<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>      Startnotitie kalkoenhouderij voor de werkgroep
kalkoenen van de Raad voor Dierenaangelegenheden
Jo Voet
IKC-Landbouw                                Ede, Maart 1999
99rd221
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>99rd221</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
                                                                          Pagina
1           Inleiding                                                           5
2.          De bedrijfstak kalkoenhouderij                                      7
2.1.        Van de wilde kalkoen naar de bedrijfsmatig gehouden kalkoen         7
2.2.        Structurele ontwikkelingen in de kalkoenhouderij                    7
2.3.        Marktontwikkelingen van kalkoenvlees                                7
3           Milieu                                                              9
3.1.        Mineralen                                                           9
3.2.        Ammoniak                                                            9
4.          Diergezondheid en productveiligheid                                11
4.1.        Gezondheidsmanagement                                              11
4.2.        Salmonella en Campylobacter                                        11
4.3.        Antibiotica en Residuen                                            11
4.4         Diergeneesmiddelen                                                 12
4.5.        Hygiëne en ketenproductie                                          12
4.6.        Infectieziekten                                                    12
4.7         Uitval                                                             12
5.          Dierenwelzijn                                                      15
5.1.        Strooisel                                                          15
5.2.        Klimaat                                                            15
5.3.        Licht                                                              16
5.4.        (Fase)voedering en watervoorziening                                16
5.5.        Ingrepen                                                           17
5.6.        Bezettingsdichtheid                                                18
5.7.        Verenpikken en kannibalisme                                        19
5.8.        Bewegingsstoornissen                                               20
5.9.        Transport                                                          21
6.          Vermeerderingskalkoenen                                            23
6.1.        Algemeen                                                           23
6.2.        Huisvesting/Milieu                                                 23
6.3.        Selectie                                                           24
6.4.        Klimaat                                                            24
6.5.        Licht                                                              24
6.6.        Geluid                                                             25
6.7.        Kunstmatige inseminatie                                            25
6.8.        Voer en water                                                      25
6.9.        Ingrepen                                                           25
6.10.       Bezettingsdichtheid                                                25
7.          ARBO                                                               27
8.          Samenvatting                                                       29
Referenties                                                                    31
Overzicht bijlagen                                                             35
Bijlage 1. Tabel 1 t/m 4                                                       37
Bijlage 2. Bewegingsstoornissen                                                39
Bijlage 3. Economische gegevens in relatie tot bezetting                       43
Bijlage 4. Saldoberekening per opgezette kalkoen                               45
Bijlage 5.Technisch-economische berekeningen bij diverse bezettingsgraden      47
99rd221
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>99rd221</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>1.       Inleiding
Op 24 september 1998 heeft de Directeur Landbouw van het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en
Visserij aan de Raad voor dierenaangelegenheden verzocht een streefbeeld voor de kalkoenhouderij op het
primaire bedrijf op te stellen, dat minimumnormen op het terrein van diergezondheid en het welzijn bevat. Dit
verzoek werd gedaan in verband met het voornemen van het Ministerie om een Algemene Maatregel van
Bestuur op grond van de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren op te stellen, die regels zal bevatten voor het
houden van kalkoenen voor productiedoeleinden.
De secretaris van de RDA heeft het IKC-L gevraagd een Startnotitie Kalkoenen te maken. De notitie moet
dienen als basis voor een discussie rondom de opzet van het streefbeeld.
Het doel van deze notitie is om een algemeen beeld te geven van de huidige kalkoensector met daarin de
discussiepunten rondom de aspecten welzijn, gezondheid, milieu, arbeidsomstandigheden en economie.
In de aanbiedingsbrief van de Directeur Landbouw is aangegeven dat het bedrijfsmatig houden van kalkoenen
aan de orde moest komen. In deze startnotitie is een beschrijving gegeven van de kalkoenhouderij tot en met het
moment waarop de dieren worden geleverd aan de slachterij.
De kalkoenhouderij is te verdelen in het houden van vleeskalkoenen en van vermeerderingskalkoenen.
Voorzover voor het houden van vermeerderingskalkoenen afwijkende aspecten gelden zijn deze in een
afzonderlijk hoofdstuk (hoofdstuk 6) opgenomen.
Deze notitie is geen afgeronde literatuurstudie, maar een beschrijving van relevante onderdelen die aan de orde
moeten komen in de discussie rondom de aanbevelingen voor het bedrijfmatig houden van kalkoenen in
Nederland.
De notitie is geschreven om te komen tot een situatie waarin bij het bedrijfsmatig houden van kalkoenen
tegemoet gekomen wordt aan de volgende 5 essentiële condities (FAWC, 1995)* :
a) vrijwaren van honger en dorst b) vrijwaring van ontbering c) vrijwaren van pijn, verwonding of ziekte
d) mogelijkheid om tegemoet te komen aan het natuurlijk gedrag en e) vrijwaring van angst en stress.
*
  Farm Animal Welfare Council, Report on the Welfare of Turkeys, januari 1995
99rd221                                                  5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>99rd221 6</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>2.        De bedrijfstak kalkoenhouderij
2.1.      Van de wilde kalkoen naar de bedrijfsmatig gehouden kalkoen
Wilde kalkoenen komen oorspronkelijk voor in Noord- en Centraal-Amerika. De dieren zijn na 2 jaar
geslachtsrijp en bereiken een eindgewicht van ca. 9 kg. De gewone gedomesticeerde kalkoen (Melagris
Gallopavo) is de grootste en zwaarste van de hoendervogels. Deze soort is waarschijnlijk gedomesticeerd in
Mexico. De mannetjes worden 100-125 cm groot en kunnen een eindgewicht bereiken van 20 kg. In het wild
worden kalkoenen echter zelden zwaarder dan 11 kg. De dieren nestelen op de grond. Er zijn verschillen tussen
de wilde en de gedomesticeerde dieren. Zo zijn wilde kalkoenen levendiger en hebben meer herseninhoud dan
de gedomesticeerde dieren (Grzimek, 1970 en Goldberg, 1992).
Kalkoenkuikens blijven de eerste 3 - 4 weken op de grond en slapen onder de vleugels van de hen. Daarna, soms
iets eerder, overnachten ze in bomen. Na 3 maanden begint zich een sociale rangorde te vormen en na 5
maanden zijn aparte subgroepen van de sekses ontstaan.
Wilde kalkoenen vluchten door snel weg te lopen en vliegen slechts in uiterste nood. Het zoeken naar voedsel is
bij de wilde kalkoen een belangrijk onderdeel van het foerageergedrag. Zij hebben relatief veel tijd nodig om
voedsel te vergaren. In de huidige houderij komen de dieren snel en gemakkelijk aan voedsel, wat zou kunnen
bijdragen aan het verenpikken (Pers. Meded. Blokhuis). Bij de gedomesticeerde kalkoenen wordt nauwelijks
krabgedrag waargenomen, ook niet als graan wordt verstrekt in het strooisel (Blokhuis, 1995).
Voor commerciële productie zijn de volgende kleurslagen van belang:
-de bronzen breedborst, het kleurslag waaruit de andere kleurslagen zijn voortgekomen;
-de witte breedborst, uit bronzen breedborst gefokt en in de huidige houderij het populairst.
Op de wereld zijn nog 4 commerciële fokkerijorganisaties actief, ieder met hun eigen merk. Deze merken zijn de
Nicholas en de Hybrid, die veel in de VS worden gehouden, de British United Turkey (BUT) en de Betina (dit
ras wordt slechts in kleine aantallen in Frankrijk gehouden). Als scharrelkalkoen wordt de Kelly Turkey
gehouden. In Nederland momenteel op 1 bedrijf, tevens in Duitsland, Engeland en België. Vaak worden deze
kalkoenen als kerstkalkoen gebruikt. Daarnaast zijn er een aantal rassen die nauwelijks van betekenis zijn. In
Europa houdt men vooral BUT-dieren. In Nederland komen bijna alleen BUT-big-6 dieren voor, het type voor
een hoog eindgewicht. Dit zijn snelgroeiende dieren waarbij de hennen op een leeftijd van 16 en de hanen op 20
weken worden geslacht. De BUT-9 dieren komen meer in Frankrijk voor en zijn geschikt voor kortere
productieperioden met lager eindgewicht. Ook de Betina komt in Frankrijk nog wel voor.
2.2.      Structurele ontwikkelingen in de kalkoenhouderij
Wereldwijd vindt 60 % van de kalkoenproductie plaats in de USA en ca. 30 % in Europa.
In Nederland is de kalkoenhouderij pas goed op gang gekomen na 1965. Sindsdien heeft de bedrijfstak zich
verder ontwikkeld, inspelend op de vraag van de consument. Er is een toenemende specialisatie in bedrijven
doorgevoerd. Daarmee heeft de kalkoenhouderij zich als volwaardige bedrijfstak ontwikkeld. In 1997 waren er
124 vleeskalkoenbedrijven, met ongeveer 1.218.000 kalkoenen, twee kalkoenbroederijen, zes
vermeerderingsbedrijven met ongeveer 65.000 kalkoenmoederdieren en twee slachterijen. Tabel 1 in bijlage 1
geeft een overzicht van de ontwikkeling van de bedrijfsgroottestructuur in de kalkoenhouderij; tabel 2 in bijlage
1 laat zien dat de concentratie van deze sector plaatsvindt in Gelderland, Noord-Brabant en Limburg.
2.3.      Marktontwikkelingen van kalkoenvlees
De Amerikanen consumeerden in 1997 meer dan 45 kg pluimveevlees per hoofd van de bevolking, waarbij het
aandeel van kalkoen ligt op 8,1 kg. In Israël lag het verbruik per hoofd van de bevolking in 1997 op 12,3 kg
kalkoen. In Europa zijn slechts drie landen die een kalkoenvleesconsumptie kennen van ca. 5 kg of meer: Italië
(4,9 kg), Ierland (6,2 kg) en Frankrijk (6,5 kg). Duitsland heeft de consumptie van 1,5 kg kalkoen per hoofd van
de bevolking in 1980 zien toenemen tot 4,4 kg in 1997. In Nederland is het verbruik gestegen van 0,5 kg in 1980
tot 2,7 kg in 1997. De zelfvoorzieningsgraad ligt beneden de 100 %. 80 % van de Nederlandse kalkoenproductie
wordt geëxporteerd. De Nederlandse behoefte wordt voor 90 % gedekt door import uit verschillende landen.
De tendens naar gemakkelijk te bereiden en vetarm vlees heeft de consumptie van kalkoenvlees sterk doen
toenemen. Kalkoenvlees wordt in diverse vormen aangeboden. De seizoensgebonden vraag naar hele kalkoen
(kerst) heeft zich omgezet naar een vraag naar kalkoendelen (filet, etc.) gedurende het hele jaar. De houderij
heeft zich op deze gewijzigde vraag aangepast door kalkoenen te houden die de verwerking tot kalkoendelen
gemakkelijker en efficiënter maken.
99rd221                                                   7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Tabel 3 in bijlage 1 geeft een overzicht van de ontwikkelingen van de productie en de consumptie van
kalkoenvlees in Nederland; tabel 4 in bijlage 1 toont de ontwikkeling van de productie van kalkoenvlees in de
EU.
99rd221                                                  8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>3.        Milieu
3.1.     Mineralen
De meeste kalkoenen worden gehouden op bedrijven zonder cultuurgrond. Hierdoor zijn de meeste bedrijven
genoodzaakt om mest van het bedrijf af te voeren. Anno 1998 wordt de mest enerzijds afgezet binnen Nederland
maar tevens vindt mestexport plaats. Doordat het overschot op bedrijfsniveau groot is, is de sector op zoek naar
structurele oplossingen. Een van de opties is mestverbranding.
3.2.     Ammoniak
In de kalkoenhouderij zijn op dit moment alleen “traditionele” stallen in gebruik. Er zijn geen staltypen waaraan
Groen Label is verstrekt. De ammoniakemissie van de kalkoensector is 0,68 kg NH3 per dierplaats per jaar.
Tijdens de mestperiode werd voorheen in kalkoenstallen de mest regelmatig gefreesd. Dit had ten doel om het
strooisel te mengen. Immers, in tegenstelling tot kippen, krabben de kalkoenen niet in de mest. Daardoor
ontstaat er op de mest een harde korst.
Op veel bedrijven hanteert men niet meer het systeem van frezen, maar strooit men regelmatig bij tijdens de
mestperiode. Hierdoor is de bovenlaag steeds voorzien van vers strooisel en voorkomt men een groot deel van
de ammoniakemissie door het frezen.
Systemen, analoog aan die in de vleeskuikenstal, VEA-stal (Vleeskuiken Emissie Arme Stal) behoren wellicht
tot de mogelijkheden. Beluchting van strooisel middels goten in de vloer is een andere optie om te onderzoeken.
Het ALARA (As Low As Reasonable Achievable) principe ligt immer ten grondslag aan alle in de praktijk in te
voeren systemen.
Bij de gedeeltelijk verhoogde strooiselvloer (GVSV) kan lucht door het strooisel worden geblazen. Door
droging wordt de stikstof in de mest vastgelegd zodat deze niet in de vorm van ammoniak kan vrijkomen. De
GVSV kent echter vooralsnog onoverkomelijke problemen. Het doek, waarmee de gedeeltelijke verhoging in de
stal wordt bereikt, blijkt onvoldoende bestand tegen het gebruik. Tevens is er een grote stofontwikkeling in de
stal. Daarnaast zijn de mogelijkheden tot reiniging en ontsmetting nog onvoldoende.
Momenteel wordt zowel in de praktijk als op het Praktijkonderzoek Pluimveehouderij verder gezocht naar
mogelijke oplossingen. Het betreft zowel oplossingen in de richting van aangepaste stalsystemen als
behandeling van mest met bepaalde zuren.
99rd221                                                  9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>99rd221 10</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>4.        Diergezondheid en productveiligheid
4.1.      Gezondheidsmanagement
Het onderkennen van ziekten en het behandelen van zieke dieren is een vast onderdeel van het management op
kalkoenbedrijven. Daarbij kan de kalkoenhouder terugvallen op gespecialiseerde dierenartsen. Aanvullend zijn
er instituten die onderzoek doen naar de oorzaak en de bestrijding van ziekten. De kennis over ziekten wordt zo
op peil gehouden. Oriëntatie hieromtrent is veelal internationaal. Enkele ziekten zijn zo besmettelijk en kunnen
zodanige gevolgen hebben voor de dieren en de economische situatie van de kalkoenhouder dat het motto ‘voor-
komen is beter dan genezen’ van toepassing is. Voor deze ziekten zijn vaccinatieschema’s ontwikkeld. Soms,
zoals bij pseudo-vogelpest, zijn deze entingen verplicht. In andere gevallen waar de ziekte bedrijfsgebonden is,
wordt de enting alleen op dat betreffende bedrijf uitgevoerd.
Op de meeste bedrijven heeft men een ruimte waar de dieren gescheiden kunnen worden van andere dieren,
bijvoorbeeld bij kreupelheid. Nagenoeg alle bedrijven hebben een zgn. “ziekenboeg” waarin aparte voer-water-
voorzieningen zijn aangebracht. De dieren hebben hier ook meer ruimte.
4.2.      Salmonella en Campylobacter
Salmonella-bacteriën en Campylobacter komen veelvuldig in de natuur voor bij allerlei diersoorten. Het zijn
potentiële verwekkers van ziekten bij mens en dier. In de jaren tachtig is de kalkoensector begonnen met de
aanpak van deze ziekten, met een regelmatige monitoring en zo nodig bestrijding bij de ouderdieren. Deze
maatregelen zijn bedoeld om te voorkomen dat een mogelijke besmetting bij de ouderdieren wordt meegegeven
aan de nakomelingen. Deze aanpak is uitgebreid naar vleeskalkoenen middels strikte hygiënemaatregelen om te
voorkomen dat een besmetting de stal binnen sluipt. Op vrijwillige basis wordt ook een monitoringsysteem
toegepast. Voor de kalkoensector is een Plan van aanpak Salmonella en Campylobacter opgesteld dat op 1 april
1999 in werking is getreden.
4.3.      Antibiotica en Residuen
De meeste voeders voor kalkoenen bevatten antimicrobiële additieven vanwege de gunstige invloed op de dier-
prestaties. Het gaat hierbij vooral om antibiotica en groeibevorderende stoffen. Daarnaast worden ook genees-
middelen curatief gebruikt. Het gebruik van geneesmiddelen kan als gevolg hebben dat een deel van de
werkzame stof als residu in een dier achterblijft. Tevens zijn felle discussies gaande omtrent de vergroting van
resistentie van bacteriën bij de mens door gebruik van antimicrobiële stoffen in het veevoer.
Ter bescherming van de consument wordt na het toedienen van medicijnen een wachttermijn in acht genomen
voordat de dieren geslacht mogen worden. Registratie van het medicijngebruik en een Ante Mortem (AM)
keuring voor het slachten waarborgen het correct inachtnemen van deze wachttermijnen.
In de EU is het gebruik van antimicrobiële diervoeders geregeld in richtlijn 70/524/EEG. Nederland heeft deze
verordening opgenomen in de Verordening diervoeder 1986. In deze verordening wordt onderscheid gemaakt in
Antibiotica (A), groeibevorderende stoffen (K) en de coccidiostatica. In de wetgeving valt de laatste groep onder
coccidiostatica en andere geneeskrachtige stoffen (D).
Hierna volgt een overzicht van antibiotica die gebruikt worden als additief voor kalkoenen.
Tabel 1. Lijst van antibiotica toegelaten als additief in voer voor kalkoenen volgens EU regelgeving.
          (Getallen gelden tot 1 mei 1999)
Nr. EU                  Toevoegmiddel           Uiterste leeftijd       Minimumgehalte          Maximumgehalte
                                                                        In grammen per 1.000 kg volledig
                                                                        diervoeder herleid tot 12 % vocht
E 700                   Zinkbacitracine         t/m 4 weken                       5                     50
                                                t/m 26 weken                      5                     20
E 710                   Spiramycine             26 weken                          5                     20
E 711                   Virginiamycine          26 weken                          5                     20
E 712                   Flavophopholipol        26 weken                          1                     20
33                      Avilamycine             -                                 5                     10
De toevoeging van de antibiotica bacitracine-zink, spiramycine, tylosine fosfaat en Virginiamycine aan
veevoeders is per juli 1999 verboden. Flavophopholipol en Avilamycine blijven toegestaan.
99rd221                                                    11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>4.4.      Diergeneesmiddelen
De Diergeneesmiddelenwet bepaalt aan welke eisen/voorwaarden moet worden voldaan, wil een
diergeneesmiddel worden toelaten voor een bepaalde indicatie en diersoort. Tevens bepaalt deze wet dat
uitsluitend voor betreffende doeldier en indicatie geregistreerde middelen mogen worden toegepast. De tak
kalkoenhouderij is een kleine bedrijfstak. Daarom is geen enkele fabrikant bereid om een registratie aan te
vragen voor deze voor hen minder interessante diersoort. Voor kalkoenen zijn maar enkele producten
geregistreerd.
NB:
Door middel van de recente vrijstellingsregeling 1999 is deze problematiek grotendeels opgelost. Onder
bepaalde voorwaarden mogen middelen die niet geregistreerd zijn wel worden gebruikt.
4.5.      Hygiëne en ketenproductie
De gezondheidsstatus kan van invloed zijn op de uiteindelijke kwaliteit van het vleesproduct. Hygiënisch
werken en het afstemmen van de schakels is daarom essentieel. Informatie-uitwisseling tussen schakels en
terugkoppeling van gegevens bevordert de afstemming op elkaar. Het werken in integratieverbanden is in de
kalkoensector gebruikelijk (2-tal integraties). De waarborging van deze samenwerking wordt versterkt door het
IKB-programma. De kalkoenhouderij in Nederland is voor 98 procent IKB-erkend. In een aantal gevallen wordt
deze IKB-standaard nog aangevuld met NEN-ISO-normen.
4.6.      Infectieziekten
Kalkoenen zijn met grote aantallen veelal binnen gehuisvest. Hierdoor kunnen infectieziekten makkelijk de kop
opsteken. Infecties aan de ademhalingsorganen, aan het spijsverteringsstelsel en het bewegingsapparaat, kunnen
een belangrijke oorzaak van uitval zijn. Infecties aan de luchtwegen kunnen tot een uitval van 10 tot 50 %
leiden. Een goed management (i.e. vers voer en drinkwater; droog strooisel) is zeer bepalend voor de omvang
van infectieziekten (multifactorieel). Een feit bij de huidige houderij van kalkoenen is, dat de dieren continu met
mest in aanraking komen. Het blijvend contact met de mest kan een belangrijke factor zijn bij het ontstaan en
instandhouden van infectieziekten bij kalkoenen (parasitair, bacterieel en viraal). Vanuit veterinair oogpunt zou
het zeer wenselijk zijn dat het contact met de mest zoveel mogelijk vermeden wordt. Daarom is periodieke
afvoer van de mest uit de stallen positief vanuit gezondheidsoogpunt. Verwacht mag worden dat door een betere
klimaatsbeheersing (minder ammoniak, stof e.d.) en mestbehandeling de algemene gezondheidstoestand van de
kalkoenen wordt verbeterd. Op dit moment zijn in de praktijk ontwikkelingen te bespeuren die inhaken op het
zoveel mogelijk vermijden van contact van de dieren met de eigen mest.
Zo worden er proeven gedaan met het houden van kalkoen tot ca. 6 weken in kooisystemen waarbij geen contact
met mest is en de klimaatsomstandigheden nauwkeurig geregeld kunnen worden.
Belangrijk hierbij is het huidige standpunt van het Ministerie van LNV dat, in ieder geval gedeeltelijk, strooisel
beschikbaar moet blijven voor de dieren. Bij dergelijke nieuwe ontwikkelingen kunnen wellicht ook
niveauverschillen, zitstokken e.d. meegenomen worden.
4.7.      Uitval
Het uitval-% bij vleeskalkoenen is gemiddeld 8 – 9 % (DLV jaarverslag, 1996). De eerste 15 dagen zijn het
meest riskant. Het uitval-% is een optelsom van huisverkoop, selectie van dieren en sterfte.
De variatie in de uitval is groot. In de Rapportage LNV-project kalkoenen wordt voor 1996 een overzicht
gegeven van de uitval per bedrijf. Bij een gemiddelde over 69 bedrijven is op koppelbasis de uitval 8.06 %,
variërend van ca. 5 % tot ca. 13 %.
De 8e tot 12e week is een periode met onevenredige ontwikkeling. Door de snelle beengroei en achterblijvende
spiergroei treden bewegingsproblemen op. Dit is ook de periode waarin de dieren vaak natte mest produceren
met andere kleur. De oorzaak van dit natte-mest-probleem is niet bekend.
Bij het slachten wordt, afhankelijk van de slachterij, tussen de 1,6 en 3,7 % afgekeurd (Rapportage LNV-
project). Dit zijn vaak achtergebleven dieren. Daarnaast worden nog delen van een karkas afgekeurd, door
karkasafwijkingen (huidontstekingen, borstblaren en pukkels, gewrichtsontstekingen) of problemen met een
slachttechnische oorzaak. Door het toepassen van nieuwe laadsystemen is het percentage afkeuringen de laatste
jaren verminderd.
99rd221                                                   12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Uitval en afkeuring-% bij hennen:
Bezetting/m²             Lager dan 5,2      5,2 tot 5,5             5,6 tot 5,9          Hoger dan 5,9
Aantal koppels                    31                  57                      44                 27
Gemiddelde bezetting              4,7                 5,3                     5,7                6,2
Afkeuring-%                       0,9                 1,0                     1,0               1,1
Uitval koppel                     7,5                 8,3                     8,2               7,7
Uitval en afkeuring-% bij hanen:
Bezetting/m²             Lager dan 3,4      3,5 tot 3,6             3,7 toto 3,8         Hoger dan 3,8
Aantal koppels                    31                  57                      44                 27
Gemiddelde bezetting              3,2                 3,5                     3,7                4,0
Afkeuring-%                       1,7                 2,0                     2,1               1,9
Uitval koppel                     7,5                 7,6                     8,3               8,5
Bron: Rapportage LNV-project. Stimulering bedrijfsvergelijking in de pluimveehouderij (1996).
99rd221                                             13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>99rd221 14</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>5.        Dierenwelzijn
5.1.      Strooisel
In de praktijk worden vleeskalkoenen loslopend in stallen gehuisvest. Op de bodem is een laag strooisel,
bijvoorbeeld houtkrullen, aangebracht. Om het strooisel los en rul te houden wordt het gedurende de
productieronde enkele malen gefreesd (komt steeds sporadischer voor) of wordt er regelmatig bijgestrooid, met
name rondom de voer- en drinkplaatsen. De hoeveelheid strooisel varieert, maar gebruikelijk is een laag van ca.
10 cm bij aanvang van de mestperiode. Het drogestof-% in de praktijk is gemiddeld 55,7 % met een
standaarddeviatie van 3,8 % ( Werkgroep Praktijkcijfers Mest en mineralen Pluimvee).
Strooisel is belangrijk als omgevingsverrijking. Middels strooisel kan het stofbadgedrag worden vertoond.
Daarnaast absorbeert strooisel de uitwerpselen. Strooisel heeft een isolerende werking tussen het dier en de
cementen vloer. Strooisel bevordert een optimaal microklimaat. De kwaliteit van het strooisel dient dagelijks
gecontroleerd te worden. Goede kwaliteit van strooisel is belangrijk. Zo wordt bijvoorbeeld het vóórkomen van
borstblaren veroorzaakt door intensief contact met ammoniak in de mest en andere schadelijke materialen zoals
enzymen in de ontlasting (Hocking 1993).
De strooiselkwaliteit wordt sterk bepaald door het absorptievermogen, de bezettingsgraad, en het aantal uren dat
de dieren op het strooisel rusten. Voor dit laatste zijn lichtregime en lichaamsgewicht belangrijke factoren
(Hocking 1993).
Een slechte conditie van het strooisel geeft een hoger percentage beengebreken en voetzoolbeschadigingen,
hetgeen kan leiden tot meer uitval, tragere groei en een hogere voerconversie. Een probleem bij het frezen is de
grote ammoniakemissie. Wellicht dat stroverdeelsystemen, zoals momenteel in geautomatiseerde vorm reeds in
de eendenhouderij worden gebruikt, hiervoor een oplossing kunnen bieden.
Ook het type strooisel dat wordt gebruikt is belangrijk. Houtkrullen van zachthout bijvoorbeeld geven een
droger, schoner product dan hardhout krullen. Indien de residuen van bijvoorbeeld de houtindustrie fijn van
vorm zijn kan het vóórkomen van borstblaren significant lager zijn. Dit geldt eveneens voor pootafwijkingen
(Hester et al. 1997).
Tot slot kan fijn strooisel een grote stofontwikkeling veroorzaken wat een negatieve invloed heeft op het welzijn
van de pluimveehouder. Daarnaast kan stoffig strooisel longafwijkingen bij de kalkoenen veroorzaken (Feddes
et al 1995). In dit verband is een goede ventilatie erg belangrijk. Eventueel kan het strooisel besproeid worden
met Canola “olie”.
Wilde kalkoenen moeten “hun kostje bij elkaar scharrelen”. De gedomesticeerde kalkoen vertoont nagenoeg
geen scharrelgedrag, zelfs niet als er graan wordt verstrekt over het strooisel (Hale et al. 1969).
5.2.      Klimaat
In de praktijk wordt ca. 50 % van de kalkoenen gehouden in mechanisch geventileerde stallen (=“donker-
stallen”). Bij de andere 50 % van de stallen (“daglichtstallen) vindt natuurlijke ventilatie plaats. Bij de zgn.
donkerstallen komt echter licht binnen via de ventilatieopeningen en ventilatoren. In Engeland, waar stallen
voorkomen met ca. 1 Lux moeten veel maatregelen genomen worden, zoals het afschermen van de
ventilatieopeningen en het afdekken van de ventilatoren. In de zomerdag kan ondersteuning plaats vinden
middels extra ventilatoren om voldoende toevoer van frisse lucht en zuurstof te waarborgen.
De eisen die de kalkoen stelt aan het stalklimaat wijken af van die van vleeskuikens en leghennen. Zo hebben
kalkoenen gedurende de eerste week een duidelijk hogere warmtebehoefte (en later juist een lagere). Ook wordt
vanwege het kunstmoedereffect de voorkeur gegeven aan plaatselijke verwarming boven ruimte verwarming.
Grote temperatuurschommelingen (> ca. 7 graden Celsius) hebben een negatieve invloed op de gezondheid van
de kalkoen.
De temperatuur varieert naar gelang de activiteit van de dieren. De temperatuur is hoger tijdens de rustperiode
en lager bij perioden met activiteit ((Modrey and Nichelmann 1992). Het reguleren van de
omgevingstemperatuur kan effect hebben op de groei, energiebalans en voederconversie ((Noll et al. 1991;
Waibel and Macleod 1995). De belangrijkste vorm van temperatuurregulatie bij de kalkoenen is het ademen met
open snavel. Aanhoudend en snel hijgen is een teken van hittestress indien de kalkoen zijn lichaamtemperatuur
niet op peil kan houden (FAWC 1995). Selectie van zware dieren, speciaal mannelijke, kan hier een negatieve
invloed hebben (BrownBrandl et al. 1997 a,b).
De meest aangename temperatuur voor de dieren na enkele weken is ca. 16 graden Celsius. (Waibel and
Macleod 1995).
99rd221                                                    15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Hogere temperaturen (boven ca. 20 graden Celsius) geven hogere concentraties stof en ammoniak en vergroten
de kans op Aspergillus, een Fungi (Noll et al. 1991).
Teneinde een adequate controle te kunnen uitoefenen op de ventilatie is alarmering een vereiste. Om de
gevolgen bij stroomuitval te ondervangen is een noodstroomaggregaat aan te bevelen. Hiertoe is een
onderscheid in natuurlijk geventileerde en mechanisch geventileerde stallen wellicht aan de orde.
5.3.      Licht
Licht en het gebruik van een lichtschema worden door de kalkoenhouder gebruikt om het gedrag van een koppel
te beïnvloeden. Bij te veel activiteit: licht dimmen. Bij weinig activiteit proberen de dieren te activeren door te
spelen met licht. Goede regelbaarheid van het verlichtingssysteem is een belangrijk managementinstrument.
Lichtintensiteit:
In de praktijk is weinig bekend omtrent de gewenste hoeveelheid Lux op dierniveau.
Om de kalkoenkuikens de eerste dagen te helpen bij het vinden van voer- en drinkbakken wordt een hoge
lichtintensiteit gegeven. Al snel wordt echter deze intensiteit verlaagd (vaak tot een laag niveau, minder dan 10
lux) om kannibalisme tegen te gaan.
Er is veel onderzoek gedaan naar de lichtintensiteit. De eerste 2 weken is een hoeveelheid Lux van 11-100
nodig. (Bradshaw, E.L., 1998). In eerste instantie werd in de Raad van Europa een hoeveelheid Lux van 20 op
dierniveau aanbevolen, in latere concepten worden lagere getallen genoemd. Een absoluut minimum van 20 Lux
wordt aanbevolen door Manser (Manser 1996 en D. Broom, pers. Comm. to E. Bradshaw).
In de handleiding van Moorgut Kartzfehn (Informationen zur putenmast, jaartal niet vermeld) wordt de
aanbeveling gedaan om op dag 1 te starten met 100 Lux en 22 uur licht, dalend naar 6-10 Lux op dag 12 met een
lichtduur van 16 uur. Vanaf dag 12 tot het einde van de mestduur een hoeveelheid Lux van 6-10 en 16-18 uur
licht.
In een recent literatuuronderzoek van de universiteit van Cambridge (Bradshaw E.L., 1998) is een overzicht
weergegeven omtrent licht. In de samenvatting wordt aangegeven dat het houden van de dieren in het donker,
<1 Lux, (een situatie die in Engeland veelvuldig voorkomt) ertoe leidt dat de dieren een verhoogde mortaliteit,
oogproblemen, bewegingsstoornissen en gedragsstoornissen hebben. Tevens wordt aangegeven dat er slechts
beperkt onderzoek is gedaan naar de lichtbehoefte van de dieren waarbij hun normaal (onderzoek)gedrag tot
uiting kan komen in een sociale leefomgeving.
Dag-nachtritme, lichtduur:
Behalve over de lichtintensiteit is eveneens discussie gaande over het dag-nachtritme. In natuurlijk geventileerde
stallen is er een natuurlijk dag-nachtritme. In stallen die mechanisch geventileerd worden wordt door kunstlicht
het ritme nagebootst. Een gangbaar advies in Nederland is een aaneengesloten donkerperiode van ca. 6 uren per
etmaal, zoveel mogelijk samenvallend met het ritme van dag en nacht. Afhankelijk van het gedrag van de dieren
wordt hiervan afgeweken. De FAWC adviseert om een ritme na te streven van minimaal 8 uur donker en 16 uur
licht (FAWC, 1995). Het engelse Ministry of Agriculture, Fisheries and Food, MAFF 1988, adviseert een
aaneengesloten lichtperiode van minimaal 8 uur en een aaneengesloten donkerperiode van minimaal 8-10 uren.
Soort licht:
De lichtvoorziening gebeurt doorgaans met TL-verlichting.
Literatuuronderzoek door E.L Bradshaw geeft aan dat kalkoenen de voorkeur geven aan TL-verlichting boven
gloeilampverlichting. Toch lijkt het erop dat TL-verlichting een hogere mortaliteit geeft. Een verband wordt
gelegd met mindere UV straling bij TL-verlichting. Hiervoor is verder onderzoek noodzakelijk. Dit geldt tevens
voor de lichtkleur. De kleur blauw wordt geassocieerd met een hoger sterfte-%.
Intermitterende verlichtingsregimes leiden tot grotere sterfte, blindheid, pijnlijke pootafwijkingen en geven een
afwijkend gedrag met betrekking tot rust en activiteit. Onderzoek naar schemerperiode is wenselijk (E.L.
Bradshaw, 1998).
5.4.      (Fase)voedering en watervoorziening
De kalkoen is, in vergelijking met veel andere dieren, erg gevoelig voor een niet optimaal voedingspakket.
De voer- en watervoorziening is afgestemd op het houderijsysteem en het lichtregime. Optimalisatie ligt voor de
hand omdat ook de groei afhankelijk is van de opname van water en voer. Naarmate kalkoenen ouder worden,
wijzigt de behoefte aan bepaalde nutriënten. Kuikens hebben meer behoefte aan hoogwaardig eiwit. In de natuur
wordt hierin voorzien door het eten van insecten. Naarmate de dieren ouder worden, nuttigen ze meer granen,
zaden en groenvoer.
99rd221                                                    16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>In de moderne kalkoenhouderij is de productieperiode onderverdeeld in fasen waarbij in elke fase een op de
behoefte afgestemd voer ter beschikking wordt gesteld. Met deze fasevoedering wordt een zo optimaal
mogelijke voerbenutting bereikt die aansluit bij het van nature aanwezige voedingspatroon. Daarmee wordt ook
de uitstoot van niet-benutte voerdelen naar het milieu tot een minimum beperkt.
De dieren worden ad libitum gevoerd.
In de afmestfase komen geen zgn. doodgroeiers voor. De voer-waterverhouding is bij de start van de
mestperiode 1:2,5, gedurende de mestperiode ca. 1:2 en op het einde < 1:2.
De dieren dienen over voldoende voer en water te kunnen beschikken. Een gebruikelijke en bijvoorbeeld ook in
de Putenvereinbarung 1999 vastgestelde norm voor de maximum afstand tot een voerplaats is 6 meter en de
watervoorziening mag niet verder verwijderd zijn dan 4 meter van de voerbak.
5.5.      Ingrepen
In de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren worden regels gesteld met betrekking tot de toegelaten ingrepen.
Ook voor de kalkoensector betekent dit dat regels zijn gesteld om bepaalde ingrepen achterwege te laten. In de
praktijk worden de ingrepen: neuslellen wegnemen en leewieken, op een hoge uitzondering na, niet meer
uitgevoerd.
In de vleeskalkoensector wordt snavelbehandeling op de meeste bedrijven systematisch uitgevoerd. Een tweetal
bedrijven voert de behandeling niet uit. Daar wordt echter een lichtsterkte gehanteerd van ca. 2 lux.
Bij de kalkoenen wordt, veelal op de leeftijd van één dag, met behulp van ‘stroombrug’ apparatuur in de
bovensnavel een gaatje gebrand, waarna de bovenste snavelpunt na ongeveer een week tot veertien dagen
afvalt. Op een tweetal bedrijven worden de snavels gekapt.
Hughes e.a (1995) hielden gekapte en ongekapte BUT-8 kalkoenen in groepen van 10 bij een bezetting van 3
hennen/m2. De lichtsterkte van 10 lux moest in de 7e week worden teruggebracht tot nog geen 2 lux om het
kannibalisme terug te dringen. Bij de ongekapte dieren kwam bij 68% verwondingen voor en bij de gekapte
dieren nog geen 10%. De sterfte was bij de ongekapte dieren 8,5%, bij de gekapte 1,5% in de periode van 4 tot
12 weken.
In het onderzoek werd het gedrag bij verschillende kapmethoden vergeleken met het gedrag van ongekapte
dieren. De kapmethoden waren de stroombrugmethode (bio-beakcutter) op dag 1, koud knippen op dag 6 of op
dag 21 en knippen met een heet mes op dag 6 of op dag 21. De controledieren (ongekapt) besteedden meer tijd
aan pikken en poetsen. De voerconsumptie was niet significant lager van de gekapte groepen. Bij de koude
methode hadden de dieren een iets lager gewicht op 6 weken, maar op 12 weken leeftijd was het verschil
verdwenen. De stroombrug-methode gaf de minste hergroei, vergeleken met de koude en warme methode op 6
en 21 dagen, waarschijnlijk doordat een groter deel van de snavel beschadigd werd dan bij de dieren waarvan de
snavel geknipt werd.
In tegenstelling tot het onderzoek met het kappen van legkippen, vertonen kalkoenen, gekapt voor de 21e dag,
geen tekenen dat chronische pijn zou kunnen ontstaan. Kippen worden vaak later, pas na 6 weken gekapt. Na 15
tot 30 dagen kan zich bij deze dieren een soort littekenweefsel vormen met neuroma’s (zenuwwoekeringen), die
spontane neurale activiteit en mogelijk pijngevoel kunnen geven. Bij kalkoenen in dit onderzoek zijn dergelijke
woekeringen niet voorgekomen (Gentle e.a. 1995). Door de jonge leeftijd waarop werd gekapt vond grote
hergroei plaats, tot een bijna een complete bovensnavel. In dit weefsel waren geen zenuwwoekeringen te vinden.
De snavel was na 42 dagen aangegroeid, compleet met beengroei en doorbloeding. De koude kapmethode
beschadigt de snavel het minst. Een heet mes beschadigt weefsel op het snijvlak. Bij de bio-beaker beschadigt
relatief ook veel weefsel. Bradshaw geeft aan dat snavelbehandeling wordt uitgevoerd om pikkerij tegen te gaan.
Snavelbehandeling is een traumatische ingreep hoewel de afwezigheid van neuroma’s doet vermoeden dat er
geen chronische pijnen zijn. Echter, snavelbehandeling heeft tot gevolg dat de kalkoen een gevoelig orgaan mist.
Dit heeft negatieve welzijnsgevolgen (Bradshaw 1998).
Kappen reduceert agressief gedrag, maar de voedselopname wordt niet verstoord. Mogelijk verstoren agressieve
dieren het eetgedrag van andere. De tijd besteed aan poetsen was kleiner bij niet behandelde dieren dan bij de
gekapte dieren. De groep met de beste bevedering was niet de groep met de kortste snavels. Mogelijk is minder
herstel van het verenpak nodig bij minder agressieve groepen.
De onderzoekers concludeerden dat snavelkappen van kalkoenkuikens, onafhankelijk van de methode van
snavelkappen, minder nadelige gevolgen had. Zij suggereerden de dieren meer tijd te laten besteden aan andere
snavelactiviteiten, zoals eten. Verandering van vorm en van het voer en verhogen rc-gehalte zouden mogelijk
een impuls kunnen zijn om kannibalisme te verminderen. Enkele auteurs suggereren dat een fokprogramma
tegen agressief gedrag mogelijk enig soelaas biedt.
99rd221                                                 17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>5.6.      Bezettingsdichtheid
De technisch-economische gevolgen van diverse bezettingsdichtheden bij vleeskalkoenen zijn in bijlage 5
opgenomen.
In de praktijk is de bezettingsdichtheid bij hennen ca. 48,9 kg/m2 is en bij hanen ca. 61,45 kg (uitval %
meegerekend).
De bezettingsdichtheid is het grootst op het moment van afleveren. De discussie over het gewicht per m2 zal zich
dan ook moeten richten op het moment van afleveren. In tegenstelling tot de vleeskuikenhouderij wordt in de
kalkoenhouderij niet het systeem van tussentijds uitladen gehanteerd. Er vindt wel een aflevering van dieren
plaats die zich kan uitspreiden over enkele dagen. Dit heeft o.a. te maken met de logistiek van de slachterij.
Op het moment van afvoeren zijn er ca. 5,115 hennen met een gemiddeld gewicht van ca. 9,56 kg. De hanen
wegen 18,76 kg met een bezetting van 3,276 .
Afwijkingen hiervan kunnen ontstaan door de logistiek van slachterijen, de zomer-winter perioden, kwaliteit van
stal, kwaliteit van ondernemer, exportproblemen en tot slot het al of niet voorkomen van ziekten.
In de kalkoenhouderij hanteert men in het algemeen het systeem van gescheiden mesten.
Vanwege de verschillen in groeicapaciteiten worden de hanen en hennen apart gehouden. In de eerste vijf weken
worden de dieren in één stal (met een gazen tussenwand of een afscheiding met hekwerk) ondergebracht, zodat
ook slechts één stal verwarmd moet worden.
Vanaf de zesde week hebben de dieren meer ruimte nodig. De hanen worden daarom naar een andere stal
overgebracht en de hennen krijgen de beschikking over de gehele stal waarin ze als kuiken zijn geplaatst.
De hanen worden gehouden tot een leeftijd van circa 21 weken en met een gewicht van ca.19 kg aan de
slachterij geleverd. De hennen worden eerder, namelijk op 16 à 17 weken leeftijd, met een gewicht van circa 9,5
kg aan de slachterij geleverd. In de ‘hennenstal’ worden direct na reiniging en ontsmetting, nieuwe kuikens voor
de volgende productieronde geplaatst. Er is een tussenperiode van enkele dagen tot enkele weken, bepaald door
de integratie en/of slachterij (planning).
Een hoge bezettingsgraad kan de temperatuursregeling van de kalkoenen negatief beïnvloeden en kan de
hittestress verhogen. In een studie van Schlup et al. 1990 werden geen significante verschillen gevonden in de
kwaliteit van de lucht, gezondheid van de longen of gewichtstoename, alhoewel er een trend was naar meer
longaandoeningen bij hogere bezettingsgraden (Perkins et al. 1995). Bij hogere bezettingsgraden lijken de
kalkoenen meer pootproblemen te hebben. Tevens is het bewegingsgedrag en het onderzoekingsgedrag beperkt
bij te hoge bezettingsgraden. (Bradshaw, 1998). De wijze waarop kalkoenen worden gehouden kan van invloed
zijn op hun eet-, drink- en rustgedrag. Noble (Noble et al. 1996a) geeft aan dat kalkoenen die vanaf een leeftijd
van 8 weken niet in stallen worden gehouden, maar in grote ruimten minder keren drinken en langer eten en
rusten.
Tabel: Overzicht bezetting van bedrijfsmatig gehouden vleeskalkoenen in Nederland (kg/m2)
        Situatie aan eind van de mestperiode.
                                                Bezetting (kg/m2)                        aantal koppels
jaar                           hanen                         hennen
1992                           60,11                         45,19                       94
1993                           58,73                         45,35                       114
1994                           61,12                         46,62                       112
1995                           59,84                         48,46                       124
1996                           61,45                         48,90                       159
Bron: Rapportage LNV project, Stimulering bedrijfsvergelijking in de pluimveehouderij. DLV 1996
       Bewerking IKC-L
In de tabel zijn de bezettingsgraden weergegeven in kg. levend gewicht per m2. De weging van de dieren
geschiedt door middel van een weegbrug vlak voordat de dieren worden geslacht. De oppervlakte van het hok is
gemeten volgens de netto binnenwerkse maten. De ruimte onder de voerpannen en drinktorens zijn meegenomen
als netto oppervlakte. De ruimte hieronder is voor de dieren bereikbaar.
In 1996 is, volgens DLV cijfers, bij een gemiddelde bezettingsgraad van 48,90 een hoogste bezetting bij hennen
gerealiseerd van 54,36 kg. per m2, een laagste bezetting van 38,50 kg/m2. Bij de hanen was, bij een gemiddelde
van 61,45 kg/m2 de hoogste bezetting 74,56 kg/m2 en een laagste bezetting 52,83 kg/m2.
In diverse landen en in diverse gremia is de bezettingsdichtheid een punt van discussie. Het onderzoek
hieromtrent is zeer beperkt. Schlupp et al. beschrijft in zijn onderzoek dat bezettingsdichtheid een direct verband
heeft met het voorkomen van ongewenst gedrag zoals verenpikken. Daarnaast is er een relatie met de thermo-
99rd221                                                   18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>regulatie van de dieren en het risico van hittestress. Tevens kan de bezettingsdichtheid van invloed zijn op de
strooiselkwaliteit (Hocking 1993) en daardoor op het voorkomen van ziekten. Perkins et al vonden geen relatie
tussen de bezettingsgraad en de groei. Anderen (Denbow et al. 1984; Noll et al. 1991) menen dat een hogere
bezettingsgraad, boven een bepaald niveau, een negatief effect heeft. De Farm Animal Welfare Council
(FAWC) te Engeland heeft een formule voor de bezettingsdichtheid ontwikkeld. Daarnaast stelt de Engelse
winkelketen Tesco een aantal eisen met betrekking tot de bezettingsdichtheid. In EU-verband zijn er eisen indien
de benaming scharrelkalkoen wordt gehanteerd. In Duitsland is een convenant ondertekend (Niedersachsen)
waarin o.a. de eisen aangaande de bezettingsdichtheid zijn vastgelegd.
Vrije ruimte per dier:
Hoewel het % vrije ruimte per dier geen garantie is voor het kunnen uitvoeren van natuurlijke gedragingen, is
het interessant om te zien hoe de verhoudingen zijn tussen kalkoenhanen/-hennen en vleeskuikens. In het
volgende overzicht is aangegeven welke bezetting per m2 gerelateerd is aan het % vrije ruimte per diersoort
(Taubert, C. 1996 in prep.).
Diersoort             opp./dier       gewicht          bezetting      kg/m2          % opp. Bezet % opp. vrij
                      (m2)            (kg)             (stuks)
kalkoenhanen             0,155            19,86               3            59,6           46,5            53,5
kalkoenhennen            0,093             9,36               5            46,8           46,5            53,5
vleeskuikens             0,036              1,5              20             30             72              28
De bezettingsdichtheid voor scharrelkalkoenen (definities afgeleid van wettelijke teksten) ligt op een aanzienlijk
lager niveau dan de adviezen van de FAWC. Deze normen zijn vastgelegd in EEG verordening Nr. 1538/91 van
de commissie van 5 juni 1991 houdende uitvoeringsbepalingen van Verordening (EEG) Nr 1906/90 van de Raad
tot vaststelling van handelsnormen voor vlees van pluimvee. Tevens zijn een aantal verordeningen vastgelegd in
PPE-besluiten. Behalve een aantal eisen die gesteld worden aan de leeftijd, voerkwaliteit, voorzieningen voor
uitloop, maximaal aantal dieren per pluimveestal enzovoorts, zijn de bezettingseisen eveneens vastgelegd. De
naam “Scharrelkalkoen binnengehouden” mag gebruikt worden bij een bezettingsdichtheid van niet meer dan
25 kg/m2. “Scharrelkalkoen met uitloop” is een kalkoen waarbij de bezetting niet hoger mag zijn dan 25 kg/m2
en met 4 m2 begroeide buitenuitloop. Tot slot staat de benaming van “Boerenscharrelkalkoen met
uitloop/Hoevekalkoen met uitloop” voor een kalkoen waarbij de bezetting niet meer is dan 25 kg/m2 en met een
begroeide buitenuitloop van minimaal 6 m2/dier.
Samenvattend:
Bezettingsnormen                         Jaar                Max. kg/m2 hanen           Max. kg/m2 hennen
vleeskalkoenen
Putenvereinbarung                        1999                           58                          52
NiederSachsen
Tesco (UK)                               1997                           58                          50
FAWC (UK)                                1995                          59,5                         52
Nederland (Praktijk)                     1999                    gemiddeld 61,45             gemiddeld 48,90
Scharrelnorm                             1991                           25                          25
5.7.      Verenpikken en kannibalisme
Kalkoenen pikken veelvuldig naar zichzelf, hun soortgenoten en naar voorwerpen in hun omgeving.
Natuurlijk eetgedrag en een onderzoekend karakter dragen bij aan de pikneiging. Het krabben met de poten is
een belangrijke component bij het foerageren (Hale et al. 1969). Mogelijk dat verenpikken en kannibalisme
eerder optreden doordat de kalkoenen in de houderij op uiterst eenvoudige wijze aan hun voedsel kunnen
komen. Er is hieromtrent nauwelijks onderzoek gedaan. Onderzoek is nodig welke elementen in de directe
omgeving van het dier kunnen bijdragen aan welzijnsverbetering.
Verrijking van de leefomgeving
Het verrijken van de leefomgeving van de kalkoenen is in onderzoek. Praktijkonderzoek Pluimveehouderij heeft
in haar onderzoek naar het achterwege laten van snavelbehandeling reeds diverse objecten aan de dieren
beschikbaar gesteld, zoals speeltouwtjes, kettingen en houtwolbalen. De dieren besteedden tijd aan deze
objecten, maar een positief effect op pikkerij was nauwelijks zichtbaar.
99rd221                                                    19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Een verdere afleiding voor de dieren zou mogelijk zijn door strobalen in de stal te plaatsen. De strobalen worden
door de kalkoenen volledig uit elkaar gehaald. Bij de afzet van kalkoenenmest levert de aanwezigheid van stro
problemen op. De akkerbouwers willen voorkomen dat met het strooisel onkruidzaden op hun bedrijf komen.
Zitstokken
In de huidige commerciële kalkoenhouderij zijn geen zitstokken in de stallen aanwezig. De dieren liggen te
rusten in het strooisel. Van nature zou een kalkoen echter de voorkeur kunnen hebben voor
zitstokken, omdat de wilde kalkoen in bomen overnacht.
Bircher e.a. boden hanen van 3 kalkoentypen zitstokken aan. Dit waren BUT-big-6 (lang-mesttype 11 - 12 kg op
15 weken), BUT-9 (10 - 11 kg op 15 weken) en Betina (langzaam groeiend breedborsttype mesthybride, op 15
weken 7 kg, op 26 weken 12 kg). De bezetting was 2 hanen/m2. De zitstokken bevonden zich op een hoogte van
60 tot 110 cm, een aantal was 5 cm andere 11 cm breed. Overdag maakten van de Betina hanen 10 - 30%
gebruik van zitstokken, van de BUT-6 1-4% en van de BUT-9 bijna geen. In week 7 maakten de Betina ‘s
nachts voor 100% gebruik van de smalle zitstokken. Bij de BUT-6 was dit 67% en bij de BUT-9 20%. Na week
7 liep het gebruik bij de BUT-hanen snel terug (18% bij BUT-6 en 0% bij BUT-9 op 14 weken). De BUT-hanen
hadden moeite om de stokken te bereiken want met een opstapje en brede balken gebruikt, dan ging in week 7
bijna 100% van BUT-6 op stok ‘s nachts en 70% van BUT-9. In week 14 liep dit terug naar 50 resp. 30%.
Helaas is niet nagegaan hoe het gedrag van de Betina was op 26 weken, als ook die dieren op hun volwassen
gewicht zijn. Nu zijn er dieren van ongelijk stadium van volwassenheid en gewichtsontwikkeling vergeleken.
Mogelijk dat dit nog tot enige verandering in gedrag leidt.
Bij het Praktijkonderzoek Pluimveehouderij in Beekbergen noemt men als nadeel van het aanbrengen van
verhogingen in de stal dat de dieren meer kneuzingen kunnen oplopen, als ze naar de stokken springen. Bij een
proef met mestdroging kwamen in de afdelingen met een verhoogd gedeelte veel meer borstbeschadigingen
voor.
C. Sherwin (C. Sherwin, 1998) geeft aan dat omgevingsverrijking in de vorm van UV straling, stro, allerlei
materialen om in te pikken enz. Het pikken naar elkaar vermindert hierdoor.
5.8.     Bewegingsstoornissen
Algemeen
In de kalkoenhouderij worden regelmatig locomotiestoornissen, waaronder beengebreken waargenomen.
Locomotiestoornissen zijn functionele stoornissen van een of meerdere delen van het bewegingsapparaat die
soms leiden tot verhoogde uitval, sterfte en afkeuringen. In een breder verband zou gesproken moeten worden
over bewegingsstoornissen. Immers niet alleen aandoeningen van de poten of het skelet kunnen een rol spelen,
maar alle anatomische structuren die bij de voortbeweging zijn betrokken zoals botten, gewrichten, spieren,
pezen, kapsels en zenuwen.
Bewegingsstoornissen hebben een negatieve invloed op het welzijn van het dier, maar tevens op het economisch
rendement.
Behalve gestorven kalkoenen kunnen ook dieren die naar de slachterij worden afgevoerd locomotiestoornissen
hebben, zij het in mindere mate. Productieverlies wordt tevens geleden als gevolg van verminderde voeropname
en mogelijk een grotere ziektegevoeligheid.
In de praktijk zijn geen cijfers bekend omtrent de diverse oorzaken van uitval door bewegingsstoornissen.
Bewegingsstoornissen zijn onder te verdelen in een aantal van elkaar te onderscheiden afwijkingen van het
bewegingsapparaat en andere anatomische structuren die bij de voortbeweging zijn betrokken (o.a. spieren). De
stoornissen kunnen het gevolg zijn van meerdere oorzaken en worden daarom multifactorieel genoemd. Uit
onderzoek is bekend dat genetische, voedings- en houderijfactoren, naast micro-organismen van belang zijn.
In bijlage 2 wordt verder ingegaan op dit onderwerp.
99rd221                                                 20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>5.9.     Transport
Door het hoge afmestgewicht is het handmatig vangen en laden van kalkoenen zeer zwaar werk. In het verleden
moesten de vangers heen en weer lopen tussen stal en vrachtauto, waarbij de dieren aan de poten worden
gedragen. Vanaf 1992 worden gemechaniseerde laadsystemen op steeds grotere schaal in de praktijk toegepast.
Grofweg zijn er 2 systemen: Bij het eerste systeem worden de dieren op een band gedreven waarmee ze naar de
vrachtauto worden getransporteerd. Daar worden ze in containers geplaatst. Deze containers hebben grote
openingen. Een noviteit hierbij is het systeem waarbij de dieren met behulp van een laadvloer op het niveau van
de container worden gebracht. Bij het tweede systeem worden de containers naar de kalkoenen in de stal
gebracht. Vervolgens worden de kalkoenen in de containers geplaatst. Hierna worden de containers met daarin
de kalkoenen middels een loader op de vrachtwagen geplaatst. Het voordeel bij beide systemen is dat de
looplijnen zeer kort zijn.
Beide containersystemen voldoen aan de Europese eisen voor het transport van dieren.
99rd221                                                 21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>99rd221 22</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>6.       Vermeerderingskalkoenen
6.1.      Algemeen
De opfok van vermeerderingskalkoenen duurt ongeveer 29 à 30 weken. Daarna gaan de dieren naar
legbedrijven voor de productie van broedeieren. De bezetting tijdens de opfok is bij de hennen 4 à 5 dieren/m2
en bij de hanen 2 à 3 dieren/m2. De daglengte is 14 uur. Het verzamelen van broedeieren begint op ongeveer 30
weken (2 weken ná overplaatsing).
De hennen zitten in grote groepen, de hanen in groepen van 15 - 25 dieren.
Opfok-vermeerderingsstallen zijn lichtdicht, om de daglengte te kunnen regelen. Op ca. 29 weken wordt de
lichtperiode opgevoerd van 7 naar 14 uur, 6 weken later nog eens tot 17 uur in verband met het voorkomen van
broedsheid. Bij vermeerderingsdieren wordt streng geselecteerd tijdens de opfokperiode. Uitgeselecteerde dieren
worden tussentijds afgeleverd voor de slacht.
Bij vermeerderingskuikens wordt pas na een week de bovensnavel gekapt, omdat vermeerderingskuikens over
grotere afstanden worden vervoerd. Branden op de eerste dag geeft dan teveel stress. Het kappen gebeurt bij
deze dieren op een leeftijd van 7 à 8 dagen. Vaak worden de dieren nog een keer gekapt in de leeftijd van 26 -
30 weken.
De keuze is in feite een éénmalige behandeling van de snavels ofwel in 2 keer een zeer milde behandeling.
Voorheen werden bij vermeerderingsdieren op de eerste dag de neuslel verwijderd, om te voorkomen dat deze
later door pikken beschadigd zou worden. Bij de vermeerderingshanen verwijderde men tevens een deel van
achterste teen als identificatie. Op deze manier konden de hanen van de vaderlijn altijd onderscheiden worden
van manlijke dieren uit de moederlijn. Genoemde behandelingen worden tegenwoordig achterwege gelaten.
Het eindgewicht van de hanen kan toenemen tot ca. 35 kg als ze een jaar oud zijn.
In ons land worden hoofdzakelijk BUT Big 6-kalkoenen gehouden. De ouderdieren worden geïmporteerd van
het basisfokbedrijf in het buitenland. Na de opfokperiode worden de ouderdieren gehuisvest op
vermeerderingsbedrijven.
De uitval van vermeerderingsdieren is als volgt:
week               hennen hanen
0 -4               3%                 3%
5 -8               2%                 2%
9 - 12             1,5%               1,5%
13 - 16            1,5%               1,5%
17 - 20            1%                 1,5%
na 20 w            0,5%               1%
Behalve de uitval vindt er ook selectie plaats van dieren vanwege fokkerij-technische redenen.
6.2.      Huisvesting/Milieu
De vermeerderingskalkoenen worden op houtkrullen gehouden. Voor vermeerderingskalkoenen wijkt de
stalindeling sterk af van de vleeskalkoenen. In een hennenafdeling waren vroeger ca. 400 dieren aanwezig,
tegenwoordig zijn de aantallen niet meer limitatief. Voor vermeerderingskalkoenen zijn aparte voorzieningen
nodig zoals ruimten voor broedse dieren en legnesten.
Indien een kalkoenhen broeds wordt komt deze in de ruimte voor broedse hennen. Via een opschuifsysteem,
waarbij iedere dag een volgend hok wordt bezet, is de broedsheid na ca. 4 dagen over. Vervolgens kunnen deze
dieren weer aan de eierproductie beginnen. De bodem van de ruimte waarin broedse dieren worden gehuisvest
bestaat uit zand of beton om nestelneigingen tegen te gaan. Donkere, onverlichte plekken worden in de stal
vermeden om zodoende eventuele broedneigingen te voorkomen. Daarom ook is de ruimte voor broedse hennen
tochtig en zo licht mogelijk. In het leghok zijn de nesten veelal van hout. De kalkoenen worden periodiek,
middels een automatisch uitdrijfsysteem, uit het nest verwijderd. Dit heeft ten doel om broedsheid te
voorkomen. Daarnaast worden op deze manier zoveel mogelijk eieren in de legnest gelegd en wordt het
probleem van buitennesteieren zoveel mogelijk voorkomen.
99rd221                                                  23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>6.3.      Selectie
Kalkoenen zijn geselecteerd op grootte, grote spieromvang, snelle groei en een lage voederconversie. Dit
resulteert vaak in minder welzijn voor individuele dieren (Broom 1994). De zes belangrijkste redenen zijn
(Bradshaw; 1998):
1. Verminderde weerstand tegen bepaalde infectieuze ziekten
2. (Half)volwassen dieren hebben ten opzichte van hun poten een zo grote omvang dat ze problemen hebben
     met normaal loopgedrag.
3. Er ontstaat pijn in de poten of in delen van het lichaam die beschadigd worden door veelvuldig zitten.
4. Problemen zoals verzakkingen
5. De borstpartij van mannelijke dieren is zo groot dat natuurlijk paren niet mogelijk is.
6. Fokdieren worden hongerig gehouden zodat ze niet te zwaar worden.
Volgens informatie bij de kalkoensector zijn de onder punt 5 en 6 genoemde redenen onjuist.
Natuurlijk paren is wel mogelijk, doch de hennen worden door het veelvuldig betreden beschadigd. In
Nederland worden de fokkalkoenen ad libitum gevoerd en is er geen sprake van hongergevoel.
6.4.      Klimaat
De normen voor Ammoniak zijn maximaal 20 dpm. CO2 maximaal 0,3 % en de luchtvochtigheid dient ca. 70 %
te zijn (BUT Management Guide).
De maximale ventilatiecapaciteit bij vermeerderingsdieren moet zijn: 5 m3/kg/uur.
Zware kalkoenen kunnen problemen krijgen bij te hoge temperaturen. Ook kunnen problemen bij het paren
optreden (indien geen KI wordt toegepast), verminderde activiteit kan pootproblemen verergeren en het
vóórkomen van ziekten vergroten. Lage temperaturen kunnen ook problemen veroorzaken, speciaal bij kuikens,
waardoor bijverwarming nodig is (Bradshaw 1998).
6.5.      Licht
In de praktijk geldt voor de hanen een maximale lichtintensiteit van 20 lux (5 Watt/m2), bij hennen is dit meer.
Hennen:
De stallen in de opfokvermeerderingssector zijn “donkerstallen”. Dergelijke stallen zijn niet volledig donker.
Via ventilatie-openingen komt enig licht naar binnen. Door een lichtregime kan worden gestuurd dat de
opfokdieren niet voortijdig in productie komen.
Bij jonge opfokkalkoenen wordt de daglengte geleidelijk teruggebracht van nagenoeg het gehele etmaal licht
naar ca. 14 uren licht. Van de vijfde t/m de achttiende week blijft deze daglengte gelijk. Vervolgens wordt deze
teruggebracht naar ca. 6 uren licht. Hierdoor wordt de volwassenheid uitgesteld. Een kalkoenhen kan reeds
eieren produceren op een leeftijd van ca. 22 weken. In de praktijk stelt men de eierproductie uit tot een leeftijd
van ca. 30 weken. De reden hiervoor is onder andere de mindere kwaliteit van de kuikens afkomstig van
bebroede eieren van kalkoenhennen jonger dan 30 weken. Na ca. 28 weken wordt de lichtduur snel verlengd van
5 tot ca. 17 uur per etmaal. Om broedsheid te voorkomen wordt na week 34 het aantal uren licht verlengd naar
ca. 17 uur per etmaal. De intensiteit van het licht is 100 Lux op dierniveau. Tijdens de leg worden soms
lichthoeveelheden tot 300 Lux gegeven. Voor legkalkoenen in daglichtstallen is de hoeveelheid Lux afhankelijk
van het weertype.
Hanen:
Op 24 weken leeftijd wordt de zaadproductie gestimuleerd door het vergroten van de daglengte. Op deze leeftijd
wordt tenminste 14 uur licht gegeven met een minimum intensiteit van 25 Lux. De hanen worden veelal op een
leeftijd van 29 weken in de vermeerderingsstallen geplaatst en gebruikt voor de reproductie.
Over het onderwerp “licht” is veel gepubliceerd. De conclusie die uit de verschillende onderzoeken getrokken
moet worden is dat er nog veel niet duidelijk is. Aspecten als verlichtingsduur, kleur, intensiteit, golflengte,
enzovoort behoeven nader onderzoek.
99rd221                                                   24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>6.6.      Geluid
Granacher (Granacher, A.) heeft in zijn onderzoek nagegaan wat het effect op kalkoenen is indien ze
blootgesteld worden aan lawaai. Tijdens het onderzoek werd het gedrag van de kalkoenen nagegaan tijdens het
overvliegen van vliegtuigen en helicopters. Het lawaai veroorzaakte geen paniek; er werd geen verhoging van
mortaliteit waargenomen; er was geen verschil in voedselopname of voederconversie en geen verschil in groei.
De dieren wenden aan het geluid. In de praktijk wordt vaak gebruik gemaakt van radiomuziek.
6.7.      Kunstmatige inseminatie
Hennen voor de broedeiproductie worden kunstmatig geïnsemineerd. Deze wijze van bevruchten maakt het
mogelijk lichte moederlijnen te kruisen met zware vaderlijnen. Kunstmatige inseminatie brengt heel veel
handwerk en veel vakkundigheid met zich mee.
In de concepttekst van de Raad van Europa staat vermeld dat natuurlijke paring door zware dieren van ca. 35 kg
niet meer mogelijk is zonder beschadiging van de hennen en slechte reproductieresultaten. Hierbij kan worden
opgemerkt dat de hanen ook in de natuur zwaarder zijn dan de hennen. Het verschil is echter beduidend kleiner.
Volgens Grzimek (1970) bereiken de hanen in de natuur een gewicht van ca. 11 kg, maar worden deze hanen in
een beschermde omgeving gezet, dan groeien deze door tot een gewicht van 18 kg.
De Farm Animal Welfare Council (FAWC), een adviescommissie van de regering van het Verenigd Koninkrijk,
schenkt wel aandacht aan kunstmatige inseminatie. De enige eis die zij in het kader van kunstmatige inseminatie
stelt is goede scholing van het personeel.
In week 29 wordt bij de vermeerderingshanen begonnen met het afnemen van sperma. Het afnemen van sperma
gebeurt wekelijks (melken). De eerste weken, voormelken genoemd, wordt het sperma nog niet gebruikt voor
inseminatie.
6.8.      Voer en water
In de vermeerderingsfase worden de dieren veelal ad libitum gevoerd.
Sommige voerfabrikanten leveren momenteel apart voer voor fokhanen. Dit voer bevat bijvoorbeeld een lager
eiwit-%.
In de BUT Management Guide wordt het advies gegeven om, afhankelijk van de omgevingstemperatuur, een
aangepast voerregime te geven.
De gebruikelijke voedervoorziening is: 40 kalkoenmoederdieren of 15 ouderdieren/kalkoenhanen per voerbak.
De drinkwatervoorziening bestaat veelal uit zgn. ronddrinkers of drinkgoten. Deze zijn in hoogte verstelbaar om
vervuiling te voorkomen.
Gebruikelijk is: 100 kalkoenmoederdieren of 40 ouderdieren/kalkoenhanen per drinker.
6.9.      Ingrepen
In de praktijk werd bij vermeerderingsdieren hanen en hennen op één dag leeftijd de aanleg van de neuslel
verwijderd om te voorkomen dat deze later door pikken worden beschadigd. Bij vermeerderingshanen werd
eveneens op één dag leeftijd de achterste teennagel verwijderd. Deze ingrepen worden sinds kort volledig
achterwege gelaten.
Vermeerderingshennen worden ofwel op 1 week leeftijd gekapt ofwel in milde vorm de eerste week en
vervolgens voor de leg (26-30 weken) een tweede keer gekapt. Bij hanen wordt per individu bekeken of een
tweede keer behandelen van de snavel noodzakelijk is.
6.10. Bezettingsdichtheid
Bezetting bij de volwassen hanen is 1-2 dieren/m2 en bij de hennen 2-3 dieren/m2.
99rd221                                                25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>99rd221 26</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>7.       ARBO
Arbeidsomstandigheden in de kalkoenhouderij zijn veelal vergelijkbaar met die in andere sectoren in de
pluimveehouderij waarbij dieren worden afgemest. Er zijn echter een aantal verschillen. Eén hiervan is het feit
dat kalkoenen op ca. 50 % van de bedrijven in natuurlijk geventileerde stallen worden gehouden. Hierbij zijn de
klimatologische omstandigheden meer bepalend dan bij mechanisch geventileerde stallen.
Het stofprobleem, wat in sommige sectoren een negatief effect heeft, is in de kalkoenhouderij minder groot door
het gedrag van de kalkoenen. Ze krabben de mest niet continu los. Daarentegen komt er, indien de mest gefreesd
wordt, veel NH3 vrij. Het frezen van de mest gebeurt nog slechts sporadisch.
Indien wordt bijgestrooid (in plaats van frezen) vindt volop stofontwikkeling plaats. Hiervoor dienen dan door
de ondernemer beschermende maatregelen genomen te worden.
Het laden van de kalkoenen was voorheen een zwaar karwei. De afgelopen jaren zijn echter forse verbeteringen
gerealiseerd bij het (halfautomatisch) laden van de dieren. Door dit laadsysteem kan een groot gedeelte van het
zware werk overgenomen worden door machines. Momenteel worden nagenoeg alle dieren met containers
vervoerd.
99rd221                                                 27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>99rd221 28</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>8.       Samenvatting
De kalkoensector is een kleine tak binnen de pluimveehouderij. Er zijn ca. 125 bedrijven waar bedrijfsmatig
kalkoenen worden gehouden. De kalkoenen worden in integratie verband gemest waarbij de afzet is
gegarandeerd. Er zijn een Nederland 2 integraties met een marktaandeel van 65 % resp. 35 %.
Opmerkelijk in deze sector is dat het grootste deel van de productie van kalkoenvlees wordt geëxporteerd maar
dat tegelijkertijd, voor de Nederlandse behoefte, import van kalkoenvlees plaatsvindt.
In de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren is vastgelegd dat per diersoort een Algemene Maatregel van
Bestuur wordt opgesteld. Hierdoor wordt bij wet vastgelegd op welke manier dieren bedrijfsmatig gehouden
kunnen worden. Hoewel de insteek met name het Welzijn en de Gezondheid is worden op verzoek van de
Minister eveneens aspecten meegenomen zoals Milieu, Economie, Productkwaliteit en Arbo.
99rd221                                                 29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>99rd221 30</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Referenties
Bradshaw, E.L., Report on the welfare of turkeys (Meleagris gallopavo ssp) in relation to housing and
management. Cambridge University animal welfare information centre, 1998.
Bie, C.H. van der. Kalkoenhouderij in Nederland natuurlijk ondernemend. Nederlandse Organisatie van
Pluimveehouders, sept. 1998.
Bircher, L., Hirt en Oester, Sitzstangen in der Mastenputenhaltung. Symposiumbijdrage
Blokhuis, Dr. Ir. H.J. NLRO rapport nr. 95/2. Welzijnsproblematiek in een aantal veehouderijsectoren.
Blokhuis, Dr. Ir. H.J. Persoonlijke mededeling, 1999
Brownbrandl, T.M. Beck, M.M., Schulte, D.D., Parkhurst, A.M., and DeShazer, J.A. (1997a) Physilogical
responses of tom turkeys to temperature and humidity change with age. Journal of Thermal Biology 22: 43-52.
Brownbrandl, T.M. Beck, M.M., Schulte, D.D., Parkhurst, A.M., and DeShazer, J.A. (1997b) Temperature
humidity index for growing tom turkeys. Tranactions of the ASAE 40: 203-209.
CBS, Centraal Buro voor de Statistiek. Meitellingscijfers 1997 (definitief).
Council of Europe. Draft recommendation concerning turkeys. Paris, 23-26 February 1999. T-AP (95) 15 7th
Revision.
Debey, M.C., Trampell,. D.W., Richard, J.L., Bundy, D.S., Hoffman, L.J. and Meyer, V.M. (1994) Effect of
building ventilation design on environment and performance of turkeys. American Journal of Veterinary
Research 55: 216-220
Denbow, D.M., Leigton, A.I. and Hulet, R.M. (1998)Behaviour and growth parametersof large white turkeys as
affected by floor space and beak trimming. Poultry science 63: 31-37
Dierenbescherming, januari 1998. De verborgen bio-industrie. Op de bres voor een dierwaardig bestaan.
DLV jaarverslag 1996. Rapportage LNV project stimulering bedrijfsvergelijking in de pluimveehouderij. 1996
Ducan I.J.H., E.R. Beatty, P.M.Hocking en S.R.I. Duff. Assesment of pain associated with degenerative hip
disorders in adult male turkeys. Research in Veterinary Science, 1991, 50: 200-203.
FAWC, Farm Animal Welfare Council. Report on the Welfare of Turkeys, January 1995
Feddes, J.J.R., Taschuk, K., Robinson, F.E. and Riddell, C. (1995) Effect of litter oiling and ventilation rate on
air-quality, health and performance of turkeys. Canadian Agricultural Engineering 37: 57-62
Ferket, P.R.(1990).Legproblems in turkey toms, influence of nutrition and management. Review of the North
Carolina Statge University.
Gielkens, A.L.J. (ID-DLO). Locomotiestoornissen bij kalkoenen. Projectvoorstel 1998.
Gazdzinski, P., 1997. Legproblems in turkey poults at brooding time. Twentieth Technical Turkey Conference,
Pott Shrigley.
Hale, E.B., Schleidt, W.M. and Schein, M.W.(1969) The behaviour of turkeys. In: the behaviour of domestic
anaimals, edited by Hafez, E.S.E., pp 554-592, Bailliere, Tindall and Cassell, London.
Hester,P.Y., Cassens, D.L. and Bryan, T.A. (1997) The applicability of particleboard residue as a litter material
for male turkeys. Poultry Science 76: 248-255
Hirt, H.E., Fröhlich en Oester, 1996. Beinschwächen bei Mastputen. Symposiumbijdrage.
99rd221                                                31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Hughes B.O. and M.J. Gentle, 1995. Beaktrimming of poultry: its implications for welfare. World Poultry
Science Journal, 51: 51-61.
Hocking, P. (1993) Proceedings of the fourth European symposium on poultry welfare, Edinburgh September
18th-21ste. UFAW, 125
Informationen zur Putenmast. Moorgut Kartzfehn von Kameke OHG. Bösel (Oldb).
Kampstra, Kenmerk DL.983618. Verzoek aan RdA om opstellen van streefbeeld kalkoenhouderij
KWIN 1998/1999. Kwantitatieve Informatie Veehouderij
Manser, C.E. (1996) Effects of lightning on the welfare of domestic poultry: a review. Animal welfare 5: 341-
360
Modrey, P. And Nichelmann, M. (1992) Development of autonomic and behavioral thermogregulation in
Turkeys (meleagris-gallopavo). Journal of thermal Biology 17: 287-292.
Produktschap Pluimvee en Eieren. Informatie 1998
Nestor, K.E., 1984. Genetics of growth and reproduction in the turkey. 9. Long-term selection for increased 16-
bodyweight. Poultry Sience 63:2114-2122.
Newberry, R.C. (1993) The role of temperature and litter type in the developments of breast buttons in turkeys.
Poultry Science 72:476-474
Noble, D.O., K.E. Nestor en C.R. Polley, 1996. Range and confinement rearing of four genetic lines of turkeys.
Effects on gromth, mortality and walking ability. Poultry Sience 75: 160-164.
Noble, D.O., Anderson, J.W. and Nestor, K.E. (1996a) Range and confinement rearing of 4 genetic lines of
turkeys. 2. Effects on behaviour and tonic immobility. Poultry Science 75: 165-171.
Noll, S.L., Elhalawani, M.E., Waibel, P.E., Redig, P. And Janni, K. (1991) Effect of diet and population -density
on male turkeys under various environmental -conditions.1.Turkey growth and healthy performance. Poultry
science 75: 160-164.
Perkins, S.L., Zuidhof, M.J., Feddes, J.J.R., and Robinson, F.E. (1995) Effect of stocking density on air quality
and health and performance of heavy tom turkeys. Canadian Agricultural Engineering 37: 109-112
Putenvereinbarung. Niedersächsischen Ministeriums für Ernährung, landwirtschaft und Forsten, (ML) und der
Niedersächsischen Geflügelwitschaft e. V (NGW) über Mindestanforderungen in der Putenhaltung. Januar 1999.
Rapportage LNV project. Stimulering bedrijfsvergelijking in de pluimveehouderij. DLV jaarverslag .
Jaarverslag kalkoenenhouderij-Resultaten 1996.
Schlup, P., Bircher, L. And Stauffacher, M. (1990) Effects of breeding and housing the development of the
behaviour of broiler turkeys (Meleagris gallopavo ssp) [in german]. Aktuelle Arbeiten zur artgemassen
Tierhaltung 344: 47-58
Sherwin, C.M. and Kelland, A. (1998) The time budgets, comfort behaviours and injurious pecking of turkeys
housed in pairs. British Poultry science (In press).
Simons, P. Dr. Ir. Praktijkonderzoek Pluimveehouderij te Beekbergen. Persoonlijke Mededeling 1999
Taubert, C. 1996. Vet. Diss. Hannover, in Vorbereitung
Waibel , P.E. and Macleod, M.G. (1995) Effect of cycling temperature on growth, energy-metabolism and
nutrient retention of individual male turkeys. British Poultry Science 36: 39-49.
99rd221                                                  32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Werkgroep Praktijkcijfers Mest en mineralen Pluimveehouderij, 1995. “Praktijkcijfers Mest en Mineralen van
Vleeskalkoenen (diercategorie 210, mestcode 23), Leghennen (diercategorie 301, mestcode 32), en
Vleeskuikens (diercategorie 312, mestcode 39).
99rd221                                             33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>99rd221 34</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Overzicht bijlagen
1. Tabel 1 t/m 4
2. Bewegingsstoornissen
3. Economische gegevens in relatie tot bezetting
4. Saldoberekening per opgezette kalkoen
5. Technisch-economische berekeningen bij diverse bezettingsgraden
99rd221                                             35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>99rd221 36</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>Bijlage 1
Tabel 1: Aantal bedrijven, ingedeeld naar aantal vleeskalkoenen per bedrijf.
                      Aantal bedrijven met ……. Vleeskalkoenen per bedrijf
                   Bedrijven totaal             < 5000          5.000-10.000         > 10.000
1975                               144                 62                      35                 47
1980                               122                 68                      28                 26
1985                                94                 48                      24                 22
1990                               130                 65                      25                 40
1995                               129                 47                      27                 55
1997                               124                 42                      27                 55
Bron: CBS
Tabel 2: Aantal vleeskalkoenen x 1.000 stuks en aantal bedrijven met vleeskalkoenen
          ingedeeld per provincie.
                      Aantal dieren                           Aantal bedrijven
                      (x 1.000 stuks)
                      1990         1995          1997         1990           1995          1997
Overijssel                    37            39            22             7             6           5
Gelderland                   107           131           161            17            19          20
N-Brabant                    137           212           221            15            16          17
Limburg                      645           711           705            76            66          65
Overige provincies            77           112           109            15            19          17
Nederland                  1.003         1.205         1.218           130           129        124
Bron: CBS
Tabel 3. De ontwikkeling van de productie en de consumptie van kalkoenvlees (x 1.000 ton geslacht
         gewicht) in Nederland (1970-1997)
                                 1970           1980              1990               1997
Levende productie                         11,9              16,5                30,3            39,9
Import                                                                           1,2             0,5
Export                                                       1,7                 2,7            12,1
Geslachte productie                       11,9              14,8                28,9            28,3
Import                                                       3,1                23,6            75,0
Export                                     8,6              10,3                25,0            61,8
Consumptie                                 3,3               7,5                27,3            42,1
Consumptie per hoofd (kg)                  0,3               0,5                 1,8             2,7
Bron: PVE
Integratie BAV 100 % export. Integratie Plukon 75 % export.
99rd221                                                37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>Tabel 4. De ontwikkeling van de productie van kalkoenvlees x 1.000 ton in de EU (1985-1995)
                          1980          1985           1990            1995
Frankrijk                         203             249             433            656
Italië                            225             231             279            294
Verenigd Koninkrijk               122              14             175            289
Duitsland                          42              60             131            206
Nederland                          17              18              32             27
Overige EU-lidstaten               49              65              93            126
EU-15                             658             763           1,143          1,598
99rd221                                              38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Bijlage 2. Bewegingsstoornissen
Het begrip multifactorieel kent veel aspecten: als voorbeeld diarree.
Er is een relatie van bewegingsstoornissen en diarree. Door diarree zullen de dieren vele essentiële
voedingsstoffen niet meer opnemen. Dit zal zijn negatieve invloed kunnen hebben op de ontwikkeling van het
dier zoals skeletvorming en spierontwikkeling. Een beperkende factor in het leggen van relaties tussen diarree
en bewegingsstoornissen is het feit dat soms weken liggen tussen het moment van diarree en de gevolgen ervan.
Daarnaast is er verschil in al dan niet chronische diarree. De oorzaken van het vóórkomen van diarree zijn
velerlei maar in ieder geval speelt de samenstelling van het voer een zeer belangrijke rol (vetten, koolhydraten,
eiwitten, vitamines, mineralen en water). Diarree kan ontstaan door ontstekingen en infecties, prikkelende
stoffen (Histamine) en stress (Tonus darmspieren). Doordat bijvoorbeeld de vetsamenstelling en de kwaliteit van
vetten niet optimaal is of omdat er teveel onverteerbare suikers aanwezig zijn kunnen verteringsproblemen
ontstaan.
Bij een te grote wateropname door een niet optimale omgevingstemperatuur, te hoge lichaamstemperatuur of een
te hoog zoutgehalte kan diarree voorkomen. Daarnaast kunnen allerlei infectieuze darm-aandoeningen
voorkomen door virussen (Haemorrhagische enterititis, Picorna, Corona, Parvo, Reo, Astro), Bacteriën
(Clostridium, Salmonella, Vlekziekte) en gisten), Protozoa (Histomonas, Coccidiose, Hexamiten). Daarnaast
kunnen ook wormen (Spoelwormen, Capillaria) een rol spelen.
Indien dieren aangetast zijn door bijvoorbeeld coccidiose zal dit niet alleen tot uiting kunnen komen in de dunne
ontlasting maar zullen de dieren sloom zijn, hun eetlust verliezen, meer uitval hebben en uiteindelijk
groeiachterstand krijgen.
Bewegingsstoornissen van niet besmettelijke aard
De oorzaak kan liggen in Ionophoren (eventueel chronische) vergiftiging, Mycotoxines, Beschadigingen,
Gebrek aan beweging, Gebreksziekten en afwijkingen tijdens broedproces.
Door de relatief snelle toename van het lichaamsgewicht zal een evenredige mechanische belasting plaatsvinden.
Door de gewichtsverdeling van de huidige bedrijfsmatig gehouden kalkoen zullen de mechanische belastingen
op botten en gewrichten wijzigen. Door chronische beschadigingen kunnen predilectieplaatsen voor bacteriën
ontstaan (Stafylokokken, Pasteurella en E.coli).
Indien kalkoenen te weinig beweging hebben kan dit gevolgen hebben voor een slechtere doorbloeding van
spierweefsels (m.n. vlieg- en loopspieren), en derhalve meer kans op verzuring. Indien echter teveel beweging
toegestaan wordt kan dit een averechts effect hebben op de niet geoefende spieren. Vaak kan door een adequaat
lichtschema (ca. 6 uur donker), waardoor een afwisseling van rust en activiteit wordt bevorderd, een goed
evenwicht gevonden worden.
Door gebreksziekten kunnen veel bewegingsstoornissen ontstaan. In het hoofdstuk (fase)voeding zijn deze
gebreksziekten opgenomen.
Voetzoolontstekingen
Voetzoolonstekingen kunnen het gevolg zijn van de kwaliteit en de samenstelling van de mest,
strooiselmanagement, activiteit van de dieren, door mechanische en chemische invloeden of door infecties
(Mycoplasma en Stafylokokken).
Bewegingsstoornissen in relatie tot infecties
In deze relatie is het niet altijd duidelijk wat de oorzaken zijn en wat de gevolgen zijn. Zo hebben Mycoplasmata
een negatief effect op de peesschede, gewrichten en ontstaan botafwijkingen. Stafylokokken kunnen afwijkingen
geven aan voetzolen, gewrichten en beenberg. Pasteurella multocida kan aandoeningen geven aan wervels,
beenmerg en gewrichten. Riemerella anatipestifer aan hersenen, wervels en beenmerg. En tot slot Escherichia
Coli aan beenmerg en gewrichten. Daarnaast kunnen ook virusinfecties van invloed zijn op het
bewegingsapparaat.
Borstblaren en borstpukkels
Bij borstblaren komen blaren ter hoogte van het borstbeen van de kalkoen voor. Borstpukkels komen voor
indien de schachten van de veren van de kalkoenen afbreken en er een soort littekenweefsel ontstaat.
Het verschijnsel van borstblaren en borstpukkels heeft naast een welzijnsprobleem voor de dieren ook
economische gevolgen voor de pluimveehouder.
De oorzaken, met name voor borstblaren, zijn reeds behandeld in het hoofdstuk “strooisel”.
99rd221                                                    39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Pootproblemen
Pootproblemen bij kalkoenen komen uitgebreid in de onderzoeksliteratuur naar voren. Pootproblemen vormen
een van de belangrijkste problemen in de kalkoenhouderij. Bij kalkoenen vindt de beengroei sneller en in een
vroegere levensfase plaats dan bij vleeskuikens. De beengroei bij kalkoenen is dan ook zeer gevoelig voor
storingen in de voeding en infecties.
Peter Ferket van de North Carolina University maakte omstreeks 1990 een review van oorzaken van
pootproblemen. Zo’n 35% van de verliezen (uitval, groeivertraging en karkasafwijkingen) bij kalkoenhanen
zouden terug te voeren zijn tot pootproblemen. De auteur meldt dat de laatste 5 jaar in de VS de pootproblemen
zijn toegenomen.
Bewegingsproblemen kunnen te maken hebben met o.a. de kwaliteit van het strooisel en infecties (Mycoplasma,
Reo-virus, Staphylococcen).
Veel loopproblemen zijn het gevolg van een afwijkende stand van de poten. Uitwendig waarneembaar is o.a.
chondrodystrophy, waarbij de pijpbeenderen korter blijven en onevenwichtig groeien (gebogen of gedraaid
botten). De oorzaak is vooral gelegen in de voeding. Ook rachitis, waarbij de verkalking van de botten
onvoldoende is, vindt ook haar oorzaak in onevenwichtige voeding. Twisted-leg heeft niet direct een
voedingsoorzaak, maar is ook het gevolg van erfelijke aanleg of van managementfactoren. De poten staan bij
deze ziekte niet recht, maar zijn naar binnen of naar buiten gericht.
Hirt e.a. (1996) vinden een hoog percentage uitwendig waarneembare pootafwijkingen bij hun BUT-big-6 en
BUT-9 dieren. Per proefgroep liep het aantal dieren met enige vorm van pootafwijking uiteen van 40 tot 95%.
Ook de onderzoekers zelf veronderstellen dat voedings- en management-oorzaken een rol gespeeld hebben,
omdat de resultaten per proefgroep sterk uiteenlopen.
Gazdzinski (1997) noemt als mogelijke oorzaken van dit soort pootgebreken een lage activiteit van de dieren, de
genetische aanleg of een slechte doorbloeding van het groeiende bot. Onlangs is ook vastgesteld dat een te hoge
temperatuur in de eerste twee weken van het broedproces van invloed is op het aantal dieren met kromme poten.
Een gelijke verdeling van de temperatuur over alle hoeken van de broedmachine is dus zeer belangrijk. (Van
oudsher is bekend dat hoge temperaturen bij het broeden kromme tenen veroorzaakt.)
Een veel voorkomende inwendige afwijking die wel loopproblemen geeft, is Tibiale Dyschondroplasie (TD).
Tybiale Dyschondroplasie, is een niet gevasculariseerde, of te wel niet doorbloede kraakbeenplug, die zich te
hoogte van de groeischijf bevindt en die vooral in de Tybio Tarsus wordt gezien. In het bovenste deel van het
loopbeen zit een plug van kraakbeenweefsel ter hoogte van de groeischijf (hoort hier niet te zitten). Hierdoor
kunnen afwijkingen van de het beenderstelsel ontstaan en derhalve locomotieproblemen. Het begrip TD is in
diverse gremia, o.a. in de Raad van Europa, in discussie. De definitie van het begrip is, zowel binnen als buiten
Europa, niet eensluidend. Dit heeft tot gevolg dat interpretaties van diverse aantastingen van het
bewegingsapparaat allen onder een noemer worden geplaatst. In Nederland komt TD, in de definitie zoals
hierboven gegeven, bij 50 % van de kalkoenen voor (P. Simons, pers. meded). Er vindt momenteel een
wereldwijde discussie plaats over begripsbepaling en vaststelling van TD. Er is onlangs een onderzoek gestart (
ID-DLO) om inzicht te krijgen in de locomotiestoornissen bij kalkoenen (o.a. Tibiale Dyschondroplasie).
In de VS werd bij ca. 50% van de geslachte hanen TD aangetroffen. Volgens Ferket kunnen deze dieren met
bewegingsproblemen kampen, maar vertonen ze niet altijd uitwendige afwijkingen aan de poten. Vaak ontstaan
door dit probleem beenverkrommingen en ontstekingen van het beenmerg. De piek ligt tussen de 10 en 15
weken leeftijd. Daarna neemt het probleem af (Gazdzinski, 1997). Wel komt TD meer voor bij lijnen
geselecteerd op snelle groei. Mogelijk heeft dit te maken met grotere gevoeligheid voor voedselsamenstelling.
Bij een snellere groei zullen veel hogere eisen aan het voer worden gesteld.
In het reeds genoemde onderzoek van Hirt e.a. (1996) werd 80 tot 97% dyschondroplasie geconstateerd bij
proefdieren. In Nederland is tussen 1990 en 1994 een uitgebreid onderzoek gedaan naar het voorkomen van TD
door de Gezondheidsdienst voor Dieren. Bij dit onderzoek werd geen TD bij Nederlandse kalkoenen
aangetroffen (Van Beek, 1997, persoonlijke mededelingen).
Selectie op groeisnelheid en borstvleesvorming heeft een relatieve afname van pootvlees tot gevolg.
Logischerwijze zou dit tot onbalans kunnen leiden in lichaamsverhoudingen. Toch is geen duidelijk verband
aangetoond tussen hoge lichaamsgewichten en de ernst van de bewegingsproblemen (Ferket, 1990).
Nestor (1984) geeft aan dat genetische selectie pootproblemen kan reduceren, zonder ernstige nadelen voor de
productie, lichaamsverhoudingen en borstvlees.
Een indruk van de omvang van het probleem in een koppel vinden we in een onderzoek van Noble e.a. (1996).
Zij vergeleken het loopvermogen van verschillende foklijnen. De groepen waren een controlegroep (RBC2-lijn),
een F-lijn van RBC2-dieren, geselecteerd op snelle groei, en een FL-lijn geselecteerd zowel op groei als op
pootbreedte. De RBC-2 dieren zijn vrij kleine dieren met een eindgewicht van minder 10 kg. Op 16 weken
99rd221                                                  40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>leeftijd werd iedere groep beoordeeld op loopvermogen volgens een schaal van 1 - 5, waarbij de score 1 geen
bewegingsproblemen betekent en 5 zeer moeilijk lopen. De uitkomst was:
Score op 16 weken:
                   hennen             hanen
RBC-2              1,2      (5,7 kg)            2,0      (7,9 kg)
F                  2,3      (10,4 kg)           3,4      (13,3 kg)
FL                 2,1      (8,4 kg)            2,5      (11,6 kg)
Ook de dieren van de FL-lijn scoorden slechter dan de controlegroep. Per groep had de helft van de dieren vrije
uitloop en de andere helft niet. De hennen met vrije uitloop scoorden niet beter dan de groep binnen. Bij de
hanen met vrije uitloop scoorden de groepen met uitloop wel iets beter. De groep met uitloop besteedde iets
meer tijd aan eten en rusten en minder tijd aan drinken. Uitloop had op het gedrag van iedere selectielijnen
hetzelfde effect.
Hirt e.a. (1996) beoordeelden veel zwaardere BUT-big-6 en BUT-9 hanen wekelijks op hun
voortbewegingsgedrag ook volgens een schaal van 1- 5. Vanaf week 8 namen de pootproblemen toe. De
gemiddelde beoordeling op 14 weken lag bij beide lijnen rond de 2. De BUT-big-6 hanen wogen op 14 weken 9
- 10 kg. De score 2 komt overeen met de resultaten van de veel lichtere RBC-2 hanen van Noble e.a.
Resch-Magras e.a. (1993) onderzocht een aantal dieren die geen uiterlijk afwijkingen vertoonden, maar niet echt
natuurlijk liepen. De pootbewegingen waren bij deze dieren niet symmetrisch in ruimte en tijd. Mogelijk hangen
deze bewegingsproblemen samen met de snelle beengroei bij kalkoenen tussen de 2e en 8e week (tot 1,5
mm/dag). Op 12 weken is 95% van de volwassen beenlengte bereikt, terwijl de spieren pas op 45% van hun
volwassen afmetingen zijn (Ferket, 1990). Bij praktijkkoppels van jonge kalkoenen in Nederland, komt zowel
bij de hennen als hanen ook de wat onnatuurlijke manier van lopen naar voren. Mogelijk geeft de
ongeoefendheid van de spieren bij de toegenomen beenlengte coördinatieproblemen in de spieren. Op het
proefbedrijf in Beekbergen verdwijnt dit zogenaamd “stram” lopen na 14 weken. Ook bij bezoek aan een bedrijf
met jonge kalkoenhennen voor broedeiproductie liepen een aantal dieren “stram”. In de koppel volwassen
hennen was dit verschijnsel niet meer waar te nemen.
De periode van snelle beengroei valt samen de periode waarin het verschijnsel “natte mest” voorkomt. De
voeropname is dan gestoord en het strooisel is natter dan normaal. Veel van het onderzoek naar het loopgedrag
gebeurde juist in deze zwakke periode.
Ducan e.a. (1991) gaven aan dat bewegingsproblemen bij kalkoenhanen van een jaar oud gepaard gaan met pijn.
Zij injecteerden verschillende groepen hanen een week lang met een middel dat pijngevoel vermindert (bèta-
methason). Dit had tot gevolg dat de bewegingen van de dieren spontaner werden (meer lopen, staan en drinken)
en dat ze sneller seksuele activiteit lieten zien. Bij post-mortem analyse werden ontstekingen van de gewrichten
in de heupen gevonden. Omdat het om oude fokdieren aan het eind van hun productie ging is niet duidelijk in
hoeverre hier enig verband te leggen is met de problemen bij jonge dieren, die 12 tot 15 weken oud zijn en volop
groeien.
De onderzoekers Grazdzinski en Hocking (1997) vonden een donkerperiode van minimaal 6 uur noodzakelijk
voor een goede groei van de benen. Zij sloten niet uit dat een donkerperiode bepaalde hormonen activeert, met
een positief effect op de groei van de botten.
99rd221                                                     41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>99rd221 42</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Bijlage 3. Economische gegevens in relatie tot bezetting
Vergelijking technische kengetallen over de periode 1992 t/m 1996,vleeskalkoenhouderij
Jaar van opzet     1992              1993               1994              1995             1996
Aantal koppels     94                114                112               124              159
bezetting opfok 11,1                 11,3               11,6              11,8             11,7
(dieren/m2)
hennen
-bezetting afmest 4,74               4,83               4,92              5,02             5,11
(dieren/m2)
-leeftijd (dgn)    119               116                116               117              113
-gewicht (kg)      9,53              9,38               9,46              9,65             9,57
-groei (g)         80                81                 82                83               85
-afkeurings %                                                             1,3              1,0
hanen
-bezetting afmest 3,28               3,18               3,28              3,18             3,28
(dieren/m2)
-leeftijd (dgn)    153               151                150               148              145
-gewicht (kg)      18,35             18,44              18,66             18,79            18,84
-groei (g)         120               122                125               127              130
-afkeuring %                                                              2,2              2,0
koppel
-bezetting afmest 4,2                4,2                4,2               4,2              4,3
(dieren/m2)
-leeftijd (dgn)    135               133                133               132              129
-gewicht (kg)      13,82             13,82              13,97             14,14            14,12
-groei (g)         102               104                105               107              110
uitval koppel      8,7               9,0                8,7               8,7              8,0
(%)
cyclusduur         138               134                134               136              129
(opzet-opzet)
Bron: Rapportage LNV project, Stimulering bedrijfsvergelijking in de pluimveehouderij. DLV 1996
        Bewerking IKC-L
99rd221                                               43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>99rd221 44</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Bijlage 4. Saldoberekening per opgezette kalkoen
Jaar van opzet           1992           1993               1994             1995            1996
Toegerekende
kosten/dier
-voer                    18,88          17,56              17,29            16,54           17,51
-kuiken                  4,03           4,04               4,05             3,95            3,88
strooisel                0,91           0,81               0,78             0,77            0,72
-gezondheidszorg         0,55           0,62               0,61             0,62            0,65
-mest                    0,18           0,22               0,26             0,28            0,25
-verwarming              0,51           0,47               0,41             0,42            0,49
-water en elektra        0,31           0,32               0,32             0,36            0,38
-werk door derden        0,43           0,42               0,41             0,42            0,43
-overige toeger. kosten. 0,05           0,08               0,09             0,07            0,08
-rente levende have      0,52           0,49               0,48             0,36            0,36
Totaal                   26,35          25,04              24,70            23,79           24,74
voerprijs per 100 kg     53,07          49,96              49,41            47,38           50,53
opbrengstprijs per kg
-koppel                  2,47           2,38               2,41             2,15            2,33
-hennen                  2,46           2,38               2,38             2,10            2,26
-hanen                   2,48           2,40               2,44             2,17            2,37
Saldo per opgezette      5,26           5,50               6,47             4,09            5,94
kalkoen
Idem per jaar            14,72          15,40              18,11            11,45           16,63
Bron: Rapportage LNV project, Stimulering bedrijfsvergelijking in de pluimveehouderij. DLV 1996
99rd221                                             45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>99rd221 46</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Bijlage 5. Technisch-economische berekeningen bij diverse bezettingsgraden
Inleiding:
In het kader van discussie in de werkgroep RDA en Raad van Europa zijn een aantal berekeningen gemaakt om
inzicht te geven in de technisch-economische gevolgen van diverse bezettingsdichtheden bij vleeskalkoenen. Als
uitgangspunt is gekozen een eenheid kalkoenen is die verzorgd kan worden door 1 volwaardige arbeidskracht:
12.000 dieren.
Achtergrond notitie:
Het uitgangspunt bij de berekeningen zijn de gegevens van de DLV tot 1996 die zijn bewerkt door IKC-L.
Afhankelijk van de eisen van diverse maatschappelijke groeperingen, grootwinkelbedrijven en de sector zijn
berekeneingen gemaakt. In deze berekeningen is ook aangegeven welke consequenties het uitval-% heeft op de
bezettingsgraden. De bezettingsgraad is weergegeven in kg levende kalkoen per netto m2 vloeroppervlakte.
Hierdoor kunnen de diverse economische consequenties van dichtheid in kg/m2 vleeskalkoen vergeleken
worden.
De volgende opties zijn met elkaar vergeleken:
     • De huidige praktijk is de basis. De bewerkte gegevens zijn afkomstig van DLV. 48,9 kg/m2 voor de
          hennen en 61,45 kg/m2 voor de hanen.
     • De NOP gaat uit van de norm van 52 kg/m2 voor de hennen en 59,50 kg/m2 voor de hanen.
     • Vervolgens zijn optie 1 t/m 3 weergegeven. Deze bezettingsgraden zijn voor de hennen resp. 50, 45 en
          40 kg/m2 in de varianten 1 t/m 3. Voor de hanen is dit resp. 60, 55, 50 kg/m2.
     • De norm die de Dierenbescherming voorstelt is 38,5 kg/m2. Deze norm geldt zowel voor de hennen als
          hanen.
     • Vervolgens is een variant berekend van FAWC minus 10%.
     • De norm die de Engelse winkelketen Tesco hanteert is 50 kg/m2 voor de hennen en 58 kg/m2 voor de
          hanen.
     • Tot slot zijn de 25 % beste en slechtste bedrijven met elkaar vergeleken.
In alle opties is een vergelijking gemaakt tussen de bezettingsgraden uitgaande van een gemiddeld uitval-% en
ter vergelijking is berekend wat de bezetting geweest zou zijn indien geen uitval op het bedrijf zou zijn geweest.
In de meeste gevallen zal het uitval-% niet precies op het gemiddelde uitkomen. Per bedrijf zal het uitval-%
variëren. Op bedrijfsniveau kan het uitval-% per ronde verschillen. Indien het uitval-% hoger is dan hier is
aangenomen zal de bezettingsgraad in nagenoeg alle gevallen lager zijn dan hierbij is berekend.
Opgemerkt moet worden dat in de praktijk verschillen zijn omtrent het opzetten van hanen en hennen. Hoewel
in de berekening is uitgegaan van een 50/50 verhoudingen van hanen en hennen zijn in de praktijk afwijkingen
mogelijk.
Het uitladen van de kalkoenen gebeurt in maximaal enkele dagen. Bij grote bedrijven en afhankelijk van de
marktsituatie komt het voor dat deze termijn wordt opgerekt. Dit kan betekenen dat de gemiddelde gewichten
van de dieren iets hoger worden, maar dat het maximaal aantal kg/m2 niet wordt overschreden.
Uitval:
De LNV rapportage 1997, waarbij DLV resultaten van individuele bedrijven heeft verzameld en berekend, dient
als grondslag voor de berekeningen in de tabel. Er is echter geen inzicht gegeven in de afzonderlijke uitval-%
van de hanen en hennen. Derhalve is vanuit het gemiddelde uitval-%, dat wel bekend is, een inschatting gemaakt
in de verdeling voor de hanen en de hennen. Deze inschatting is mede gebaseerd op informatie van DLV, PP en
landbouwbedrijfsleven. Gerekend is met een gemiddelde van 8 % uitval. Aangenomen is dat de uitval van de
hanen 9 % is en voor de hennen 7 %.
Bezettingsgraad:
De gemiddelde bezettingsgraad is berekend in kg/m2.
De afwijkingen in de bezettingsgraden zijn, in tegenstelling tot de saldi, dermate gering dat in de berekeningen
de bezettingen op een zelfde niveau gesteld zijn voor alle bedrijven (berekeningen IKC-L op basis van DLV-
cijfers). Dit betekent dat voor de 25 % beste en 25 % slechtste bedrijven met een zelfde bezetting is gerekend. In
de basisberekeningen is uitgegaan van gemiddelde uitval-%. Bij een lager uitval % (theoretisch %) zal, bij
gelijkblijvend management de bezetting toenemen. In deze notitie is, ter vergroting van het inzicht, hiervan een
berekening gemaakt.
99rd221                                                 47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>Saldi:
De afwijking van het saldo is berekend als % ten opzichte van het gemiddelde. Hierdoor zal de afwijking in
guldens van de 25 % beste bedrijven ten opzichte van de 25 % slechtste bedrijven absoluut gezien hoger
uitvallen (derhalve ten opzichte van de slechtste bedrijven lager). Een beter onderbouwde methode is, op basis
van het huidig cijfermateriaal niet voorhanden.
De cijfers van de saldi zijn gebaseerd op de jaren 1992 t/m 1996. De verwachting is dat de prijzen, vanwege
concurrentie in de vleeskalkoenenproductie in andere landen, zeker niet hoger worden.
Uitgangspunten berekening:
• De berekening is uitgevoerd alsof de bedrijven een bedrijfsgrootte hebben van 1 v.a.k. Dit komt overeen
     met ca. 12.000 kalkoenen gemiddeld aanwezig. Volgens CBS-cijfers zijn er op een gemiddeld
     kalkoenbedrijf ca. 10.000 kalkoenen
• De berekeningen geven geen inzicht in de diversiteit van de bedrijven qua management. Hier zijn geen
     cijfers van beschikbaar.
• De berekening van saldo naar arbeidsinkomen (verschil zijn huisvestingskosten) zijn gebaseerd op kosten
     op basis van vervangingswaarde i.c. fl 135.000,= op jaarbasis
• Basis van de berekeningen is de LNV-rapportage van 1997, cijfers 1996. Hierin zijn 60 bedrijven verwerkt.
     Dit is ongeveer 50% van de bedrijven. Van de overige bedrijven zijn geen gegevens bekend ofwel de
     gegevens zijn bij screening door DLV verwijderd.
• Vereist arbeidsinkomen per v.a.k (bedrijf met 12.000 kalkoenen gemiddeld aanwezig op ca. fl 60.000,=
• Verlaging van bezettingsgraad in kg/m2 heeft als gevolg dat er minder dieren in de stallen gehouden kunnen
     worden. In deze berekeningen is ervan uitgegaan dat de procentuele teruggang in dieren een zelfde
     procentuele achteruitgang in saldo tot gevolg heeft. Er vindt geen uitbreiding van de stallen plaats om
     zodoende het aantal dieren te handhaven. Dit heeft onder meer te maken met relatief zeer duur bouwen van
     een kleine uitbreiding en de problemen rondom milieuvergunning, bouwvergunning enz.
• Het saldoverlies is berekend als gemiddelde van de hennen en hanen.
• Zowel bij de 25 % beste als 25 % slechtste bedrijven (qua saldo) is het % saldoverlies berekend vanuit het
     gemiddelde saldo van de groep.
99rd221                                                  48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Bijlage 5, tabel 1
Economische gevolgen van diverse bezettingsdichtheden in eindfase van afmesten bij vleeskalkoenen en
vergelijking 25 % beste en 25 % slechtste bedrijven.1)
                                bezettingsgraad        Saldoverlies in % t.o.v.                   Bedrijfs         Arbeidsinkomen
                                     (kg/m2)           huidige praktijk                           saldo                 (in fl)
                                                                                                   ( in fl)
kalkoenen                      hanen      hennen        hanen     henne          gemiddeld
                                                                      n
huidige praktijk2)             61,45       48,90          -           -                -             183120             48120
NOP visie                      59,50       52,00          3          -6               -2             186020             51020
optie 1                          60          50           2          -2                0             183020             48020
optie 2                          55          45          10           8                9             166208            31208
optie 3                          50          40          19          18               18             149396            14396
Optie Dierenb.3)                38,5        38,5         37          21               29             129453             -5547
FAWC –10%                       53,6        46,8         13           4                9             167418             32418
Tesco4)                          58          50           6          -2                2             180040             45040
25 % beste:
huidige praktijk               61,45       48,90          -           -                -             232680             97680
NOP visie                      59,50       52,00          3          -6               -2             236365            101365
optie 1                          60          50           2          -2                0             232553             97553
optie 2                          55          45          10           8                9             211191            76191
optie 3                          50          40          19          18               18             189829            54829
Optie Dierenb.                  38,5        38,5         37          21               29             164488             29488
FAWC -10%                       53,6        46,8         13           4                9             212729             77729
Tesco                            58          50           6          -2                2             228767             93767
25 % slechtste
huidige praktijk               61,45       48,90          -           -                -             130440             -4560
NOP visie                      59,50       52,00          3          -6               -2             132506             -2494
optie 1                          60          50           2          -2                0             130369             -4631
optie 2                          55          45          10           8                9             118393            -16607
optie 3                          50          40          19          18               18             106418            -28582
Optie Dierenb.                  38,5        38,5         37          21               29              92212            -42788
FAWC -10%                       53,6        46,8         13           4                9             119255            -15745
Tesco                            58          50           6          -2                2             128246             -6754
Bron: DLV jaarverslag 1996. Rapportage LNV project “Stimulering bedrijfsvergelijking in de Pluimveehouderij 1996”.
      Bewerking door IKC-L.
1)
   Uitgaande van uitval bij hanen: 9 % en bij hennen: 7 %
2)
   Bron: DLV-rapportage 1997. Bewerking van deze cijfers door IKC-L augustus 1999
3)
   Uitgaande van maximale bezetting van 38,5 kg/m2 voor hennen en hanen
4)
   Tesco: Engels grootwinkelbedrijf
99rd221                                                         49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>Bijlage 5, tabel 2
Overzicht van de bezettingsgraden bij vleeskalkoenen in kg/m2 bij diverse uitval % -ges
                                         bezettingsgraad (kg/m2)                   bezettingsgraad (kg/m2)
                                         bij % uitval hanen                        bij % uitval hennen
kalkoenen                                        0%              9% (=basis)              0%           7%(=basis)
huidige praktijk                                 67.5                61.45              52.58             48.90
NOP visie                                        64.9                 59.5               55.6               52
optie 1                                          65.4                  60                53.5              50.0
optie 2                                          60.0                  55                48.2              45.0
optie 3                                          54.5                  50                42.8              40.0
Optie Dierenb.                                   42.0                 38.5               41.2              38.5
FAWC –10%                                        58.4                 53.6               50.1              46.8
Tesco                                            63.2                  58                53.5              50.0
Bezettingsgraden bij 25 % beste en
25 % slechtste bedrijven wijken niet
af van bovengenoemde opties
99rd221                                               50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>