
            5 weken                        800                      30                          70
            6 weken                       1100                      40                         100
            7 weken                       1420                      45                         135
            8 weken                       1780                      50                         135
            9 weken                       2050                      40                         140
           10 weken                       2300                      35                         140
           11 weken                       2500                      30                         140
   gemiddelde vanaf 4 weken                                         36                         112
Een kleine hoeveelheid ruwvoer heeft naast het eerder genoemde effect van het voorkómen van
haarballen in het maagdarmkanaal, een positief effect op de stabiliteit van de darmflora. De mest is
consistenter. Ruwvoer verbetert de doorloop van het voer door het verteringskanaal. Geadviseerd
wordt dan ook om konijnen altijd iets ruwvoer bij te geven (Lebas et al., 1986).
5.3.2 Reproductie
Voedsters dragen 30-32 dagen. Ze worden voor de eerste keer gedekt als ze 3,5-4 maanden oud
zijn. Ze wegen dan 3,0-3,5 kg. Na de eerste worp worden ze soms op een intensieve manier gebruikt.
Dat wil zeggen ze na het werpen dezelfde dag of anders binnen 3 dagen weer gedekt worden.
Meestal wordt echter een semi-intensief fokritme toegepast. De voedsters worden dan 5-7 dagen na
het werpen weer gedekt. In beide gevallen draagt een voedster tijdens het zogen reeds de volgende
generatie in zich (Lebas et al., 1986).
Voedsters die in oestrus, maar niet receptief zijn, en herhaaldelijk bij een ram in de kooi gezet worden
hebben slechtere reproductie-eigenschappen of worden dermate belast dat de overlevingskansen
van de jongen, die uiteindelijk geboren worden, afnemen. Paringen in de kooi bij een ram, kunnen
een minder geforceerd karakter hebben, wanneer de voedster de mogelijkheid heeft zich te
onttrekken aan de ram (Kersten en Grootenhuis, 1994). Hoewel de grootte en hoogte van de kooi
geen directe problemen voor het dekken lijkt op te leveren, is een grotere en hogere kooi met
                                                     28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>vluchtmogelijkheden in het verband met het welzijn van de voedster gewenst. Vooral als de voedster
langere tijd bij de ram wordt gelaten.
Een apart probleem is het feit dat de voedsters hun jongen niet kunnen ontlopen. Dit gaat spelen,
nadat de jongen het nest verlaten op ongeveer 14-21 dagen. De jongen gaan dan water en vast voer
opnemen, maar proberen ook telkens weer wat melk te krijgen (Van Someren, 1986). Een
mogelijkheid tot ontlopen van de jongen zou in de kooi aanwezig moeten zijn, bijvoorbeeld in de vorm
van een verhoging waar de voedster wel op kan springen, maar de jongen niet (Stauffacher, 1992).
In Groot Brittannië is het aantal levend geborenen per nest gemiddeld 8,8; het aantal grootgebrachte
jongen per nest gemiddeld 7,27; en het aantal nesten per voedster gemiddeld 6,56 (Parkin, 1987).
Vrillon (1987) geeft een overzicht van reproductiegetallen van een groot aantal Franse
konijnenfokkers: 7,0-8,6 nesten per voedster per jaar en 6,2-6,6 jongen gespeend per nest; het
drachtigheidspercentage ligt gemiddeld op 85%.
Voor Nederland wordt in 1987 een drachtigheidspercentage van 69% genoemd (Van Someren,
1989). In de huidige praktijk wordt echter een drachtigheidspercentage van 85-90% als goed
haalbaar geacht. Gemiddeld worden zeven worpen per gemiddeld aanwezige voedster per jaar
gehaald. Een voedster haalt gemiddeld 4,6 worpen alvorens ze sterft of wordt uitgeselecteerd. Ze is
dan ongeveer 9 maanden oud. In totaal worden gemiddeld 46 jongen gespeend per gemiddeld
aanwezige voedster. De gemiddelde worpgrootte ligt tussen de 8 en 12, afhankelijk van ras of hybride
(KWIN, 1996).
In de praktijk worden voedsters soms standaard afgespoten. Dat betekent dat de voedsters twee
dagen voor de verwachte werpdatum een hormoon krijgen geïnjecteerd die de partus op gang brengt.
Als reden wordt opgegeven dat hiermee problemen rond het werpen kunnen worden voorkomen.
Daarbij wordt vergeten dat eventuele reproductieproblemen op deze manier worden gemaskeerd.
Veel voedsters worden uitgeselecteerd in verband met onvoldoende reproductieresultaten. Over de
oorzaken hiervan in niet veel bekend. De elkaar snel opvolgende reproductiecycli vragen veel van de
konijnen, als ook de beperkende huisvesting. Voor een beter kwantitatief inzicht moet eerst data
verzameld worden betreffende de reden van uitselectie. In het geval van een reproductiestoornis
moet specifiek aangegeven worden wat dan wel de stoornis is.
5.4 Verhoogde ziektegevoeligheid5.4 Verhoogde ziektegevoeligheid
Gezondheidsstoornissen bepalen het grootste deel van de uitval bij konijnen. Al zullen tussen
bedrijven altijd grote verschillen bestaan in het vóórkomen van ziekten en uitval. Algemeen is bekend
dat de ziektegevoeligheid van dieren toeneemt bij langdurige stress. Stress als gevolg van huisves-
tings- en managementtekorten spelen bij konijnen waarschijnlijk een belangrijke rol. Daarnaast is er
regelmatig sprake van epidemische besmettingen die hun kans krijgen door het grote aantal dieren
op een kleine oppervlak (Van Dyck et al., 1995). De twee enige preventieve entingen die bestaan,
namelijk tegen Viral Haemorrhagic Disease (VHD) en Myxomatose, zijn algemeen gebruikelijk in de
bedrijfsmatige konijnenhouderij (Van der Hage, pers. med.).
                                                    29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Een algemeen probleem van de gezondheidszorg bij konijnen is dat te weinig kennis aanwezig is.
Onderzoek naar konijnenziekten wordt in Nederland weinig gedaan, omdat de sector weinig
economische waarde heeft. Toch is dat hard nodig om ziekten beter te kunnen bestrijden en daarmee
het welzijn van de dieren te kunnen verhogen (Van der Hage, pers. med.).
Maag-darmstoornissen wordt gezien als het grootste gezondheidsprobleem. Daarnaast vormen
luchtwegaandoeningen en voetzoolbeschadigingen grote problemen binnen de gangbare,
bedrijfsmatige konijnenhouderij (Lebas et al., 1986; SIV, 1994).
Dat deze gezondheidsproblemen voor een groot deel lijken voort te komen uit de intensieve manier
van houden wordt aangegeven in een publicatie van Love en Hammond (1991), al wordt geen
vergelijkingsmateriaal gegeven van konijnen in een kooihuisvesting. Zij hielden drie jaar lang 100-180
konijnen groepsgewijs in grondhokken. Gedurende die tijd moesten ze slechts 124 keer een dier
behandelen. Van die 124 keer was dat 41% wegens vechten, 12% abcessen, 8% pneumonie, 4%
pasteurella-infecties, 7% olifantstanden en 7% beschadigde hakken. De overige behandelingen
kwamen minder dan 3,2% voor. Ook Kersten en Grootenhuis (1995) melden dat in de groepshuis-
vesting weinig ziekten voorkwamen en geen enkele van de 30 voedsters is gestorven. Dit in
tegenstelling tot de kooihuisvesting, waar 30,9% van de 64 voedsters stierf binnen één jaar
onderzoek.
In de volgende paragrafen zullen een aantal gezondheidsproblemen kort uitgewerkt worden. In het
algemeen geldt dat gezondheidsproblemen nooit helemaal zijn op te lossen, maar veelvuldig
terugkomende gezondheidsproblemen duiden op een structureel gebrek in huisvesting, voeding,
management of verzorging en moet mede om welzijnsredenen opgelost worden.
5.4.1 Maag-darmstoornissen
Een konijn dat ziek is of in stress verkeert vertoont vaak maag-darmstoornissen. De hoge
percentages van dieren met maag-darmstoornissen in de gangbare huisvestingsomstandigheden
duiden volgens Jackson (1991) dan ook op chronische stress.
Diarree
Maag-darmstoornissen uiten zich in vrijwel alle gevallen in de vorm van diarree. Deze typische
respons kan verklaard worden met enkele kenmerken van het konijn.
1) Het konijn is van oorsprong een dier dat snel opgewonden is. De rassen die gebruikt worden in de
   bedrijfsmatige konijnenhouderij zijn weliswaar vrij kalm en niet meer zo snel opgewonden, maar
   tijdens de relatief korte domesticatie heeft het konijn nog niet zijn alarmreacties volledig kunnen
   afstellen op de mate van gevaar.
2) De complexiteit van het maag-darmkanaal van het konijn. Caecotrofie is een voorbeeld daarvan.
   De stresshormonen zijn direct van invloed op de zenuwen van het maag-darmkanaal. Dit kan een
   snelle passage van het voedsel door het maag-darmkanaal geven en aanleiding zijn tot diarree.
3) De alkalinisatie van de inhoud van de blinde darm. De toegenomen pH wordt toegeschreven aan
   verandering van het substraat die het interne milieu van de darmen verandert, met name de flora.
                                                     30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>   E-coli bacteriën, die normaal weinig voorkomen, kunnen hierdoor de kans krijgen zich sterk te
   vermenigvuldigen en dat kan soms aanleiding zijn tot gezondheidsproblemen (Lebas et al., 1986).
Diarree kan optreden na transport, na het plaatsen in een nieuwe omgeving, na de blootstelling aan
onbekende bezoekers (zowel dier als mens), na ongebruikelijke geluiden die langere tijd aanhouden,
na een verandering van de voedersamenstelling, bij te weinig ruwe celstof, te veel eiwit of suikers.
Vaak is de darmflora verstoord door deze stressoren, waardoor ziekteverwekkers de kans krijgen om
zich te vermenigvuldigen. De klinische symptomen van diarree zijn na stress soms vertraagd. Bij
konijnen zijn de gevolgen van een stress-situatie soms niet direct te zien, maar de diarree respons
volgt een 5-7 dagen later (Lebas et al., 1986).
Diarree, dat etiologisch multifactorieel is, wordt door Okerman et al. (1982) en Peeters (1987) als
belangrijkste oorzaak genoemd van sterfte bij gespeende konijnen in België. Vóór het spenen komt
het nauwelijks voor. Konijnen kennen niet zoals veel andere zoogdieren neonatale diarree,
waarschijnlijk doordat ze de eerste twee weken in het nest blijven en niet veel invloeden van buitenaf
op de jonge konijnen inwerken.
Met betrekking tot het welzijn van de dieren moet diarree zoveel mogelijk voorkomen worden. De
dieren moeten zo min mogelijk in de stress raken. Dat kan door rustig met de dieren om te gaan,
goede hygiëne en veilige lig- en schuilplek voor de dieren.
Ruwvoer wordt in de praktijk, als het al gegeven wordt, pas gegeven als de diarree reeds voorkomt.
Het zou aan te bevelen zijn ruwvoer standaard aan de dieren te geven om zo een stabielere
darmflora te bewerkstelligen.
Coccidiose
Coccidiose zijn inwendige parasieten die niet specifieke symptomen laten zien als diarree,
gewichtsverlies, verlaagde voer- en wateropname, besmettelijkheid en dood. Negen (Van Someren,
1986) tot twaalf (Van der Hage, pers. med.) soorten coccidiën zijn bekend, waarvan er twee zeer
pathogeen zijn. Met name oudere dieren zijn drager zonder zelf ziek te zijn en vormen een
besmettingsbron voor jonge dieren vanaf een leeftijd van circa 25 dagen. In principe kan gesteld
worden dat alle productie-eenheden besmet zijn met verschillende soorten van coccidiose. Over het
algemeen zijn de minst pathogene het meest aanwezig. Coccidiose kunnen voor een mortaliteit van
10-15% zorgen als de omgevingsfactoren voor het konijn slecht zijn. Oudere dieren bouwen wel een
weerstand op tegen specifieke soorten van coccidiose, maar onder stress-omstandigheden is er al
snel weer een coccidiose-uitbraak. Coccidiose kan bestreden worden met geneesmiddelen. Ze
werken echter niet preventief.
Door het gebruik van gaasbodems is het aantal coccidiose-uitbraken sterk gereduceerd. De bodem is
goed schoon te houden en te ontsmetten. Toch worden aan de meeste commerciële konijnenvoeders
een coccidiostaticum (Robenidine) toegevoegd. Deze werkt preventief en kan de ernst van de
besmettingen afremmen. Het gevaar van standaard Robenidine aan het voer toe te voegen is dat het
op den duur misschien niet langer effectief zal zijn, doordat de coccidiën resistentie ontwikkelen
(Lebas et al., 1986).
                                                     31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Uit onderzoek van het Praktijkonderzoek Pluimveehouderij bleek dat het toevoegen van Robenidine
geen invloed had op de uitvalcijfers. Het weglaten van Robenidine gaf echter wel een betere
voeropname en groei (De Jonge, 1993).
5.4.2 Luchtwegaandoeningen
Luchtwegaandoeningen komen veelvuldig voor bij gedomesticeerde konijnen. Pasteurella-infecties
zijn de belangrijkste oorzaak van luchtwegproblemen. In België wordt algemeen aangenomen dat
90% van de bedrijven geïnfecteerd is met Pasteurella (Van Dyck et al., 1995), al zijn vaak andere
factoren van belang om luchtwegaandoeningen te initiëren (Spanoghe et al., 1978). Factoren die de
gevoeligheid van de luchtwegen voor ziekteverwekkers verhogen zijn een snelle afkoeling (in
konijnenhouderij alleen bij technische storingen in de winter), stof, te hoge luchtsnelheid, te lage of te
hoge vochtigheid en temperatuur, en te hoge concentraties schadelijke gassen (met name
ammoniak) (Van Dyck et al. 1995). Infecties treden op via lucht-, orale en geslachtswegen.
Pasteurella kan zich ook uiten in de vorm van abcessen of door de aantasting van de geslachtsdelen
(Van Dyck et al., 1995).
Volgens Van der Hage (pers. med.) komen bij vleeskonijnen die in sheds worden gehouden
pasteurella-infecties minder voor, waarschijnlijk door meer frisse lucht. Myxomatose komt hier echter
weer meer voor, doordat insecten (potentiële ziekteoverbrengers) veel beter toegang hebben.
Andere ziekteverwekkers die de luchtwegen kunnen aantasten zijn bordetella (bacterie) en de minder
virulente stammen van myxomatose (virus) (Lebas et al., 1986).
Voor het welzijn van de dieren is het van belang dat luchtwegaandoeningen net als andere ziekten
voorkómen worden. Dit kan door een goede hygiëne, een goed stalklimaat en een niet te hoge
bezettingsdichtheid.
5.4.3 Oorschurft
Oorschurft wordt veroorzaakt door een mijt en gaat vaak gepaard met secundaire bacteriële infecties.
De symptomen zijn oorontsteking en gele en bruine korsten in de oren (Lebas et al., 1986).
Oorschurft kan goed behandeld worden en hoeft geen probleem te vormen in de bedrijfsmatige
konijnenhouderij (Van der Hage, pers. med.). Het optreden van oorschurft duidt op
managementproblemen. Het is een duidelijk voorbeeld van het feit dat gezondheid en welzijn sterk
afhankelijk zijn van het vakmanschap van de verzorger.
                                                   32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>5.4.4 Mastitis
Mastitis (uierontsteking) wordt meestal veroorzaakt door staphylococcen. De aangetaste melkklieren
zijn pijnlijk gezwollen, voelen hard aan en zijn roze tot paarsblauw van kleur. Als gevolg van onder
andere lagere melkproductie, staphylococcenbesmetting en nestverwaarlozing sterven veel jonge
konijnen als de voedster aan mastitis lijdt en geen maatregelen worden genomen (Van Someren,
1986).
Het is vanuit welzijns- en gezondheidsoogpunt belangrijk dat zo min mogelijk mastitis bij de voedsters
voorkomt.
5.4.5 Voetzoolbeschadigingen
De problematiek van de voetzoolbeschadigingen die soms ontstekingen tot gevolg kunnen hebben is
reeds in paragraaf 5.2.2 aan de orde geweest.
5.4.6 Trichophytie
Trichophytie is een zeer besmettelijke schimmelinfectie (ook voor de mens) op de huid. Het kwam in
Nederland tien jaar geleden nog weinig voor, maar de laatste jaren wordt het steeds meer gezien. Het
tast vooral de poten aan en van hieruit de romp en kop. De dieren hebben veel jeuk (Van Someren,
1986). Het aanwezig zijn van trichophytie duidt op een verminderde weerstand van de dieren (Van
der Hage, pers. med.). Het is mogelijk dat dit een gevolg is van chronische stress.
5.5 Verminderde vitaliteit5.5 Verminderde vitaliteit
5.5.1 Selectie
Kenmerkend voor de konijnenhouderij is dat voedsters in productie gehouden worden totdat ze
uitgeselecteerd worden of sterven. Meestal is dat binnen één jaar (Blokhuis, 1995). Het uitselecteren
gebeurt op basis van één of meerdere factoren zoals verminderde reproductie, voetzoolbescha-
digingen, ziekte, slechte moedereigenschappen, enzovoorts. Deze factoren kunnen bij veelvuldig
voorkomen een indicator zijn voor een verminderd welzijn. Kwantitatieve gegevens hierover worden
niet vastgelegd en het ontbreekt op het moment dan ook aan duidelijkheid omtrent de redenen van
uitselectie.
5.5.2 Sterfte
In de Nederlandse praktijk van de konijnenhouderij wordt een sterftepercentage onder voedsters van
55% per jaar als normaal beschouwd. Kersten en Grootenhuis (1994) vonden in een onderzoek met
64 voedsters in gangbare kooien over twee worpen een sterftepercentage van 30,9%, terwijl in de
groepshuisvesting volgens het Stauffacher-systeem (zie De Jong, 1989 of Stauffacher, 1992 voor een
beschrijving) geen sterfte onder 30 voedsters optrad.
Bij het Praktijkonderzoek Pluimveehouderij bleek bij 255 eerste worpen de sterfte onder voedsters
rond het werpen 1,5%. Bij de 191 tweede worpen (waar 60 voedsters zijn gebleven wordt niet
                                                    33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>vermeld) was dit 6% en bij latere worpen stabiliseerde de uitval tijdens werpen zich rond de 3%. De
Jonge (1993) geeft hierbij als commentaar dat de relatief sterke toename van de uitval direct na de
eerste worp doet vermoeden dat veel konijnen bij de komst van hun tweede worp nog niet voldoende
zijn hersteld van de eerste, hoewel de voedsters pas opnieuw werden gedekt na 7-10 dagen. De
daling na de tweede worp kan het gevolg zijn van het feit dat de zwakste dieren dan zijn uitgeselec-
teerd. Het lijkt erop dat de voedsters te zwaar belast worden met het gangbare fokritme.
De sterfte van jonge konijnen voor het spenen, met name in de eerste twee levensweken, is
gemiddeld 15%. De sterfte na het spenen bedraagt gemiddeld 10% (KWIN, 1996). Hoewel De Jonge
(1993) getallen noemt afkomstig van de Technisch Economische Administratie Konijnenhouderij die
omgekeerd zijn. Hij vermeldt dat circa 10% van de jongen sterft voor het spenen en tegen de 20%
sterft tussen spenen en het bereiken van de slachtrijpe leeftijd. Lebas et al. (1986) meldt dat in de
bedrijfsmatige Franse konijnenhouderijen geschat wordt dat 5-7% van de jongen dood wordt geboren
en nog eens 16-20% sterft voor spenen. Een derde hiervan wordt veroorzaakt door het vroegtijdig
sterven van de voedster. Recentere getallen zullen vermoedelijk lagere sterfte percentages geven.
Bij de vleeskonijnen zijn het vooral de darmstoornissen die de hoge sterfte veroorzaken (70-80%)
zowel voor als na het spenen. Bij voedsters zijn ademhalingsstoornissen een veelvoorkomende
oorzaak van sterfte (40-60% van de gevallen) (SIV, 1994).
De sterfte van jongen gedurende de eerste twee weken is afhankelijk van de kwaliteit van het nest
(Canali et al., 1991). Voor een goede kwaliteit van het nest is voldoende, geschikt nestmateriaal
nodig (Verga et al., 1987). De nestkwaliteit neemt de eerste drie worpen toe om daarna weer te
verminderen (Verga et al., 1978). Uiteraard is de conditie van de voedster voor de conceptie, tijdens
de dracht en na het werpen van invloed op de overlevingskansen van de worp. Wanneer een
voedster te mager of te dik is heeft dit invloed op de sterfte van jongen. Volgens Komov (geciteerd in
Verga et al., 1978) zijn de beste voedsters gespeend op 65-75 dagen en worden voor het eerst
gedekt wanneer ze 3,1-3,5 kg zijn.
De hoge sterfte onder de jongen, vleeskonijnen en voedsters en het hoge vervangingspercentage
onder de voedsters zijn de zeer belangrijke indicaties van welzijnsproblemen in de konijnen houderij.
Er is dringend behoefte aan kwantitatieve gegevens uit de praktijk over reden van uitselectie of
sterfte.
5.6 Angst- en pijnuitingen5.6 Angst- en pijnuitingen
Het konijn wordt wel een introvert dier genoemd. Het is moeilijk om aan een konijn snel gedrags-
symptomen te herkennen die wijzen op stress. Dankzij een paar honderd jaar van domesticatie en
selectie zijn er nu rassen die rustiger en minder schrikachtig zijn dan de voorouders, maar ook het
huidige gedomesticeerde konijn is nog steeds een alert dier met een sterke vluchtneiging bij
verstoringen.
Met betrekking tot angst- en pijnuitingen bij konijnen is onvoldoende bekend. Een duidelijk geval dat
een konijn pijn uit door middel van gedrag werd beschreven door Rommers (pers. med.): een konijn
                                                    34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>dat regelmatig de poten verplaatst zonder voort te bewegen (trippelen) heeft vermoedelijk pijn aan de
poten. Dit gedrag wordt veel gezien bij dieren met voetzoolbeschadigingen.
Het knarsen met de tanden wordt door Lebas et al. (1986) gekenmerkt als een teken van pijn en
wordt met name gehoord/gezien bij maagdarmstoornissen.
Konijnen kunnen gillen van angst. Rondrennen door de kooi en/of veel gehurkt zitten, een alerte
rusthouding, kunnen tekenen zijn van schrikachtigheid.
Konijnen die gehanteerd werden van geboorte tot een leeftijd van drie weken vertoonden een
reductie van angst tegenover mensen (Metz, 1983/1984) en vertoonden meer activiteit en exploratie
(Anderson et al., 1972; Denenberg et al., 1973; Podberscek et al., 1991b).
Bij andere dieren, respectievelijk kippen (Jones en Faure, 1981) en varkens (Hemsworth et al., 1986),
is gesuggereerd dat het hanteren met name de angst voor mensen reduceert doordat de dieren aan
de hantering gewennen en niet hun algehele angst wordt verlaagd. Daarentegen laat het onderzoek
van Kersten et al. (1989) zien dat het hanteren van konijnen vanaf een leeftijd van 10 dagen de
algehele angst of emotionaliteit vermindert en niet alleen jegens de mens. Hierbij werden sterke
toomeffecten gevonden, waaruit opgemaakt kan worden dat het effectiever is te selecteren op rustige
niet-angstige dieren dan de dieren te hanteren om dit doel te bereiken.
Sociaal contact met soortgenoten of met de mens kan werken als een soort buffer tegen stress.
Hanteren in het algemeen kan positief werken op de gezondheid van het dier. Het heeft een positieve
invloed op de groei en reduceert de mortaliteit (Jezierski en Konecka, 1996).
                                                   35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>36</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>6 Conclusies en aanbevelingen6 Conclusies en aanbevelingen
Het doel van deze studie is op basis van reeds bestaande wetenschappelijke kennis een overzicht te
geven van de welzijnsproblematiek in de bedrijfsmatige konijnenhouderij. Daarbij is uitgegaan van het
feit dat welzijnsproblemen te herkennen zijn aan bepaalde symptomen. Wiepkema (1994a) heeft
gesteld dat in een goede veehouderij en dus ook konijnenhouderij deze symptomen niet structureel
voor mogen komen. Naast het signaleren van de welzijnsproblematiek kwamen in het voorgaande in
een aantal gevallen mogelijkheden tot verbeteringen of aanpassingen van huisvestingssystemen naar
voren die de problematiek kunnen verminderen. Om dit te staven is nader toetsend onderzoek
vereist.
Conclusies die op basis van het voorgaande getrokken kunnen worden en waaruit de aanbevelingen
voor te nemen maatregelen, gericht op een welzijnsverbetering in de bedrijfsmatige konijnenhouderij,
voortvloeien zijn:
* Fokkonijnen hebben veelvuldig voetzoolbeschadigingen. Deze beschadigingen vormen een
    belangrijke reden voor de uitval van fokdieren. Als hoofdoorzaak kan worden aangewezen de
    huisvesting op gazen of draadroosterbodems. Volledig gazen, of draadroosterbodems zouden
    daarom voor rammen, voedsters en opfokvoedsters moeten worden verboden.
    Als te nemen maatregel zal dit een overgangsperiode voor de praktijk vergen. Op korte termijn,
    dus gedurende de overgangsperiode, zou een matje in de kooi verplicht moeten worden gesteld.
    Hiermee kan op korte termijn het aantal en de ernst van voetzoolbeschadigingen verminderd
    worden.
    Voetzoolbeschadigingen doen zich bij vleeskonijnen niet voor, maar de dieren geven wel duidelijk
    de voorkeur aan andere bodems boven de gazen of draadroosterbodem. Daarom zouden ook voor
    vleeskonijnen bodems van alleen draadrooster of gaas, op termijn verboden moeten worden.
* Konijnen hebben de behoefte om langdurig te fourageren en daarbij te knagen. Dit is in de huidige
    kooihuisvesting niet mogelijk. Ruwvoer, naast pellets, komt aan die behoeften en normale voe-
    dingsgewoonte tegemoet. Bovendien heeft ruwvoer een reducerende werking op abnormale
    gedragingen als stereotypieën en pelsbijten en voorkomt het de vorming van haarballen in het
    maagdarmkanaal. Bij voedsters kan hooi of stro een belangrijke functie vervullen als nest-
    bouwmateriaal.
    Alle konijnen zouden permanent de beschikking moeten krijgen over los stro of hooi.
* Stukken hout, op zekere hoogte vastgemaakt aan de zijwand van de kooi, kunnen dienen als
    kooiverrijking. De konijnen kunnen erop exploreren en knagen. Kooiverrijking reduceert het
    optreden van abnormaal gedrag. Het is niet bekend of alle houtsoorten evengoed voldoen; dit in
    verband met verschillende houtgeuren.
* De huidige kooihuisvesting is te klein voor konijnen om normaal te kunnen voortbewegen, of voor
    volwassen dieren om languit gestrekt te kunnen liggen. Dit leidt tot abnormaal gedrag en
    skeletafwijkingen. Het vloeroppervlak moet voldoende bewegingsruimte verschaffen, zodat
    typische voortbewegingsvormen van konijnen, zoals huppelen, mogelijk zijn. In dit kader zou het
    gebruik van wachtkooien voor opfok- of wachtvoedsters, die de helft tot tweederde van een
    normale kooi zijn, op korte termijn reeds verboden moeten worden. Een verhoging in de kooi is
                                                    37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>  belangrijk voor het handhaven van de fysiologische capaciteit van het bewegingsapparaat en
  voorziet bovendien in de behoefte aan structuur in de omgeving.
* De huidige hoogte van de kooi voldoet niet aan de gedragsmatige en fysieke behoeften van het
  konijn. De volwassen dieren en oudere vleeskonijnen kunnen niet normaal in de kooi zitten
  (normale zitpositie) en kunnen niet rechtop op hun achterpoten staan (oprichten of zekeren).
  Bepaald poetsgedrag, waarbij het konijn zich opricht, is ook niet mogelijk.
  Kooien moeten, op zijn minst gedeeltelijk, een zodanige hoogte hebben dat de dieren in staat zijn
  zich op te richten en op hun achterpoten te staan. Een minimale kooihoogte van 60 cm is voor de
  volwassen konijnen van de gangbaar gehouden rassen noodzakelijk.
* Een beschutte, verduisterde plek, waar het konijn zich terug kan trekken bij verstoring en een
  rustige ligplek zijn belangrijk voor het konijn om te kunnen voldoen aan de intentie om te vluchten
  en te rusten. Zogende voedsters moeten de mogelijkheid hebben om zich te onttrekken aan
  ongewenste zoogpogingen van de jongen. Een ligplank op 20-30 cm hoogte aangebracht in een
  kooi van minimaal 60 cm hoog komt tegemoet aan deze behoeften.
* Het konijn is een sociaal dier dat, als het mogelijk is, vooral tijdens rustperiodes het gezelschap
  van soortgenoten opzoekt. Konijnen moeten zo weinig mogelijk individueel gehuisvest worden. In
  ieder geval moeten jonge konijnen tot de geslachtsrijpe leeftijd gehuisvest worden in groepen en
  niet-zogende voedsters, zoveel mogelijk in paren.
* Zogende voedsters vertonen in de kooihuisvesting gestoord nestgedrag. Ze zogen de jongen
  onregelmatig en brengen veel bezoeken aan het nest zonder te zogen. Een belangrijke oorzaak
  van dit gestoorde gedrag komt door het ongeschikte ontwerp van de gangbare nestkast.
  Nestkasten moeten voorzien zijn van voldoende nestmateriaal en moeten door de voedsters zelf
  afgesloten kunnen worden.
* Het standaard afspuiten van voedsters om de partus op te wekken zou verboden moeten worden.
  Het is een symptomatische bestrijding van reproduktieproblemen en maskeert daardoor de
  fundamentele problemen.
* Het gebruik maken van kunstmatige inseminatie moet niet worden gestimuleerd, zolang de
  ovulatie met behulp van een hormoneninjectie opgewekt moet worden. Het gebruik van hormonen
  maskeert eventuele reproduktieproblemen.
* Maagdarmstoornissen en luchtwegaandoeningen zijn de meest voorkomende gezondheids-
  problemen. Een goede hygiëne, stalklimaat, omgang met de dieren en controle kan veel
  gezondheidsproblemen voorkómen. Meer voorlichting richting de boer op dit punt is noodzakelijk.
Onderzoeksvragen die op basis van deze literatuurstudie naar voren kwamen zijn:
* Er is een groot gebrek aan kwantitatieve gegevens met betrekking tot produktiekengetallen,
  uitvalsoorzaken, abnormaal gedrag en gezondheid in de bedrijfsmatige konijnenhouderij.
  Onderzoek moet opgestart worden om deze kwantitatieve gegevens te gaan verzamelen en te
  verwerken. Problemen kunnen hierdoor beter in kaart worden gebracht en mogelijke oplossingen
  worden aangegeven.
* Onderzoek moet gestart worden om een economisch en milieutechnisch aantrekkelijke,
  huisvesting voor konijnen te ontwikkelen, waarbij het konijn voldoende bewegings- en ligruimte
  heeft, de gezondheid optimaal is, ruwvoerverstrekking mogelijk is, voetzoolproblemen niet meer
  voorkomen, de dieren een schuilplek hebben, en sociaal contact mogelijk is. Abnormale
                                                    38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>  gedragingen, vervormingen in het skelet, hoge sterfte, hoge uitselectie, gezondheidsproblemen,
  enzovoorts mogen in deze huisvesting niet structureel voorkomen.
* Onderzocht moet worden of een soort ligplank op 20-30 cm hoogte in een verhoogde kooi is te
  realiseren die voldoet aan zowel ethologische als hygiënische eisen.
* Onderzoek is nodig om de kennis over ziekten bij konijnen te vergroten.
* Vervolgonderzoek is nodig om de problematiek rond de hoog frequente nestkastbezoeken van de
  voedsters en het gestoorde zoogpatroon verder uit te diepen.
* Meer onderzoek is nodig naar alternatieven voor draadrooster of gazen bodems.
* Onderzoek is nodig om de mate van het optreden van skeletafwijkingen als gevolg van te krappe,
  individuele huisvesting in de konijnenhouderij te kwantificeren.
* Onderzoek naar de invloed van ruwvoer op de gezondheid, met name met betrekking tot
  maagdarmstoornissen is noodzakelijk.
                                                  39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>40</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Referenties
Anderson, C.O., V.H. Denenberg, en M.X. Zarrow, 1972, Effects of handling and social isolation
   upon the rabbit's behaviour, Behaviour, vol. 43, p. 165-175.
Blokhuis, 1995, Welzijnsproblematiek in een aantal veehouderijsectoren, NRLO-rapport nr. 95/2,
   Nationale Raad voor Landbouwkundig Onderzoek, Den Haag, 93 p.
Brummer, H., 1986, Symptome des Wohlbefindens und des Unwohlseins beim Kaninchen unter
   besonderer Berücksichtigung der Ethopathien, In: Wege zur Beurteilung tiergerechter Haltung bei
   Labor-, Zoo- und Haustieren (ed.: K. Militzer), Verlag Paul Parey, Berlin, Hamburg, p. 44-53.
Canali, E., V. Ferrante, R. Todeschini, M. Verga en C. Carenzi, 1991, Rabbit nest construction and its
   relationship with litter development, Applied Animal Behaviour Science, vol. 31, p. 259-266.
Corbet, G.B., 1994, Taxonomy and origins, In: The European Rabbit, The history and biology of a
   succesful colonizer (eds.: H.V. Thompson en C.H. King), Oxford University Press, p. 1-7.
Damme, D. van, en A. Ervynck, 1993, Het konijn, een verhaal van vergane glorie, Zoogdier, jaarg. 4,
   nr. 2, p. 20-27.
Denenberg, V.H., M.V. Wyly, J.K. Burns en M.X. Zarrow, 1973, Behavioural effects of handling
   rabbits in infancy, Physiology and Behavior, vol. 10, p. 1001-1004.
Denenberg, V.H., M.X. Zarrow en S. Ross, 1969, The behaviour of rabbits, In: The behaviour of
   domestic animals (ed.: E.S.E. Hafez), Baillière Tindall en Cassell, London, p. 417-437.
Drescher, B., en K. Loeffler, 1991, Einfluß unterschiedlicher Haltungsverfahren und
   Bewegungsmöglichkeiten auf die Kompakta der Röhrenknochen von Versuchs- und
   Fleischkaninchen, Tierärtzliche Umschau, vol. 46, p. 736-741.
Dyck, S. van, P. de Herdt, F. Haesebrouck, R. Ducatelle, L.A. Devriese en W. Hendrickx, 1995,
   Pasteurellose bij konijnen: een overzicht, Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, vol. 64, p. 152-
   156.
Everleigh, J.R., 1988, The development of rabbit, guinea-pig and mouse cages, Animal Technology,
   vol. 39, p. 107-116.
Fekete, S., en J. Bokori, 1986, The effect of trichobezoars (hairballs) on the digestive coefficients and
   fattening indices of rabbits, Journal of Applied Rabbit Research, vol. 9, p. 54-55.
Flux, J.E.C., 1994, World distribution, In: The European Rabbit, The history and biology of a
   succesful colonizer (eds.: H.V. Thompson en C.H. King), Oxford University Press, hoofdstuk 2.
Fraser, A.F., en D.M. Broom, 1990, Farm animal behaviour and welfare, Baillière Tindall, London,
   437 p.
Giesen, A. van de, 1987, Onderzoek naar gedrag en reproductie van voedsters in een commerciële
   konijnenhouderij, doctoraalscriptie, Sectie Ethologie, Vakgroep Veehouderij, Landbouwuniversiteit
   Wageningen, 44 p.
Gonzalez, R.R., M.J. Kluger en J.D. Hardy, Partitional calorimetry of the New Zealand rabbit at
   temperature 5-35oC, Journal of Applied Physiology, vol. 31, p. 728-734.
Gunn, D., en D.B. Morton, 1995, Inventory of the behaviour of New Zealand White rabbits in
   laboratory cages, Applied Animal Behaviour Science, vol. 45, p. 277-292.
Günzel, A., en B. Drescher, 1993, Spaltenböden für Mastkaninchen im Test, Deutsche
   Geflügelwirtschaft und Schweineproduktion, 45e jaargang, nr. 12, p. 16-19.
Held, S.D.E., R.J. Turner en R.J. Wootton, 1993, Social behaviour and immunological correlates in
   group-housed female laboratory rabbits, In: Proceedings of the International Congress on Applied
   Ethology, Berlin, eds.: M. Nichelmann, H.K. Wierenga en S. Braun, KTBL, Darmstadt p. 131-135.
Held, S.D.E., R.J. Turner en R.J. Wootton, 1995, Choices of laboratory rabbitys for individual or
   group-housing, Applied Animal Behaviour Science, vol. 46, p. 81-91.
Hemsworth, P.H., J.L. Barnett, C. Hansen en H.W. Gonyou, 1986, The inluence of early contact with
   humans on subsequent behavioural responses of pigs to humans, Applied Animal Behaviour
   Science, vol. 15, p. 55-63.
Huisvesting Laboratorium Konijnen, 1988, Huisvesting Laboratorium Konijnen, de relatie tussen
   huisvesting en welzijn, Werkgroep "Huisvesting laboratorium konijnen", Nederlandse Vereniging
   voor Proefdierkunde, 21 p.
Huls, W.L., D.L. Brooks en D. Bean-Knudsen, 1991, Response of adult new zealand white rabbits to
   enrichment objects and paired housing, Laboratory Animal Science, vol. 41, p. 609-611.
                                                    41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Jackson, G., 1991, Intestinal stasis and rupture in rabbits, The Veterinary Record, vol. 129, p. 287-
   289.
Jensen, N.E., en J.F. Jensen, 1987, Use of alkali-treated straw in compound feed for rabbits,
   Agriculture, Rabbit production systems including welfare (ed.: T. Auxilia), Report EUR 10983 EN,
   CEC, Turijn, p. 41-55.
Jezierski, T.A., en A.M. Konecka, 1996, Handling and rearing results in young rabbits, Applied
   Animal Behaviour Science, vol. 46, p. 243-250.
Joint Working Group on Refinement, 1993, Refinements in rabbit husbandry, Second report of the
   BVAAWF/FRAME/RSPCA/UFAW Joint Working Group on Refinement, In: Laboratory Animals,
   vol. 27, p. 301-329.
Jolley, P.D, 1990, Rabbit transport and its effects on meat quality, Applied Animal Behaviour
   Science, vol. 28, p. 119-134.
Jones, R.B., en J.M. Faure, 1981, The effects of regular handling on fear responses in the domestic
   chick, Behavioural Processes, vol. 6, p. 135-143.
Jonge, G. de, 1993, Huisvesting en uitval van vleeskonijnen, In: Welzijn, lezingen gehouden tijdens
   de jaarlijkse studiedag, World Rabbit Science Association, afd. Nederland, Horst, p. 25-31.
Jong, M. de, 1989, De rol die kennis van de natuurlijke levenswijze kan spelen bij het houden van
   konijnen, Biotechniek, vol. 28 (2), p. 27-29.
Kersten, A.M.P., F.M. Meijsser en J.H.M. Metz, 1989, Effects of early handling on later open-field
   behaviour in rabbits, Applied Animal Behaviour Science, vol. 24, p. 157-167.
Kersten, A.M.P., en G. Grootenhuis, 1994, Nestgedrag en reproduktie van konijnen bij individuele
   huisvesting in kooien en groepshuisvesting in grondhokken, vakgroep Veehouderij, sectie
   Ethologie, Landbouwuniversiteit Wageningen, rapport project 063, 55 p.
Knowles, T.G., en D.M. Broom, 1990, Limb bone strength and movement in laying hens from
   different housing systems, The Veterinary Record, vol. 126, p. 354-356.
KWIN, 1996, Kwantitatieve Informatie Veehouderij 1995-1996, publikatie nr. 6-96, Informatie en
   Kennis Centrum Veehouderij, Ede, 293 p.
Landbouwcijfers, 1996, Landbouw-Economisch Instituut, Centraal Bureau voor de Statistiek, Den
   Haag.
Lebas, F., P. Coudert, R. Rouvier en H. de Rochambeau, 1986, The rabbit, husbandry, health and
   production, FAO, Animal Production and Health Series no. 21, Rome, 235 p.
Lehmann, M., en R. Wieser, 1984, Indikatoren für mangelnde Tiergerechtheit sowie
   Verhaltensstörungen bei Hauskaninchen, KTBL-schrift, vol. 307, p. 96-107.
Lehmann, M., 1987, Interference of a restricted environment - as found in the battery cages - with
   normal behaviour of young fattening rabbits, Agriculture, Rabbit production systems including
   welfare (ed.: T. Auxilia), Report EUR 10983 EN, CEC, Turijn, p. 257-268.
Love, J.A., en K. Hammond, 1991, Group-housing rabbits, Laboratory Animal Science, vol. 20, p. 37-
   43.
Maertens, L., en G. De Groote, 1984, Influence of the number of fryer rabbits per cage on their
   performances, Journal of Applied Rabbit Research, vol. 7, p. 151-155.
Manser, C.E., 1994, The influence of factors associated with lighting on the welfare of farm animals,
   Animal Welfare and Human-Animal Interactions Research Group, University of Cambridge, 48 p.
Marchant, J.N., en D.M. Broom, 1994, The effects of dry sow housing condition on bone strength and
   muscle conformation (abstract), Animal Production, vol. 58, p. 437-438.
Mason, G.J., 1991, Stereotypes: a critical review, Animal Behaviour, vol. 41, p. 1015-1037.
McNitt, J.I., en G.L. Moody jr., 1988, Nest box behavior of the domestic rabbit, The Journal of Applied
   Rabbit Research, vol. 10, p. 159-162.
Metz, J.H.M., 1983/1984, Effects of early handling in the domestic rabbit, Applied Animal Ethology,
   abstract, vol. 11, p. 86-87.
Metz, J.H.M., 1987, Behavioural problems of rabbits in cages, In: Agriculture, Rabbit production
   systems including welfare, ed. T. Auxilia, Report EUR 10983 EN, CEC, Turijn, p. 221-230.
Morisse, J.P., en R. Maurice, 1994, Welfare and the intensive production of rabbits, Revue
   Scientifique et Technique, Office International des Epizooties, vol. 13 (1), p. 143-152.
Mulder, A., A.E. Nieuwenkamp, J.G.P. van de Palen, G.H. van Rooijen en A.C. Beynen, Hooi als
   bijvoedering reduceert pelsbijten bij konijnen, Tijdschrift voor diergeneeskunde, deel 117, afl. 22,
   p. 655-658.
                                                   42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Okerman, L., L. Devriesse, L. Spanoghe en N. Viaene, Autopsieletsels bij konijnen met
   darmstoornissen, Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, vol. 51 (2), p. 213-221.
Parkin, R.J., 1987, The use of records to improve production efficiency on meat rabbit units,
   Agriculture, Rabbit production systems including welfare (ed.: T. Auxilia), Report EUR 10983 EN,
   CEC, Turijn, p. 21-26.
Peeters, J.E., 1987, Etiology and pathology of diarrhoea in weanling rabbits, Agriculture, Rabbit
   production systems including welfare (ed.: T. Auxilia), Report EUR 10983 EN, CEC, Turijn, p. 127-
   138.
Podberscek, A.L., J.K. Blackshaw en A.W. Beattie, 1991a, The behaviour of group penned and
   individually caged laboratory rabbits, Applied Animal Behaviour Science, vol. 28, p. 353-363.
Podberscek, A.L., J.K. Blackshaw en A.W. Beattie, 1991b, The effects of repeated handling by
   familiar and unfamiliar people on rabbits in individual cages and group pens, Applied Animal
   Behaviour Science, vol. 28, p. 365-373.
Reiter, J., 1993, Tränkesysteme für Mastkaninchen, Deutsche Geflügelwirtschaft und
   Schweineproduktion, 45e jaargang, nr. 30, p. 14-17.
Reiter, J., 1995, Untersuchungen zur Optimierung der Gruppengröße bei Mastkaninchen in
   Gruppenhaltung auf Kunststoffrosten, Dissertation, Fakultät IV - Agrarwissenschaften II,
   Universität Hohenheim, 172 p.
Rommers, J.M., G. de Jonge, G. van Someren en M. Kranenburg, 1994, Keuzeproef kooibodems bij
   vleeskonijnen, NOK Contactblad, vol. 4, p. 115-121.
Rommers, J.M., R. Meijerhof en G. van Someren, niet gepubliceerd, Toepassingen van alternatieve
   kooibodems ter preventie van voetzoolbeschadigingen bij voedsters in de commerciële
   konijnenhouderij, Concept.
Rothfritz, P., 1992, Einfluß unterschiedlicher Haltungsverfahren und Bewegungsmöglichkeiten auf
   die Spongiosasstruktur der Rippen sowei Brust- und Lendenwirbel van Versuchs- und
   Fleischkaninchen, Tierärztliche Umschau, vol. 47, p. 758-768.
Rougoor, C.W., W.H.M. Baltussen, J.M. van Leeuwen en A.A. Dijkhuizen, 1994, Diergezondheid en
   diergeneesmiddelengebruik in de varkens- en pluimveehouderij, Werkgroep Onderzoek
   Gezondheid Dieren, 67 p.
Sambraus, H.H., 1985, Triebstau in Freßverhalten von Kaninchen, Zeitschrift für Tierzüchtung und
   Züchtungsbiologie, vol. 102, p. 73-79.
Schein, F., en B. Buchholz, 1993, Richtige Ernährung von Kaninchen (II): Mastkaninchen, Deutsche
   Geflügelwirtschaft und Schweineproduktion, 45e jaargang, nr. 24, p. 16-18 en 67-69.
SIV, 1994, Het kwetsbare dier in de intensieve veehouderij, dertiende rapport van de
   Studiecommissie Intensieve Veehouderij, Nederlandse Vereniging tot Bescherming van Dieren,
   140 p.
Someren, G.M. van, 1986, Konijnenhouderij, CADP-mededeling no. 003, Centrum voor Onderzoek
   en Voorlichting voor de Pluimveehouderij, Beekbergen, 91 p.
Someren, G.M. van, 1989, Resultaten in de konijnenhouderij: toelichting en adviezen voor
   verbeteringen, Centrum voor Onderzoek en Voorlichting voor de Pluimveehouderij, Beekbergen,
   CADP-uitgave, no. 008.
Spanoghe, L., R.M. Debruycker en G. Okerman, 1978, Relatie tussen de bacteriële flora en het
   optreden van letsels in de ademhalingswegen van konijnen, Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift,
   vol. 47 (6), p. 462-470.
Stauffacher, M., 1986, Social contacts and relationships in domestic rabbits kept in a restrictive
   artificial environment, In: Ethology of domestic animals (ed.: M. Nichelmann), Privat, I.E.C.,
   Toulouse, vol. IX, p. 100-106.
Stauffacher, M., 1992, Group housing and enrichment cages for breeding, fattening and laboratory
   rabbits, Animal Welfare, vol. 1, p. 105-125.
Vastrade, F.M., 1986, The social behaviour of free-ranging domestic rabbits (Oryctolagus cuniculus),
   Applied Animal Behaviour Science, vol. 16, p. 165-177.
Verga, M., V. Dell'Orto en C. Carenzi, 1978, A general review and survey of maternal behaviour in
   the rabbit, Applied Animal Ethology, vol. 4, p. 235-252.
Verga, M., A. Nelli, P. Leone en C. Carenzi, 1987, Behaviour and performances of rabbit does and
   young rabbits, Agriculture, Rabbit production systems including welfare (ed.: T. Auxilia), Report
   EUR 10983 EN, CEC, Turijn, p. 231-243.
                                                    43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>Vrillon, J.L., 1987, Synthesis about rabbit house keeping, Agriculture, Rabbit production systems
   including welfare (ed.: T. Auxilia), Report EUR 10983 EN, CEC, Turijn, p. 57-68.
Wagner, J.L., D.B. Hackel en A.G. Samsell, 1974, Spontaneous deaths in rabbits resulting from
   gastric trichobezoars, Laboratory Animal Science, vol. 24, no. 5, p. 826-830.
Wiepkema, P.R., 1992, Over belasting van ons vee, Tijdschrift voor Diergeneeskunde, deel 117, afl.
   5, p. 141-145.
Wiepkema, P.R., 1994a, Welzijn van dieren: een referentiekader, Discussienota, LNV-studiedag:
   'Draagvlak voor dierenwelzijn'.
Wiepkema, P.R., 1994b, Advies omtrent het houden van nertsen, mei 1994, 8 p.
Wullschleger, M., 1987, Nestbeschäftigung bei säugenden Hauskaninchenzibben, Revue Suisse de
   Zoologie, vol. 94, p. 553-562.
Zarrow, M.X., V.H. Denenberg en C.O. Anderson, 1965, Rabbit: frequency of suckling in the pup,
   Science, vol. 150, p. 1835-1836.
Zimmermann, E., 1994, Kaninchenhaltung in Gruppen (II), Deutsche Geflügelwirtschaft und
   Schweineproduktion, 46e jaargang, nr. 4, p. 22-24.
                                                   44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Bijlage I
Minimale maten voor het bedrijfsmatig houden van konijnen zoals vastgelegd in de Zwitserse
wetgeving.
Voedsters en rammen1)2)
                                                             small strains               medium strains
                                                             (2,0-2,5 kg)                (3,5-5,0 kg)
 1 Cages without raised area:
 11 floor area3)                                             4800 cm2                    7200 cm2
 12 height4)                                                 50 cm                       60 cm
 2    Cages with raised area:
 21   total area3) (floor and raised areas)                  4000 cm2                    6000 cm2
 22   minimum floor area                                     2800 cm2                    4200 cm2
 23   height4)                                               50 cm                       60 cm
 3    Complementary area for nesting compartment             1000 cm2                    1000 cm2
Vleeskonijnen5)
                                                             weight below 1,5 kg         weight more than 1,5 kg
 1 Cages without raised area:
 11 floor area3)                                             6000 cm2                    6000 cm2
 12 height4)                                                 50 cm                       50 cm
 2    Cages with raised area:
 21   total area3) (floor and raised areas)                  5000 cm2                    5000 cm2
 22   minimum floor area                                     3500 cm2                    3500 cm2
 23   height4)                                               50 cm                       50 cm
 3 Surface per animal
 31 under 40 animals                                         1000 cm2                    1500 cm2
 32 more than 40 animals6)                                   800 cm2                     1200 cm2
1)
  Breeding doe with its offspring until the 30th day, buck, doe without litter.
2)
  These dimensions shall be increased for heavier animals.
3)
  On this surface, one or more adult animals, social and without litter, can be kept together.
4)
  At least 35% of the area shall be of this height.
5)
  Until sexual maturity.
6)
  For groups of more than 5 animals, the area in which they can retire shall have several accesses and for
groups of more than 10 animals, it shall be divided into compartments.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>