<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>ADVIES RDA: PROBLEMATIEK VAN WRAK VEE
                           WRAK VEE:
                                      ADVIES AAN DE MINISTER VAN LANDBOUW,
                                      NATUUR EN VOEDSELKWALITEIT INZAKE HET IN TE
                                      NEMEN STANDPUNT TEN AANZIEN VAN WRAK VEE
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>        SAMENSTELLING VAN DE RAAD
•  prof. dr. H. Vaarkamp, voorzitter Raad voor Dierenaangelegenheden
•  A. Achterkamp
•  prof. dr. L.J. Hellebrekers       bezoekadres:
•  ir. M.J.B. Jansen                 Laan van Nieuw Oost Indië 131-133
•  drs. S.B.M. Jongerius             2593 BM Den Haag
•  J.Th. de Jongh
•  ir. B.J. Odink                    postadres:
•  ir. C. A.C.J. Oomen               Postbus 90428
•  mr. A. Oppers                     2509 LK Den Haag
•  prof. dr. A. Pijpers
•  ir. J.C.M. van Rijsingen          telefoon 070 3785266
•  S.J. Schenk                       fax 070 3786336
•  prof. dr. F.J. van Sluijs         email info@rda.nl
•  H.W.A. Swinkels
•  drs. P.A. Thijsse
•  drs.H. van Veen
•  prof. dr. J.H.M. Verheijden
•  ir. A. Vermuë
Adjunct-secretaris: ir. S.J. Beukema
                                                                       1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>2</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>         INHOUDSOPGAVE
Advies ................................................................................................................................................................... 7
1.    Inleiding ........................................................................................................................................................ 7
2.    Regelgeving .................................................................................................................................................. 7
3.    Wat te doen met ziek vee............................................................................................................................. 7
4.    Regelgeving en handhaving ........................................................................................................................... 9
Onderbouwing van het advies............................................................................................................................11
1.    Inleiding ......................................................................................................................................................11
2.    Regelgeving ...............................................................................................................................................12
3.    Huidige praktijk rondom wrak vee en gevolgen van de nieuwe regelgeving.............................................17
4.    Transport, consumptie en doden – dilemma’s en plan van aanpak voor de toekomst .............................18
5.    Voorlichting.................................................................................................................................................24
6.    Handhaving ................................................................................................................................................25
Literatuurlijst .......................................................................................................................................................26
Bijlagen ...............................................................................................................................................................27
Bijlage 1: Regelgeving........................................................................................................................................27
Bijlage 2: Samenstelling werkgroep "Wrak vee" ................................................................................................29
Bijlage 3: Beslisboom veehouder .......................................................................................................................32
Bijlage 4: Overzicht van publicaties....................................................................................................................31
                                                                                                                                                                           3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>4</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>        ADVIES
                                                    moeten zijn. Wrakke dieren zijn per definitie niet fit
     1.    INLEIDING                                en mogen daarom niet meer getransporteerd
De Nederlandse Vereniging tot Bescherming van       worden. Dit verbod geldt zowel voor beroeps-
Dieren heeft gevraagd om een advies uit te          vervoerders als voor de veehouders zelf.
brengen over de problematiek hoe om te gaan met
zogenaamd wrak vee. Naast de signalen en            Gewonde of verzwakte dieren zijn niet geschikt
voorbeelden dat veehouders te lang ‘zelf dokteren’  voor transport. Echter, licht zieke of licht gewonde
als dieren ziek of gewond raken, waardoor dieren    dieren kunnen geschikt voor vervoer worden
langer lijden dan noodzakelijk is, maakt de recent  bevonden indien het vervoer geen extra lijden
gewijzigde Europese regelgeving op het gebied       veroorzaakt. In geval van twijfel moet hierbij
van hygiëne en op het gebied van transport van      diergeneeskundig advies gezocht worden.”
dieren het ook lastiger dan voorheen om wrak vee    Dieren die niet meer kunnen staan mogen niet
economisch te verwaarden.                           levend    worden    vervoerd,     ook     niet  onder
Het doel van het advies is om aan te geven op       voorwaarden. Alleen vee dat door een ongeval
welke wijze alle betrokkenen die te maken kunnen    wrak is geworden mag nog wel voor nationale
krijgen met wrak vee, met name veehouders           consumptie worden geslacht. Dit vee moet dan op
(waaronder mutatis mutandis voor dit advies ook     het bedrijf worden bedwelmd en verbloed. Het
hobbydierhouders worden begrepen), het beste om     gedode dier moet daarna naar het slachthuis
kunnen gaan met ziek of gewond vee om te            worden getransporteerd voor verdere verwerking.
voorkomen dat deze dieren wrak worden en als de
dieren wrak zijn hoe onnodig lijden van deze dieren     3.   WAT TE DOEN MET ZIEK VEE
zo veel mogelijk wordt voorkomen.                   De veehouder zal als hij een licht ziek dier of licht
Onder wrak vee worden dieren verstaan die meer      gewond dier op zijn bedrijf heeft een aantal
dan licht gewond of meer dan licht ziek zijn.       beslissingen moeten nemen. Welke beslissing hij
                                                    neemt en wat daarvan de gevolgen kunnen zijn is
     2.   REGELGEVING                               weergegeven in de beslisboom (bijlage 3)
De nieuwe Europese transportverordening eist
dat alle dieren die getransporteerd worden fit
                                                                                                        5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Het doel van dit advies is om er alles aan te doen         3.    dat individuele dierenartsen nagaan op
om te voorkómen dat er wrak vee ontstaat en als                  welke wijze zij de drempel bij veehouders
vee wrak wordt de tijdsspanne van mogelijk lijden                kunnen verlagen om vroegtijdige hulp van
zo kort mogelijk te maken.                                       een dierenarts in te schakelen. De Raad
Onthouding van de nodige zorg moet worden                        verwacht van de beroepsorganisatie van
gezien als een inbreuk op artikel 37 van de                      dierenartsen hierbij een stimulerende rol.
Gezondheids- en welzijnswet voor dieren.                   4.    een onderling afgestemde voorlichtings-
Sinds mensenheugenis doden veehouders zelf wel                   campagne op te zetten, gericht op het
eens dieren op hun bedrijf zonder dat hierop enig                voorkomen       van    wrak     vee     door    de
zicht of controle is. Om te bevorderen dat het                   veehouderijsector, de hobbydierhouders,
doden van een wrak dier zo verantwoord mogelijk                  de slachtsector, de dierenartsen, de
gebeurt wordt voorgesteld dit onder voorwaarden                  overheid      en   de    dierenbeschermings-
toe te staan.                                                    organisaties. Het voortouw moet daarbij
                                                                 bij de sector liggen.
De Raad adviseert:                                         5.    duidelijkheid te geven welk nog net niet-
•    om ter stimulering dat dieren tijdig worden                 wrak alsook welk wrak vee nog mag
     behandeld:                                                  worden         geslacht       voor       humane
     1.   te stimuleren dat de dierenarts vroegtijdig            consumptie.       De    Raad     adviseert     om
          wordt    ingeschakeld     bij  ziekte    of            daarbij de instructie van de Voedsel en
          verwonding van dieren op het bedrijf.                  Waren Autoriteit inzake de selectie die bij
     2.   te bevorderen dat iedere veehouder in                  de keuring voor het slachten plaatsvindt
          overleg    met    zijn   dierenarts   een              (RA26) als leidraad te gebruiken 1 .
          bedrijfsgezondheidsplan opstelt, waarin     •    om voor het doden van wrak geworden
          onder meer opgenomen is een afspraak             dieren in verband met afvoer ter destructie:
          betreffende periodieke bedrijfsbezoeken,         6.    het onder voorwaarden toe te staan aan
          hoe om te gaan met zieke dieren, wat                   de veehouder om wrakke dieren zelf te
          wordt gedaan om wrak vee te voorkomen                  bedwelmen         door    middel      van      een
          en hoe met wrak vee wordt omgegaan,                    penschiettoestel      en    daarna      te   laten
          waaronder eventueel het doden van het
          dier.
                                                      1
                                                        Deze instructie wordt regelmatig herzien en is te vinden op
                                                      WWW.VWA.NL ,"Wet en regelgeving", "instructies"
6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>          verbloeden (zie voor de voorwaarden blz.    De Raad wil benadrukken dat de veehouder te
          19 en 20 van de onderbouwing van het        allen tijde zelf verantwoordelijk blijft voor het wel en
          advies)                                     wee van het vee op zijn bedrijf.
     7.   in de Europese Unie te pleiten voor
          aanpassing van de Europese regels om        De Raad adviseert om het voortouw voor de
          toe te staan dat veehouders zelf dieren     coördinatie van de uitwerking van de punten 1 t/m
          mogen doden 2 .                             5 neer te leggen bij de sector. Hierbij wil de Raad
     8.   voor het doden van kleine dieren op het     benadrukken       dat   een   ieder      die  bij  deze
          bedrijf door de veehouder zelf onderzoek    problematiek van wrak vee betrokken is zijn eigen
          naar alternatieve methoden uit te voeren.   verantwoordelijkheid heeft om de gestelde doelen
•    om, met betrekking tot door een ongeval          te bereiken.
     acuut wrak geworden dieren:                      Voor de uitwerking van de punten 6 t/m 10 zal het
     9.   te bepleiten in de Europese Unie dat        voortouw moeten worden genomen door de
          vlees en andere producten van door een      overheid.
          ongeval wrak geworden, maar overigens
          gezonde, dieren op de internationale            4.     REGELGEVING EN HANDHAVING
          markt kan worden afgezet.                   De Raad adviseert om op het gebied van wrak vee
     10. te bepleiten in de Europese Unie dat         niet meer regels te stellen dan in Europees
          veehouders bij wie op het bedrijf een wrak, verband afgesproken is, maar adviseert ook om
          maar overigens gezond, dier wordt gedood    deze regelgeving wel streng te handhaven.
          voor de slacht eveneens in aanmerking voor  Indien    echter    in het  kader     van    dit  advies
          de Europese subsidies die ook gelden voor   ondersteunende regelgeving een positieve bijdrage
          veehouders waarvan de dieren op het         kan leveren aan het bereiken van de gestelde
          slachthuis worden gedood en geslacht.       doelen,     dan    is  aanvullende      regelgeving    te
                                                      overwegen.
                                                      De Raad acht het van belang dat tussen Nederland
                                                      en de omringende landen een zo groot mogelijke
2
  De Nederlandse Bond voor Handelaren in Vee
                                                      uniformiteit wordt gehanteerd ten aanzien van de
vindt dat ook anderen dan de veehouder zelf,
                                                      van de handhaving en de controle. De Raad
bijvoorbeeld veehandelaren, wrak vee op het           adviseert daarom om hierover goede contacten te
bedrijf mogen       doden ( zie ook pagina 21,
voetnoot)
                                                                                                              7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>onderhouden met de buurlanden (met name België
en Duitsland).
De Raad adviseert verder om na drie jaar te
evalueren of de voorgestelde aanpak een positief
effect heeft gehad.
8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>            ONDERBOUWING VAN HET ADVIES
      1.   INLEIDING                                  uitzichtloos    mag     laten   lijden   zijn   dan    ook
                                                      kaderstellend voor het advies.
De Nederlandse Vereniging tot Bescherming van
Dieren heeft gevraagd om een advies uit te            Deze      beginselen     worden     door    alle   bij  de
brengen over de problematiek hoe om te gaan met       veehouderij     betrokken     actoren    onderschreven,
ziek tot wrak vee. Al enige jaren zijn er signalen en maar kunnen desalniettemin op gespannen voet
voorbeelden dat veehouders te lang ‘zelf dokteren’    staan     met   de economische doelen van de
als dieren ziek of gewond raken, waardoor dieren      veehouderij, met name waar het gaat om het
langer lijden dan noodzakelijk is. Daar komt nog bij  behalen van een redelijk inkomen door beheersing
dat de gewijzigde Europese regelgeving op het         van de kostprijs, schaalvergroting en rationalisatie
gebied van hygiëne en op het gebied van transport     van bedrijfsvoering, en het tot waarde brengen van
van dieren het lastiger maken vee dat meer dan        het dier.
licht ziek, of meer dan licht gewond is, z.g. wrak    Zo kunnen het streven naar zo laag mogelijke
vee, economisch te verwaarden.                        kosten, lage prijzen voor de dieren en hun
Het doel van het advies is om aan te geven op         producten de redenen zijn waarom een veehouder
welke wijze alle betrokkenen die te maken kunnen      bij een ziek of gewond dier niet of niet tijdig de hulp
krijgen met wrak vee, met name veehouders             van een dierenarts inroept.
(waaronder mutatis mutandis voor dit advies ook       Schaalvergroting        en    rationalisatie     van    de
hobbydierhouders worden begrepen), het beste om       bedrijfsvoering kan er toe leiden dat er minder
kunnen gaan met wrak vee, waardoor onnodig            ruimte in de bedrijfsvoering is om een ziek of
lijden van vee zo veel mogelijk wordt voorkomen.      gewond dier te verzorgen of te laten herstellen. In
De bescherming van het dierenwelzijn staat in het     het gunstigste geval wordt besloten dieren eerder
advies voorop. De in het algemeen bewustzijn          voor de slacht van de hand te doen of er wordt
levende en ook in artikel 37 van de Gezondheids-      besloten, in het slechtste geval, om het dier aan
en Welzijnswet voor Dieren (GWWD) neergelegde         zijn lot over te laten.
beginselen dat ieder dier de nodige zorg dient te     Het streven om een dier tot waarde te brengen kan
krijgen en dat men een dier niet nodeloos en          er toe leiden dat getracht wordt een dier dat wrak is
                                                                                                               9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>en eigenlijk op het veehouderijbedrijf uit zijn lijden bestaan en dat een advies ten aanzien van
moet worden verlost, toch, al dan niet via een         herkauwers en varkens, bijvoorbeeld over het al
veemarkt of verzamelplaats, naar een slachthuis te     dan niet doden van dieren op de boerderij, ook
vervoeren. Ook is het mogelijk dat men een             voor deze diergroepen van betekenis kan zijn.
dergelijk dier op het veehouderijbedrijf bedwelmt,
laat verbloeden om dan naar een slachthuis af te       De onderbouwing van het advies is als volgt
voeren, met de kans dat het dier daar alsnog voor      opgebouwd.
humane consumptie wordt afgekeurd door de              In hoofdstuk 2 worden de belangrijkste wettelijke
keuringsautoriteiten.                                  regels geschetst die van belang zijn voor het beleid
In het advies zal ingegaan worden op deze              ten aanzien van wrak vee.
spanningsvelden      en    de   mogelijkheden       en In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op de huidige
onmogelijkheden om de spanning er af te halen          praktijk en in hoofdstuk 4 wordt ingegaan op de
dan wel te verminderen.                                gevolgen    van    de   nieuwe   regelgeving,    de
Bij wrak vee wordt nog wel eens eenzijdig gedacht      knelpunten en aandachtspunten en de daaruit
aan runderen. Echter, de problematiek van wrak         volgende adviezen van de Raad.
vee komt ook voor in de varkens-, geiten- en           Tenslotte wordt ingegaan op voorlichting en
schapensector. In bijvoorbeeld de pluimveesector       handhaving.
en   de    aquacultuur   zijn  grootschaligheid     en
rationalisatie van bedrijfsvoering zover gevorderd     2. REGELGEVING
dat men in deze sectoren al lange tijd alleen nog      In dit hoofdstuk worden de belangrijkste wettelijke
preventieve en curatieve diergezondheidszorg op        regels geschetst over wrak vee. Allereerst wordt in
koppelniveau     kent.  De    zorg  op    individueel  paragraaf. 2.1. ingegaan op wat onder ‘wrak vee’
dierniveau bestaat feitelijk nog alleen uit het        wordt verstaan.
dagelijks verwijderen van dode en zichtbaar ernstig    In paragraaf 2.2 wordt ingegaan op de Europese
zieke of gewonde dieren. De dilemma’s en               transportregels die per 5 januari 2007 van kracht
afwegingen rond wrak vee, zoals die bijvoorbeeld       zijn geworden. De huidige Europese regelgeving,
bij herkauwers en varkens optreden, komen in de        waarop de huidige Nederlandse regelgeving is
pluimveehouderij en de aquacultuur daardoor niet       gebaseerd, wordt vervangen door de nieuwe
in die vorm voor. Deze sectoren worden daarom          Europese transportverordening.
hier buiten beschouwing gelaten. Dat neemt niet        In paragraaf 2.3 wordt ingegaan op de Europese
weg dat er overeenkomstige problemen kunnen            hygiëneverordening en daarop gebaseerde of
10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>aanvullende     nationale    regels.   Hierin    wordt
                                                          2.2.   Europese transportregelgeving
aangegeven in welke situatie wrak vee nog voor
                                                       Met ingang van 5 januari 2007 is de EU-
humane consumptie geslacht mag worden.
                                                       verordening EG nr. 1/2005 van kracht worden.
Deze verordeningen werken rechtstreeks door in
de nationale rechtsorde. Andere regelgeving door       Voor het transport van dieren zijn de belangrijkste
de nationale overheid is niet mogelijk.                bepalingen van deze verordening:
                                                       1.   Dieren mogen alleen getransporteerd worden
Bij discussie over het doden van dieren op de               als deze geschikt zijn bevonden voor de reis.
boerderij hebben we te maken met Europese en           2.   Gewonde of verzwakte dieren zijn in principe
nationale regels inzake het bedwelmen en slachten           niet geschikt voor transport. Dit geldt in het
van dieren (paragraaf 2.4) en regels inzake de              bijzonder als deze dieren:
uitoefening van de diergeneeskunde (paragraaf               a.   niet in staat zijn om zelfstandig te lopen
2.5) .                                                      b.   een ernstige open wond of een prolaps
                                                                 hebben,
Tenslotte wordt in par. 2.6 geconcludeerd welke             c.   hoogdrachtig       zijn  (>   90%    van   de
wettelijke kaders er zijn waarbinnen de omgang                   draagtijd)
met wrak vee zich zal moeten bewegen.                       d.   net (<1 week) geworpen hebben.
                                                            Echter, licht zieke of licht gewonde dieren
Een uitgebreid overzicht van de belangrijkste               kunnen      geschikt     voor    vervoer   worden
regelgeving is opgenomen in bijlage 1.                      bevonden indien het vervoer geen extra lijden
                                                            veroorzaakt. In geval van twijfel moet hierbij
   2.1    Definitie “wrak vee”                              diergeneeskundig advies gezocht worden.”
Wrak     vee   wordt    in    het    huidige   Besluit 3.   Dieren die niet meer kunnen gaan staan
Dierenvervoer,     dat    is   gebaseerd      op    de      mogen niet meer liggend worden vervoerd,
Gezondheids-      en   welzijnswet     voor    dieren,      ook niet onder voorwaarden.
gedefinieerd als: “Vee dat meer dan licht ziek of      4.   De   Verordening      is   grotendeels   niet van
meer dan licht gewond is”.                                  toepassing op veehouders die hun eigen
                                                            dieren met hun eigen transportmiddel en niet
                                                            verder dan 50 km vervoeren en op transport
                                                            door veehouders van dieren die verplaatst
                                                                                                            11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                                     vervoeren. Voor zowel professionele transporteurs
      moeten worden ten gevolge van geografische
                                                     als veehouders met een eigen vervoermiddel
      omstandigheden.     Veehouders     die  dieren
                                                     gelden dus wat betreft geschiktheid van het vee
      willen transporteren met eigen vervoer moeten
                                                     voor transport dezelfde normen.
      voldoen aan artikelen 3 en 27.
                                                     Artikel 27 van de verordening bepaalt dat de
De bedoeling van de EU met het toestaan aan          verantwoordelijke autoriteiten van de EU-lidstaten
veehouders van het gebruik van eigen vervoer over    de    naleving   van    de    transportregels   moeten
een afstand van minder dan 50 kilometer, dan wel     inspecteren en hierover jaarlijks aan de Europese
voor verplaatsing als gevolg van geografische        Commissie moeten rapporteren. Ook het transport
omstandigheden, is om ruimte te geven aan            met eigen vervoermiddel door de veehouder zelf
veehouders om dieren over korte afstanden naar       over een afstand van minder dan 50 kilometer
andere bij hun veehouderijbedrijf horende percelen   moet hierin dus worden meegenomen.
te vervoeren. Het komt regelmatig voor dat een
veehouder niet al zijn percelen en stallen op            2.3   Europese hygiëneverordeningen
loopafstand van zijn centrale huiskavel heeft liggen Per 1 januari 2006 zijn Verordeningen (EG) nr.
en dat hij zijn dieren daarom op een kar achter een  853/2004 en (EG) nr. 854/2004 van kracht. De
tractor over de weg, of in een boot over water, van  belangrijkste bepalingen van deze verordeningen
het ene perceel naar het andere verplaatst.          ten aanzien van wrak vee zijn:
                                                     1. Reguliere      slachtplaatsen        krijgen  onder
Artikel 3 van Europese Verordening 1/2005 stelt
                                                        voorwaarden weer de mogelijkheid om wrakke
enkele algemene condities aan het transport van
                                                        dieren   die    geschikt     zijn   voor   menselijke
dieren. Onder b is bepaald dat de dieren geschikt
                                                        consumptie te ontvangen en te verwerken.
moeten zijn om getransporteerd te mogen worden.
                                                     2. Dieren     die     klinische      symptomen      van
In hoofdstuk 1 van bijlage 1 is aangegeven dat
                                                        systemische ziekten of sterke vermagering
gewonde, zwakke en zieke dieren niet mogen
                                                        vertonen,     mogen       niet     voor    menselijke
worden vervoerd. Een wrak dier is per definitie een
                                                        consumptie worden geslacht.
zwak dier. Wrakke dieren vallen niet onder de
                                                     3. Dieren die voor de slacht bij het slachthuis
uitzondering genoemd in de verordening. Hieruit
                                                        worden aangeboden, moeten in de regel daar
valt te concluderen dat ook veehouders met eigen
vervoermiddel wrak vee (=meer dan licht zieke of        worden geslacht.
meer dan licht gewonde dieren) niet mogen
12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>4. Vlees van dieren waarbij een noodslachting         keuringsbeslissing kan en mag nemen en niet de
   buiten het slachthuis is uitgevoerd mag alleen     practicus. De practicus is alleen verantwoordelijk
   voor consumptie worden aangewend wanneer           voor de door hem opgetekende ante-mortem
   aan een aantal voorwaarden voldaan is              bevindingen op de noodslachtverklaring.
   Zo kan een voor het overige gezond dier dat een
   ongeval     heeft   gehad    waardoor    het   om  2.4 Wet op de uitoefening van de
   welzijnsredenen niet levend naar het slachthuis         diergeneeskunde
   kon worden vervoerd wel worden verwerkt tot        De Wet op de uitoefening van de diergeneeskunde
   vlees geschikt voor humane consumptie als de       bepaalt in artikel 1, lid 1 welke handelingen
   keuringsautoriteiten dat toestaan. Echter, vlees   voorbehouden zijn aan een dierenarts. Artikel 1, lid
   van deze dieren kan alleen op de nationale         4 van deze wet geeft aan dat de minister
   markt      worden    aangeboden      (Verordening  uitzonderingen       kan    maken       om   bepaalde
   853/2004, bijlage 3, sectie 1, hoofdstuk 6, punt   handelingen, verricht bij daartoe aangewezen
   9).                                                dieren of daartoe aangewezen categorieën van
5. De veehouder dient de volgende gegevens in         personen,       niet    als    uitoefening   van   de
   een verklaring aan te leveren aan het slachthuis:  diergeneeskunde aan te merken.
   identiteit    van     het    dier,    toegediende
   diergeneesmiddelen en andere behandelingen,        Bij ministerieel besluit van 23 september 1991 is
   data    van    toediening   of   behandeling    en een lijst van handelingen in de wet opgenomen die
   wachttijden                                        niet worden aangemerkt als uitoefening van de
6. Een dierenarts dient een ante-mortem keuring       diergeneeskunde. Het doden van wrakke dieren op
   van het dier te verrichten. De dierenarts dient de het bedrijf is niet op deze lijst geplaatst.
   volgende gegevens in een verklaring aan te
   leveren: het gunstige resultaat van de ante-       2.5 Europese slachtrichtlijn
   mortem keuring, de datum en het tijdstip van en    De Europese slachtrichtlijn (93/119/EG) geeft in
   de reden voor de noodslachting, de aard van de     artikel 12 aan dat gewonde of zieke dieren ter
   door de dierenarts op het dier toegepaste          plaatse moeten worden geslacht of gedood. De
   behandeling.                                       bevoegde autoriteit kan echter toestaan dat
Aangetekend dient te worden dat slechts de VWA        gewonde of zieke dieren worden vervoerd om
keuringsdierenarts juridisch gezien de uiteindelijke
                                                                                                         13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                                      artikel. Dit betekent dat de minister andere
geslacht of gedood te worden, voor zover dit voor
                                                      personen dan dierenartsen in andere situaties de
de dieren geen extra lijden veroorzaakt.
                                                      gelegenheid kan geven tot het bedwelmen en
                                                      doden van dieren. Artikel 4 geeft wel aan dat dit
Hier lijkt een strijdigheid te bestaan met de in
                                                      gedaan moet worden door deskundigen. Voor het
hoofdstuk      2.2     beschreven      nieuwe     EU-
                                                      doden van dieren in slachthuizen is dit toegestaan
transportverordening nr. 1/2005. Deze verordening
                                                      aan slachtpersoneel dat met het bedwelmen,
laat immers geen uitzondering toe voor het
                                                      slachten of doden is belast.
vervoeren van wrak vee.
                                                      Aan het doden van dieren op het bedrijf zullen
Juridisch gezien is het niet mogelijk om verder te
                                                      deskundigheidseisen moeten worden gesteld als
gaan dan een verordening toelaat. De mogelijkheid
                                                      het doden worden uitgevoerd door iemand anders
die de bevoegde autoriteit geboden wordt om een       dan een dierenarts.
uitzondering te maken op basis van Richtlijn
93/119/EG is daarom niet meer mogelijk. De
                                                      2.6 Conclusies wettelijk kader wrak vee
nieuwe     transportrichtlijn heeft  de   slacht-  en
                                                      De Raad is van mening dat de huidige definitie van
dodingsrichtlijn op dit punt overruled.
                                                      wrak vee goed aansluit bij de nieuwe Europese
                                                      regelgeving en derhalve geen aanpassing behoeft.
Ook wordt speciaal ingegaan op de wijze waarop
dieren    buiten   het   slachthuis  gedood   mogen
worden. In het kort komt het er op neer dat           De     belangrijkste    punten uit  de    Europese
runderen en éénhoevigen alleen door de dierenarts     regelgeving zijn in dit kader:
door middel van een euthanasaat mogen worden          1.   Alleen gezonde dieren en dieren die hooguit
gedood, terwijl schapen, geiten en varkens ook             licht ziek of licht gewond zijn mogen per 5
eerst door middel van een penschiettoestel mogen           januari 2007 worden getransporteerd naar een
worden bedwelmd en vervolgens worden gedood.               slachthuis.
De omzetting van dit deel van de Europese             2.   Meer dan licht gewonde en licht zieke dieren
regelgeving is gebeurd in het Nederlandse besluit          (volgens de definitie dus wrakke dieren)
doden van dieren, artikel 12. In artikel 6 is echter       mogen in het geheel niet meer levend worden
vastgelegd dat onder anderen artikel 12 niet van           getransporteerd naar een slachtplaats, ook
toepassing is indien een dier gedood moet worden           niet door een veehouder zelf met zijn eigen
ter beëindiging van ondraaglijk lijden van het dier.       vervoermiddel.
Wrakke dieren vallen volgens de Raad onder dit
14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>3.   Alleen dieren die wrak zijn geworden door een      bepaalde     hulpmiddelen     de    dieren  op   het
     ongeval, op het bedrijf of tijdens het vervoer,    vervoermiddel kunnen worden geladen en ook op
     waardoor ze niet meer kunnen staan, en die         deze wijze op het slachthuis weer kunnen worden
     verder gezond zijn mogen worden geslacht           afgeladen.
     voor    humane       consumptie     voor    zover  Het vlees van deze dieren kan bij goedkeuring op
     goedgekeurd door de keuringsdierenarts en          de internationale markt worden afgezet. Vee dat
     voor zover ze zijn voorzien van de ante-           op het bedrijf wordt gedood en verbloed en
     mortem verklaring van de dierenarts.               vervolgens wordt verwerkt mag alleen worden
4.   Dieren die wrak zijn op het veehouderijbedrijf     afgezet op de nationale markt.
     of bij de hobbydierhouder en die afgevoerd         Van de ongeveer 28.000 runderen die jaarlijks in
     moeten    worden      zullen   derhalve   op  het  Nederland op de bijzondere slachtplaatsen ter
     veehouderijbedrijf of bij de hobbydierhouder       slachting werden aangeboden werd ongeveer 90%
     moeten worden gedood.                              goedgekeurd voor humane consumptie. Dit vlees
5.   De gedode dieren waarvan is toegestaan dat         kon in het internationale handelscircuit worden
     ze mogen worden verwerkt voor menselijke           gebracht. Onbekend is echter hoeveel van deze
     consumptie      kunnen     daarna,    binnen   de  dieren onder de definitie van wrak vee vallen.
     toegestane wettelijke bepalingen, naar een         Wel betekent dit dat jaarlijks ongeveer 2800
     slachtplaats    worden     getransporteerd   voor  runderen (ca. 10 %) naar een slachthuis gaan die
     verdere verwerking. Het vlees van deze dieren      in feite direct naar de destructie hadden kunnen
     mag alleen op de nationale markt worden            worden getransporteerd. Daarnaast worden er
     aangeboden.                                        jaarlijks nog enkele duizenden varkens (beren en
                                                        zeugen) op de zorgslachterijen aangeboden. Ook
3. HUIDIGE PRAKTIJK RONDOM WRAK VEE EN                  hiervan zijn geen exacte cijfers te noemen.
   GEVOLGEN VAN DE NIEUWE REGELGEVING                   De nieuwe regelgeving zal bij ongewijzigd beleid,
In de eerdere, tot 5 januari 2007 geldende              er van uitgaande dat jaarlijks hetzelfde aantal
transportregelgeving, was het mogelijk om wrakke        dieren wrak wordt, tot gevolg hebben dat er
dieren   onder    strikte   voorwaarden     levend   te jaarlijks vlees van maximaal ongeveer 25.000
transporteren naar een slachthuis om daar te            runderen extra op de nationale markt moet worden
worden geslacht. Dit gold dus ook voor liggende         afgezet. De slachtsector betwijfelt of die ruimte er
dieren. Daartoe was het toegestaan dat met              is om deze hoeveelheid vlees tegen redelijke
                                                                                                          15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                                                      De veehouder/hobbydierhouder blijft echter wel zelf
marktprijzen op de Nederlandse markt af te zetten.
                                                      verantwoordelijk voor de beslissing die hij neemt.
De verwachting is dat uit economische overweging
                                                      Als te verwachten is dat het dier niet meer kan
slachthuizen deze op het bedrijf gedode dieren niet
                                                      herstellen, dan adviseert de Raad de veehouders
willen    accepteren     en    veehouder    daardoor
                                                      ten sterkste om het betreffende dier dan zo
gedwongen wordt de aangevoerde dode dieren
                                                      spoedig mogelijk levend voor de slacht af te
alsnog ter destructie af te voeren.
                                                      voeren. Dus bij twijfel: afvoeren.
4. TRANSPORT, CONSUMPTIE EN DODEN –
   DILEMMA’S EN PLAN VAN AANPAK VOOR                  Mocht een dier op het bedrijf toch wrak worden,
   DE TOEKOMST                                        dan adviseert de Raad om het betreffende dier zo
Iedere     veehouder     of    hobbydierhouder    zal snel mogelijk ter destructie af te voeren om het
regelmatig worden geconfronteerd met (licht) zieke    lijden van het dier zo veel mogelijk te beperken.
of (licht) gewonde dieren. In bijlage 3 is middels
een beslisboom aangegeven welke beslissingen de       De Raad vindt dat veehouders uit ethische en
veehouder zou moeten nemen en welke gevolgen          economische       overwegingen     de    mogelijkheid
dat kan hebben.                                       moeten krijgen om gezonde dieren die wrak zijn
De veehouder moet in die situatie vaststellen of      geworden ten gevolge van een ongeval voor de
nagaan of een licht ziek of licht gewond dier:        slacht aan te mogen bieden. Onder ongevaldieren
      1.   eventueel na behandeling kan herstellen    moeten die dieren worden begrepen die op het
           of                                         bedrijf gebroken ledematen hebben gekregen en
      2.   zal verslechteren en dan uiteindelijk moet dieren die ten gevolge van een (te) zware geboorte
           worden bestempeld als een wrak dier.       niet meer kunnen staan. Bij de laatste categorie
Voor de veehouder zal veelal de economische           dieren moet wel de additionele eis worden gesteld
afweging een belangrijke rol spelen. De kosten van    dat dit dient te gebeuren binnen één dag na de
de dierenarts, de eventueel benodigde behandeling     geboorte (anders is er ten eerste sprake van extra
van het dier en de (tijdelijk) te verwachten          laten lijden van een dier en ten tweede wordt het
productiedaling      tegenover    de   (toekomstige)  alweer moeilijk om te spreken over een acuut wrak
opbrengsten van het dier zullen hierbij in het        dier dat wrak is geworden ten gevolge van een
algemeen van doorslaggevende betekenis zijn.          ongeluk).
De Raad adviseert veehouders om tijdig de             De bedrijfsdierenarts zal moeten verklaren dat het
dierenarts in te schakelen om hierin te adviseren.    in dit geval gaat om een ongevaldier.
16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                                                              aantoonbaar ziek is ook tussendoor één of
De Raad adviseert in de aanpak van wrak vee om                meerdere       bezoek(en)    van   de    dierenarts
alle aandacht te richten op twee pijlers, namelijk:           noodzakelijk is/zijn.
1.    voorkomen dat er wrak vee ontstaat.                3.   duidelijkheid over wanneer een staand dier
2.    als er een wrak dier op een bedrijf is ontstaan         met een aandoening als niet-wrak dan wel als
      het desbetreffende dier zo snel mogelijk en op          wrak beschouwd mag worden. In het eerste
      een juiste wijze doden en naar de destructie            geval kunnen deze dieren wel levend van een
      laten vervoeren, tenzij het een op zich gezond          bedrijf worden vervoerd naar een slachthuis, in
      dier betreft dat een ongeval heeft gehad. Deze          het     tweede     geval  niet.  Hiermee      wordt
      dieren    moeten     op    het    bedrijf  worden       voorkomen dat een ziek dier onnodig behoeft
      bedwelmd en verbloed en vervolgens worden               te lijden tijdens transport of dat de situatie voor
      afgevoerd naar een slachthuis. Dit moet wel             het dier op het bedrijf slechter wordt. Hierbij
      binnen de wettelijk toegestane tijd gebeuren.           kan de werkinstructie van de Voedsel en
                                                              Warenautoriteit inzake selectie slachtdieren bij
4.1 Vóórkomen van wrak vee                                    de keuring voor het slachten (RA26) als basis
Op het moment dat een dier nog niet wrak, maar                dienen (Bijlage .4).
wel licht ziek of licht gewond, zal de veehouder         4.   een juiste wijze voor het bedwelmen en
moeten beslissen of hij het dier laat behandelen of           verbloeden van wrak vee voor vervoer naar
het dier afvoert. Op dat moment heeft het dier nog            het slachthuis en het doden van wrak vee voor
wel een economische waarde.                                   afvoer ter destructie.
De Raad adviseert om een samenhangend plan
van aanpak gericht op het voorkomen van wrak             De hygiëneregelgeving kent een aantal criteria aan
vee te lanceren waarbij belangrijke items zijn:          de hand waarvan bepaald kan worden of een dier
1.    bewustwording dat wrak vee het imago van de        dat   van      het   bedrijf  wordt   afgevoerd     voor
     sector schaadt.                                     consumptie geslacht mag worden. Het gaat dan
2.    bewustwording bij veehouders vergroten dat         derhalve niet alleen om wrakke dieren.
     regelmatige       veterinaire    begeleiding   een  In het kort komt het er op neer dat een dier niet
     positieve     bijdrage   kan    leveren    aan  het voor consumptie mag worden geslacht als het dier:
     verkleinen van de kans op zieke en wrakke                1.     een systemische ziekte heeft, of
     dieren. Het liefst minimaal eens per maand               2.     sterk is vermagerd, of
     een bezoek. Dat bovendien als een dier
                                                                                                               17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>      3.  wrak is geworden, maar niet ten gevolge      ontwikkeld.    Deze    conditiescores   geven     de
          van een ongeval, of                          bevleesdheid van een dier aan. De scores lopen
      4.  is behandeld met medicijnen terwijl de       uiteen van 0 (bij schapen) en 1 (runderen, varkens
          wachttijd nog niet is verstreken.            en paarden) tot 5. De scores 0 en 1 geven aan dat
Verwacht mag worden dat de dierenarts voldoende        de dieren sterk vermagerd zijn.
kennis heeft om te beoordelen of een dier een          Om te voorkomen dat een dier onnodig naar een
systemische ziekte heeft of niet.                      slachthuis wordt vervoerd, adviseert de Raad om
                                                       als   grens   voor   de   term   “sterk vermagerd”
Verwarring kan ontstaan over het begrip “sterk         conditiescore 1 te aanvaarden.
vermagerd”. De gedachte hierachter is dat als een      Naarmate de conditie van een dier conditiescore 1
dier in een dergelijke situatie komt er waarschijnlijk nadert zal de kans op afkeuren groter worden. De
iets met de gezondheid van het dier aan de hand        Raad adviseert daarom veehouders om een dier
moet zijn en dat die “ziekte” of “aandoening“          met conditiescore 1 aan te houden en eerst te
mogelijk ook gevaarlijk voor de gezondheid van de      proberen de conditie omhoog te krijgen, alvorens
consument kan zijn of worden.                          het    dier levend    wordt   afgevoerd   naar   het
De keuringsdierenarts kan op basis van de              slachthuis.
hygiëneverordening een sterk vermagerd dier
afkeuren voor humane consumptie. Of bij de             4.2. Inschakelen van de dierenarts
keuring het aspect “gezond zijn” een rol speelt is     In de eerder genoemde campagne moet volgens
dan ook niet op voorhand te zeggen. De Raad            de Raad duidelijk worden dat de veehouder zelf
adviseert het Ministerie van Landbouw, Natuur en       tijdig moet handelen en dat de dierenarts een
Voedselkwaliteit (LNV) wel aan om dit aspect bij de    belangrijke adviserende rol kan vervullen.
keuring een rol te laten spelen.
De Raad vindt het aan de andere kant van belang        De Raad heeft in dit advies eerder aangegeven dat
dat    veehouders     zich  bewust      zijn van    de het belangrijk is om te stimuleren dat veehouders
mogelijkheid dat sterk vermagerde dieren op het        deelnemen aan een systeem voor regelmatige
slachthuis    worden     afgekeurd     voor    humane  bedrijfsbezoeken door de dierenarts. Hoewel dat in
consumptie. De Raad vindt het daarom van belang        bepaalde sectoren al algemeen is vindt de Raad
een richtinggevend advies te geven.                    dat een dergelijk systeem verder kan worden
Voor verschillende diersoorten (runderen, varkens,     uitgebreid. De Raad adviseert om toe te werken
schapen      en    paarden)     zijn    conditiescores naar een situatie dat alle veehouders, en liefst ook
18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>hobbydierhouders,      een   bedrijfsgezondheidsplan zorgvuldig gebeuren. De vraag is wie de dieren kan
voor hun bedrijf op te stellen, in samenwerking met  en mag doden?
hun dierenarts. Hierin zou onder anderen moeten
worden opgenomen met welke regelmaat een             Runderen en éénhoevigen mogen op basis van
dierenarts het bedrijf bezoekt, hoe om te gaan met   Europese regelgeving niet op het bedrijf worden
zieke dieren en het voorkomen van wrak vee.          gedood, behalve door of in bijzijn van de
Zowel    de    landbouworganisaties    als Gezonde   dierenarts. Het doden van dieren door middel van
Dieren zouden, naast de dierenarts, hierbij een      een      euthanasaat        is    voorbehouden     aan
belangrijke stimulerende rol kunnen vervullen. De    dierenartsen. De andere toegestane methode voor
Raad adviseert alle individuele dierenartsen, maar   schapen, geiten en varkens is het bedwelmen door
ook de beroepsvereniging, na te gaan op welke        middel van een penschiettoestel, waarna het dier
wijze zij binnen de dierenartsenpraktijk op een      alsnog zal moeten gedood door het te laten
actieve wijze een bijdrage kunnen leveren aan        verbloeden.
bewustwording en kennis van de veehouders over
het omgaan met ziek en wrak vee. De Raad             De Raad verwacht dat de in dit advies aangegeven
adviseert te bevorderen dat de drempel om in een     acties om het aantal wrakke dieren te verminderen
vroegtijdig stadium hulp van een dierenarts in te    waarschijnlijk niet elke veehouder vrijwillig doen
roepen wordt verlaagd.                               besluiten om de aanpak van wrak vee op zijn
                                                     bedrijf te veranderen.
4.3 Het doden van dieren op het bedrijf              Het belangrijkste wat dit advies teweeg wil brengen
Dieren     die    niet   meer     in   het   humane  is dat als een wrak dier op een bedrijf aanwezig is,
consumptiecircuit      mogen      worden    gebracht dat het dier dan zo snel mogelijk uit zijn lijden wordt
(bijvoorbeeld wrakke dieren die niet wrak zijn       verlost. Daartoe zal het “aantrekkelijk “gemaakt
geworden ten gevolge van een ongeval, sterk          moeten worden om de huidige situatie, waarin het
vermagerde dieren etc.) zullen als de veehouder      voorkomt dat (vooral kleine) dieren regelmatig aan
beslist om ze af te voeren op het bedrijf moeten     hun     lot  worden      overgelaten    en    geen   of
worden gedood.                                       onvoldoende      zorg     krijgen   danwel    door  de
Veel veehouders en hobbydierhouders zullen het       veehouder worden gedood zonder dat hierop enig
doden van dieren op hun bedrijf echter niet graag    zicht of controle is, te laten veranderen.
zien gebeuren. Deze handelingen moeten dan ook       Eén van de mogelijkheden is om de veehouders de
                                                     wettelijke mogelijkheid gelegenheid te geven om
                                                                                                         19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>wrak vee zelf te mogen doden. Voor het welzijn      wrak zijn, maar die om een andere reden van het
van het betreffende dier is het van belang dat het  bedrijf verwijderd moeten worden en ook niet voor
doden zorgvuldig gebeurt.                           de slacht weg gaan. Ook moet de kwaliteit van het
In een aantal landen in Europa is het bepaalde      omgaan met het penschiettoestel gewaarborgd
andere personen dan dierenartsen toegestaan         worden.
dieren op een bedrijf te doden.                     De Raad adviseert daarom aan het gebruik van het
In    het    Verenigd    Koninkrijk,   Zweden   en  penschiettoestel de volgende voorwaarden te
Denemarken is het toegestaan dat de veehouder       stellen:
zelf het wrak vee doodt. Hiervoor mag hij gebruik   •     De veehouder moet een cursus volgen over
maken van een penschiettoestel of een geweer.            het gebruik van het penschiettoestel
Het penschiettoestel valt in Nederland, evenals in  •     Het moet bij de overheid bekend zijn welke
Zweden, niet onder de wapenwet, maar de munitie          veehouders een penschiettoestel hebben.
wel.   In    Zweden    dient  de     veehouder  het •     De veehouder mag het penschiettoestel alleen
penschiettoestel en de munitie wel via een bepaald       voor dieren van zijn eigen bedrijf gebruiken.
kanaal aan te schaffen, waardoor de veehouder in    •     De veehouder moet een met zijn vaste
ieder geval geregistreerd is. Het doden moet             dierenarts opgesteld bedrijfsgezondheidsplan
vervolgens uiteraard wel op een professionele            hebben, waarin o.a. aandacht wordt besteed
manier gebeuren.                                         aan het zoveel mogelijk voorkomen van het
                                                         ontstaan van wrak vee en aan hoe om te gaan
De Raad adviseert, zoals in een aantal andere            met     desondanks     wrak    geworden     vee,
landen    is   toegestaan,   om    te   regelen dat      waaronder het eventueel. doden van een wrak
veehouders onder voorwaarden gebruik kunnen              dier.
maken van een penschiettoestel om hun wrakke
                                                    •     De    veehouder      houdt    een     duidelijke
dieren te bedwelmen. Onlosmakelijk daarvan moet
                                                         administratie bij van zelf gedode dieren en
daarna het betreffende dier direct verbloed worden.
                                                         stelt de data beschikbaar voor controle en
Wel dient per diersoort een voor die diersoort en
                                                         landelijke evaluatie over een aantal jaren.
grootte van het dier geschikt penschiettoestel
                                                    •     Het    gebruik    van    munitie    voor     het
worden gebruikt.
                                                         penschiettoestel moet worden toegestaan,
De Raad wil er op wijzen dat voorkomen moet
worden dat veehouders het penschiettoestel ook           onder voorwaarde dat deze alleen via een
gaan gebruiken voor het doden van dieren die niet        speciaal kanaal kunnen worden aangeschaft,
20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                                       mogelijkheden zijn om een wrak dier te doden. Het
     (bijvoorbeeld de politie) en alleen als de
                                                       laatste is tevens een argument om andere derden
     cursus is gevolgd en het bekend is bij de
                                                       (bijvoorbeeld veehandelaren) geen toestemming te
     overheid        welke        veehouder        het
                                                       geven om het penschiettoestel te gebruiken 3 .
     penschiettoestel mogen gebruiken.
                                                       De Raad adviseert toe te staan dat veehouders
                                                       alleen onder toezicht van de dierenarts dieren die
De Raad vindt dat deze toepassing onder deze
                                                       wrak zijn geworden ten gevolge van een ongeval,
voorwaarden        maatschappelijk      gezien    een  en waarvan het karkas tot waarde kan worden
verbetering is in vergelijking met de huidige          gebracht, bedwelmen en doden. De dierenarts
situatie.                                              moet immers toch het dier zien om een verplichte
Hoewel het bovenstaande in principe voor alle          ante-mortem verklaring op te stellen.
                                                       Voor dieren die naar de destructor gaan is het
dieren geldt, dus ook voor kleine dieren, zal het in
                                                       inschakelen van de dierenarts minder urgent, als
de praktijk lastiger zijn om de kleine dieren met een
                                                       wordt     voldaan    aan   de     eerder   gestelde
penschiettoestel te bedwelmen.
                                                       bekwaamheidseisen van de veehouder.
Het is mogelijk dat voor kleine dieren ook andere
bedwelmingsmethoden toepasbaar zijn op het             4.4. Doden van wrakke dieren op het slachthuis
bedrijf. Om na te gaan of andere methoden              Tijdens het transport van vee kan de algehele
gebruikt kunnen worden door de veehouder zelf zal      conditie van dieren verslechteren waardoor dieren
onderzoek nodig zijn. De Raad adviseert om in het      bij aankomst op het slachthuis niet lopend van de
kader van de op stapel staande discussie in            wagen kunnen komen. In dit geval is artikel 8, lid 2,
Europees     verband     over  aanpassing     van  de  van het besluit doden van dieren van toepassing.
Richtlijn doden van dieren te bespreken of andere
methoden toegestaan kunnen worden.                     3
                                                         De Nederlandse Bond voor Handelaren in Vee
In het Verenigd Koninkrijk mag een aantal              (NBHV)     vindt  dat  ook   anderen    dan    alleen
chauffeurs van destructiewagens ook de wrakke          veehouders het penschiettoestel moeten kunnen
dieren    doden.    De    Raad    adviseert  om    die gebruiken, omdat de noodzaak om eigen vee te
mogelijkheid niet op te nemen, omdat in Nederland      doden weinig voorkomt, daardoor de veehouder
de destructiewagens niet het erf op mogen komen        weinig ervaring opdoet en hij er tevens moeite mee
en met de mogelijkheid dat de veehouder zelf of de     heeft om eigen vee te doden. De huidige praktijk
dierenarts een wrak dier mag doden er voldoende        zal volgens de NBHV niet veranderen.
                                                                                                          21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>Dit artikel bepaalt dat dieren die niet kunnen lopen, derhalve geen onderscheid met gewone gezonde
niet naar de slachtplaats mogen worden gesleept,      dieren die geslacht worden. Een onderscheidend
maar ter plaatse moeten worden gedood, of, indien     stempel voor vlees van wrakke dieren ten opzichte
dat mogelijk is en geen onnodig lijden veroorzaakt,   van vlees van gewonde gezonde dieren is derhalve
op een wagentje of een rijdend plateau naar het       ook niet logisch.
lokaal voor noodslachtingen worden vervoerd.          De Raad adviseert de minister van LNV om in de
De      Raad     adviseert    om     de    aanwezige  Europese Unie er voor te pleiten dat de huidige eis
keuringsdierenarts te laten beoordelen of het dier    in Verordening (EG) nr. 854/2004 dat “zulk vlees
niet kan lopen ten gevolge van een ongeval of dat     mag alleen op de markt worden gebracht in de
het een andere oorzaak moet hebben. In het            lidstaat  waar    de   slacht   plaatsvindt    en  met
laatste   geval     zal   het dier   op   de  wagen   inachtneming van de nationale wetgeving” wordt
geëuthanaseerd         moeten   worden     door   de  geschrapt of wordt aangepast in lijn met het advies
dierenarts. In het andere geval kan het dier worden   van de Raad.
bedwelmd en verbloed om vervolgens te worden          Tot slot constateert de Raad dat bij bedwelmen en
geslacht.                                             verbloeden     op   de   boerderij    de    veehouder
Indien er op het moment van uitladen geen             momenteel geen recht kan doen gelden op een
keuringsdierenarts aanwezig is, dan moet worden       slachtpremie, in tegenstelling tot bij slachten op het
gehandeld overeenkomstig het besluit doden van        slachthuis. Daarom adviseert de Raad aan de minister
dieren, artikel 8, lid 2.                             van LNV om te bewerkstellingen dat de veehouder
                                                      voor dieren die op de boerderij worden bedwelmd en
4.5 Het verwaarden van vlees van wrak vee             verbloed    voor   afzet  via   het    slachthuis, ook
Onder de vigerende Europese regelgeving is het        slachtpremie kan ontvangen. Deze slachtpremies
niet toegestaan om het vlees van door een ongeval     moeten      ook   meetellen    bij   een     mogelijke,
wrak geworden dier op de internationale markt af te   toekomstige opgaan van slachtpremies in de
zetten.                                               éénbedrijfstoeslag .
De Raad adviseert om in Europees verband de
mogelijkheid wel te bieden om dit vlees op de              5.   VOORLICHTING
internationale markt af te zetten, omdat het gaat     Voor de professionele houderij zijn er voldoende
om vlees van in principe gezonde dieren. Immers,      mogelijkheden om de problematiek ter discussie te
de voorwaarde voor het slachten van wrak vee is       stellen en een voorlichtingscampagne te voeren.
dat de dieren verder gezond zijn. In principe is er   De Raad adviseert de overheid om op dit
22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>onderwerp       de    hobbydierhouders       actief    te De Raad adviseert daarom om hierover goede
betrekken en te stimuleren.                               contacten te onderhouden en hierover afspraken te
De    Raad     adviseert   om     te   komen   tot   een  maken met de buurlanden (met name België en
gezamenlijke, onderling afgestemde voorlichtings-         Duitsland).
campagne te komen, waaraan de professionele
houderij, de hobbydierhouderij, de beroepsgroep
van dierenartsen, de organisaties van slachterijen,
de    dierenbescherming-organisatie(s)       en,    waar
nodig, de overheid mee doen.
     6.    HANDHAVING
De Raad adviseert om niet meer regelgeving te
maken dan strikt noodzakelijk is op basis van de
Europese regelgeving. Extra regels resulteren
gewoonlijk in meer handhavinglasten. Wel wil de
Raad erop wijzen dat de nieuwe, strengere
Europese regels mogelijk gaan leiden tot het
zoeken naar mogelijkheden om wrak vee toch
illegaal in het slachtcircuit te krijgen.
De Raad wil de minister van LNV daarom
adviseren er alles aan te doen om er voor te
zorgen dat de regelgeving zo strikt mogelijk wordt
nageleefd.
De Raad acht het verder van belang dat tussen
Nederland en de omringende landen een zo groot
mogelijke     uniformiteit    wordt    gehanteerd     ten
aanzien van de handhaving en de controle.
Hiermee      kan    worden      voorkomen     dat     het
aantrekkelijk wordt om te proberen wrak vee naar
de buurlanden te vervoeren.
                                                                                                        23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>LITERATUURLIJST
   1.    Verordening (EG) nr.1/2005 van de Raad van 22 december 2004 inzake de bescherming van dieren
         tijdens het vervoer en daarmee samenhangende activiteiten en tot wijziging van de Richtlijnen
         64/432/EEG en 93/119/EG en van Verordening (EG) nr. 1255/97.
   2.    Verordening    (EG)    nr. 853/2004,  van  29   april   2004  houdende   vaststelling van   specifieke
         hygiënevoorschriften voor levensmiddelen van dierlijke oorsprong.
   3.    Verordening (EG) nr. 854/2004 van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2004 houdende
         vaststelling van specifieke voorschriften voor de organisatie van de officiële controles van voor
         menselijke consumptie bestemde producten van dierlijke oorsprong.
   4.    Richtlijn 93/119/EU van de Raad van de Europese Unie van 22 december 1993 inzake de bescherming
         van dieren bij het slachten of doden.
   5.    Wet van 21 maart 1990, Stb. 214, houdende regelen met betrekking tot de uitoefening van de
         diergeneeskunde.
   6.    Wet van 24 september 1992, houdende vaststelling van de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren
   7.    Besluit van 28 oktober 1994, houdende regelen omtrent het vervoer van dieren 4 .
   8.    Besluit van 16 mei 1997, houdende regelen ter zake van het doden van dieren 5 .
   9.    Werkinstructie van de Voedsel en Warenautoriteit inzake selectie slachtdieren bij de keuring voor het
         slachten (RA26).
   4
     Dit besluit is per 5 december 2006 ingetrokken en vervangen door de nieuwe regelgeving gebaseerd op
     Verordening (EG) nr. 1/2005.
   5
      Dit besluit is per 5 december 2006 ingetrokken en vervangen door de nieuwe Europese slacht- en
      dodingsrichtlijn.
24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>BIJLAGEN
      BIJLAGE 1 REGELGEVING
Veel wetgeving die betrekking heeft op de omgang met en het transport van wrakke dieren is terug te vinden
in de Gezondheids- en Welzijnswet voor Dieren, het Besluit Dierenvervoer en de Verordeningen (EG) nr.
852/2004 en nr. 853/2004. Deze hygiëneverordeningen zijn vanaf 01/01/2006 van kracht geworden. Verder
zal op 5 januari 2007 de transportverordening EG nr. 1/2005 van kracht worden. Hieronder zijn uit
bovengenoemde wetgeving delen weergegeven die relevant zijn met betrekking tot de omgang met en
transport van wrakke dieren.
Gezondheids- en welzijnswet voor Dieren
Art. 36
•     1e lid: “Het is verboden om zonder redelijk doel of met overschrijding van hetgeen ter bereiking van
     zodanig doel toelaatbaar is, bij een dier pijn of letsel te veroorzaken dan wel de gezondheid of welzijn van
     een dier te benadelen.”
•     2e lid: Het is verboden een koe met overvolle uier te vervoeren of op een markt of openbare verkoping ter
     verkoop aan te bieden.
•     3e lid: “Een ieder is verplicht hulpbehoevende dieren de nodige zorg te verlenen.” : Zorgplicht.
Art. 37: “Het is de houder van een dier verboden een dier de nodige verzorging te onthouden.”
Besluit Dierenvervoer
•     Definitie van wrak vee: ”vee dat meer dan licht ziek of meer dan licht gewond is”.
Met als toelichting bij Art. 5. Algemene ziekteverschijnselen die zich bijvoorbeeld kunnen uiten in een
duidelijke temperatuursverhoging en/of ernstige vermagering, niet kunnen staan, botbreuken die de beweging
belemmeren, sterk verwaarloosde klauwen, acute gewrichtsontstekingen, uitgebreide verwondingen,
verlammingen.
                                                                                                               25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>•    Meer dan licht gewonde of licht zieke dieren alleen onder voorwaarden te vervoeren naar dierenarts of
    noodslachtplaats
•    Als het vervoer onnodig lijden of een slechte behandeling veroorzaakt, mogen dieren alleen ter speciale
    noodslachting afgevoerd worden”. Hierbij wordt de levende keuring door de praktiserend dierenarts
    uitgevoerd waarna deze het dier bedwelmt en verbloedt. Belangrijkste voorwaarde is dat geen onnodig
    lijden plaats vindt.
•    Onnodig lijden kan eventueel voorkomen worden door te voldoen aan art. 10 t/m 14 van het Besluit zoals
    het gebruik van een passend hulpmiddel (art. 11). Met nadruk op het woordje “kan”. Dit houdt in dat niet,
    indien maar voldaan wordt aan deze voorwaarden, daarmee onnodig lijden per definitie wordt
    voorkomen.
Transportverordening EG nr. 1 /2005
•    “Dieren mogen alleen getransporteerd worden als deze geschikt zijn bevonden voor de reis. De
    omstandigheden moeten daarbij zo zijn dat onnodig lijden wordt voorkomen”
•    Gewonde of verzwakte dieren zijn in principe niet geschikt voor transport. Dit geldt in het bijzonder als
    deze dieren: niet in staat zijn om zelfstandig te lopen zonder pijn of zonder hulp kunnen lopen, in het
    geval van een ernstige open wond of prolaps, hoogdrachtige dieren (> 90% van de draagtijd) en dieren
    die net (<1 week) geworpen hebben. Echter, licht zieke of licht gewonde dieren kunnen geschikt voor
    vervoer worden bevonden indien het vervoer geen extra lijden veroorzaakt. In geval van twijfel moet
    hierbij veterinair advies gezocht worden.”
•    Voor het vervoer van dieren dat veehouders met behulp van landbouwvoertuigen of hun toebehorende
    vervoermiddelen verrichten wanneer de geografische omstandigheden voor bepaalde diersoorten
    vervoer ten behoeve van seizoensgebonden verweiding vereisen en voor het vervoer waarbij veehouders
    hun eigen dieren in hun eigen vervoermiddelen over een afstand van ten hoogste 50 km van hun bedrijf
    verplaatsen, zijn alleen de artikelen 3 en 27 van de Verordening van toepassing.
•    In artikelen 3 en 27 van de Verordening van toepassing waarin onder andere gesteld wordt dat de dieren
    niet onnodig mogen lijden, dat de dieren geschikt zijn voor de reis, dat het vervoersmiddel moet voldoen
    aan bepaalde eisen en dat de dieren voldoende water, eten en rust krijgen.
26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Hygiëneverordeningen
Tot 01/01/2006 mochten wrakke dieren alleen op bijzondere slachtplaatsen aangeboden worden. Met de
invoering van de nieuwe hygiëneverordeningen per 1/1/2006 krijgen reguliere slachtplaatsen onder de
volgende voorwaarden weer de mogelijkheid om wrakke dieren die geschikt zijn voor menselijke consumptie
te ontvangen en te verwerken.
•    “Voor het slachten van zieke en verdachte dieren moet een slachthuis beschikken over afsluitbare
     voorzieningen. Een dergelijke afsluitbare voorziening is niet absoluut noodzakelijk indien de betrokken
     dieren worden geslacht in andere daartoe door de bevoegde autoriteit erkende inrichtingen of na
     beëindiging van de normale slachtwerkzaamheden.” ( Bijlage III, Hoofdstuk II, lid 7 Verordening (EG) nr.
     853/2004)
•    “Indien het slachthuis niet over afsluitbare voorzieningen voor het slachten van zieke of verdachte dieren
     beschikt, dienen de voorzieningen voor het slachten van deze dieren onder officieel toezicht te worden
     gereinigd, gewassen en ontsmet, voordat het slachten van andere dieren wordt hervat”. (Bijlage III,
     Hoofdstuk IV, lid 20 Verordening (EG) nr. 853/2004)
•    Dieren die klinische symptomen van systemische ziekten of sterke vermagering vertonen, mogen niet
     voor menselijke consumptie worden geslacht.
•    Dieren die voor de slacht bij het slachthuis worden aangeboden, moeten in de regel daar worden
     geslacht. (Bijlage I, sectie II, Hoofdstuk III, Verordening (EG) nr. 854/2004)
•    Vlees van dieren waarbij een noodslachting buiten het slachthuis is uitgevoerd mag alleen voor
     consumptie worden aangewend wanneer aan de volgende voorwaarden voldaan is:
           Een voor het overige gezond dier moet een ongeval hebben gehad waardoor het om
           welzijnsredenen niet naar het slachthuis kon worden vervoerd.
           Een dierenarts dient een ante-mortem keuring van het dier te verrichten.
•    Het bedwelmde en verbloede dier moet zonder nodeloos uitstel onder hygiënische omstandigheden naar
     het slachthuis worden vervoerd. Maag en darmen mogen ter plaatse onder toezicht van de dierenarts
     worden verwijderd, evenwel zonder verdere uitslachting. Verwijderde ingewanden moeten het geslachte
     dier naar het slachthuis vergezellen en worden aangeduid als afkomstig van dat dier.
•    Indien er tussen de slacht en de aankomst bij het slachthuis meer dan twee uur verstrijkt, moet het dier
     gekoeld worden vervoerd wanneer de weersomstandigheden dit vereisen.
                                                                                                             27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>•     De veehouder dient de volgende gegevens in een verklaring aan te leveren aan het slachthuis: identiteit
     van het dier, toegediende diergeneesmiddelen en andere behandelingen, data van toediening of
     behandeling en wachttijden
•     De dierenarts dient de volgende gegevens in een verklaring aan te leveren: het gunstige resultaat van de
     ante-mortem keuring, de datum en het tijdstip van en de reden voor de noodslachting, de aard van de
     door de dierenarts op het dier toegepaste behandeling.
•     Aangetekend dient te worden dat slechts de VWA keuringsdierenarts de uiteindelijke keuringsbeslissing
     kan en mag nemen en niet de practicus. De practicus is alleen verantwoordelijk voor de door hem
     opgetekende ante-mortem bevindingen op de noodslachtverklaring.
•     Exploitanten van levensmiddelenbedrijven mogen vlees van dieren waarbij een noodslachting is
     uitgevoerd, niet op de markt brengen tenzij het een speciaal gezondheidsmerk draagt, dat niet verward
     kan worden met het gezondheidsmerk aangebracht overeenkomstig Verordening (EG) nr. 854/2004 of
     het identificatiemerk als bedoeld in bijlage II, sectie I, van deze verordening. Zulk vlees mag alleen op de
     markt worden gebracht in de lidstaat waar de slacht plaatsvindt en met inachtneming van de nationale
     wetgeving.
Wet op de uitoefening van de diergeneeskunde
BEGRIPSBEPALINGEN
Art. 1. In deze wet en de daarop berustende bepalingen wordt verstaan onder:
•     Operatie: instrumentale ingreep bij dieren, gepaard gaande met verbreking van de natuurlijke
     samenhang van levende weefsels, het afnemen van bloed daaronder begrepen;
•     Uitoefening van de diergeneeskunde: het als beroep verrichten van een of meer der navolgende
     handelingen:
a. het onderzoeken van een dier, het voorschrijven of toepassen van een behandeling, operatie daaronder
   begrepen, bij een dier, één en ander voor zover zulks strekt ter voorkoming of genezing van een
   infectieziekte of een parasitaire ziekte bij dat dier dan wel ter genezing, leniging, onderkenning of opheffing
   van een aandoening, ziekte, ziekteverschijnsel, in- of uitwendig letsel, pijn of gebrek bij dat dier;
b. het toepassen bij een dier van algemene of plaatselijke verdoving, bedwelming in slachterijen of
   slachthuizen daaronder niet begrepen;
28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>c. het verlenen van hulp met betrekking tot de geboorte of verwijdering van een vrucht van een dier,
   waaronder begrepen het verrichten van daarmede verband houdende operaties;
d. het onvruchtbaar maken van een dier;
e. het verrichten op een gezond dier van andere operaties dan die welke behoren tot de onder c en d
   genoemde handelingen
4. Bij algemene maatregel van bestuur kan worden bepaald dat voor de toepassing van deze wet en de
daarop berustende bepalingen in die maatregel aangewezen handelingen, verricht bij daarbij aangewezen
dieren of door daarbij aangewezen categorieën van personen, niet als "uitoefening van de diergeneeskunde"
worden aangemerkt.
Besluit doden van dieren
Artikel 3: Bij het verplaatsen, onderbrengen, fixeren, bedwelmen, slachten of doden wordt de dieren elke
vermijdbare opwinding of pijn of elk vermijdbaar lijden bespaard.
Artikel 4: Het verplaatsen, onderbrengen, fixeren, bedwelmen, slachten of doden van dieren wordt uitgevoerd
door personen die de nodige kennis en vaardigheden bezitten om de taken humaan en doeltreffend uit te
voeren.
Artikel 6 : De artikelen 5, 12, 13 en 15 zijn niet van toepassing indien een dier gedood moet worden:
           a. ter beëindiging of voorkoming van onmiddellijk gevaar voor mens of dier;
           b. ter beëindiging van ondraaglijk lijden van het dier;
           c. in het kader van de bestrijding van een besmettelijke dierziekte.
Artikel 12: 1. Het is verboden buiten het slachthuis rundvee, eenhoevigen of loopvogels te slachten of te
              doden.
              2. De artikelen 9, 10 en 11 zijn van overeenkomstige toepassing op het buiten het slachthuis
              slachten en doden van andere productiedieren dan de in het eerste lid bedoelde dieren, met dien
              verstande dat varkens, geiten en schapen uitsluitend worden gedood door de dieren te slachten
              na voorafgaande bedwelming met een penschiettoestel.
                                                                                                           29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 2: SAMENSTELLING WERKGROEP WRAK VEE
B. v. d. Berg             Dierenbescherming
P. Bours                  LNV- DL
G. Vrieze                 LNV-AID
J. Klessens               COV
A.J.G. den Hertog         KNMvD
P. Thijsse                NBHV
K.J. Osinga               LTO
J. Cremer                 VWA
Mevr. A.A. de Vries       PVE
L. Westgeest              VSV
S.J. Beukema (voorzitter) RDA
30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 3: BESLISBOOM VEEHOUDER / DIERENARTS
                                               Scenario 1
                        licht gewond of licht ziek dier
                                                      behandelen
                                  dier herstelt niet                   dier herstelt
              niet behandelen                                 levend afvoeren voor slacht
                                  dier wordt wrak
              doden op bedrijf
               destructie
                                                              lichaam naar slachthuis
              doden op bedrijf                                bedwelmen en verbloeden op bedrijf
              geen economische waarde                                  economische waarde
                                             wrak door ongeval
                                              Scenario 2
                                                                                                 31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 4         OVERZICHT VAN PUBLICATIES
Onderstaand overzicht betreft de publicaties van de Raad vanaf 2002. Een overzicht van eerdere door de
Raad uitgebrachte adviezen kan worden opgevraagd bij het secretariaat van de Raad of is te vinden op
www.raadvoordierenaangelegenheden.nl.
PUBLICATIES IN 2006:
RDA 2006/01       Gedeelde zorg – Actieplan (publicatie Forum Welzijn Gezelschapsdieren)
RDA 2006/02       Gedeelde zorg – Feiten en cijfers (publicatie Forum Welzijn Gezelschapsdieren)
RDA 2006/03       Mogelijkheden tot versoepeling van het verbod op het hergebruik van dierlijke eiwitten
RDA 2006/04       Natuurlijk gedrag van melkvee en vleeskalveren
RDA 2006/05       Natuurlijk gedrag van varkens
RDA 2006/06       Natuurlijk gedrag van legkippen en vleeskuikens
RDA 2006/07       Hoogproductief melkvee: grenzen aan de groei?
RDA 2006/08       Dromedaris als productiedier
RDA 2006/09       Evaluatie en toekomst van het Europese diergezondheidsbeleid
RDA 2006/10       Positieflijsten
Jaarverslag 2005
PUBLICATIES IN 2005:
RDA 2005/01       De rol van wild bij de insleep en verspreiding van klassieke varkenspest en mond- en
                  klauwzeer in Nederland
RDA 2005/02       Immunosterilisatie als een alternatief voor de huidige wijze van castratie in de
                  varkenshouderij
RDA 2005/03       Maintaining or improving farm animal welfare in the light of increasing trade liberalisation
                  and globalisation: a contradiction in terms?
RDA 2005/04       Het houden van potentieel gevaarlijke diersoorten als gezelschapsdier
32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>RDA 2005/05      Implicaties van de door EFSA geformuleerde opinie over het bedwelmen en doden van de
                 belangrijkste productiedieren voor richtlijn 93/119/EG en het Nederlandse standpunt ten
                 aanzien van deze richtlijn.
RDA 2005/06      I&R hobbydieren/definitie gezelschapsdieren
RDA 2005/07      De erkende dierenarts
RDA 2005/08      Advies over de wintersterfte 2004-2005 van grote grazers in de Oostvaardersplassen
RDA 2005/09      Inventarisatie van de stand van zaken met betrekking tot ingrepen bij pluimvee
Jaarverslag 2004
PUBLICATIES IN 2004:
RDA 2004/01      Dierziektebeleid met draagvlak – Advies over de bestrijding van zeer besmettelijke
                 dierziekten; deel 2 – Onderbouwing van het advies
RDA 2004/02      Herinrichting van het distributie- en kanalisatiesysteem van diergeneesmiddelen in
                 Nederland
RDA 2004/03      Negatief- en positieflijst voor vissen, reptielen en amfibieën ter invulling van artikel 33 van
                 de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren
RDA 2004/04      Bestialiteit
RDA 2004/05      Strategieën om te komen tot een efficiëntere opsporing van besmettelijke, aangifteplichtige
                 dierziekten
RDA 2004/06      Verkenning van de toekomstperspectieven voor agroproductieparken in Nederland
Jaarverslag 2003
PUBLICATIES IN 2003:
RDA 2003/01      Advies omtrent dierziekten en zoönosen, waarvoor hobbymatig gehouden dieren vatbaar
                 zijn en als drager kunnen fungeren, die een bedreiging kunnen vormen voor de
                 gezondheid van mensen en bedrijfsmatig gehouden dieren en die in het kader van grote
                 bestrijdingscampagnes relevant zijn
RDA 2003/02      Wet- en regelgeving omtrent hobbydieren
                                                                                                              33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>RDA 2003/03      Mogelijke dierenwelzijnproblemen in de paardenhouderij
RDA 2003/04      Zorgen voor je paard
RDA 2003/05      Criteria voor dodingsmethoden voor paling en meerval
RDA 2003/06      Het doden van drachtige grote landbouwhuisdieren
RDA 2003/07      Negatief- en positieflijst voor zoogdieren en vogels ter invulling van artikel 33 van de
                 Gezondheids- en welzijnswet voor dieren
RDA 2003/08      Dierziektebeleid met draagvlak – Advies over de bestrijding van zeer besmettelijke
                 dierziekten; deel 1 – Advies
Jaarverslag 2002
PUBLICATIES IN 2002:
RDA 2002/01      Minimum welzijnseisen tijdens bestrijdingscampagnes
RDA 2002/02      Fokken met recreatiedieren (1)
RDA 2002/03      Fokken met recreatiedieren (2)
RDA 2002/04      Advies aan de Directeur Landbouw van het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en
                 Visserij inzake een plan van aanpak voor de bestrijding van aangeboren afwijkingen bij
                 katten
RDA 2002/05      Een toetsingskader en toelatingsprocedure voor aanwijzing van nieuwe voor productie te
                 houden vissoorten
34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>