<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>             De mens centraal?
Ethische dilemma’s bij gezondheidsbeleid
   met goede zorg voor dier en natuur
    Signaleri ng ethiek en gezondheid 2012
        C e n t r u m vo o r E t h i e k e n G e z o n d h e i d
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>De mens centraal? Ethische dilemma’s bij gezondheidsbeleid met goede zorg voor dier en natuur
Uitgave van het Centrum voor Ethiek en Gezondheid
Fotografie: Eveline Renaud
ISBN 978-90-78823-17-9
Auteursrecht voorbehouden
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald: Raad voor de Volksgezondheid & Zorg.
De mens centraal? Ethische dilemma’s bij gezondheidsbeleid met goede zorg voor dier en natuur
Signalering ethiek en gezondheid 2012/1.
Den Haag: Centrum voor Ethiek en Gezondheid, 2012
U kunt deze publicatie downloaden via www.ceg.nl / www.rvz.net
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
INLEIDING
1       Inleiding op de essaybundel                                          7
        Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur
        Raad voor Dierenaangelegenheden
        Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
DEEL I  Probleemschets
2       Duurzame gezondheid haalt de angel uit het conflict tussen          13
        volksgezondheid, dier en natuur
        Marcel Verweij en Mariëtte van den Hoven
3       Biodiversiteit houdt mensen gezond                                  21
        Pim Martens en Carijn Beumer
4       Dieren zijn de speelbal van selectieve empathie en selectief beleid 31
        Marijke de Jong-Timmerman
DEEL II M o t i e ve n
5       Meebewegen met de natuur: voorwaarden voor een meer                 41
        natuurgericht gezondheidsbeleid
        Henny van der Windt
6       Wat te doen aan de gespannen relatie tussen menselijke              55
        gezondheid en de natuur?
        Lucas Reijnders
7       Eigen soort eerst!?                                                 67
        Frans Stafleu
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>  DEEL III O p l o s s i n g s r i c h t i n g e n
  8             Effecten van volksgezondheidsbeleid op natuur en biodiversiteit:   77
                bewustwording noodzakelijk
                Annelies Freriks
  9             Naar een afwegingsmodel voor gezondheidsbeleid                     89
                Ontwerp van een instrument voor de identificatie van morele
                vraagstukken in het Nederlandse gezondheidsbeleid
                Frauke Ohl en Franck Meijboom
  10            Groen van de zorg                                                105
                Hoe bestaande commissies kunnen bijdragen aan het
                verduurzamen van de medische sector
                Katinka Waelbers
  11            Naar wederzijds voordeel voor gezondheidszorg, dierenwelzijn     117
                en natuur
                Michiel Korthals
  AFSLUITING
  12            Op weg naar het debat                                            133
                Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur
                Raad voor Dierenaangelegenheden
                Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
  BIJLAGEN                                                                       137
4 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>De mens centraal? 5</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>1 Inleiding op de essaybundel
  Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur
  Raad voor Dierenaangelegenheden
  Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
  Hoeveel geiten mag je ruimen om één mensenleven te redden? Moet je mensen wel
  adviseren om met het oog op hun gezondheid tweemaal in de week vis te eten als dat
  leidt tot overbevissing? En wat te denken van de negatieve effecten van humane ge-
  neesmiddelen op het oppervlakte- en grondwater? Het zijn een paar voorbeelden van
  ethische kwesties die de aanleiding zijn geweest voor het opstellen van dit signalement.
  Thema
  Het signalement, in de vorm van een bundel essays van experts, is een gezamenlijk
  project van drie adviesraden op initiatief van het Centrum voor Ethiek en Gezondheid
  (CEG). De reden voor de Raad voor de Leefomgeving en de Infrastructuur (RLI), de
  Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA) en de Raad voor de Volksgezondheid en
  Zorg (RVZ) om samen te werken, heeft alles te maken met het gemeenschappelijke be-
  lang dat zij bij het onderwerp hebben. Tegelijk heeft dit onderwerp een interdepartemen-
  taal karakter. Het thema bevindt zich namelijk op het raakvlak van drie beleidsterreinen:
  volksgezondheidszorg, dierenwelzijn en natuurbeheer. In dit signalement gaat het om de
  agendering van een aspect dat onderbelicht blijft, waarschijnlijk als gevolg van deze ver-
  spreiding over drie beleidsterreinen: de negatieve gevolgen van de gezondheidszorg op
  het welzijn van dieren en de natuur. Wat zijn die schadelijke gevolgen? Wat is de ernst
  ervan en verdienen ze beleidsaandacht?
  Om dit in kaart te brengen was de samenwerking met relevante andere adviesraden
  noodzakelijk. Die samenwerking bleek ook in de praktijk nuttig. Door een brug te slaan
  tussen relatief gescheiden opererende beleidsterreinen kwam een weg vrij naar een
  breed scala aan auteurs. Met hun kennis van het eigen beleids- of onderzoeksterrein
  onderzochten zij hoe het humane gezondheidsbeleid zich verhoudt tot het welzijn van
  dieren en de natuur. Voor deze experts was de richting van de opdracht relatief nieuw:
  het ging dit keer niet om de negatieve gevolgen van dieren of natuur op de gezondheid
  van mensen. Over dat onderwerp is ook het laatste woord nog niet gezegd, maar be-
  leidsmakers zijn er al wel zeer goed van doordrongen. De richting van de vraag was dit
  keer andersom: wat zijn de schadelijke gevolgen van het gezondheidsbeleid en de ge-
  zondheidszorg op het dierenwelzijn en de natuur en hebben die effecten op dieren en
  natuur (op de lange termijn) ook weer gevolgen voor de menselijke gezondheid?
                                                                          De mens centraal? 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>  Het bij de kop nemen van deze thematiek zorgde (en zorgt) voor nieuwe samenwerking
  en creëert tevens een breed draagvlak voor een debat over een tamelijk nieuw, lastig en
  daarmee nog kwetsbaar onderwerp.
  Doel en focus
  Al met al is het een unieke bundel geworden, die een vrijwel onontgonnen terrein be-
  strijkt dat verschillende beleidsdomeinen raakt. De drie samenwerkende adviesraden
  hopen dat de bundel een discussie aanzwengelt over een onderwerp dat ons allen aan-
  gaat: een duurzaam volksgezondheidsbeleid dat rekening houdt met de belangen van
  mens, dier en natuur. De bundel is een eerste verkenning, een start voor een debat dat
  een veel breder publiek verdient.
  De vraag die door alle bijdragen in deze bundel heenloopt en waarop aan alle auteurs
  een visie is gevraagd, luidt:
  Moet in het volksgezondheidsbeleid meer dan nu het geval is, rekening gehouden wor-
  den met de mogelijke negatieve gevolgen voor dieren en de natuur?
  Deze bundel richt zich nadrukkelijk op dit aspect van de brede maatschappelijke discus-
  sie over de relatie tussen humaan gezondheidsbeleid en het dier- en natuurbeleid. Dit
  betekent dat actuele discussies over het gebruik van proefdieren of over megastallen
  bewust buiten beschouwing zijn gelaten. Deze thema’s zijn al genoeg in discussie ge-
  bracht en kunnen te veel afleiden van de nog onderbelichte thematiek die deze essays
  aansnijden.
  Achtergrond en ethische vragen
  De afgelopen eeuw is de volksgezondheid, gemeten naar bevolkingsgroei, kwaliteit van
  leven en levensduur, enorm verbeterd. Deze verbetering hangt nauw samen met de toe-
  name van de welvaart en het toenemend beslag dat de mensheid op de natuurlijke hulp-
  bronnen van de aarde heeft weten te leggen. De langere levensduur van mensen lijkt
  echter ook sterk samen te hangen met het uitsterven van andere diersoorten en schade
  aan het milieu. De gezondheidszorg draagt direct en indirect bij aan deze ontwikkelin-
  gen. Direct, doordat ook de gezondheidszorg broeikasgassen uitstoot en giftige afval-
  producten uit de gezondheidszorg worden over de hele wereld in het grondwater aange-
  troffen. Indirect, doordat de uitgedragen richtlijnen voor gezond gedrag, bijvoorbeeld op
  het terrein van de voeding, meestal volledig voorbijgaan aan het mogelijke negatieve
  effect van dat beoogde gedrag op andere levende soorten.
  De essays in deze bundel diepen deze effecten van de gezondheidszorg op andere
  soorten en op de natuur uit. Zij bespreken de ethisch relevante aspecten, wegen de
  ernst van die effecten en geven aan of (en hoe) deze effecten te vermijden of te vermin-
8 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>deren zijn. Enkele essays schetsen de contouren van een humaan gezondheidsbeleid
waarbij mensen iets van hun belangen inleveren ten gunste van het welzijn van dieren
en van de natuur.
Leeswijzer
Het signalement is onderverdeeld in drie subthema’s - probleemschets, motieven en
oplossingsrichtingen - waaraan steeds meerdere bijdragen worden gewijd. De drie sa-
menwerkende raden sluiten de bundel af.
PROBLEEMSCHETS
Het thema van deze bundel wordt belicht vanuit de invalshoeken volksgezondheidszorg,
welzijn van dieren, en biodiversiteit.
Marcel Verweij en Mariëtte van den Hoven, beiden werkzaam bij het Ethiek instituut van
de Universiteit Utrecht, bespreken enkele actuele voorbeelden van volksgezondheidsbe-
leid waarbij geen rekening wordt gehouden met het belang van dieren of de natuur en
schetsen de noodzaak voor een duurzame gezondheidszorg.
Pim Martens en Carijn Beumer, beiden werkzaam aan het International Centre for Inte-
grated assessment and Sustainable development (ICIS) van de Universiteit van Maa-
stricht, laten zien dat menselijke gezondheid afhankelijk is van biodiversiteit.
Marijke de Jong-Timmerman, senior beleidsmedewerker bij de Dierenbescherming, be-
spreekt in haar bijdrage hoe dieren in de menselijke context verschijnen. Het blijkt dat
wij dezelfde diersoort in de ene situatie anders behandelen dan in de andere.
MOTIEVEN
In dit blok komen verschillende posities, visies en waarden in het debat aan de orde.
Henny van der Windt, ecoloog en werkzaam bij de Rijksuniversiteit Groningen, gaat in
op de volgende vragen: wat zijn de functies van de natuur voor mensen? Hoe combine-
ren die met de bestaande visies op de natuur? Hij bespreekt ook enkele voorbeelden
van natuurgericht gezondheidsbeleid.
Dan komt de relatie tussen menselijke gezondheid en ecosystemen in beeld. Welke
schade aan de natuur is het gevolg van de zorg voor menselijke gezondheid? Hoe kan
die schade worden verminderd? Lucas Reijnders, verbonden aan het Institute for Biodi-
versity and Ecosystem Dynamics van de Universiteit van Amsterdam, werpt zijn licht op
deze zaak.
Frans Stafleu, dierenarts en ethicus bij het Ethiek instituut van de Universiteit Utrecht
stelt dat de relatie van mensen met andere mensen tot andere morele plichten leidt dan
de relatie van mensen met dieren. Hij laat ook zijn licht schijnen over de begrippen ‘wel-
zijn’ en ‘intrinsieke waarde’.
                                                                        De mens centraal? 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>   OPLOSSINGSRICHTINGEN
   Het derde en laatste blok belicht oplossingsrichtingen. Hoe zou het afwegen van belan-
   gen van mens, dier en natuur anders kunnen verlopen?
   Annelies Freriks, advocaat en bijzonder hoogleraar Dier en Recht aan de Universiteit
   Utrecht, onderzoekt hoe het volksgezondheidsbeleid van invloed is op biodiversiteitbe-
   leid. Haar bijdrage laat zien dat natuurbelangen concreet geformuleerd zijn waardoor
   afweging met gezondheidsbelangen van mensen mogelijk is.
   Frauke Ohl en Franck Meijboom, beiden verbonden aan de faculteit Diergeneeskunde
   van de Universiteit Utrecht, presenteren een afwegingsmodel voor gezondheidsbeleid.
   Dit model helpt om morele dilemma’s zichtbaar te maken bij de ontwikkeling van ge-
   zondheidsbeleid en de discussie over die dilemma’s te structureren.
   Katinka Waelbers, ethicus en tot voor kort werkzaam bij de Universiteit van Maastricht,
   geeft haar visie op de vraag hoe bestaande en al geïnstitutionaliseerde ethische com-
   missies kunnen bijdragen aan het verduurzamen van de medische sector.
   Michiel Korthals, werkzaam bij de Universiteit van Wageningen als hoogleraar toegepas-
   te filosofie, sluit de reeks af en legt de verbinding tussen de essays.
   In hun uitleiding gaan de drie samenwerkende adviesraden na wat de opbrengst van
   deze exercitie is en welke vragen in het publieke debat aan de orde zouden moeten ko-
   men.
10 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>De mens centraal? 11</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>2 Duurzame gezondheid haalt de angel uit
  het conflict tussen volksgezondheid, dier
  en natuur
  Marcel Verweij en Mariëtte van den Hoven
  V o l k s g e z o n d h e i d , vl e e s e n vi s
  De afgelopen decennia zijn wereldwijd miljoenen dieren gedood en vernietigd ter be-
  scherming van de gezondheid van mensen. Sommige infectieziekten kunnen van dier op
  mens worden overgebracht en het doden van dieren kan een adequate manier zijn om
  de mens te beschermen.
  Een dergelijke redenering werd gevolgd tijdens de recente uitbraak van de Q-koorts.
  Deze uitbraak heeft in Nederland, na enig dralen en veel strijd tussen het ministerie van
  VWS en het toenmalige ministerie van LNV, ertoe geleid dat tienduizenden drachtige
  geiten en schapen werden geruimd. Infectie met Q-koorts kan ernstige gezondheidspro-
  blemen veroorzaken: acute infecties leiden vaak tot langdurige vermoeidheid. Chroni-
  sche infecties kunnen tot hartproblemen leiden, soms met de dood tot gevolg. De coxiel-
  la bacterie die Q-koorts veroorzaakt, komt in besmette boerderijen in grote hoeveelhe-
  den vrij bij het lammeren van geiten en schapen en de bacterie verspreidt zich door de
  lucht over relatief grote afstand. In een straal van enkele kilometers rond besmette be-
  drijven lopen mensen dan ook een verhoogd risico. Soms bevinden zich complete
  woonwijken in zo’n gebied. Aangezien er in 2009 ook begonnen werd met het vaccine-
  ren van dieren, had overwogen kunnen worden om van het ruimen van dieren af te zien;
  uit oogpunt van de volksgezondheid werd dat echter ontoelaatbaar gevonden.
  Het ruimen van dieren ter bescherming van de volksgezondheid is niet nieuw. Vooral de
  dreiging van een H5N1 grieppandemie heeft geleid tot enorme maatregelen. In Zuid-
                                                    e
  Oost Azië werden in het begin van de 21 eeuw honderden miljoenen kippen geruimd ter
  voorkoming van een grote uitbraak van H5N1. Begrijpelijk, want van de mensen die door
  deze griepvariant ziek werden, heeft meer dan de helft het niet overleefd. Vooralsnog is
  de besmettelijkheid van H5N1 van mens-op-mens zeer beperkt. Influenzavirussen ver-
  anderen echter voortdurend en al jaren wordt gevreesd dat H5N1 eigenschappen zal
  krijgen die tot ernstige besmetting onder mensen zal leiden en daarmee uitgroeit tot een
  wereldwijde epidemie die onvergelijkbaar veel ernstiger zou zijn dan de milde (H1N1)
  pandemie van 2009.
                                                                         De mens centraal? 13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>   Gezien het feit dat grote mensenmassa’s dicht op elkaar wonen en ook dicht op grote
   hoeveelheden dieren, is de kans op ziekten die van dier op mens worden overgedragen
   enorm. Niet voor niets is er in Nederland veel verzet tegen de opkomst van megastallen,
   varkensflats en kippenfabrieken. Zelfs in de landelijke delen van Nederland zijn woon-
   wijken nooit heel ver weg. Recent wordt in Nederland dan ook beleid ontwikkeld waarin
   het wonen in de buurt van megastallen binnen bepaalde zones wordt ontraden. Het ge-
   vaar van zoönoses is - althans op het eerste gezicht - een goed voorbeeld van mogelijke
   conflicten tussen publieke gezondheidszorg en zorg voor dieren.
   Een tweede voorbeeld waarbij volksgezondheid en het belang van dieren in conflict ra-
   ken, zien we op het gebied van voedingsadviezen, met name waar het gaat om viscon-
   sumptie. Uit oogpunt van gezonde voeding is het verstandig om een of twee keer per
   week vis te eten. Met name vette vis bevat omega-3 vetzuren die bescherming bieden
   tegen onder meer hart- en vaatziekten. In Nederland voldoet bijna niemand aan de aan-
   beveling om twee keer per week vis te eten. Naarmate dit voedingsadvies weerklank
   vindt, zal meer vis geconsumeerd worden. Wereldwijd is echter sprake van overbevis-
   sing en bedreiging van visstand en biodiversiteit. In een recent advies van de Gezond-
   heidsraad, Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht (2011), wordt benadrukt dat het
   voedingsadvies over visconsumptie conflicteert met ecologische overwegingen.
   Een fundamenteel moreel conflict?
   Beide voorbeelden tonen een conflict tussen zorg voor humane gezondheid en zorg voor
   dier en milieu. Het menselijk belang krijgt als vanzelfsprekend voorrang boven dat van
   dier en natuur. De walvisvangst na de Tweede Wereldoorlog werd onderbouwd door de
   enorme behoefte aan voedsel voor de bevolking, zoals de groeiende wereldbevolking de
   vraag naar (betaalbaar) vlees doet blijven stijgen.
   Maar is het terecht om deze kwesties op die manier te analyseren? In wat verder volgt,
   willen we deze vooronderstelling problematiseren. Er lijkt namelijk een tegenstelling te
   ontstaan tussen volksgezondheidbeleid en huidig beleid omtrent dier en natuur, dat de
   zorg voor dier en milieu als belangrijk en moreel waardevol beschouwt. Als dit een be-
   langrijk moreel uitgangspunt is, dan gaan er aan beide kwesties die we beschreven al
   andere morele problemen vooraf.
   In de eerste plaats veronderstellen zowel de veehouderij als de visserij dat het gerecht-
   vaardigd is om dieren te houden of te vangen en vervolgens te doden ten behoeve van
   consumptie. Dit is niet vanzelfsprekend. Het doden van dieren gaat voorbij aan overwe-
   gingen die stellen dat de natuur en dieren in zichzelf waardevol en beschermwaardig
   zijn. Als dieren beschermwaardig zijn, kun je niet alles met ze doen. Vanuit dit idee is
   het ruimen van dieren moreel problematisch, net als dat het problematisch is dieren puur
   als consumptiemiddel voor de mens te fokken. De hierboven genoemde volksgezond-
   heidinterventies als het ruimen van dieren vallen in het niet bij het doden van dieren in
14 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>de intensieve veehouderij: tegenover ieder varken dat geruimd moet worden staan er
duizenden die ‘gewoon’ voor consumptie geslacht worden. Sommigen menen dat het
houden en doden van dieren voor consumptie moreel gerechtvaardigd kan worden zo-
lang die dieren een goed leven kunnen leiden; in dat geval is het niet zozeer het leven
van dieren dat beschermd moet worden, maar hun welzijn. Echter, de omvang en inten-
siviteit van de moderne veehouderij lijkt moeilijk te verenigen met een goed leven voor
ieder individueel dier. Zelfs scharrelkippen leven in een grote massa, dicht op elkaar.
Anderen menen dat het helemaal niet vanzelfsprekend is dat diervriendelijke veehouderij
moreel verdedigbaar is: ook hier worden dieren opgeofferd ten behoeve van consumptie
en dit gaat in tegen de belangen van het dier zelf (Visak 2011).
Een andere overweging is dat in de intensieve veehouderij niet alleen dierenwelzijn in
het geding is, maar ook het milieu: de milieubelasting van deze sector is namelijk groot.
Denk hierbij aan mestoverschotten en CO2-uitstoot, maar ook aan natuurgebieden en
landbouwgronden die wereldwijd worden ingezet voor het verbouwen van diervoeder.
Bovendien worden ter voorkoming van dierziekten in omvangrijke veestapels grote hoe-
veelheden antibiotica gebruikt, wat weer gevolgen heeft voor de menselijke gezondheid.
Dit alles overwegende wordt begrijpelijk dat de Gezondheidsraad recentelijk adviseert
dat gezonde voeding vooral minder vleesconsumptie inhoudt (Gezondheidsraad 2011a).
Zo bezien zijn de door ons beschreven conflicten tussen publieke gezondheidszorg en
zorg voor dier en milieu - althans in het geval van veehouderij en vleesproductie - hoog-
stens secundair. Het conflict ontstaat vooral als gevolg van leefgewoonten van mensen
en agrarische praktijken die zelf niet duurzaam zijn. Een beperkte en diervriendelijke
veehouderij zou juist goed kunnen zijn voor zowel dierenwelzijn, milieu als volksgezond-
heid.
Duurzame gezondheid
De redenering dat minder vleesconsumptie en een beperkte, diervriendelijke veehouderij
gunstig zijn voor dierenwelzijn, milieu en volksgezondheid, lijkt niet op te gaan in het
geval van visconsumptie en overbevissing. Immers, uit oogpunt van gezondheid zouden
we juist veel meer vis moeten consumeren en dat leidt tot meer vangst en waarschijnlijk
dus ook tot een grotere aanslag op de visstand en biodiversiteit. Meer en meer wordt
daarom gekozen voor het kweken van vis. Die praktijk is echter ook belastend voor het
milieu: afhankelijk van de vissoorten is voor de voeding ofwel veel landbouwgrond nodig,
of moet er veel (kleinere) vis worden gevangen. En ten slotte liggen ook bij kweekvis
dierenwelzijnsvraagstukken op de loer. De Gezondheidsraad pleit dan ook voor onder-
zoek naar alternatieve bronnen voor visolievetzuren (Gezondheidsraad 2011a).
Zorg voor volksgezondheid lijkt hier dus wel degelijk te conflicteren met zorg voor dier
en milieu. Toch is het niet zo dat optimale volksgezondheid en een goede milieuzorg
principieel tegengesteld zijn; de verschillende waarden botsen vooral vanwege de al-
                                                                       De mens centraal? 15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>   maar groeiende wereldbevolking en de daardoor groeiende behoefte aan (gezonde)
   voeding. Een interessante kwestie is of dit in welvarende delen van de wereld reden is
   om terughoudend te zijn met het advies om meer vis te eten. Een dieet met meer visolie
   helpt hart- en vaatziekten te voorkomen. Maar er zijn nog veel andere factoren die daar
   een bijdrage aan kunnen leveren, zoals meer bewegen, een groter aandeel groente en
   fruit in de voeding, het uitbannen van tabaksgebruik, enzovoorts.
   Wellicht is in dit kader een notie van duurzaamheid relevant waarin dierlijk en menselijk
   belang minder als elkaar uitsluitende perspectieven worden beschouwd. In een samen-
   leving waarin consumptie vooral overconsumptie en overvloed aan keuzes impliceert,
   lijkt het belang van dier en milieu voortdurend op gespannen voet te staan met dat van
   het menselijk belang. Echter, vanuit volksgezondheidperspectief is minder consumeren,
   meer bewegen en gevarieerd eten aan te raden. Die aanbeveling gaat wel degelijk sa-
   men met zorg voor dier en milieu: minder vlees consumeren kan immers leiden tot min-
   der intensieve veehouderij. Een duurzaam consumptiepatroon houdt rekening met de
   impact op allerlei waarden: niet alleen milieuwaarden, maar ook de gezondheid van je-
   zelf en van anderen. Voor eetgewoonten betekent dat vooral: minder vlees, meer geva-
   rieerd eten, meer groente en fruit. Gezondheid wordt bij voorkeur niet slechts behartigd
   door bepaalde producten te eten, maar door meer bewegen en afzien van ongezonde
   leefgewoonten. Het belang van meer vis in een gezond dieet wordt dan ook minder
   groot. Duurzaam consumeren is op die manier in het belang van dier, mens en milieu.
   Duurzaam antibioticagebruik
   De notie van duurzaamheid haalt niet in alle gevallen de angel uit het conflict tussen
   menselijk en dierlijk belang. De omgang met antibiotica is een interessant derde voor-
   beeld waar zorg voor gezondheid en zorg voor ‘de natuur’ fundamenteel lijken te botsen.
   Antibiotica zijn immers bedoeld om bepaalde vormen van biologisch leven, namelijk bac-
   teriën, te bestrijden. Zonder bacteriën is geen leven mogelijk, maar sommige bacteriën
   veroorzaken ziekte en verderf. Die proberen we met antibiotica zo effectief mogelijk te
   bestrijden. Het ideaal is soms om zo'n ziekteverwekker compleet uit te roeien, zodat die
   niet vroeg of laat weer de kop opsteekt.
   Antibiotica hebben de laatste zeventig jaar een belangrijke rol gespeeld in de bescher-
   ming tegen infectieziekten. ‘De natuur’ slaat echter terug: antibioticagebruik leidt nood-
   zakelijkerwijze tot resistentievorming. Biologisch leven - ook microbiotisch leven - past
   zich via natuurlijke selectie aan aan de omstandigheden. In Nederland kampen we met
   staphylococcen die resistent zijn tegen bepaalde antibiotica (MRSA). Sommige bacteriën
   scheiden enzymen (ESBL) af die antibiotica zoals penicilline ‘onschadelijk’ maken. Ex-
   treem resistente vormen van tuberculose vormen een levensgevaarlijke bedreiging voor
   de volksgezondheid, met name in ontwikkelingslanden (Singh ea. 2007).
16 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Resistentievorming kan worden beperkt en uitgesteld door antibiotica alleen in te zetten
wanneer het echt nodig is. En als antibiotica gebruikt worden, is het essentieel dat een
kuur volledig wordt afgemaakt. Een half kuurtje laat juist de bacteriën in leven die al be-
ter beschermd zijn en dat werkt verdere resistentievorming in de hand. De Nederlandse
gezondheidszorg scoort relatief goed in het zorgvuldig gebruik van antibiotica. Resisten-
tieproblemen (MRSA en ESBL) in ons land worden vooral ook veroorzaakt door overma-
tig gebruik in de veehouderij (Gezondheidsraad 2011b).
Infectieziekten houden zich echter niet aan landsgrenzen en daarmee heeft nationaal
beleid onvoldoende effect. Er zijn hier dan ook interessante parallellen met een ander
duurzaamheidthema te maken, namelijk de beperking van CO2-emissies. De gevolgen
van de uitstoot van broeikasgassen overstijgen zowel landsgrenzen als generaties.
CO2-emissies ontstaan als gevolg van industriële ontwikkeling - nodig voor groei van de
welvaart. Het is daarmee bij uitstek een probleem van rechtvaardigheid: hoe kunnen de
lusten en lasten van industriële ontwikkeling - wereldwijd - rechtvaardig worden ver-
deeld? Hetzelfde geldt voor antibioticagebruik. Door overconsumptie en onzorgvuldig
gebruik in de gezondheidszorg en in de veehouderij wordt andere mensen (hier, elders,
of in de toekomst) een adequate behandeling bij infectieziekten ontnomen. Slachtoffers
zullen dan vooral vallen in gebieden waar mensen toch al slechter af zijn door honger en
armoede en daardoor kwetsbaarder voor infectieziekteziekten.
Veelvuldig antibioticagebruik is dus niet alleen onverstandig maar vooral ook onrecht-
vaardig (Millar 2011). De analogie zou aangegrepen kunnen worden om internationale
afspraken te maken over quota voor het gebruik van antibiotica, zoals men dat ook met
CO2-emissierechten heeft gedaan in Kyoto (Anomaly 2010). ‘Kyoto’ is geen onverdeeld
succes, omdat afspraken nog geen garantie zijn dat landen zich hieraan zullen houden
en omdat enkele belangrijke landen niet meedoen. Het is echter wel een eerste stap.
Voor antibioticagebruik geldt hetzelfde: cruciaal voor duurzaam antibioticagebruik is dat
strikt medische criteria voor gebruik worden aanvaard en gehandhaafd. Ook in de dier-
geneeskunde. Routinematig gebruik van antibiotica in de veehouderij past dus geens-
zins in een duurzaam antibioticabeleid vanuit het oogpunt van volksgezondheid. Een
duurzaamheidsagenda in de publieke gezondheidszorg betekent dus dat bemoeienis
met aanpalende beleidsterreinen zoals landbouw en veeteelt onvermijdelijk is en dat de
uitroeiing van sommige bacteriën pas bereikt zal kunnen worden als beperkt gebruikge-
maakt wordt van antibiotica in alle sectoren. Misschien dat daardoor risico’s op dierziek-
ten wel toenemen, hetgeen dierenwelzijn negatief kan beïnvloeden. Het conflict in het
geval van antibioticagebruik in de veehouderij lijkt daarmee nog het meest fundamenteel
de oppositie tussen menselijk en dierlijk belang te illustreren.
                                                                       De mens centraal? 17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>   Conclusie
   Het klassieke beeld is dat volksgezondheid geen rekening houdt met het belang van
   dieren of de natuur. We hebben twee voorbeelden besproken waarin dit evident aan de
   orde lijkt: de bestrijding van Q-koorts heeft tot een massale ruiming van drachtige geiten
   geleid. Het voedingsadvies dat we meer vis moeten eten zou nog meer overbevissing in
   de hand werken.
   Deze oppositie van belangen is echter simplistisch. Als we verder kijken, zien we dat
   dergelijke conflicten vooronderstellen dat de mens altijd meer vlees, meer vis en dus
   meer consumptie moet nastreven. Veel van de huidige problemen houden direct verband
   met het feit dat veel mensen dicht bijeen wonen, dieren intensief gehouden worden en
   beiden relatief dicht bij elkaar verblijven. Duurzaam consumeren, door minder te consu-
   meren en meer te bewegen, is niet alleen een direct menselijk volksgezondheidbelang,
   maar komt ook dier en natuur ten goede.
   Er is (slechts) één voorbeeld waarbij duurzaamheid niet leidt tot het meewegen van niet-
   menselijk leven: duurzaam antibioticagebruik beoogt per definitie microbiotisch leven te
   vernietigen. Bovendien kan duurzaam (en dus terughoudend) antibioticagebruik in de
   veehouderij ten koste gaan van dierenwelzijn.
   Door de bank genomen zullen de ontwikkeling van duurzaam volksgezondheidbeleid en
   een duurzaam consumptiepatroon echter de belangen van dier, mens en natuur als ge-
   heel dienen.
18 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Literatuur
Anomaly J. Combating resistance: the case for a       tainable or only more or less so? Journal of Medi-
global antibiotics treaty. Public Health Ethics 2010; cal Ethics 2011; 37: 153-157.
3: 13-22.
                                                      Singh J.A., Upshur R., Padayatchi N. XDR-TB in
Gezondheidsraad. Richtlijnen goede voeding eco-       South Africa: No Time for Denial or Complacency.
logisch   belicht.   Den   Haag:   Gezondheidsraad,   PLoS         Medicine        2007;       4(1):     e50.
2011a; publicatienummer 2011/08.                      doi:10.1371/journal.pmed.0040050.
Gezondheidsraad. Antibiotica in de veeteelt en        United Nations World Commission on Environment
resistente bacteriën bij mensen. Den Haag:            and Development. Our Common Future. United
Gezondheidsraad, 2011b; publicatienummer              Nations, 1987.
2011/16.
                                                      Visak T. Killing Happy Animals. Explorations in
Millar M. Can antibiotic use be both just and sus-    Utilitarian Ethics. Utrecht: Dissertatie Universiteit
                                                      Utrecht, 2011.
                                                                                     De mens centraal?      19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>3 Biodiversiteit houdt mensen gezond
  Pim Martens en Carijn Beumer
  I n l e i d i n g : b i o d i ve r s i t e i t h a n g t s a m e n m e t m e n s e l i j k e g e z o n d h e i d
  Het idee dat de natuur een effect heeft op menselijke gezondheid is common sense. Bij
  veel mensen blijft het echter bij een vage opvatting over die relatie, veelal gebaseerd op
  het idee dat de natuur gezondheidsrisico's, zoals de ziekte van Lyme, vogelgriep,
  blauwalg of malaria, met zich meebrengt. Positieve aspecten van de relatie tussen mens
  en natuur worden vooral in verband gebracht met de psychische effecten: natuur is rust-
  gevend, je knapt op van een wandeling in het bos op je vrije zondagmiddag. Op die ma-
  nier lijkt natuur een luxe voor mensen die het zich kunnen veroorloven ervan te genie-
  ten. Wat echter minder bekend is bij het algemene publiek, is dat biodiversiteit - de bio-
  logische soortenrijkdom - op heel veel verschillende manieren essentieel en onontbeer-
  lijk is voor het in stand houden van de menselijke gezondheid. Zonder het ingewikkelde
  web van relaties en functionele verbintenissen tussen verschillende soorten in de natuur,
  zou gezondheid bij de mens ver te zoeken zijn. Misschien zou het menselijk leven zoals
  we dat kennen dan zelfs niet bestaan.
  De relatie tussen biodiversiteit en menselijke gezondheid begint al bij de basis: is er ge-
  zond voedsel, schoon water en schone lucht aanwezig? Een gezond ecosysteem levert
  zulke ‘ecosysteemdiensten’ gratis. Naast deze primaire voorzieningen zijn er nog veel
  meer verschillende ecosysteemdiensten die bijdragen aan het in stand houden, bevorde-
  ren en verbeteren van de menselijke gezondheid (zie kader 1). Los van het nut ervan
  heeft de diversiteit van soorten ook gewoonweg intrinsieke waarde: soorten zijn van be-
  lang omdat ze bestaan.
  KADER 1: VOORBEELDEN VAN ECOSYSTEEMDIENSTEN (HUYNEN 2008)
  Bestuiving
  Bestuiving van gewassen door insecten zoals bijen en hommels zorgt ervoor dat we een divers palet aan groen-
  ten, fruit en graan kunnen eten: de bron van natuurlijke vitamines, vezels en vele andere voedingsstoffen die
  onontbeerlijk zijn voor de menselijke gezondheid.
  Schone lucht
  De bladerdaken van bossen functioneren als filters en chemische centra die zorgen voor de regulatie van de
  samenstelling van de atmosfeer. Ze zuiveren onze lucht en dragen bij aan het reguleren van temperatuur, lucht-
  vochtigheid en klimaat.
                                                                                                   De mens centraal? 21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>   Stroomgebied
   Bossen reguleren de waterstromen naar benedenstrooms gebied waardoor ze zorgen voor vrij regelmatige en
   voorspelbare stroompatronen. Op deze manier dragen bossen bij aan veiligheid en het niet meteen wegspoelen
   van drinkwater en/of irrigatiewater.
   Reiniging van zoet water
   ‘Wetlands’ absorberen en recyclen voedingsstoffen afkomstig uit menselijke nederzettingen. Omdat het water
   door de wetlands stroomt, wordt het door planten, microben en sedimenten gezuiverd van voor de gezondheid
   schadelijke stoffen zoals stikstof en fosfor.
   Beheersing van potentiële plagen en ziekteveroorzakende soorten
   Veel gewassen, insecten, knaagdieren, bacteriën, schimmels en andere ‘plagen’ concurreren met mensen om
   voedsel, beïnvloeden de productie van vezels en verspreiden ziekten. Bepaalde dieren en microben leveren ons
   de dienst om ons op natuurlijke wijze te beschermen tegen deze plagen die ziekten kunnen veroorzaken in plan-
   ten, dieren en mensen.
   Stabiliseren van landschappen tegen erosie
   Bossen en graslanden voorzien op verscheidene manieren in natuurlijke bescherming van de bodem tegen
   erosie, wat weer bijdraagt aan veiligheid van het woongebied en voedselveiligheid (de mogelijkheid grond als
   landbouwgrond te gebruiken).
   Het verwijderen van koolstof op het land en in het mondiale klimaat
   Ecosystemen op het land zijn grote opslagplaatsen van koolstof, zowel in het weefsel van planten als in de or-
   ganische materialen van de bodem. Door het absorberen van koolstof helpen deze ecosystemen bij het afnemen
   van de groei van atmosferische koolstofdioxide. Dit kan helpen klimaatverandering te beperken. De gevolgen
   van klimaatverandering voor de menselijke gezondheid zijn zeer complex. Denk bijvoorbeeld aan ziekten zoals
   malaria, dengue en het West-Nijlvirus, de verspreiding van teken of de invloed op gezondheid door de verande-
   ringen van ecosysteemdiensten als gevolg van een veranderende natuurlijke omgeving.
   Sociaal-culturele diensten
   Ecosystemen leveren cruciale leefgebieden voor planten, dieren en microbische soorten die zowel intrinsieke
   waarde hebben als hun diensten leveren aan de samenleving, zoals bestuiving van gewassen voor voedsel,
   veiligheid, fysieke en psychische gezondheid, recreatie en ontspanning en andere culturele, artistieke of estheti-
   sche diensten.
   Genetische databank
   De enorme hoeveelheid aan vaak nog onbekende genetische informatie die opgeslagen ligt in ecosystemen
   representeert de mogelijkheid tot het vinden van oplossingen voor een enorme reeks aan uitdagingen, zoals het
   bestrijden van ziekten. De natuur kan ook model staan bij het vinden van oplossingen voor gezondheidsproble-
   men: de zwarte beer (Ursus americanus) ontwikkelt in zijn lange periodes van winterslaap bijvoorbeeld geen
   osteoporose en het bijzondere energiemetabolisme van ijsberen kan de weg wijzen naar geneesmiddelen ter
   bestrijding van type 2 diabetes bij mensen.
   Inspiratie
   De natuur kan inspireren tot kunst, het doen van nieuwe technologische uitvindingen zoals waterproof materia-
   len, of het opwekken van energie uit organische materialen door middel van fotosynthese.
22 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Deze ecosysteemdiensten kunnen bestaan dankzij een dynamisch en complex netwerk
van functies, relaties en interacties tussen de verschillende soorten in hun habitats. In
de afgelopen jaren is de relatie tussen soortenrijkdom en de stabiliteit en de productivi-
teit van ecosystemen onderzocht via experimenteel veldonderzoek, het formuleren van
concepten en theorieën en kwantitatieve veldobservaties. Deze onderzoeken tonen aan
dat een grotere soortenrijkdom is gekoppeld aan een verhoging van de productiviteit en
de stabiliteit van ecosystemen: 'diversiteit = stabiliteit' (McCann 2000). Ook de relatie
tussen ecosysteemdiensten en de gezondheid van de mens is uitgebreid en door vele
onderzoekers in kaart gebracht, zoals in het Millennium Ecosystem Assessment (Corva-
lan 2005). De conclusies van de onderzoeken leiden integraal tot de volgende stelling:
biologische diversiteit is een essentiële voorwaarde voor het in stand houden van men-
selijke gezondheid.
Het verlies aan mondiale biodiversiteit zal dan ook direct of indirect, op kortere of op
langere termijn, kunnen leiden tot een grootschalig verlies van menselijke gezondheid.
Mondiaal rinkelen de alarmbellen bij ecologen en epidemiologen. Nog nooit is biodiversi-
teitverlies zo snel gegaan als nu: duizend keer sneller dan dat er soorten verdwijnen in
het gangbare proces van evolutie. Op de rode lijst van het IUCN, een internationaal insti-
tuut voor natuur en natuurlijke hulpbronnen, staan dit jaar 24.216 met uitsterven be-
dreigde dier- en plantensoorten. Dat zijn er ruim vijftienhonderd meer dan vorig jaar. In
totaal werden voor die lijst 61.914 soorten bestudeerd.
E e n p a r a d i g m a ve r a n d e r i n g : v a n s ym p t o o m n a a r s ys t e e m
Natuurlijk kunnen veel gezondheidsproblemen die veroorzaakt worden door het verlies
van biodiversiteit opgevangen worden door technologische ontwikkelingen, grotere hygi-
ëne en het elimineren van ziekteverwekkers door middel van chemicaliën, pesticiden en
steeds maar weer nieuwe medicijnen. Deze symptoombestrijdingsmethoden hebben zich
al vaak bewezen. Toekomstige investeringen in het opvangen van de gezondheidschade
veroorzaakt door het voortrazende verlies van natuurlijke ecosysteemdiensten zullen
echter veel meer geld gaan kosten dan nu investeren in een gezond mondiaal ecosys-
teem. De natuur weet namelijk van oudsher ‘gratis’ haar balans en gezondheid te bewa-
ren. Wij kunnen daar veel van leren.
Grotere biodiversiteit leidt over het algemeen ook tot een efficiënter gebruik van de be-
schikbare natuurlijke hulpbronnen, want er is meer kans dat soorten aanwezig zijn die
kunnen reageren op specifieke veranderende omstandigheden in een habitat. De soor-
ten die momenteel op aarde leven zijn het resultaat van een natuurlijk selectieproces
van de afgelopen drie miljard jaar, wat heeft geleid tot een grote mate van specialisatie
en een zeer efficiënte omgang met allerhande problemen. Ook daarvan kunnen wij veel
leren.
                                                                                        De mens centraal? 23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>   Het huidige blindstaren op ‘symptoombestrijding’ kan grote gezondheidsrisico’s met zich
   meebrengen, zoals we kunnen zien in het voorbeeld van ons antibioticagebruik. Hoe
   meer antibiotica we gebruiken in het bestrijden van ziekten in de intensieve veeteelt, hoe
   sneller de bacteriën immuun worden en hoe minder we antibiotica kunnen gebruiken
   voor de behandeling van zieke mensen. Ons huidige antibioticagebruik laat zien hoe een
   reductionistische focus op symptoombestrijding letterlijk een ‘doodlopende’ weg kan zijn.
   Om op duurzame wijze met ziekten om te kunnen gaan, zullen we toe moeten werken
   naar een ecologische benadering van ziektebestrijding: hoe kunnen we er voor zorgen
   dat wij op een preventieve manier zelf beter bestand raken tegen ziekten en hoe kan de
   inrichting en het beheer van onze natuurlijke, landbouw-, en stadsomgeving ons daarbij
   helpen? Onze omgang met ziekte en gezondheid zal een paradigmaverandering moeten
   ondergaan en veel meer gebaseerd moeten zijn op dergelijk ‘systeemdenken’. Natuurlijk
   zullen er nog steeds (nieuwe) ziektes opduiken en zullen symptomen bestreden moeten
   worden. Maar het gaat er nu om dat we de centrale focus verplaatsen naar een ‘gezond-
   heidsecologie’ waarbij we ziekte en gezondheid gaan begrijpen vanuit een mondiaal
   systeem van complexe relaties tussen mensen, dieren en natuur.
   E c o s ys t e m e n e n o n z e g e z o n d h e i d
   Er is nog veel onderzoek nodig naar de precieze aard van de relaties tussen menselijke
   gezondheid, biodiversiteit en ecosystemen. Toch benadrukken diverse auteurs het be-
   staan van het verband tussen natuur en gezondheid (Schulze 1994, Chapin 2000, Huy-
   nen 2004).
   Zo zijn planten als maïs, rijst en tarwe samen verantwoordelijk voor 60 procent van de
   menselijke voedselvoorziening. In de toekomst zal onze voedselvoorziening mede af-
   hangen van de ontwikkeling van nieuwe gewassen die afkomstig zijn van wat nu wilde
   planten zijn, omdat ziekten en resistentie tegen gewasbeschermingsmiddelen onze hui-
   dige gewassen uiteindelijk ongeschikt kunnen maken voor de productie van voedsel. De
   vitaliteit van deze soorten en daarmee de voedselvoorziening, is direct gerelateerd aan
   de verscheidenheid van soorten (Fehr 1984). We hebben de natuurlijke diversiteit dus
   nodig voor het bewaren en gezond houden van onze landbouwgewassen en ons voed-
   sel. Gewassen staan bovendien aan de basis van veel geneesmiddelen.
   Veel menselijke activiteiten die bijdragen aan een stijging van de welvaart zijn verant-
   woordelijk voor het verlies van biodiversiteit en voor kansen op een gezond leven. Deze
   paradox illustreert de natuurlijke spanning tussen het behoud van biodiversiteit (en dus
   welzijn) aan de ene kant en welvaart aan de andere kant. Het is niet zo dat het uitster-
   ven van bepaalde soorten per definitie een specifieke ziekte tot gevolg zal hebben. Wel
   is het behoud van een zekere graad van biodiversiteit noodzakelijk voor het goed functi-
   oneren van het ecosysteem als geheel en voor de diensten die het levert aan de mens-
   heid (Schulze 1994, Chapin 2000, Sala 2000, WRI 2000).
24 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>De samenhang tussen veranderingen in milieu, gezondheid en biodiversiteit is dus be-
hoorlijk ingewikkeld. Dit betekent ook dat meer biodiversiteit niet per definitie beter is.
Bestaande ecosystemen zijn vaak subtiel in balans, een evenwicht dat gemakkelijk ver-
stoord kan worden door veranderingen die nieuwkomers met zich meebrengen. Nieuwe
soorten die hier bijvoorbeeld via transport of klimaatverandering vanuit andere landen of
regio’s hun intrede doen, kunnen lokaal en regionaal voor zeer grote problemen en risi-
co’s zorgen, zowel voor de mens als voor het milieu.
Geïntroduceerde vogels, insecten en knaagdieren kunnen als dragers en overbrengers
van ziekten veel schade aanrichten aan de gezondheid van mensen en inheemse soor-
ten. Exotische planten, zoals bepaalde algensoorten, kunnen zoetwater-ecosystemen
overwoekeren en verstikken en daardoor de biodiversiteit weer verkleinen. De bestrijding
van exotische ‘plagen’ is vaak erg moeilijk en kan grote economische en sociale kosten
met zich meebrengen. Vaak exploderen populaties vanwege gebrek aan natuurlijke vij-
anden in de nieuwe omgeving en worden inheemse soorten verdrongen. De pesticiden
die gebruikt worden om exoten te bestrijden leiden tot vervuiling van de bodem en zoet-
water en berokkenen schade aan waardevolle inheemse insecten en andere soorten.
Het binnendringen van exotische levensvormen in ons eigen ecosysteem kan dus zowel
direct als indirect voor gezondheidsproblemen bij de mens zorgen (IUCN 2009).
T r a d e - o f f s : k o r t e t e r m i j n t e n k o s t e va n l a n g e t e r m i j n ?
Veranderingen in de omgeving die onze gezondheid ten goede komen, kunnen worden
beschouwd als trade-offs tegen de bestaande balans in het ecosysteem. Maar vaak
hebben ze vooral op de korte termijn een positieve invloed op onze gezondheid. Op lan-
ge termijn blijken de kosten (ecologisch, economisch, sociaal en wat betreft de menselij-
ke gezondheid) van dit kortetermijndenken veel groter dan beraamd. Een voorbeeld
hiervan is het uitroeien van vampiervleermuizen in Latijns-Amerika, die hondsdolheid
kunnen overbrengen op vee. Op korte termijn verbetert de lokale voedselvoorziening en
de gezondheid van de bevolking. Op lange termijn kan deze maatregel echter leiden tot
een explosieve groei van muggenpopulaties, waardoor andere ziekten zoals malaria of
dengue weer meer kans krijgen.
Een ander voorbeeld: een betere waterafvoer van de moerassen in het Grote Meren
gebied van Noord-Amerika elimineerde malariamuggen, waardoor de menselijke ge-
zondheid verbeterde. Echter, het verlies van moerassen - wetlands - ten gevolge van
zulke waterafvoerregelingen kan leiden tot grote tekorten in traditionele middelen van
bestaan (bijvoorbeeld doordat de lokale visserij instort). De langetermijneffecten van
technologische oplossingen voor de gezondheidsproblemen die de natuurlijke omgeving
veroorzaakt, worden wel eens naar de achtergrond geschoven, zoals bijvoorbeeld ook
het geval was (en in toenemende mate weer is) met het gebruik van DDT tegen malaria.
                                                                                             De mens centraal? 25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>   Kortom: de relatie tussen mens, biodiversiteit en gezondheid is niet eenduidig. Aan de
   ene kant kan een grotere diversiteit aan soorten een groter reservoir aan pathogenen
   betekenen. Aan de andere kant zijn er ook vele aanwijzingen dat een grotere diversiteit
   de verspreiding van een aantal ziekteverwekkers naar de mens kan verminderen. Zo lijkt
   de verspreiding van de ziekte van Lyme tegen te gaan door een natuurlijk ecosysteem te
   behouden. Als er voldoende grote zoogdieren zoals reeën in een ruim genoeg leefge-
   bied kunnen leven, geven teken daaraan de voorkeur boven de mens.
   D e e c o l o g i s c h e vo e t a f d r u k va n d e g e z o n d h e i d s z o r g
   Gezien vanuit het bredere perspectief van de mondiale volksgezondheid lijken de we-
   reldwijde veranderingen die we de afgelopen jaren hebben gezien zowel een vloek als
   een zegen. Enerzijds hebben de verhoogde economische groei en snelle technologische
   (en medische) ontwikkelingen de gezondheid en levensverwachting van veel bevol-
   kingsgroepen verbeterd. Anderzijds brengen veel aspecten van globalisering de volks-
   gezondheid juist weer in gevaar. Denk hierbij niet alleen aan de eerder genoemde afna-
   me van biodiversiteit, maar ook aan de erosie van de sociale omstandigheden, aan de
   verbreding van de kloof tussen arm en rijk (zowel binnen een land als tussen landen
   onderling) en aan de versnelde consumptieve groei.
   De gezondheidssector op zichzelf heeft een behoorlijke impact op het hele sociaal-
   ecologische systeem. Denk hierbij aan het gebruik van antibiotica en de toenemende
   immuniteit van bacteriën daarvoor; de afvalberg van oude medicijnen en ander medisch
   afval (bijvoorbeeld nucleair afval) uit ziekenhuizen en verzorgingscentra; het exploiteren
   en patenteren van organismen uit het regenwoud voor het maken van medicijnen; de
   chemische vervuiling veroorzaakt door farmaceutische industrie; hormonen die in het
   water terechtkomen door het gebruik van anticonceptie en zo de vruchtbaarheid en het
   geslacht van vissen beïnvloeden.
   Ook ons grondgebruik voor landbouw en veeteelt en het gebruik van bestrijdingsmidde-
   len verzwakken de complexe natuurlijke balans van vele ecosystemen. Het huidige pa-
   radigma van snelle gezondheid en kortetermijnwelvaart boven langetermijnwelzijn ver-
   hoogt de kans op grote ecologische schade. De massale bijensterfte bijvoorbeeld wordt
   steeds meer in verband gebracht met het gebruik van neonicotine, een insectenzenuwgif
   dat in meerdere Europese landen, zoals in Frankrijk, verboden is, maar in Nederland en
   heel veel andere landen nog steeds wordt toegelaten (Van der Sluijs 2010).
   Ondanks al deze problemen is er ook een positieve kant aan dit verhaal: in de gezond-
   heidszorg liggen veel kansen om de mondiale ecologische voetafdruk te verkleinen. Om
   deze kansen te benutten is de meer systeemgerichte benadering een vereiste. Gezond-
   heidsinterventies moeten worden beschouwd in de bredere context van complexe rela-
   ties binnen het hele socio-ecologische systeem. De economische en technologische
26 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>ontwikkelingen hebben ons veel goeds gebracht. Zaak is wel om langetermijngevolgen
van interventies beter te onderzoeken en in te schatten.
De gezondheidstransitie
De gezondheidszorg in de westerse wereld heeft een ontwikkeling doorgemaakt van een
samenleving waar infectieziekten de grootste oorzaak van sterfte is naar een samenle-
ving waar chronische ziekten domineren. Dit is beschreven als de ‘gezondheidstransitie’.
Deze trend zal in een globaliserende wereld alleen maar verder om zich heen grijpen.
De logische volgende stap is om te kijken wat deze transitie zal betekenen voor onze
toekomstige gezondheidsituatie. Hiertoe maken we gebruik van drie mogelijke toekomst-
scenario’s (Martens 2002).
1.   EEN DUURZAME WERELD
Een mondiale integrale systeembenadering van mens en natuur zorgt voor een duurza-
me balans van de menselijke gezondheid. Zowel een bepaalde mate van economische
groei als verbeteringen in sociaal-culturele en ecologische condities (waaronder het te-
gengaan van verlies van biodiversiteit) hebben een positief effect op gezondheid en wel-
zijn. Op korte, maar vooral ook op lange termijn.
2.   EEN MARKTGEORIËNTEERDE WERELD
Medische technologie zorgt voor snelle oplossingen van gezondheidsproblemen. Ge-
zondheidsrisico’s die het gevolg zijn van een consumptieve levensstijl en verlies van
biodiversiteit kunnen steeds weer beperkt worden door nieuwe technologische en medi-
sche ontwikkelingen en ‘quick fixes’. Een voorwaarde voor dit scenario is wel dat de
economie doorgroeit.
3.   EEN GEFRAGMENTEERDE EN MARKTGEORIËNTEERDE WERELD
De opkomst van nieuwe en oude infectieziekten heeft een significant negatief effect op
de gezondheidstoestand van de wereldbevolking. Gecombineerd met een grote mobili-
teit zorgt dit voor microbiologische resistentie, problemen in de gezondheidszorg, toe-
nemende milieuproblemen en een verdere afname van de biodiversiteit en stabiliteit van
het mondiale ecosysteem.
Hoewel deze toekomstige gezondheidssituaties uiteraard fictief zijn, zijn ze gebaseerd
op uitgebreide scenariostudies en kunnen ze worden beschouwd als mogelijke toekom-
stige fasen in de gezondheidstransitie. ‘Incidenten’ zoals de uitbraak en verspreiding van
de nieuwe infectieziekte SARS of de EHEC-bacterie, laten zien wat er in de toekomst
onder bepaalde ‘business as usual’ omstandigheden met onze gezondheid zou kunnen
gebeuren. Een transitie naar een andere en meer duurzame en ecologische benadering
van gezondheid is in onze ogen onontbeerlijk. De mogelijkheid van voortdurende eco-
nomische groei (de voorwaarde van scenario 2) beschouwen wij namelijk als een utopie.
                                                                        De mens centraal? 27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>   Conclusie: duurzame gezondheid
   De wat ons betreft meest wenselijke toekomstvisie laat economische ontwikkeling en
   mondialisering gepaard gaan aan sociaal en ecologisch bewustzijn. Duurzaamheid heeft
   een hoge prioriteit en de economische groei blijft binnen de grenzen van sociale en eco-
   logische doelen. Gevolg is dat de risico’s voor de volksgezondheid afnemen en de biodi-
   versiteit toeneemt.
   Wij hebben laten zien dat biodiversiteit en gezondheid op elkaar inwerken. In het alge-
   meen geldt: hoe meer de biodiversiteit afneemt, hoe groter de risico’s voor de volksge-
   zondheid - zeker op langere termijn. In een wereld waar landen, ecosystemen en eco-
   nomieën steeds meer van elkaar afhankelijk zijn is een geringe biodiversiteit een slechte
   basis voor de gezondheid van àlle volkeren - arm of rijk.
   Beleidsmakers ontkomen er in onze ogen dan ook niet aan om in te zetten op behoud
   van biodiversiteit. Het sturen van de gezondheidstransitie naar een tijdperk van duurza-
   me gezondheid vereist een integraal beleid dat sociale, economische en milieusectoren
   omvat, de complexe relaties tussen deze sectoren onderkent en verder denkt dan een
   ambtstermijn van vier jaar.
   Armoede en een ontoegankelijke gezondheidszorg zullen de negatieve relatie tussen
   biodiversiteit en gezondheid eerder versnellen dan afzwakken. Dit essay is dus geen
   pleidooi tegen welvaart, maar een pleidooi voor een duurzame vorm van ontwikkeling
   die aandacht heeft voor langetermijneffecten en voor het hele sociaal-ecologische leef-
   systeem Aarde. In de gezondheidszorg liggen veel kansen om de mondiale ecologische
   voetafdruk te verkleinen.
28 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Literatuur
Chapin F.S., ea. Consequences of changing biodi-      Martens P. Health transitions in a globalising world:
versity. Nature 2000; 405: p. 234-242.                towards more disease or sustained health? Futures
                                                      2002; 37(7): p. 635-648.
Corvalan C., Hales S., McMichael A. Ecosystems
and human well-being; health synthesis. Millennium    McCann K.S. The diversity-stability debate. Nature
Ecosystem Assessment, 2005.                           2000; 405: p. 228-233.
Fehr W.H. Genetic contributions to yield gains of     Sala O.E., ea. Biodiversity: global biodiversity sce-
five major crop plants. Madison: Crop Science         narios for the year 2100. Science 2000; 287: p.
Society of America, 1984.                             1770-1774.
Huynen M.M.T.E., ea. Mondiale milieuveranderin-       Schulze E.D., Mooney H.A., eds. Biodiversity and
gen en volksgezondheid: Stand van kennis. Biltho-     ecosystem function. Berlin: Springer, 1994.
ven: RIVM, 2008.
                                                      Sluijs J.P. van der. Hoorzitting 3 november 2010
Huynen M.M.T.E., Martens P., Groot R.S. de. Lin-      (32 372), in RTG wetsvoorstel Wijziging van de Wet
kages between biodiversity loss and human health:     gewasbeschermingsmiddelen en biociden, 2010.
a global indicator analysis. International Journal of
Environmental Health Research 2004; 14: p. 13-30.     WRI. World Resources 2000-2001: people and
                                                      ecosystems, the fraying of the web. Washington
IUCN. Life support. Human health and the environ-     D.C.: World Resources Institute, 2000.
ment, in World Conservation. Magazine 2009.
                                                                                   De mens centraal?     29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>4 Dieren zijn de speelbal van selectieve
  empathie en selectief beleid
  Marijke de Jong-Timmerman
  Inleiding
  In Nederland worden meer dan vierhonderd miljoen dieren gehouden in de vee-industrie
  en dertig miljoen als gezelschapsdier (inclusief vissen). In een land dat zo dicht bevolkt
  is met mensen én dieren komen mensen op veel manieren direct of indirect in contact
  met dieren. De laatste jaren is er veel discussie over het verband (en het conflict) tussen
  de gezondheid van mensen en het welzijn van dieren. Dit essay schetst hoe onze om-
  gang met dieren verschilt, afhankelijk van de context waarin wij ze houden. Afwegingen
  tussen menselijke gezondheid en het welzijn van dieren pakken altijd ten nadele van de
  dieren uit. Een integrale aanpak van het vraagstuk en een transparante afweging van
  belangen kan leiden tot een evenwichtigere en betere behandeling van dieren en meer
  draagvlak voor het beleid.
  D e b e h a n d e l i n g va n d i e r e n ve r s c h i l t p e r c o n t e x t
  Mensen zijn onlosmakelijk verbonden met dieren. We zien dieren om ons heen, we eten die-
  ren of dierlijke producten en we houden ze voor ons plezier. De manier waarop wij dieren
  behandelen, hangt af van de context waarin we die dieren gebruiken en de belangen die we
  daarbij hebben.
  De mate waarin mensen empathie met dieren hebben, wordt sterk beïnvloed door hun
  afstand tot het betreffende dier. Zo sprak Leo McGarry, White House Chief of Staff, in de
  TV-serie The West Wing: "I take my daughter to a seafood place. The first thing she
  does is name all the lobsters in the tank so I can't eat 'em." Het is gemakkelijker om
  vlees te eten van een dier dat je nog nooit gezien hebt en dat je op je bord ook niet als
  dier herkent, dan van een dier met een naam. Het zelf houden en slachten van dieren is
  voor de meeste mensen geen optie. Ze willen niet weten hoe de dieren die ze eten ge-
  houden en geslacht worden. Ook op de boerenbedrijven wordt de anonimiteit steeds
  groter. Waar vroeger op melkveebedrijven de koeien nog een naam hadden en de boe-
  ren alle koeien en hun ouders en voorouders kenden, wordt door het toenemende aantal
  koeien per bedrijf de afstand steeds groter. Koeien hebben nu een nummer in plaats van
  een naam. Op varkens- en pluimveebedrijven is het aantal dieren allang zo groot dat er
  geen sprake meer is van een individuele band van de boer met bepaalde dieren. Aan de
  andere kant van het spectrum staan gezelschapsdieren. Mensen hebben een persoonlij-
                                                                                  De mens centraal? 31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>   ke band met gezelschapsdieren. Soms gaat dit zo ver dat huisdieren ernstig beperkt
   worden in hun natuurlijke gedrag.
   De wet maakt onderscheid tussen gehouden dieren (Gezondheids- en Welzijnswet voor
   Dieren/Wet Dieren en Wet op de Dierproeven) en in het wild levende dieren (Flora- en
   Faunawet). Binnen de categorie gehouden dieren is er een verdere onderverdeling, na-
   melijk in gezelschapsdieren, landbouwhuisdieren en proefdieren.
   Afhankelijk van het doel worden dieren op uiteenlopende manieren gehouden en behan-
   deld. Neem het konijn. Konijnen worden gehouden als proefdier, als productiedier (vlees,
   wol, bont), als gezelschapsdier en als hobbydier (voor fokkerij en tentoonstellingen).
   Daarnaast leven ze als wild dier in de natuur. Onder welk wettelijk regime een konijn
   valt, hangt af van de manier waarop dat konijn wordt gehouden. Voor het konijn als
   proefdier zijn er regels voor het uitvoeren van experimenten en voor de huisvesting en
   verzorging. Voor konijnen die voor de vleesproductie worden gehouden, is er geen wet-
   geving vanuit de overheid, maar geldt de publiekrechtelijke regelgeving van het Product-
   schap voor Pluimveevlees en Eieren (PPE). Voor konijnen die als gezelschapsdier wor-
   den gehouden zijn er helemaal geen regels, anders dan de algemene regel dat je ze niet
   mag mishandelen en verwaarlozen en ze niet de nodige zorg mag onthouden. Konijnen
   in het wild mogen vrijelijk bejaagd worden.
   Het verschil in huisvesting van konijnen in deze verschillende contexten is groot. De re-
   gels voor de huisvesting van konijnen die als proefdier worden gebruikt zijn strenger dan
   die voor konijnen die voor de vleesproductie worden gehouden. Konijnen kunnen bij
   mensen thuis onder slechtere omstandigheden leven (alleen in een klein hokje achter in
   de tuin) dan konijnen die in een groep in een laboratorium worden gehouden. Konijnen
   worden al met al behandeld alsof het verschillende diersoorten zijn met andere behoef-
   ten. Met andere woorden: het doel waarvoor dieren worden gehouden is van invloed op
   de manier waarop er met hen wordt omgegaan en zelfs op de wetgeving die op die die-
   ren van toepassing is. Toch blijft het konijn een konijn, met zijn eigen natuurlijke gedrag
   en behoeften, ongeacht de context waarin het dier leeft.
   A l s b e l a n g e n b o t s e n , d e l ve n d e d i e r e n h e t o n d e r s p i t
   Zoönosen zijn infectieziekten die van dieren op mensen kunnen worden overgedragen.
   Wanneer mensen letterlijk ziek worden door dieren, botsen de belangen van mens en
   dier. De dieren delven daarbij het onderspit. In de afgelopen jaren hebben we te maken
   gehad met diverse uitbraken van besmettelijke dierziekten waarbij grote aantallen gro-
   tendeels gezonde dieren zijn geruimd. In 1997, 2001 en 2003 zijn miljoenen varkens,
   runderen en kippen geruimd vanwege de uitbraak van respectievelijk Klassieke Var-
   kenspest, Mond- en Klauwzeer en Aviaire Influenza (vogelgriep). Het directe risico voor
   mensen was bij deze uitbraken gering. De publieke verontwaardiging over deze massale
   ruimingen was daarom groot.
32 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Toen echter in 2010 alleen al veertigduizend drachtige geiten werden geruimd vanwege
de uitbraak van Q-koorts, bleef het opmerkelijk stil in de maatschappij. Dit had te maken
met het feit dat ook mensen besmet kunnen raken met de Q-koorts bacterie en er in to-
taal bijna vierduizend mensen ziek werden, waarvan er zes overleden. Het publiek laat
het belang van de eigen gezondheid zwaarder wegen dan de belangen van dieren.
De meest indringende voorbeelden van de botsing van belangen van volksgezondheid
en dierenwelzijn zijn afkomstig uit de grootschalige, intensieve veehouderij. Hier volgen
er drie.
VOGELGRIEP
Het vogelgriepvirus bestaat uit vele types, maar vooral de varianten met hoofdtype H5
en H7 kunnen besmettelijk worden voor de mens. Vogelgriep komt endemisch voor bij
vogels in het wild, maar gehouden pluimvee, varkens en mensen kunnen ook besmet
raken. Het vogelgriepvirus wordt pas echt gevaarlijk voor mensen als het genetische
materiaal als gevolg van mutaties verandert. In dat geval kan het ook van mens op mens
overgaan. In de vorige eeuw is dit aan de orde geweest en zijn er drie grieppandemieën
bij mensen uitgebroken, met vele doden als gevolg. In 2003 heeft in Nederland een gro-
te uitbraak van vogelgriep plaatsgevonden waarbij ruim dertig miljoen kippen werden
geruimd. Als gevolg van deze uitbraak liepen negenentachtig mensen een infectie op
(oogontsteking) en is één persoon overleden. Sinds 2003 zijn wereldwijd driehonder-
deneenendertig mensen als gevolg van de vogelgriep overleden en vijfhonderdenvijfen-
zestig besmet geraakt.
Sinds 2001 hebben zich bijna jaarlijks besmettingen met laag pathogene vogelgriep op
Nederlandse pluimveebedrijven voorgedaan. Bij elke uitbraak werden alle kippen op de
besmette bedrijven geruimd. Kippen op vrije-uitloop-bedrijven in een straal van drie ki-
lometer rondom een besmet bedrijf moesten vervolgens drie maanden binnen gehouden
worden. Zolang er vanwege handelsbelangen nog zoveel weerstand is tegen preventie-
ve vaccinatie van pluimvee, verandert er niets en zullen elke keer bij een besmetting met
vogelgriep tienduizenden tot miljoenen gezonde kippen worden gedood en de kippen
steeds vaker binnen gehouden worden.
Toch is er een verschil in aanpak bij een vogelgriepuitbraak, afhankelijk van de context
waarin de dieren worden gehouden. Hobbypluimvee hoeft bij een uitbraak niet te worden
geruimd. Dit heeft te maken met de risico-inschatting voor verdere verspreiding van het
virus en met economische belangen, maar vooral ook met de maatschappelijke veront-
waardiging die ontstaat als de hobbykippen van particulieren geruimd worden.
ANTIBIOTICAGEBRUIK
In de intensieve veehouderij worden heel veel dieren dicht op elkaar gehouden in kleine,
kale hokken. De dieren hebben chronische stress, wat hun weerstand tegen ziekten ver-
                                                                        De mens centraal? 33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>   laagt. Als binnen een (grote) groep dieren een besmetting optreedt, lopen veel dieren
   het risico om ziek te worden. Bij een vermoeden van een ziekte in de stal worden de
   dieren direct allemaal behandeld met antibiotica, omdat individuele behandeling niet
   mogelijk is. De problemen die het gevolg zijn van dit dicht op elkaar houden van dieren
   die maximaal moeten produceren worden gemaskeerd door een deken van antibiotica.
   Dit hoge antibioticagebruik leidt tot een onhoudbare situatie. Tot 2006 werden aan het
   voer van vleeskuikens, varkens en vleeskalveren standaard antibiotica (Antimicrobiële
   Groeibevorderaars) toegevoegd. Sinds 2006 zijn deze AMGB’s in de EU verboden. Het
   antibioticagebruik is daarna verschoven naar zogenoemde therapeutische toepassing
   (Gezondheidsraad 2011). Het totale antibioticagebruik is, ondanks het verbod op
   AMGB’s, tot 2010 niet verminderd (MARAN 2009).
   In deze rat race naar een steeds hogere productie is de fokkerij van vleeskuikens het
   verst doorgeschoten. Er zijn ernstige welzijnsproblemen bij vleeskuikens, zoals chroni-
   sche honger bij de vleeskuikenouderdieren en pootproblemen en hartfalen bij de vlees-
   kuikens. Het antibioticagebruik bij vleeskuikens is zeer hoog. Gemiddeld worden op
   vleeskuikenbedrijven zevenendertig dagdoseringen antibiotica per jaar gegeven (MA-
   RAN 2009). Dit betekent dat vleeskuikens in hun korte leven van zes weken meer dan
   vijf antibioticumkuren krijgen. Uit een onderzoek van het Innovatienetwerk blijkt dat
   slechts twintig procent van de onderzochte groepen vleeskuikens in een stal antibiotica-
   vrij is (Innovatienetwerk 2011).
   Bij biologische en scharrelvleeskuikens worden rassen vleeskuikens gebruikt die lang-
   zamer groeien. Deze dieren hebben meer ruimte en frisse lucht dan de gangbare vlees-
   kuikens en worden op latere leeftijd geslacht. De praktijk wijst uit dat deze vleeskuikens
   niet of nauwelijks antibiotica nodig hebben, omdat ze veel robuuster zijn. Onderzoek laat
   ook zien dat op de langzamer groeiende vleeskuikenrassen in de scharrel- en biologi-
   sche houderij minder ESBL-producerende bacteriën aanwezig zijn dan op gangbare,
   snelgroeiende vleeskuikens (Cohen Stuart 2011). Verbetering van fokdoelen en dieren-
   welzijn en vermindering van risico’s voor de volksgezondheid gaan hier hand in hand.
   Het excessieve gebruik van antibiotica in de veehouderij heeft tot problemen in de hu-
   mane gezondheidszorg geleid. Er zijn daar resistente bacteriën ontstaan die ook voor
   mensen schadelijk zijn. De belangrijkste resistente bacteriën zijn MRSA, afkomstig uit de
   varkenshouderij en ESBL-producerende bacteriën uit de vleeskuikenhouderij. Er zijn
   nauwelijks antibiotica beschikbaar die deze resistente bacteriën bij mensen kunnen be-
   strijden en dit kan tot steeds grotere problemen leiden voor de volksgezondheid. In zie-
   kenhuizen krijgen varkenshouders zelfs een aparte behandeling. Het bizarre is dat Ne-
   derland, vergeleken met de rest van Europa, de meeste antibiotica gebruikt in de inten-
   sieve veehouderij, maar de minste in de humane gezondheidszorg (GGD Nederland
   2011) (Provinciale Raad Gezondheid Noord-Brabant 2011).
34 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>In 2010 heeft het Ministerie van EL&I met de sector afgesproken dat in 2013 het antibio-
ticagebruik in de veehouderijsector gehalveerd is ten opzichte van referentiejaar 2009.
Om dit te halen is een pakket aan maatregelen afgesproken. De maatregelen richten
zich echter alleen op symptoombestrijding in het huidige intensieve veehouderijsysteem
en plaatsen de problemen niet in een breder perspectief. De Gezondheidsraad heeft in
2011 een advies (Gezondheidsraad 2011) uitgebracht over antibioticagebruik in de vee-
houderij. De Raad beschouwt de ESBL-producerende bacteriën als het grootste micro-
biële risico voor de volksgezondheid. De Raad adviseert om antibiotica die als laatste
middel ingezet worden om infecties door ESBL-producerende bacteriën te bestrijden,
vooral voor mensen te reserveren. De veesector heeft toegezegd de zogeheten 'derde-
generatie-antibiotica' (de allerlaatste redmiddelen) alleen in hoogstnoodzakelijke geval-
len voor dieren te gaan gebruiken.
Het gevolg van alle maatregelen is dat het aantal beschikbare antibiotica voor de vee-
houderij de komende tijd kleiner zal worden. De vraag dient zich aan of zieke dieren
straks nog wel de nodige medische zorg kunnen krijgen als ze niet behandeld mogen
worden met bepaalde antibiotica. Wellicht zullen ze dan grootschalig geruimd worden.
Dan moet men zich afvragen of het huidige intensieve, hoog-producerende veehouderij-
systeem nog wel aan normen van maatschappelijke verantwoordelijkheid voldoet en of
bepaalde dieren nog wel geschikt zijn om voor dat doel te houden.
MEGASTALLEN
Hoe meer dieren op een bedrijf worden gehouden, hoe groter de kans op verspreiding
van ziekten binnen het bedrijf (RIVM 2008). Ook kunnen micro-oganismen op een groot
bedrijf langer blijven circuleren en is de kans op verandering van het erfelijk materiaal
groter (RIVM 2008). Virussen kunnen dan muteren tot varianten die ook voor mensen
besmettelijk zijn. De kans dat micro-organismen naar buiten treden via mest en lucht is
groter op grote bedrijven. Dit is met name aangetoond bij pluimveebedrijven (RIVM
2008). Het risico voor de volksgezondheid neemt dan dus toe. Als tegenargument wordt
vaak ingebracht dat deze grote bedrijven of megabedrijven hermetisch afgesloten kun-
nen worden van de buitenwereld en virussen en bacteriën door geavanceerde technolo-
gie goed beheersbaar blijven. Dat ook de mensen die daar werken deze virussen kun-
nen verslepen, wordt echter ernstig onderschat.
Als gevolg van de commotie in de samenleving over megastallen zijn diverse rapporten
verschenen. De GGD stelt dat ontwikkelingen in de veehouderij die tot meer dierenwel-
zijn hebben geleid - zoals de afschaffing van de legbatterij, het aanbieden van stro en
strooisel aan varkens en pluimvee en de uitloop naar buiten - tot een verhoging van
stofemissie leiden (GGD Nederland 2011). Een verhoogde (fijn)stofemissie kan een ver-
hoging van biologische agentia met zich meebrengen. De GGD adviseert om dieren bin-
nen te houden en als ze al buiten lopen maatregelen te nemen tegen emissie van fijnstof
                                                                       De mens centraal? 35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>   (GGD Nederland 2011). Verder moet er een afstand van tweehonderdvijftig meter zijn
   tussen veehouderijbedrijven en bewoning.
   Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL 2011) signaleert dat de afschaffing van de
   productiebegrenzing die voor 2015 op stapel staat, leidt tot een grotere veestapel, wat
   een groter risico voor de volksgezondheid tot gevolg heeft.
   Uit een enquête naar aanleiding van de dialoog over megastallen die door Hans Alders
   (Alders 2011) is geleid, blijkt dat de meerderheid van het publiek het meeste belang
   hecht aan volksgezondheid en dierenwelzijn. Ook in de burgerpanels die in het kader
   van deze dialoog zijn georganiseerd, werd volksgezondheid als een belangrijke rand-
   voorwaarde genoemd, maar wel altijd in samenhang met dierenwelzijn. De conclusie van
   Alders is dat doorgaan op dezelfde weg geen optie is en een integrale benadering van
   volksgezondheid, dierenwelzijn en milieu in de veehouderij noodzakelijk is. De staatsse-
   cretaris stelt in zijn reactie (Visie Veehouderij 2011) op het rapport van Alders dat het
   aantal dieren in een stal er niet zoveel toe doet, maar wel de grootte van het gebouw. Hij
   wil dat provincies en gemeenten voorlopig een halt toeroepen aan megastallen, totdat er
   in de loop van volgend jaar een rapport van de Gezondheidsraad over de risico’s van
   megastallen beschikbaar is. De overheid neemt verder geen maatregelen en laat het
   allemaal aan de sector over.
   Discussie en conclusie
   Al sinds 1986 is erkenning van de intrinsieke waarde van dieren het uitgangspunt van
   overheidsbeleid. In de nieuwe Wet dieren is de intrinsieke waarde concreet in de wet
   opgenomen. Dit betekent dat het gebruik van dieren zal moeten worden gerechtvaar-
   digd. Er zal dus een afweging gemaakt moeten worden tussen de menselijke belangen
   en die van de dieren. De voorwaarden waaronder het gerechtvaardigd is om dieren te
   gebruiken, zullen moeten worden beargumenteerd en transparant worden gemaakt, con-
   form de Agenda voor het Dierbeleid van de Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA
   2010).
   Meestal vindt er echter geen bewuste afweging plaats tussen belangen van mensen en
   die van dieren. Net zo min als men erover nadenkt waarom met het ene dier anders
   wordt omgegaan dan met een ander dier van dezelfde soort. Dieren zijn zodoende de
   speelbal van selectieve empathie en selectief beleid. En het eigen belang van de mens
   prevaleert altijd, of het nu eigen gezondheid, geld, plezier of gewoonte betreft. In een
   brief van de staatssecretaris van EL&I over zoönosen (Risicoanalysestructuur zoönosen
   2011) staat expliciet dat bij de afweging over de te nemen maatregelen ter bestrijding
   van een zoönose het belang van de volksgezondheid altijd voorop staat. Direct daarna
   komen de economische belangen. Alhoewel tegenwoordig meer rekening wordt gehou-
   den met de belangen van dieren, zijn deze toch nog altijd (zeer) ondergeschikt aan de
   belangen van mensen.
36 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>Zoals hierboven geschetst verschilt de regelgeving voor het houden van een diersoort
afhankelijk van het doel waarvoor het dier gehouden wordt. Voor sommige manieren van
dierhouderij ontbreekt zelfs regelgeving. Het beleid ontbeert daardoor transparantie.
Bovendien ligt de focus steeds op het nut dat het dier voor de mens heeften niet op de
belangen van het dier zelf. Er ligt dus ook geen zorgvuldige weging van belangen aan
het beleid ten grondslag. Het in overweging nemen van alternatieven wordt overgesla-
gen. De al bestaande praktijksituatie en de economische belangen van de betreffende
sectoren zijn leidend bij het invullen van regels voor de huisvesting. Als zorgvuldig reke-
ning zou worden gehouden met de behoeften van dieren, zou er niet zo’n groot verschil
zijn in de manier waarop dezelfde diersoort wordt gehouden.
Allerlei uitbraken van dierziekten in de laatste jaren en de reactie daarop van de over-
heid en diverse adviesraden laten zien dat de belangen van volksgezondheid altijd bo-
ven de belangen van dieren gaan. Het publiek duldt geen risico’s voor de volksgezond-
heid, maar wil wel goedkope producten uit de grootschalige en intensieve veehouderij
consumeren. Deze tegenstrijdige belangen gaan niet samen.
Volksgezondheid en dierenwelzijn in de intensieve veehouderij kunnen ernstig met el-
kaar in conflict komen. In de intensieve veehouderij worden dieren steeds meer gehou-
den achter een gordijn van technische oplossingen om de uittredende lucht te zuiveren
van ammoniak en van fijnstof met mogelijke ziektekiemen. Als gevolg van de hoge in-
vesteringen worden boeren min of meer gedwongen om steeds meer dieren te houden
om hun inkomsten op peil te houden. Sluipenderwijs zijn de stallen veel groter geworden
en zonder ingrijpen zal dit leiden tot steeds meer megastallen die op industrieterreinen
komen te staan. De term vee-industrie is hier zeker van toepassing. Diverse organisa-
ties, zoals de GGD en de pluimveesector, pleiten ervoor om landbouwhuisdieren binnen
te houden. Deze standpunten zijn zeer eenzijdig vanuit de belangen van de volksge-
zondheid beredeneerd en leiden ertoe dat het welzijn van dieren wordt aangetast. De
omvang van de grotendeels op export gerichte veestapel is een onderwerp dat zeker
moet worden meegenomen in de discussies. Het Planbureau voor de Leefomgeving
(PBL) is echter één van de weinige (niet maatschappelijke) organisaties die de omvang
van de veestapel in relatie tot volksgezondheid en milieu ter discussie stelt.
De grote aandacht voor het hoge antibioticagebruik in de intensieve veehouderij is te-
recht. Het leidt tot problemen voor de volksgezondheid. Een te eenzijdige aandacht voor
de volksgezondheid leidt er echter toe dat er minder antibiotica beschikbaar zullen zijn
voor dieren. Zieke dieren kunnen dan niet behandeld worden. Het kan er ook toe leiden
dat grotendeels gezonde koppels dieren moeten worden afgemaakt, om een verdere
verspreiding van een ziekte in een stal te voorkomen. De strategie van vermindering van
antibioticagebruik is op dit moment uitsluitend gericht op de gangbare intensieve vee-
houderij. Diervriendelijker concepten, met robuustere rassen die inherent al minder anti-
biotica gebruiken, worden hier niet bij betrokken. De perverse koppeling van grootscha-
                                                                        De mens centraal? 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>   lige, intensieve veehouderij met een hoog antibioticagebruik moet doorbroken worden
   door een integrale visie op de veehouderij.
   De tijd dat de veehouderijsector en de humane gezondheidszorg volkomen van elkaar
   gescheiden opereren, ieder zijn eigen belangen behartigend, moet voorbij zijn. Het be-
   leid moet veel beter op elkaar afgestemd worden en er moet meer onderling samenge-
   werkt worden. Niet alleen op overheidsniveau, tussen de ministeries van EL&I en VWS,
   maar ook tussen de GGD’s, de Gezondheidsdienst voor dieren, bedrijfsleven, dierenart-
   sen, gemeenten en artsen(-organisaties).
   De veehouderijsector is wel doordrongen van het besef van het belang van het vermin-
   deren van risico’s op zoönosen en risico’s voor de volksgezondheid. Hetzelfde geldt voor
   de aandacht voor de veiligheid van dierlijke producten voor consumptie. De sector wordt
   immers direct afgerekend op uitbraken van ook voor mensen besmettelijke dierziekten
   en op voedselschandalen. Maar de humane gezondheidszorg kijkt zeer eenzijdig naar
   de belangen van de volksgezondheid. De belangen van dieren neemt zij niet in ogen-
   schouw. Het is noodzakelijk dat daar verandering in komt en er een evenwichtige en
   transparante afweging wordt gemaakt tussen de belangen van de volksgezondheid en
   het welzijn van dieren.
   De noodzaak van een integrale verduurzaming van de veehouderij wordt door (vrijwel)
   alle partijen in en rondom de veehouderij erkend. Er zijn diverse samenwerkingsverban-
   den waarin bedrijfsleven, overheid en maatschappelijke organisaties werken aan een
   betere en meer geaccepteerde veehouderij. De rapporten van Hans Alders en de Com-
   missie van Doorn geven aan dat doorgaan op de oude weg van steeds verdere intensi-
   vering en schaalvergroting niet meer van deze tijd is. Alle partijen moeten samenwerken
   om die verduurzaming van de veehouderij mogelijk te maken. Ook de humane gezond-
   heidszorg.
   De veehouderij moet met meerdere maatschappelijke aspecten rekening houden.
   Nieuwbouw en verbouw van stallen dienen gebaseerd te zijn op integrale en diergerichte
   ontwerpen. Volksgezondheid is hierbij een aspect dat moet worden meegenomen. Een
   transparant afwegingskader geeft aan welke afwegingen zijn gemaakt en welke belan-
   gen voorrang hebben gekregen op andere. Op die manier kan de samenleving kennis-
   nemen van de gemaakte keuzes.
   Wanneer de belangen van de volksgezondheid echter zo zwaar wegen dat daardoor het
   dierenwelzijn in gevaar komt, dan moet men serieus overwegen om dieren helemaal niet
   meer voor dat betreffende doel of op die manier te houden. Ook dient men de vraag te
   stellen of de huidige omvang en schaalgrootte van de veestapel nu al niet een te groot
   risico voor de volksgezondheid vormen.
38 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Literatuur
Alders H. Van mega naar beter. Rapportage van de      GGD Nederland. Informatieblad Intensieve Vee-
maatschappelijke dialoog over schaalgrootte en        houderij en Gezondheid. Update 2011.
toekomst van de veehouderij, 2011.
                                                      Innovatienetwerk. Samenvatting tussenevaluatie in
Cohen Stuart J.W.T., Munckhof T. van den, Schar-      de pluimveeketen in het kader van Antibioticavrije
ringa J., ea.. Comparison of ESBL contamination in    Ketens, 2011.
organic and conventional retail chicken meat. Ned.
Tijdschr. Med. Microbiol. 2011; 19: Supplement, S     MARAN. Monitoring of Antimicrobial Resistance
95.                                                   and Antibiotic Usage in Animals in the Netherlands
                                                      in 2009, 2009.
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. Risi-
coanalysestructuur zoönosen. Brief van de Staats-     Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Welke
secretaris     van    EL&I     aan      de     Kamer. veestapel past in Nederland? Inbreng voor de
http://www.rijksoverheid.nl/ministeries/eleni/docume  maatschappelijke discussie over begrenzing en
nten-en-                                              sturing van de omvang van de veestapel, 2011.
publicaties/kamerstukken/2011/09/22/kamerbrief-
over-de-risicoanalysestructuur-voor-de-aanpak-van-    Provinciale Raad Gezondheid Noord-Brabant. Ge-
zoonosen.html, 2011.                                  zondheid is geen wisselgeld. Over volksgezondheid
                                                      en (intensieve) veehouderij, 2011.
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. Visie
Veehouderij. Brief van de Staatssecretaris van EL&I   Raad voor Dierenaangelegenheden. Agenda voor
aan de Kamer.                                         het Dierbeleid. Morele vraagstukken en speerpun-
http://www.rijksoverheid.nl/ministeries/eleni/docume  ten voor het dierbeleid in Nederland, 2010.
nten-en-ublicaties/kamerstukken/2011/11/23/visie-
veehouderij.html, 2011                                Rijksinstituut  voor   Volksgezondheid    en   Milieu
                                                      (RIVM). Volksgezondheidsaspecten van veehoude-
Gezondheidsraad. Antibiotica in de veeteelt en        rij-megabedrijven in Nederland - zoönosen en anti-
resistente bacteriën bij mensen, 2011.                bioticumresistentie. Rapportnr. 215011002, 2008.
                                                                                   De mens centraal?     39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>5 Meebewegen met de natuur: voorwaarden
  voor een meer natuurgericht gezondheids-
  beleid
  Henny van der Windt
  Inleiding
  Wie streeft naar een meer natuurgericht gezondheidsbeleid treft een interessant, maar
  onontgonnen gebied aan. Zowel het natuurbeleid als het gezondheidsbeleid is veelvor-
  mig en de beleidsterreinen hebben een geheel eigen traditie. Toch is er alle reden seri-
  eus naar deze relatie te kijken. Of het nu gaat om zuurstof, voedselgewassen of water,
  om huisdieren, wilde planten of een aantrekkelijk landschap, natuur is wezenlijk voor de
  menselijke gezondheid. Tegelijk beïnvloedt het menselijk handelen de kwaliteit van de
  natuur, door bijvoorbeeld uitputting van de grond of vervuiling van het water. Zelfs activi-
  teiten die direct met gezondheidsbevordering te maken hebben, kunnen negatief uitpak-
  ken voor de natuur, zoals het vrijkomen van medicijnresten, de uitbreiding van recreatie-
  parken of het wegvangen van dieren met geneeskrachtige eigenschappen.
  In een goed op elkaar afgestemd natuur- en gezondheidsbeleid wordt optimaal gebruik-
  gemaakt van de voor mensen heilzame aspecten van de natuur en tegelijk gewaarborgd
  dat de natuur haar heilzame werking kan blijven verrichten.
  In deze bijdrage wordt de relatie tussen natuur en gezondheid aan de hand van vier vra-
  gen verkend. Allereerst is er de vraag wat het belang van natuur voor mensen is voor
  hun overleving, gezondheid en welzijn. Dan komt aan de orde welke visies op de waarde
  en kwetsbaarheid van natuur mogelijk en relevant zijn. Vervolgens wordt stilgestaan bij
  het natuurbeleid. Waarop richt het zich en voldoet het? Ten slotte passeren enkele prak-
  tijkvoorbeelden de revue. Wat leren deze ons over de vormgeving van een natuurgericht
  gezondheidsbeleid?
  Natuurfuncties
  Wat is het belang van natuur voor mensen? Om deze vraag te beantwoorden onder-
  scheidt men vaak zogenaamde ‘natuurfuncties’ of ‘ecosysteemdiensten’ (IUPN 1956,
  CRM 1977, Millennium Ecosystem Assessment Program 2005). Door kort in te gaan op
  de aard van deze functies of diensten, kunnen we beter bepalen welk effect veranderin-
  gen in de natuur hebben op mensen.
                                                                          De mens centraal? 41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>   Meestal brengt men de functies van natuur onder in vier grote groepen. In de eerste
   plaats is de natuur leverancier, van voedsel (zoals granen, vruchten, vis en vlees), drin-
   ken (water), medicijnen (Sint-Janskruid, morfine, penicilline), kleding (katoen, vlas, zij-
   de), brandstof (hout, turf) en bouwmaterialen (klei, kalk). Tegelijk fungeert de natuur als
   substraat voor bouwwerken en biedt de natuur een enorm reservoir aan genetisch mate-
   riaal voor nieuwe cultuurgewassen. Voor het (voort)bestaan van mensen is dit alles we-
   zenlijk.
   In de tweede plaats reguleert en stabiliseert natuur. De zee matigt het klimaat, bossen
   leggen de bodem vast en algen handhaven het zuurstofgehalte in de lucht. Natuurlijke
   vijanden voorkomen plagen, terwijl insecten de bloembestuiving verzorgen. Bovendien
   kunnen planten, water en de bodem afvalstoffen opvangen en zuiveren. Ook hiermee is
   de gezondheid en zelfs de overleving van de mens nadrukkelijk gediend.
   Een derde belangrijke functie heeft met cultuur te maken. Natuur is een bron van spirituali-
   teit, religie, esthetiek, kunst, welzijn, educatie, recreatie, toerisme, symboliek en heil. Land-
   schappen versterken de verbondenheid van de gemeenschap. Denk aan het belang van
   terpen, rivieren, houtwallen en polders voor de Nederlandse of regionale identiteit. Zeker
   beweging, ontspanning en recreatie, maar ook geestelijk en sociaal welbevinden of zinge-
   ving, kunnen de gezondheid bevorderen (Gezondheidsraad, RMNO 2004). Tevens vormt de
   natuur het laboratorium voor de wetenschap en de inspiratiebron voor technologie. Boven-
   dien wordt natuur ethisch relevant geacht. De mens heeft een morele verantwoordelijkheid
   om de natuur te beschermen, los van het belang van de mens. Dit heet wel de ‘intrinsieke
   waarde’ van de natuur.
   Als vierde zijn er de ondersteunende functies van natuur. Bedoeld worden de achterliggende
   processen die de andere functies mogelijk maken, zoals de stofkringlopen die het leven op
   aarde in stand houden.
   Wanneer deze functies goed worden vervuld is het bestaan van de mens gegarandeerd: er is
   voedsel en beschutting, er zijn hulpbronnen en het leefklimaat wordt veiliggesteld. Mogelijk
   draagt het ook bij aan goede sociale relaties tussen personen en landen, aan respect en
   hulpvaardigheid en waarschijnlijk aan het menselijk welzijn. Zeker garandeert het de keuze-
   vrijheid van mensen op langere termijn. Immers waar meer is, valt meer te kiezen.
   Het omgekeerde is eveneens waar. Worden de genoemde natuurfuncties niet goed ver-
   vuld, dan komen de voedselvoorziening, veiligheid en gezondheid van mensen in ge-
   vaar. Er zijn talloze voorbeelden beschreven van grootschalige erosie, plagen, over-
   stromingen, overmatige hitte en hiermee samenhangende overexploitatie en voedsel-
   schaarste (Ponting 2007). En we lopen risico’s als er onvoldoende ecologische schakels
   zijn. Wie te veel vogels afschiet, riskeert insectenplagen zodat er te weinig voedsel is.
   Wie bepaalde insectensoorten vergiftigt, roeit wellicht soorten uit die wezenlijk zijn voor
42 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>de bestuiving van cultuurgewassen. Het oogsten van wilde planten uit de natuur tast niet
alleen de biodiversiteit aan, maar tegelijk een geweldig geneeskrachtig potentieel (Lam-
bert ea. 1997, Tewari 2000). De vraag is of de huidige menselijke populatiegrootte sa-
men met de hedendaagse productie- en consumptiepatronen, niet onvermijdelijk zal
(blijven) leiden tot hongersnood, gebrek aan huisvesting, water en medicijnen in grote
delen van de wereld.
Ook vervuiling kan mensen raken. Het teruglopen van de gezondheid en de reproductie
bij Inuit door slecht afbreekbare chemische stoffen is slechts een van de vele voorbeel-
den (www.imares.wur.nl). In dit kader van belang zijn afvalstoffen van medicijnen zoals
hormonen. Deze tasten de waterkwaliteit aan, maar waarschijnlijk tevens de gezondheid
van dieren en mogelijk die van mensen (Van der Aa ea. 2008).
Er moet dus voldoende natuur van min of meer ongerepte snit blijven bestaan om een
stabiel klimaat en de kringlopen van zuurstof, koolstof, stikstof en water te behouden.
Dat maakt een duurzame (bestendige, houdbare) productie van voedsel, hout en andere
natuurproducten zeer gewenst. Een natuurgericht gezondheidsbeleid vereist al met al
een verstandig (mondiaal) milieubeleid in heel brede zin.
N a t u u r vi s i e s
Met de vaststelling dat de natuur van belang is, is echter niet alles gezegd. Wat moet de
aard en de omvang van de gewenste natuur zijn? Wat is een goede vervulling van
natuurfuncties? Wat bedoelen we eigenlijk met natuur en waarom is deze het
beschermen waard? Anders gezegd, er zijn verschillende waarderingen en visies als het
gaat om natuur. En deze zijn bovendien diep geworteld in onze cultuur (Worster 1977,
Thomas 1984, Schwartz, Thomson 1990, Schama 1995, Molenaar 1998, Van der Born
2000, Keulartz ea. 2000, Swart ea. 2001).
De belangrijkste westerse visie op natuur wordt door de vooraanstaande milieuhistoricus
Worster als Imperialistische natuurvisie aangeduid. Aanhangers van deze visie zien
natuur principieel als benutbaar en beheersbaar, nu en in de toekomst. Het is de positie
van     de    extreem  antropocentrische  despotische   heerser.    Natuur   is   welgezind,
overvloedig en zeer veerkrachtig. Deze benadering van natuur heeft geleid tot
grootschalige ontbossing, ontginning en landinrichting. Tegenwoordig zijn rationalisatie,
technologische ingrepen en schaalvergroting nog steeds dominant in de omgang met de
natuur. Op veel plaatsen zien we deze geïndustrialiseerde kapitaal- en technologie-
intensieve natuur, inclusief genetisch gemodificeerde organismen. Velen zullen dit zelfs
niet als natuur zien. Deze zeer intensief gebruikte natuur past bij delen van de voedsel-
of houtindustrie en de agrarische sector.
In de loop van de geschiedenis ontstonden echter verschillende tegengeluiden. Er vol-
trok zich een zekere rehabilitatie van wilde dieren, wilde planten en het minder geculti-
                                                                        De mens centraal? 43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>   veerde landschap. Men begon het rurale leven als rustiek, lieflijk en gelukkig te verheer-
   lijken, zoals in de Engelse landschappen. Zo ontstond de Arcadische natuurvisie. In Ne-
   derland vinden we deze visie op verscheidene plaatsen nadrukkelijk terug (Marquetalia
   1980, Werkgroep Kritische Biologie 1981, Van Amstel ea. 1988, Buijs 2000, Van der
   Windt ea. 2006). Doorgaans fungeert de situatie omstreeks 1850 als ijkpunt: een gevari-
   eerd landschap met een grote diversiteit aan organismen dat nog niet is besmeurd door
   industrialisatie en verstedelijking. Er wordt sterk gehecht aan esthetiek: fraaie idyllische
   vormen, die tekenend zijn voor cultuurhistorie en streekidentiteit.
   Kenmerkend voor deze visie is dat menselijk ingrijpen, met aanleg en exploitatie, tot op
   zekere hoogte acceptabel en gewenst is, zolang natuur zich grotendeels spontaan kan
   ontwikkelen. Deze zogenaamde halfnatuurlijke landschappen tonen de harmonie tussen
   mens en natuur, zoals heidevelden, landgoederen en bloemrijke hooilanden. Het is het
   domein van Vereniging Natuurmonumenten en andere ‘traditionele’ natuurbeschermers,
   maar ook van cultuurhistorisch bevlogen groepen als Bond Heemschut, historisch-
   geografen en van verscheidene recreatie- en agrarische organisaties.
   De reactie op de vergaande beheersing van natuur had nog een tweede gedaante. De
   wilde natuur, voorheen als onaangenaam-angstaanjagend ervaren, werd door sommigen
   verheerlijkt als nieuw ideaal: de Wildernisnatuurvisie, onder meer vormgegeven in proza
   en schilderkunst. In deze ecocentrische visie maakt de mens maar in zeer beperkte ma-
   te gebruik van de natuur, als bescheiden participant. De natuur is immers kwetsbaar.
   Deze visie is in het hedendaagse Nederland evenzeer actueel (Marquetalia 1980, Werk-
   groep Kritische Biologie 1981, Van Amstel ea. 1988, Buijs 2000, Van der Windt ea.
   2006). Groepen als de Landelijke Werkgroep Kritisch Bosbeheer en sommige ecologen
   hebben deze benadering met kracht naar voren geschoven. De wildernis of ‘oernatuur’
   moet de kern zijn van natuurbescherming, die naast de elementen wind, zee en zon, de
   wilde fauna en flora in oorspronkelijke, vrije staat omvat. Binnen Nederland vinden we
   deze in de wadden, daarbuiten gaat het om de jungle, oceanen en poolgebieden. Omdat
   er weinig van dergelijk natuur is in Nederland, wil men bepaalde natuurlijke processen
   weer op gang helpen. Deze zogenaamde ‘natuurontwikkeling’ heeft de steun van het
   Wereld Natuur Fonds en drukt(e) een zwaar stempel op het Nederlandse Rijksnatuurbe-
   leid. Vaak gaat het om natuur die als bedreigend of hinderlijk kan worden ervaren, zoals
   rivieren die buiten hun oevers treden, donker bos of gevaarlijke dan wel lastige dieren
   (wolven) en planten (distels). In deze visie staat de positieve waardering echter centraal.
   Naast deze drie zijn er nog een vierde en vijfde natuurvisie ontstaan (Marquetalia 1980,
   Van Amstel ea. 1988). Deze zijn niet zozeer gekoppeld aan bepaalde beelden van na-
   tuur, maar verbinden de ontwikkelingen in de moderne samenleving aan nieuwe inzich-
   ten over duurzaamheid.
44 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>In de vierde natuurvisie is het streven om tot een moderne harmonische omgang met de
natuur te komen, in een relatief kleinschalig landschap dat is afgestemd op de natuur,
maar dat met nieuwe, aangepaste technologie wordt bewerkt. Regionale kringlopen
staan centraal en productie wordt gecombineerd met spontane natuur. Aanhangers vin-
den we onder organisaties die zich inzetten voor duurzame of ecologische landbouw en
duurzaam bosbeheer. Het is te zien als een moderne vorm van de Arcadische natuurvi-
sie, die niet refereert aan het verleden maar aan het heden en de toekomst. We duiden
deze hier aan als de Harmonieuze natuurvisie. De twee visies hebben gemeen dat de
mens een soort rentmeester of partner is. De natuur heeft grenzen en moet worden
overgedragen aan de volgende generaties. Natuur is tolerant, maar tegelijk kwetsbaar.
Volgens de vijfde natuurvisie is het gebruik van geavanceerde technologie bij modern
landgebruik gewenst, maar stelt de natuur randvoorwaarden en moet er ruimte zijn voor
zogenaamde ‘functionele natuur’. Het idee van een in de huidige en toekomstige samen-
leving inpasbare natuur is onder bos- en landbouwers populair. Deze visie, waarin de
mens een soort verlichte heerser is, wordt hier de Integrale natuurvisie genoemd.
Deze vijf natuurvisies wortelen alle in het verleden en manifesteren zich alle in het he-
den: ze worden aangehangen door bepaalde groepen in de samenleving en leiden tot
verschillende landschappen en organismen. Bovendien zijn ze verbonden met funda-
mentele rechtvaardigingen voor de omgang met de natuur, uiteenlopend van sterk an-
tropocentrisme tot ecocentrisme.
Dit alles betekent niet dat straffeloos en vrijblijvend gekozen kan worden voor een bepaalde
natuurvisie. Een keuze heeft zijn prijs. Een manier om dit inzichtelijk te maken is om de na-
tuurvisies te koppelen aan natuurfuncties. Het is duidelijk dat uit functionele natuur meer ge-
oogst kan worden dan uit wildernis-natuur. De grote variatie aan historische landschapsstruc-
turen in de Arcadische natuur sluit juist meer aan bij de behoefte aan culturele identiteit. Ge-
noemd is al dat niet aangetaste, wilde natuur vermoedelijk het beste in staat is bij te dragen
aan stabiliteit van bodem, water en kringlopen. De verschillende natuurvisies komen dus in
wisselende mate tegemoet aan de verschillende natuurfuncties die hier eerder zijn beschre-
ven.
Een zekere beheersing van natuur is onvermijdelijk. De ‘oude’ risico’s zoals overstromingen,
plagen en ziekten, zijn door dijken, medicijnen en bestrijdingsmiddelen verminderd. Tegelijk
is het streven naar een volledig beheerste natuur ongewenst vanwege ‘nieuwe’ risico’s zoals
klimaatverandering, verdwijnen van bodemvruchtbaarheid en resistentie van bacteriën tegen
antibiotica.
Een gematigd, extensief beheer biedt de kans bepaalde klassieke gebruiksvormen te hand-
haven en levert zeer gewaardeerde vertrouwde landschappen op, die bovendien bijdragen
                                                                            De mens centraal? 45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>   aan biodiversiteitbehoud. Een dergelijk beheer kan binnen de moderne samenleving echter
   maar in beperkte mate soelaas bieden aan de behoefte aan voedsel.
   Het ongestoord laten van natuur waarborgt niet alleen stabiliserende en regulerende func-
   ties, maar sluit bovendien aan bij de behoefte aan authenticiteit, wildheid, dynamiek en vrij-
   heid. Het komt tegemoet aan de ethische plicht het voortbestaan van alle soorten in hun na-
   tuurlijke omgeving te garanderen. Toch is wildernis-natuur aan grenzen gebonden. Een on-
   ooglijk stel ruw gekapte bomen bij natuurlijk bosbeheer, het overlijden van ‘wilde paarden’,
   het gerucht van malariamuggen - het is genoeg om groepen die juist het ideaal van een sterk
   beheerste natuur aanhangen weer nieuw leven in te blazen.
   De kunst is dus om niet één natuurvisie centraal te stellen, maar om een zodanige menging
   van typen natuur te vinden, dat tegemoet wordt gekomen aan verschillende visies. Opdat alle
   functies in voldoende mate vervuld kunnen worden, ook bij de inrichting van ons land.
   Natuurbeleidsdoelen
   Komen natuurfuncties en natuurvisies nu ook in het beleid aan de orde? Specifieker:
   zien we aanzetten tot een natuurgericht gezondheidsbeleid?
   Feit is dat de meeste natuurfuncties en ecosysteemdiensten niet systematisch een rol
   spelen in het beleid. Wel probeert het Rijk via het water- en milieubeleid bepaalde na-
   tuurfuncties te garanderen, bijvoorbeeld door regulering van vervuiling, visserij en
   grondgebruik of door biodiversiteit te bevorderen. Ondanks enige vorderingen is Neder-
   land inmiddels weer een van de meest vieze landen van Europa en stagneert het biodi-
   versiteitbeleid (Bredenoord ea. 2011, Wiskerke, Wit 2011). Succesvol is het beleid dus
   niet.
   Natuurvisies komen we wel tegen in het beleid, vooral in de zogenaamde driesporenbenade-
   ring van het natuurgebiedenbeleid (LNV 1995). Van deze drie sporen richt het beleidsspoor
   ‘natuurlijk’ zich op de grootschalige zelfregulerende natuurterreinen, in principe gebieden
   zonder menselijk ingrijpen. De Wildernis dus. Het tweede beleidsspoor betreft de kleinschali-
   ge, bijzondere natuur in de ‘halfnatuurlijke’ eenheden. Menselijk ingrijpen mag en moet, maar
   alleen met behulp van traditionele landbouwtechnieken. Hier herkennen we de Arcadische
   natuurvisie. Het derde beleidsspoor gaat over de zogenaamde ‘multifunctionele’ eenheden,
   waar gebruik zoals landbouwproductie of waterwinning centraal staat, maar waar kansen
   voor natuur worden geboden, zij het geïntegreerd met het gebruik. Dit sluit aan bij de Integra-
   le natuurvisie.
   De eerste twee sporen en delen van het derde spoor komen terug in de Ecologische
   Hoofdstructuur, een samenhangend stelsel van natuurgebieden van circa 600.000 hec-
   tare groot. Hierbinnen zijn ruim honderd zogenaamde natuurdoeltypen onderscheiden,
   die dienen als aangrijpingspunt voor planning en beheer (LNV 2004). Zo’n natuurdoelty-
46 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>pe wordt gekarakteriseerd door een bepaalde set milieueigenschappen (fysisch-
geografische regio, vochtigheid, zuurgraad en voedselrijkdom) en bepaalde doelsoorten.
Doelsoorten zijn soorten die zeldzaam zijn, in aantal achteruitgaan of waarvoor Neder-
land een grote verantwoordelijkheid heeft gezien de mondiale verspreiding. Een voor-
beeld van een natuurdoeltype is de droge heide. Deze wordt gekarakteriseerd door wei-
nig bosgroei, zure, droge en tamelijk arme bodem en doelsoorten als de wilde tijm, de
geelgors en de zandhagedis.
Ook de Imperialistische natuurvisie is te koppelen aan gebieden, bijvoorbeeld aan die
delen van Nederland die speciaal gereserveerd zijn voor grootschalige, hoogtechnologi-
sche landbouw. De Harmonieuze natuurvisie is niet op een dergelijke manier verbonden
met gebieden, maar heeft wel een plaats in het beleid, bijvoorbeeld binnen het stimule-
ringsbeleid voor biologische en duurzame landbouw.
Het natuurbeleid is dus pluriform, richt zich vooral op landschapstypen en planten- en
diersoorten en kent bovendien zeer gedetailleerde doelen. Naast het gebiedenbeleid is
er bovendien speciaal beleid voor bepaalde dier- en plantensoorten, bijvoorbeeld via
zogenaamde Rode lijsten van bedreigde soorten. Het natuurbeleid heeft echter ook een
andere kant. De overheid wil natuur en platteland meer voor recreatie geschikt maken
met het oog op welzijn en volksgezondheid. Dit gebeurt bijvoorbeeld via de inrichting
van speciale Groengebieden, Nationale Parken en Nationale Landschappen. Mensen
moeten hier in staat gesteld worden verschillende natuurervaringen (‘beleving’) op te
doen. Specifieke doelstellingen hiervoor zijn er niet.
Al met al spelen in het Rijksnatuurbeleid de functies die de natuur voor de gezondheid heeft
een bescheiden rol. In het algemeen zijn natuur en gezondheid gescheiden werelden. Dit
terwijl natuur onontbeerlijk is voor gezondheid, zeker als het gaat om primaire levensbehoef-
ten. De gebrekkige relatie wortelt onder meer in gebrek aan kennis. Over de mechanismen
van gezondheidsbevordering door natuur en over het verband tussen typen natuur en ge-
zondheidseffecten is weinig bekend (Gribling ea. 2007). De kennis over de negatieve invloed
van activiteiten die een gezondheidsbevorderend effect beogen, zoals het oogsten van plan-
ten voor medicijnen, is eveneens gering.
N a t u u r vo o r g e z o n d h e i d
De aandacht voor de relatie tussen natuur en gezondheid moge beperkt zijn, er zijn wel prak-
tische ervaringen opgedaan. Speciale gebieden voor rust en verpozing bestaan zeker al een
eeuw. In de laatste decennia zijn er talloze initiatieven genomen om de potenties van natuur
voor gezondheid te versterken, in steden, tuinen, parken en natuurgebieden (Baan ea. 2007,
Hornberg ea. 2010). Wat kunnen we hiervan leren?
Gebieden die van belang zijn voor recreatie liggen tegenwoordig vooral aan de kust en op de
Veluwe (zie figuur 1). Als we dit vergelijken met de Nederlandse natuurgebieden dan blijkt
                                                                           De mens centraal? 47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>   dat grootschalige, min of meer zelfregulerende natuurgebieden in trek zijn, maar ook dat er
   binnen het kleinschalige halfnatuurlijke landschap en de multifunctionele gebieden favoriete
   gebieden zijn, bijvoorbeeld delen van de Zeeuwse eilanden en Zuid-Limburg.
                                               Figuur     1.   Populaire  recreatiebestemmingen
                                               (www.hospot.nl).
                                               Een speciale rol spelen Nationale Parken en Nati-
                                               onale Landschappen. Deze appelleren aan de
                                               Nederlandse of regionale identiteit en represente-
                                               ren een aspect van het landschap van weleer:
                                               bos, heide, duin, zee, plas, rivier, akker en weide.
                                               Daarnaast wil men behalve zingeving ook rust en
                                               ruimte bieden en bewegingsfaciliteiten, zoals in
                                               het Nationale Park De Hoge Veluwe met zijn gra-
                                               tis witte fietsen. De overheid heeft bovendien een
                                               lange traditie in het verbeteren van het leefklimaat
                                               in steden via zogenaamde groene longen of, meer
                                               recent, via het planten van bomen tegen hitte en
                                               stof.
   Bij veel particuliere projecten komen uiteenlopende aspecten van gezondheidsbevorde-
   ring samen. Een oude vorm om natuur en gezondheid te combineren is het kuuroord,
   waar mensen in een prettige omgeving in contact komen met gezond geachte natuur-
   elementen als klei, bronwater en berglucht.
   In veel van de recente initiatieven ligt een grote nadruk op lichamelijke inspanningen. In
   Groot-Brittannië bijvoorbeeld wil men binnen het ‘Walking for Health’-project beweging
   en beleving van natuur combineren. Mensen worden aangemoedigd om lichamelijk actief
   te worden binnen hun lokale gemeenschappen (www.wfh.naturalengland.org.uk). Inmid-
   dels bestaat er een netwerk van ruim zeshonderd ‘gezonde’ wandelpaden, verdeeld over
   geheel Engeland, waar zo’n vijfenzeventigduizend mensen onder leiding wandelen. In
   Nederland vinden we door wijkbewoners opgezette natuurspeeltuinen. Deze bieden con-
   tact met natuurlijke elementen als bloemen, modder en struiken, maar daarnaast van-
   zelfsprekend avontuur en bewegingsmogelijkheden. Tenslotte zijn er de talloze vormen
   waarop individuen zoeken naar als aangenaam ervaren fysieke - of spirituele - confron-
   taties met exotische dieren, woeste landschappen of heilige bomen.
   Deze activiteiten zijn heilzaam voor de menselijke gezondheid, maar er is ook een keer-
   zijde. Zeker als het gaat om aanleg, inrichting en gebruik van speciale recreatieterreinen
   kan natuur worden aangetast door verstoring, vervuiling of versnippering van leefgebie-
   den van dieren (Teunissen 2006). Interessant zijn daarom projecten die gezondheidsbe-
48 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>vordering en natuurbeleving uitdrukkelijk willen combineren met respect voor de natuur
en bovendien dienstbaar zijn aan een sociaal ideaal.
Zo werken in Groningen wijkbewoners, de gemeente, natuurorganisaties en kwekers
samen bij de totstandkoming en het beheer van plukbossen (www.nmfgroningen.nl). Hier
komen mensen in contact met de productie van voedsel zoals dat door de ‘natuur zelf’
gebeurt, via noten en vruchten. Men hoopt dat dit de betrokkenheid vergroot bij de aan-
palende natuurgebieden.
In Engeland streven volkstuinorganisaties, natuurorganisaties en lokale gemeenschap-
pen in het ‘Growing together project’ samen naar duurzaam herstel van volkstuinen en
landschap en tegelijk naar een gezonde voedselproductie in lokale kringlopen
(www.sheffield.gov.uk). Vergelijkbaar, maar veel nadrukkelijker op zorg gericht, zijn de
Nederlandse zorgboerderijen waar patiëntenzorg, voedselproductie en natuurbeheer
samengaan. In bijvoorbeeld de Harense Oosterpolder beheren wijkbewoners en des-
kundigen op het gebied van natuur, landschap of landbouw samen met regionale zorgin-
stellingen en patiënten zo’n boerderij. Ze ontplooien recreatie-, natuurbeheer- en educa-
tieactiviteiten in de polder en produceren op duurzame wijze biologisch voedsel
(www.mikkelhorst.nl).
In de stad Groningen werkt een ziekenhuis samen met Natuurmonumenten met het doel om
genezing en natuurervaringen gelijk op te laten gaan (www.natuurmonumenten.nl). In het
ziekenhuis wordt een natuurtuin ingericht om het binnenklimaat te veraangenamen. Daar-
naast kunnen patiënten gewapend met kennis van de hier voorkomende dieren en planten
via een speciale route lopen naar een nabijgelegen natuurgebied. Daar kan men in een edu-
catieve enclave al genietend respect krijgen voor kleur, geur en geluid van de omringende
natuur.
De relatie tussen gezondheidsbevordering en natuur krijgt dus op uiteenlopende manieren
vorm. Het gaat niet alleen om beleving en beweging, maar bijvoorbeeld ook om arbeid en
voedselproductie en naast individuele activiteiten gebeurt er veel binnen nieuwe sociale ver-
banden. Geregeld zoekt men de relatie met gezondheid in de wilde natuur, maar vaker in
arcadische, harmonieuze landschappen en soms in productiegebieden. Slechts een deel van
de projecten die natuur aan gezondheid verbinden, is nadrukkelijk gericht op kwaliteitsbe-
houd van natuur.
Conclusies
Als we willen komen tot een natuurgericht gezondheidsbeleid moet aan een aantal
voorwaarden worden voldaan.
Daar natuur in zijn verschillende gedaanten en op verschillende manieren onmisbaar is
voor de mens omdat deze voedsel, veiligheid, vertrouwdheid, verwondering en verhef-
                                                                          De mens centraal? 49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>   fing biedt, is de eerste voorwaarde dat er breed opgezet milieubeleid komt dat een ver-
   antwoord landgebruik en waterbeheer omvat. Het zal moeten gaan om voldoende voed-
   sel van een goede (duurzame) kwaliteit, om natuurfuncties die indirect de menselijke
   gezondheid bedreigen, zoals aantastingen van klimaat, oceanen, ecologische relaties en
   bodem en om culturele aspecten. Om deze reden is het verstandig verschillende toe-
   komstbestendige vormen van natuur na te streven die meer of minder met productie,
   cultuurhistorie of wildernis verbonden zijn. Zo kunnen we leren om te gaan met ‘oude’ en
   ‘nieuwe’ risico’s van natuur voor de menselijke gezondheid.
   De tweede voorwaarde is dat er voldoende kennis is. Wat zijn manieren om de potenties
   van natuur voor gezondheidsbevordering beter te benutten? Welke vormen van natuur,
   meer of minder stedelijk, meer of minder ongerept, werken heilzaam, hoe en waarop?
   Maar er is ook die andere vraag: wat zijn de nadelige effecten van het gezondheidsbe-
   leid op de natuur? Waartoe leidt bijvoorbeeld het onttrekken van medicinale soorten, de
   toename van natuurlopen of de toepassing van medische technologie?
   De derde voorwaarde is dat natuur en gezondheid beter op elkaar worden afgestemd. Dat
   vereist een manier om voor- en nadelen van natuurgebruik ten bate van gezondheid af te
   wegen, maar ook een andere kijk, met andere conceptuele en sociale kaders. Hoe kunnen
   we meer ‘meebewegen met de natuur’? Een mooi en inspirerend voorbeeld van een koppe-
   ling tussen uiteenlopende beleidsvelden is het project ‘meegroeien met de zee’. Rijkswater-
   staat accepteert de zeespiegelstijging en geeft de zee de ruimte om plaatselijk het land te
   overstromen, met fraaie landschappen en meer organismen als resultaat. Tegelijk zet de zee
   meer zand af wat de veiligheid voor mensen op termijn vergroot.
   De laatste voorwaarde is dat er meer praktische ervaringen worden opgedaan. De huidige
   activiteiten rond natuur en gezondheid zouden op gezondheids- en natuureffecten getoetst
   kunnen worden. Wat kunnen we leren van de ervaringen waarin actieve omgang met natuur,
   respect voor de natuur en gemeenschapszin samenkomen? De uitbouw van deze experi-
   menten kan waardevolle informatie opleveren over de gewenste richting van een natuurge-
   richt gezondheidsbeleid.
50 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Literatuur
Aa N.G.F.M. van der, Kommer G.J., Groot G.M. de      Hornberg C., Claßen T., Brei B. ea. (red.) Natur-
ea. Geneesmiddelen in bronnen voor drinkwater.       schutz & Gesundheit. Bonn: Bundesamt für Natur-
Bilthoven: RIVM, 2008.                               schutz, 2010.
Amstel A.R. van, Herngreen G.F.W., Meyer C.S., ea.   Keulartz J., Windt H.J. van der, Swart J.A.A.
Vijf visies op natuurbehoud en natuurontwikkeling.   Concepts of Nature as communicative Devices.
Rijswijk: RMNO, 1988.                                Environmental Values 2004; 13: 81-99.
Baan M., Gribling C., Margadant M. Natuur en         Lambert J., Srivastava J., Vietmeyer N. Medicinal
Gezondheid. Handreikingen voor lokale bestuur-       plants: rescuing a global heritage. Washington
ders. Den Haag: RMNO, 2007.                          D.C.: World Bank, 1997.
Born R.J.G. van den. Thinking nature. Nijmegen:      LNV. Structuurschema Groene Ruimte Deel 4. Den
RU Nijmegen, 2007.                                   Haag: Ministerie van LNV, 1995.
Bredenoord H., Hinsberg A. van, Gorrée M. ea. Beoor- LNV. Agenda voor een Vitaal Platteland. Den Haag:
deling Natuurakkoord. Den Haag: Planbureau voor de   Ministerie van LNV, 2004.
Leefomgeving, 2011.
                                                     Marquetalia. Themanummer Landbouw of natuur? 2 (2).
Buijs A. Natuurbeelden van de Nederlandse bevol-     Wageningen: De Uitbuyt, 1980.
king. Landschap 2000; 7 (2): 97-112.
                                                     Millennium Ecosystem Assessment Program. Eco-
CRM. Structuurvisie Natuur- en landschapsbehoud.     systems and human well-being: synthesis. Wa-
’s-Gravenhage: Staatsuitgeverij, 1977.               shington D.C.: Island Press, 2005.
Gezondheidsraad, RMNO. Natuur en Gezondheid.         Molenaar J.G. de. Verkennende beschouwing: over
Den Haag: Gezondheidsraad, RMNO, 2004.               grondhoudingen, natuurbeelden en natuurvisies in
                                                     relatie tot draagvlak voor natuur. Wageningen: IBN,
Gribling C., Bunders J., Bensing J. Kennisagenda     1998.
natuur en gezondheid in maatschappelijke perspec-
tief. Den Haag: RLG, RMNO, RGO, 2007.                Ponting C. A new Green History of the world. New
                                                     York: Penguin Books, 2007.
                                                                                   De mens centraal?  51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>   Schama S. Landscape and memory. London: Harper-           vriendelijke Toekomst. Utrecht: Stichting Natuur en
   Collins, 1995.                                            Milieu, 1981.
   Schwartz M., Thompson M. Divided we stand. London:        Windt H.J. van der, Swart J.A.A., Keulartz J. Nature
   Harvester Wheatsheaf, 1990.                               and landscape planning: exploring the dynamics of
                                                             valuation, the case of the Netherlands. Landscape
   Swart J.A.A., Windt H.J. van der, Keulartz J.             and Urban Planning 2006; 79 (3-4): 218-228.
   Valuation of nature in conservation and restoration.
   Restoration Ecology 2001; 9: 230-238.                     Wiskerke W. Wit R. Ranking the Stars. Utrecht:
                                                             Natuur en Milieu, 2011.
   Teunissen A. Natuur en recreatie in ecologische
   verbindingszones.      Utrecht:  Universiteit    Utrecht, Worster D. Nature's economy. Cambridge: Cambridge
   2006.                                                     University Press, 1977.
   Tewari D.N. (red.) Report of the Task Force on            Websites
   Conservation      &   Sustainable   use   of   Medicinal  www.hospot.nl
   Plants. New Delhi: Government of India, 2000.             www.imares.wur.nl/NL/onderzoek/dossiers/silentsnow
                                                             www.mikkelhorst.nl
   Thomas K. Man and the natural world. Harmonds-            www.natuurmonumenten.nl/content/piccardthofplas-0
   worth: Penguin Books, 1984.                               www.nmfgroningen.nl/default.aspx?page=4205
                                                             www.sheffield.gov.uk/out--about/parks-woodlands--
   UIPN. Atlas der Natuurreservaten. Amsterdam:              countryside/rangers/all-about-
   Elsevier, 1956.                                           us/health-projects-team/the-growing-together-
                                                             project
   Werkgroep      Kritische  Biologie.   Drie   stromingen   www.wfh.naturalengland.org.uk
   binnen de natuurbescherming. in: Naar een milieu-
52 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>De mens centraal? 53</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>6 Wat te doen aan de gespannen relatie
  tussen menselijke gezondheid en de
  natuur?
  Lucas Reijnders
  De relatie tussen de zorg voor de menselijke gezondheid en de zorg voor de natuur in
  regionale ecosystemen is gespannen. Dat is onder meer te zien aan het teruglopen van
  de verscheidenheid van natuurlijke soorten in deze systemen. Bij doorgaan op de ver-
  trouwde voet wordt de verhouding er voorshands alleen maar gespannener op. Dit essay
  staat stil bij de vraag hoe die spanning kan worden verminderd.
  Begrippenkader
  Omdat het gangbare begripsgebruik in discussies over dit thema niet eenduidig pleegt te
  zijn, sta ik eerst kort stil bij wat hier wordt verstaan onder een aantal begrippen. Met de
  term ‘natuur’ doel ik op organismen die niet onder strakke menselijke regie staan. ‘Eco-
  systeem’ is een ruimer begrip. In cultuur gebracht land (agrarisch land) wordt bijvoor-
  beeld wel aangeduid in termen van ‘agroecosysteem’. Een agroecosysteem omvat alle
  organismen, ook de koeien en de aardappelen die onder onze regie staan. Maar het
  functioneren van agroecosystemen wordt beïnvloed door ‘natuurlijke’ organismen die wij
  niet helemaal onder controle hebben. ‘Natuurlijke’ bodemorganismen kunnen bijvoor-
  beeld de beschikbaarheid van plantenvoedingsstoffen en water alsmede de kans op
  plantenziekten beïnvloeden.
  Voor het karakteriseren van de natuur is een aantal begrippen in omloop. Daartoe beho-
  ren ‘biodiversiteit’ (natuurlijke verscheidenheid) en ‘ecosysteemdiensten’ (de effecten
  van ecosystemen die het menselijk welzijn ten goede komen).
  Ecosysteemdiensten zijn antropocentrisch gedefinieerd. Het gaat daarbij om diensten
  zoals het schoonmaken van water, bodem en lucht, het tegengaan van erosie, het ver-
  schaffen van levend materiaal voor de productie van geneesmiddelen en de verbetering
  van gewassen, het vastleggen van koolstof en het kalmerende effect van wandelen in de
  natuur. Biodiversiteit is in eerste aanleg niet antropocentrisch gedefinieerd. Deze term
  vindt aansluiting bij het idee dat natuurlijke soorten vanuit zichzelf bestaansrecht hebben
  - een beperkt aantal ziekteverwekkers uitgezonderd. Omdat natuurlijke verscheidenheid
  ook in sterke mate de effectiviteit en robuustheid van ecosystemen bepaalt, is in de
                                                                            De mens centraal? 55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>   praktijk het verschil tussen een antropocentrische en een niet-antropocentrische bena-
   dering voor de natuur niet zeer groot.
   Wat betreft de hier gebezigde term ‘regionaal’ is het van belang zich te realiseren dat de
   regio waarop de Nederlandse gezondheidszorg invloed uitoefent niet tot Nederland be-
   perkt blijft. Sommige effecten van onze gezondheidszorg, bijvoorbeeld de uitstoot van
   klimaatveranderende gassen, zijn mondiaal. Andere effecten zijn regionaal - maar dan
   hoeft die regio niet in Nederland te liggen.
   Zo wordt Nederlanders op medische gronden aanbevolen tweemaal vis per week te
   eten. Om aan die visbehoefte te voldoen, importeren we tilapia uit Vietnam en koolvis uit
   de buurt van Alaska. Zonder mobiele telefoons is spoedeisende medische hulp een tra-
   nendal; het daarvoor benodigde coltan komt goeddeels uit een aantal Afrikaanse landen.
   En voor de broodnodige vakantie worden onder meer Frankrijk en de kust van de Stille
   Oceaan opgezocht. Dat alles heeft een tenminste aanmerkelijk effect op de ecosyste-
   men aldaar.
   Daar komt bij dat de belasting van een regionaal ecosysteem uitstralingseffecten naar
   elders kan hebben. Heel wat dieren trekken. Als het hen in één gebied tegenzit, dan kan
   dat elders een weerslag hebben op de populatie. In Nederland gaat bijvoorbeeld door
   agrarische ontwikkelingen de stand van grutto’s en kemphanen achteruit en dat heeft
   gevolgen voor de aantallen van deze vogels in Afrika. Er is voorts een hypothese dat het
   op grote schaal regionaal opruimen of aantasten van ‘natuur’ gevolgen kan hebben voor
   de wereldwijde ecosysteemdiensten: de Huxley-Lovelock hypothese. Deze veronderstelt
   dat wanneer de aantasting van de natuur een bepaalde grens overschrijdt, de dienstver-
   lening door ecosystemen instabiel zal worden en dramatisch achteruit zal gaan. De Hux-
   ley-Lovelock hypothese doet er echter geen uitspraak over waar deze grens ligt.
   H e t b e p a l e n va n d r u k o p r e g i o n a l e e c o s ys t e m e n
   De zorg voor de menselijke gezondheid veroorzaakt milieudruk en heeft invloed op regi-
   onale ecosystemen, zowel te land als in het water.
   De belangrijkste determinanten van milieudruk worden vaak weergegeven in de vorm
   van de IPAT-formule: I= f (P,A,T) (Chertow 2001). De I staat voor milieudruk, f(.. ) voor
   functie van, P voor omvang en samenstelling van de bevolking, de A voor welvaart per
   hoofd van de bevolking (uitgedrukt in geld) en T is een factor die de techniek in ruime
   zin betreft. Volgens deze formule wordt de milieudruk dus bepaald door de interactie
   tussen omvang en samenstelling van de bevolking, welvaart en de stand van de tech-
   niek. Zo hebben de stijging van de bevolking en van de welvaart per hoofd geleid tot een
   aanzienlijke vergroting van de druk op regionale ecosystemen. De omvang van deze
   vergroting is beperkt door technische verbeteringen in ruime zin.
56 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>Deze determinanten van milieudruk zijn zeer belangrijk - maar het zijn niet de enige. Zo
zijn er bijvoorbeeld aanwijzingen dat een groter aandeel ouderen in de bevolking de mi-
lieudruk per hoofd vermindert. En of men al dan niet vegetariër is maakt ook uit.
Voor de economieën van westerse industrielanden is de invloed van technische veran-
deringen op de milieudruk, gemiddeld genomen, gunstig. Er zijn bijvoorbeeld aanwijzin-
gen dat de bedreiging van natuurlijke soorten in eigen land de afgelopen decennia in
West-Europa per hoofd van de bevolking afneemt. Ook de uitstoot van veel milieubelas-
tende stoffen per hoofd daalt de laatste decennia. Per eenheid nationaal product is de
inzet van primaire energie gedurende de twintigste eeuw voorts ongeveer gehalveerd.
Verder is aannemelijk dat de milieudruk van de Nederlandse curatieve gezondheidszorg
waarschijnlijk gelijke tred heeft gehouden met de groei van het zorgbudget. De gege-
vens die het mogelijk zouden maken zo’n correctie voor technische veranderingen in de
curatieve gezondheidszorg op betrouwbare wijze te schatten, zijn helaas niet voorhan-
den. We zagen eerder dat efficiëntere technologie de milieudruk afremde. Gezien de
relatieve toename van de heroïsche en apparaat-intensieve curatieve zorg lijkt het mij
echter onzeker of de techniek ook in de curatieve gezondheidszorg voor een dalende
milieubelasting heeft gezorgd.
Hierboven keken we naar samenlevingen die druk uitoefenen op het milieu. Men kan ook
kijken naar de milieubelasting die bepaalde goederen of diensten met zich meebrengen.
Daartoe is de levenscyclusanalyse (LCA) ontwikkeld. LCAs beschouwen product en
dienst van de wieg (bijvoorbeeld de winning van ertsen) tot het graf (bijvoorbeeld een
vuilstort). Daarbij wordt naar een groot aantal milieuaspecten gekeken: van de invloed
op het klimaat tot de schade aan natuurlijke soorten. Bij nadere analyse van de LCA-
uitkomsten blijken twee zaken vooral de milieudruk te bepalen: landgebruik en het totale
verbruik van fossiele brandstoffen gedurende de levenscyclus (ook wel cumulatief ver-
bruik genoemd) (Huijbregts 2010).
Het zou mooi zijn om het effect van de gezondheidszorg op regionale ecosystemen in
zijn geheel te bespreken. Helaas ontbreken daarvoor toereikende gegevens. Daarom is
er hier voor gekozen, met de IPAT-formule en de les van levenscyclusanalyses in het
achterhoofd, drie zaken te bespreken die relevant zijn voor een goede gezondheid en
veel bijdragen aan de druk op regionale ecosystemen. Dat zijn sanitatie, voeding en het
voor de gezondheidszorg benodigde energieverbruik. Deze bespreking zal ook ingaan
op mogelijkheden om de druk te beperken die voeding, energie en sanitatie op regionale
ecosystemen uitoefenen.
                                                                      De mens centraal? 57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>   Sanitatie
   Recentelijk organiseerde het British Medical Journal een verkiezing van de belangrijkste
   medische innovatie sinds het bestaan van het tijdschrift. Sanitatie kwam op de eerste
   plaats.
   In Nederland waren de aanleg van waterclosetten, rioleringen en later ook afvalwater-
   zuiveringsinstallaties een belangrijk onderdeel van de modernisering van de sanitatie.
   Deze moderne sanitatie verving een systeem waarbij de beer (uitwerpselen) grotendeels
   werd ingezameld en nuttig gebruikt, vooral in de landbouw. Bij de overgang naar moder-
   ne sanitatie lagen er alternatieven op tafel, inclusief nieuwe, meer hygiënische, syste-
   men voor inzameling en nuttig gebruik van uitwerpselen, maar deze hebben het niet ge-
   haald. De beer wordt nu met het water weggespoeld. De consequenties van deze nu
   gangbare sanitatie voor de ecosystemen in water zijn zeer groot. Hier heeft een veran-
   dering van de Technologie uit de IPAT formule al met al negatief uitgepakt voor watere-
   cosystemen.
   Voordat de mens een aanzienlijke invloed kreeg in de Lage Landen waren veel Neder-
   landse wateren oligotroof. Dat wil zeggen dat plantenvoedingsstoffen schaars waren.
   Deze oligotrofe wateren waren zeer soortenrijk. De nu gangbare sanitatie heeft de toe-
   voer van plantenvoedingsstoffen, zoals fosfaat en nitraat, naar de Nederlandse wateren
   sterk vergroot. Dat draagt er sterk aan bij dat veel Nederlandse wateren nu eutroof zijn:
   ze bevatten veel plantenvoedingsstoffen. Dat heeft op zijn beurt onder meer geleid tot
   een sterk verminderde biodiversiteit in Nederlandse wateren. Die verarming leidt weer
   tot verminderde ecosysteemdiensten.
   ‘Business as usual’ bij sanitatie staat op het ogenblik sterk ter discussie. Dat komt vooral
   door één van de op grote schaal geloosde plantenvoedingsstoffen: fosfaat. Fosfaat-
   kunstmest gemaakt uit fosfaaterts heeft er de afgelopen ruime eeuw veel aan bijgedra-
   gen dat de productiviteit in de akkerbouw per hectare sterk is gestegen; in westerse in-
   dustrielanden met een factor vijf tot tien. Zonder deze stijging zou de huidige wereldbe-
   volking niet gevoed kunnen worden. De hoeveelheid fosfaaterts is echter eindig. De ko-
   mende eeuw zou, als alles zo doorgaat, een piek in de fosfaatproductie kunnen optre-
   den, gevolgd door een krimpend aanbod. In economische zin is nu al sprake van krapte
   op de fosfaatmarkt. In 2008 steeg de fosfaatprijs met een factor 8 en nu ligt de fosfaat-
   prijs nog altijd een factor 2 tot 3 boven het prijspeil van 2007.
   In toenemende mate klinkt dan ook de roep om terugkeer naar het oude gebruik om
   plantenvoedingsstoffen die aanwezig zijn in uitwerpselen toe te passen in de landbouw.
   Om dat mogelijk te maken zijn ingrijpende aanpassingen nodig van het sanitatiesys-
   teem. Terugwinning van bruikbaar fosfaat uit het gangbare systeem voor afvalwaterzui-
   vering heeft namelijk een efficiëntie die vermoedelijk niet boven de 45% komt. Diverse
   industrielanden, waaronder Nederland, experimenten nu met ingrijpende aanpassingen
58 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>van de sanitatie onder de benaming ‘nieuwe sanitatie’. Doel is efficiënt hergebruik tegen
redelijke kosten van plantenvoedingsstoffen die nu het watercloset ingaan, met behoud
van een goede hygiëne. Ook experimenteert men met het tegen redelijke kosten af-
doende behandelen van de toegenomen hoeveelheid door de mens gemaakte stoffen in
de uitwerpselen (vooral ook geneesmiddelen). ‘Uitrol’ over het hele land van een goed
systeem voor nieuwe sanitatie is een operatie van het type Deltawerken. (Cordell 2009,
Van Vuuren 2010, Berndtsson 2002, Palsma 2009, Winker 2009).
Voedsel
Voeding is een belangrijke bepalende factor voor een lang en gezond leven. De voed-
selvoorziening heeft echter ook een grote invloed op regionale ecosystemen; meer dan
de meeste andere economische sectoren.
Het leeuwendeel van het landgebruik door de mens is gericht op voedselvoorziening.
Dat heeft een zeer grote invloed op de ecosystemen ter plaatse. Ongeveer 60% van
Nederland wordt zeer intensief gebruikt voor de voedselvoorziening en de Nederlandse
ecosystemen zijn daardoor dramatisch veranderd. Wereldwijd is voor de voedselvoor-
ziening thans in de orde van anderhalf miljard hectare grond ‘in cultuur gebracht’. Het
totale areaal dat sterk wordt beïnvloed door de productie van voedsel is beduidend gro-
ter. Jaarlijks wordt een areaal ruwweg ter grootte van België afgedankt wegens onvol-
doende productiviteit en ook is er sprake van agrarische praktijken waarbij grondgebruik
zeer tijdelijk is (zoals ‘slash and burn’ landbouw). Op cultuurgrond is als regel sprake
van een strakke menselijke regie, hetgeen de ruimte voor de natuur in de agrarische
ecosystemen beperkt.
Vanuit het oogpunt van dienstverlening hebben de agrarische ecosystemen een groot
voordeel boven de oorspronkelijke natuurlijke ecosystemen. Ze leveren veel meer voed-
sel op. Zouden we terstond ‘teruggaan naar de natuur’ dan komt een groot deel van de
mensheid om.
De sterke uitbreiding van de voedselproductie te land heeft echter ook grote gevolgen
voor biodiversiteit. Voor een deel komt dat door het terugdringen van de natuur in cul-
tuurlandschappen. Oorspronkelijke ecosystemen en ‘onkruid’ worden geëlimineerd en
concurrenten van de mens, zoals wolf en beer, worden uitgeroeid of gedecimeerd. Bo-
vendien heeft de landbouw aanzienlijke uitstralingseffecten. Gebruik van meststoffen en
bestrijdingsmiddelen, verandering van erosiegevoeligheid en agrarisch watermanage-
ment hebben in de praktijk vaak aanzienlijke gevolgen voor ecosystemen buiten het ei-
genlijke agrarisch gebied. Een en ander leidt tot aanzienlijke verliezen van ecosysteem-
diensten die worden verleend door de resterende natuur.
Uitbreiding van het landbouwareaal is vermoedelijk het meest bedreigend voor regionale
ecosystemen. Intensivering van de landbouw is wat dat betreft vaak gunstiger. De uit-
                                                                       De mens centraal? 59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>   stralingseffecten zijn weliswaar groter, maar de opbrengst ook, waardoor grotere stuk-
   ken land ongemoeid gelaten kunnen worden.
   De omvang van de bevolking en het aandeel dierlijke voedingsmiddelen in het dieet
   hebben beide een zeer negatieve invloed op de natuur. Zij vragen namelijk beide om
   veel land. Voor elke wereldburger is een akkertje nodig. In veel landen neemt het aan-
   deel van dierlijke voedingsmiddelen in de voeding toe zodra de welvaart stijgt. En het
   beslag dat vlees op land legt is gemiddeld ruwweg een factor zes tot zeventien groter
   dan dat van plantaardige vleeseiwitvervangers. Ook in andere opzichten, zoals het ver-
   lies van meststoffen en waterverbruik, is de druk van dierlijke productie op de natuur in
   regionale ecosystemen vele malen groter dan de druk die het genereren van vergelijkba-
   re plantaardige producten met zich meebrengt.
   In Nederland wordt vanuit gezondheidsoogpunt aanbevolen twee keer per week vis te
   eten. Een belangrijke doelstelling van het adagium ‘twee keer per week vis’, is om het
   aandeel van omega-3 vetzuren in de voeding te verbeteren. De vraag naar vis leidt tot
   een omvangrijke visvangst. De gevangen vis wordt ten dele direct door mensen gegeten
   en ten dele gevoerd aan vis die wordt geteeld.
   De vangst van vis en andere eetbare dieren heeft aanzienlijke gevolgen voor de watere-
   cosystemen. Traditioneel zijn deze effecten het grootst in de binnenwateren en de kust-
   wateren. In Nederlandse wateren heeft om deze redenen onder meer de steur het loodje
   moeten leggen en zijn vissen als snoek, fint en elft gedecimeerd.
   Vooral sinds het begin van de twintigste eeuw zijn de gevolgen van de visvangst ook
   voor het leven in de open zeeën en oceanen groot geworden. Woeste vispraktijken, zo-
   als de toepassing van sleepnetten (zo ongeveer het equivalent van ploegen) dragen
   eveneens bij aan de negatieve invloed op zee-ecosystemen. Vrijwel overal is de stand
   van roofvissen bijvoorbeeld teruggelopen tot enkele procenten van de populaties aan het
   begin van de twintigste eeuw.
   Soms zijn de gevolgen van menselijk handelen voor regionale waterecosystemen spec-
   taculair. Men kan dan spreken van een drastische ontregeling. In Nederland zijn veel
   wateren door de combinatie van overvoeding met meststoffen en het wegvangen van
   roofvissen ‘verbrasemd’. En het ecosysteem van de Zwarte Zee wordt tegenwoordig om
   vergelijkbare redenen gedomineerd door kwallen. De verbraseming van veel Nederland-
   se wateren en de verkwalling van de Zwarte Zee illustreren het bestaan van niet-lineaire
   relaties tussen menselijke beïnvloeding en ecosysteemdiensten. Tot op zekere hoogte
   gaan visvangst en toevoeging van meststoffen samen met een lineaire daling van de
   ecosysteemdiensten, maar op een zeker moment is sprake van instorting van het oor-
   spronkelijke ecosysteem.
60 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>Is er iets te doen aan de grootschalige opruiming en ontregeling van ecosystemen ten
behoeve van de voedselvoorziening? ‘Als alles zo doorgaat’ wordt de aantasting van de
natuur omvangrijker. De wereldbevolking vertoont een stijgende lijn en de groei in de
consumptie van dierlijke producten gaat nog sneller dan die van de wereldbevolking.
Deze ontwikkeling speelt zich vooral buiten de industrielanden af. In Nederland is bij-
voorbeeld het aandeel van vlees in de voedselvoorziening gestabiliseerd en in Europa
valt een dalende trend in de bevolking te verwachten. Dat is goed nieuws voor de regio-
nale ecosystemen die door Europeanen en de Nederlanders in het bijzonder worden
beïnvloed.
Belangrijk voor de demografische ommekeer in Europa zijn vooral de emancipatie van
vrouwen en de beschikbare sociale voorzieningen. De stabilisatie van de vleesconsump-
tie in Nederland heeft mogelijk een relatie met het verval van de traditionele band tussen
vleesconsumptie en macht en rijkdom. Vlees eten is nu minder chique dan vroeger. Het
is voor het beperken van de druk op regionale ecosystemen van groot belang dat deze
ontwikkelingen krachtig doorzetten. De komende krimp van de bevolking moet dus niet
worden verstoord door regeringen die het kindertal willen vergroten. En een bescheide-
ner vleesconsumptie zou een flinke hand geholpen kunnen worden door de kosten die
nu tijdens de levenscyclus van het vlees afgewenteld worden, door te berekenen in de
prijzen. Zulke afgewentelde kosten betreffen onder meer het halen van meststoffen uit
het drinkwater, waarvoor nu de waterconsument de rekening krijgt. Dat is in strijd met
het ‘de vervuiler betaalt principe’. De kosten voor het zuiveren van drinkwater horen vol-
gens dat principe op het bord van de veehouders. Die kan dat dan weer doorberekenen
in de vleesprijs.
Ook de techniek zou een steentje kunnen bijdragen aan het beperken van het effect van
de voedselvoorziening op regionale ecosystemen. Vis haalt omega-3 vetzuren uit algen.
Ten behoeve van de menselijke voeding kunnen omega-3 vetzuren uit vis worden ver-
vangen door omega-3 vetzuren uit algen - met vermoedelijk minder schade aan de na-
tuur. Aantrekkelijke vleesvervangers op basis van plantaardig materiaal kunnen aspirant
vleesverlaters helpen. Te land zijn verder technische veranderingen mogelijk zoals pre-
cisielandbouw en landbouw zonder kerende grondbewerking (‘no-till’). Precisielandbouw
spaart regionale ecosystemen door een verlaagde input van bestrijdingsmiddelen en
meststoffen. No-till landbouw leidt tot een hoger organisch koolstofgehalte van de bo-
dem, waardoor onder andere minerale stoffen beter worden vastgehouden. In beide ge-
vallen lekken er dus minder stoffen weg uit agrarische gronden.
Alles bijeen zijn er ruime mogelijkheden om de druk van voedselvoorziening op regiona-
le ecosystemen sterk te beperken. Omdat gewoonten in voedselproductie en -
consumptie traag plegen te veranderen, moet er wel mee worden gerekend dat het ver-
werkelijken van deze mogelijkheden een zaak van lange adem is. (Pimentel 2007, Til-
                                                                         De mens centraal? 61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>   man 2001, Baroni 2007, Gezondheidsraad 2011, Aiking 2011, Rubio-Rodriquez 2010,
   Phalan 2011).
   Energie
   De gezondheidszorg verbruikt veel energie. Het energieverbruik betreft in de huidige
   praktijk vooral fossiele brandstoffen. De comfortvoorziening in gebouwen en voertuigen,
   die de aanwezigen vrijwaart van ongezonde kou en warmte, slurpt brandstof. Ambulan-
   ces en traumahelikopters kunnen thans niet zonder fossiele brandstof. Geneesmiddelen-
   fabrieken en ziekenhuizen zijn grootverbruikers van fossiele energie. De milieubelasting
   door fossiele brandstoffen is veelkoppig, van landgebruik tot belasting van de atmosfeer
   met klimaatveranderende gassen en van vervuiling met gevaarlijke stoffen tot verzuring
   van bodems en wateren.
   De voorraden fossiele brandstoffen zijn eindig en voor conventionele aardolie en aard-
   gas komt deze eeuw bij ‘business as usual’ praktisch gesproken het einde in zicht. Met
   de beschikbare techniek kan de efficiëntie waarmee primaire energiebronnen, zoals fos-
   siele brandstof, worden gebruikt in een land als Nederland met een factor drie tot vier
   worden verbeterd. Deze verbetering heeft op korte termijn de hoogste prioriteit omdat
   men zich hiermee indekt tegen de komende energieprijsverhogingen én de meeste mili-
   euwinst boekt.
   Voor wat de lange termijn betreft: technisch is het mogelijk om geheel af te kicken van
   het gebruik van fossiele brandstoffen. De hoeveelheid zonne-energie die het aardopper-
   vlak bereikt is bijvoorbeeld ongeveer een factor achtduizend groter dan het wereldener-
   gieverbruik. Daarvan kan ook in Nederland worden geprofiteerd. Met ‘state of the art’
   zonnecellen op de goed bezonde gedeelten van Nederlandse daken en muren kunnen
   evenveel kilowatturen worden opgewerkt als de verzamelde Nederlandse elektriciteits-
   centrales dezer dagen genereren. Kassen zijn uitstekende collectoren voor zonnewarm-
   te in de zomer. De in de zomer verzamelde warmte kan in Nederland op veel plekken in
   de bodem worden opgeslagen en ’s winters weer worden uitgeleverd. Daarmee kan in
   beginsel worden voorzien in de verwarming van kassen en flinke aantallen woningen in
   de buurt.
   Ook windenergie kan fors bijdragen. Een moderne windmolen in Nederland kan onge-
   veer twintig maal zoveel energie leveren als het maken ervan kost. Er is op Nederlands
   grondgebied en vooral op zee, genoeg ruimte om in tientallen procenten van de vader-
   landse elektriciteitsbehoefte te voorzien. En in grote delen van het land kan (uiteindelijk
   van de vloeibare aardkern afkomstige) aardwarmte belangrijk bijdragen aan de ruimte-
   verwarming.
   Zeker, er zijn zeer omvangrijke investeringen mee gemoeid en de infrastructuur voor de
   energievoorziening moet ingrijpend op de schop. Er moeten onder meer slimme netten
62 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>en energieopslagen worden aangelegd. Maar technisch kan het en financieel is het ook
behapbaar.
Met zo’n omschakeling naar alternatieve energiebronnen verdwijnen niet alle nadelige
effecten van de energievoorziening op regionale ecosystemen. Maar een vermindering
van de nadelige effecten met ruwweg een factor tien zou bij gelijkblijvende energiedien-
sten technisch mogelijk moeten zijn. Dat geldt ook voor andere industrielanden; in ont-
wikkelende landen is een vermindering met meer dan een factor tien mogelijk.
Dankzij een verandering in de factor T van de IPAT-formule zou ook bij een sterke groei
van wereldbevolking en welvaart de druk van energievoorziening op ecosystemen dus
kunnen dalen. Wel is het zo dat de algehele omschakeling naar een sterk verbeterd sys-
teem van energievoorziening een aantal decennia zal vragen - zelfs als men daarmee,
anders dan nu in Nederland, haast maakt.
Alles bijeen zijn er aanzienlijke mogelijkheden voor het verminderen van de spanning
tussen zorg voor de natuur en zorg voor de menselijke gezondheid in Nederland. Het
realiseren daarvan is echter wel een zaak van hard werk en een lange adem. (Smil
2010, Sioshansi 2011, Stefes 2010, Reijnders 2006, Solomon 2011).
                                                                       De mens centraal? 63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>   Literatuur
   Aiking H. Future protein supply. Trends in Food        Palsma B. ea. Nieuwe Sanitatie Perspectieven.
   Science and Technology 2011; 22: 112-120.              Nieuwegein: STOWA, 2009.
   Baroni L. ea. Evaluating the environmental impact      Phalan B. ea. Reconciling food production and
   of various dietary patterns combined with different    biodiversity conservation: land sharing and land
   production systems. European Journal of Clinical       sparing compared. Science 2011; 333: 1289-1291.
   Nutrition 2007; 61: 279-286.
                                                          Pimentel D. Food. Energy and Society. Boca Raton:
   Berndtsson J.C. ea. Are there sustainable alterna-     CRC Press, 2007.
   tives to water-based sanitation systems? Practical
   illustrations and policy issues. Water Policy 2002; 4: Reijnders L. Energie, van brandhout tot zonnecel.
   515-530.                                               Amsterdam: Van Gennep, 2006.
   Chertow M.R. The IPAT equation and its variants.       Rubio-Rodriguez N. ea. Production of omega-3
   Changing views of technology and environmental         polyunsaturated fatty acid concentrates. Innovative
   impact. Journal of Industrial Ecology 2001; 4: 13-     Food Science and Emerging Technologies 2010;
   29.                                                    11: 1-12.
   Cordell D. ea. The story of phosphorus: global food    Smil V. Energy transitions: history, requirements,
   security and food for thought. Global Environmental    prospects. Santa Barbara (Ca) USA: Praeger, 2010.
   Change 2009; 19: 292-305.
                                                          Sioshansi F. ea. Energy, sustainability and the
   Gezondheidsraad. Richtlijnen goede voeding eco-        environment. Maryland Heights (Mo) USA: Butter-
   logisch belicht. Publicatie 2011/08. Den Haag:         worth, Heinemann, 2011.
   Gezondheidsraad, 2011.
                                                          Solomon B.D. ea. The coming sustainable energy
   Huijbregts M.A.J. ea. Cumulative energy demand         transition: history, strategies and outlook. Energy
   as predictor for the environmental burden of com-      Policy 2011; 39: 7422-7431.
   modity production. Environmental Science & Tech-
   nology 2010; 44: 2189-2196.                            Stefes C.H. Bypassing Germany’s Reformstau: the
                                                          remarkable rise of renewable energy. German Poli-
                                                          tics 2010; 19: 148-163.
64 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>Tilman D. ea. Forecasting agriculturally driven   depletion. Global Environmental Change 2010; 20:
global environmental change. Science 2001; 292:   428-439.
281-284.
                                                  Winker M. ea. Fertilizer products from new sanita-
Vuuren D.P. van ea. Phosphorus demand for the     tion systems: their potential value and risks. Biore-
1970-2100 period: a scenario analysis of resource source Technology 2009; 100: 4090-4096.
                                                                               De mens centraal?     65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>7 Eigen soort eerst!?
  Frans Stafleu
  Inleiding
  Aan het einde van de vorige eeuw en aan het begin van deze eeuw woedde er een aan-
  tal dierziekte-epidemieën in ons land: varkenspest, gekkekoeienziekte, mond- en klauw-
  zeer, vogelpest. Er werden allerlei maatregelen getroffen, maar wat breed maatschappe-
  lijk verzet opriep was het massaal ruimen van (gezonde) dieren. Het idee achter dit rui-
  men is heel eenvoudig: dood alle dieren in de omgeving van de besmettingshaard zodat
  eventueel besmette dieren worden weggenomen en er geen (gezonde) dieren meer
  overblijven die bij latere besmetting weer nieuwe haarden kunnen vormen.
  Groot was de maatschappelijke verontwaardiging: onnodig, dieronwaardig, enzovoort.
  De boodschap kwam aan: bij het Ministerie van Landbouw waren de ambtenaren vast-
  besloten om dit niet nog een keer te laten gebeuren. ‘Meer aandacht voor vaccinatie en
  niet te snel overgaan tot massale ruiming’, leek het devies. Maar toen kwam de Q-
  koorts. Er werd geaarzeld en er werd afgewacht, want men wilde (ongetwijfeld ook inge-
  geven door economische overwegingen) dus inzetten op vaccinatie en vooral niet te snel
  ruimen. Dat liep verkeerd af: mensen werden ziek en sommigen gingen dood. Dit keer
  was de verontwaardiging bij de bevolking groot dat er niet tijdig afdoende maatregelen
  waren genomen om deze menselijke sterfgevallen te voorkomen. En wat waren die af-
  doende maatregelen dan wel? Juist ja, ruimen van de geiten! Dus wat verwerpelijk werd
  beschouwd bij dierziekten, was wenselijk bij ziekten die de volksgezondheid raken.
  Goed zijn voor dieren? Vast wel, maar blijkbaar geldt ‘eigen soort eerst’.
  Nu klinkt ’eigen soort eerst’ niet sympathiek; er zit een akelige bijsmaak van benepen
  racisme aan. Maar laat ik het anders benoemen: ‘loyaliteit en solidariteit met diegene die
  dicht bij ons staan’. Dat klinkt anders. Is dit onzinnig getover met woorden? Ik denk het
  niet. Stel, er liggen twee meisjes in het water en ik kan er maar één redden. Eén van de
  twee is mijn dochter. Moet ik nu een muntje opgooien om te bepalen wie ik moet red-
  den? De meeste mensen zullen de intuïtie hebben dat ik eerst mijn dochter moet redden
  en dat ik zelfs een slechte vader zou zijn als ik dat niet zou doen! In dit geval zien we
  loyaliteit als een groot goed. Anders gezegd, de vader-dochter relatie brengt voor mij als
  vader de plicht mee om haar als eerste te redden. De aard van de relatie leidt hier tot
  een morele plicht. In dit (gelukkig hypothetische) geval leidt dat tot het verdrinken van
  het andere meisje. Zou het nu ook zo zijn dat de mens-mens-relatie tot andere plichten
                                                                         De mens centraal? 67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>   leidt dan de mens-dier-relatie en zouden we daarmee kunnen rechtvaardigen dat we
   anders gaan handelen als er menselijke belangen in het geding komen?
   Ik wil dit essay afsluiten met een eerste verkenning van deze vraag. Daaraan vooraf-
   gaand zal ik kort de huidige situatie in beeld brengen en de waarden ‘welzijn’ en ‘intrin-
   sieke waarde’ bespreken.
   Waarden in de huidige praktijk: het ene dier is het andere niet
   Voordat we verder gaan denken over hoe de mens-dier-relatie behoort te zijn, wil ik
   schetsen hoe de situatie nu is. Behandelen wij dieren anders als wij er een andere rela-
   tie toe hebben? Je hoeft niet diep in de materie te zijn ingevoerd om te zien dat dit het
   geval is. Een konijn als huisdier wordt anders behandeld dan een proefkonijn en dat
   weer anders dan een konijn in het wild. Sommige verschillen komen voort uit wettelijke
   regelingen. Een big onverdoofd castreren is toegestaan in de landbouw maar stuit op
   grote bezwaren als het over een proefdier gaat. Een proefdier moet immers altijd goed
   verdoofd worden! Het lijkt erop dat er bij verschillende relaties andere waarden een rol
   spelen of een andere nadruk krijgen.
   Ben je een proefdier dan wordt er erg veel nadruk gelegd op het vermijden van lijden.
   Welzijn is de leidende waarde. Wettelijk zijn we verplicht dat welzijn zoveel mogelijk te
   beschermen. Als er in het kader van een proef kans op welzijnsaantasting is, dan dienen
   we die kans zo klein mogelijk te maken. Welzijn staat zozeer op de voorgrond dat de
   morele relevantie van het doden van het dier hier wordt uitgedrukt in welzijnstermen: Als
   je een dier op een nette manier doodt dan telt dat als ‘gering ongerief’. Andere morele
   bezwaren die zouden kunnen kleven aan het doden van een dier komen in de proefdier-
   praktijk niet aan bod. ‘Respect voor het dier’ wordt vaak genoemd, maar bijna altijd al-
   leen uitgedrukt in welzijn: ‘respect voor het dier hebben’ betekent ‘er rekening mee hou-
   den dat het dier kan lijden’. Ook het wettelijke voorschrift dat we zo min mogelijk proef-
   dieren moeten gebruiken (‘verminderen’) of zelfs bij voorkeur proefdiervrije experimen-
   ten moeten doen (‘vervangen’), wordt grotendeels verklaard door de wens om zo min
   mogelijk lijden te veroorzaken. Het proefdier wordt gezien als wezen dat kan lijden, maar
   verder zien we het puur als een instrument van wetenschappelijk onderzoek. Bovendien
   weegt dat lijden minder dan dat van de mens; bij afwegingen tussen deze twee delft het
   dier meestal het onderspit, wat al blijkt uit het feit dat de dieren worden ingezet als
   proefdier.
   Wat nu als je een koe bent? De koe is, in de ogen van de boer, hier op aarde om in sa-
   menwerking met hem goed voedsel (melk) te produceren. De waarde van de koe wordt
   bepaald door het doel dat de mens voor hem heeft: de koe is ‘functioneel gedetermi-
   neerd’ (Stafleu ea. 2004). De koe moet melk geven en de boer moet goed voor haar
   zorgen omdat de koe dan goed melk geeft, maar ook als tegenprestatie voor haar dien-
   sten. Volgens boeren staat ‘goede zorg voor het dier’ centraal. Een begrip als welzijn
   sloot vanouds niet erg aan bij deze boerenvisie op de mens-dier-relatie, maar is momen-
68 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>teel wel ingeburgerd. Goede zorg behoort nu ook in welzijn te resulteren. Wij hebben
hier te maken met een antropocentrische visie; de mens mag uitmaken wat er met het
productiedier gebeurt.
Ben je een wild dier, dan wordt er weer anders tegen je aangekeken. Wilde dieren wor-
den gerespecteerd omdat ze deel uitmaken van het ecosysteem (‘de natuur’). Er zijn
vele manieren om tegen de natuur aan te kijken, maar op dit moment is het ‘ecocentris-
me’ in zwang. Hierbij is het ecosysteem als geheel van waarde en pas daarvan afgeleid
het individuele dier. Men dient de natuur te respecteren door deze met rust te laten. In
deze visie is bijvoorbeeld het opvangen van zeehonden in opvangcentra niet juist. Een
wild dier moet (als onderdeel van de natuur) in zijn wildheid gerespecteerd worden en
die wildheid wordt met het opvangen geschaad. Het mogelijk lijden van het individuele
dier is van ondergeschikt belang; ik heb een ecocentrist zelfs eens horen betogen dat
‘lijden niet bestaat in de natuur’. In deze visie behoort de mens geen relatie te hebben
met het wilde dier; ’handen af’ is althans de regel. De natuur staat centraal, de mens is
hieraan ondergeschikt of dient zich afzijdig te houden.
Als gezelschapsdier heb je vaak een heel andere status. Je bent dan een deel van het
gezin. De nadruk ligt hier juist op het dier als individu, wat tot uiting komt in het feit dat
gezelschapsdieren een naam hebben. Allerlei waarden spelen hier een rol: gezondheid
en welzijn, maar ook respect. In een gezelschapsdierrelatie doen dieren er moreel ge-
zien niet alleen toe omdat ze kunnen lijden of nuttig voor ons zijn, maar ook omdat ze
wezens zijn die eigenheid bezitten, eigen doelen nastreven, et cetera. Dit wordt dan uit-
gedrukt door te zeggen dat deze dieren een waarde hebben die los staat van hun relatie
tot de mens; ze hebben een ‘intrinsieke waarde’ die we dienen te respecteren. Mens en
dier staan hier bijna op gelijke voet.
Uit bovenstaande beschrijving blijkt dat er in de mens-dier-relatie een keur van waarden
een rol speelt en dat de waarde die de boventoon voert - op zijn minst gedeeltelijk - sa-
menhangt met de context waarin mens en dier elkaar treffen. Bovenstaande beschrijving
is globaal en vereenvoudigd. In de werkelijkheid spelen er vele nuances en overlappen
contexten elkaar. Bovendien zijn er contexten die ik niet genoemd heb (schadelijke die-
ren, hulpdieren, hobbydieren, et cetera). Kortom: we hebben te maken met een com-
plexe werkelijkheid, maar uit deze korte schets kunnen we wel concluderen dat in ver-
schillende mens-dier-relaties steeds andere waarden spelen of de nadruk krijgen.
Welzijn en intrinsieke waarde in de maatschappelijke discussie
Het moge dan zo zijn dat in de praktijk meerdere waarden een rol spelen, in de maat-
schappelijke discussie over de mens-dier-relatie lijkt wat meer eenheid te zitten. ‘Wel-
zijn’ en ‘intrinsieke waarde van het dier’ zijn daar steeds terugkerende begrippen. We
zien dat al in de wetgeving die de intrinsieke waarde van het dier als uitgangspunt neemt
en een ‘welzijnswet’ voor dieren formuleert.
                                                                          De mens centraal? 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>   Onder welzijn wordt minimaal verstaan dat een dier zich goed voelt. Het draait dan om
   het ervaren van lijden en geluk. Soms wordt de term wat opgerekt en betekent het ‘dat
   het goed gaat met het dier’. In deze laatste betekenis kan het zijn dat een dier in zijn
   welzijn is aangetast zonder dat hij dat merkt. In de studie diergeneeskunde wordt bij-
   voorbeeld het feit dat een dier zijn soortspecifieke gedrag niet kan vertonen gezien als
   een aantasting van het welzijn van het dier. Hoewel een dier dat vaak wel zal merken,
   hoeft dat niet altijd het geval te zijn. Of een nerts er bijvoorbeeld last van heeft dat hij
   niet kan zwemmen is maar de vraag.
   Welzijn (in de zin van ervaring) is een krachtig argument in de discussie. Alle partijen
   zijn het er over eens dat welzijnsaantasting zoveel mogelijk moet worden vermeden. Het
   welzijn van het dier is ook min of meer te meten en dat maakt het begrip minder vaag en
   goed praktisch toepasbaar. Vandaar dat de discussie over de mens-dier-relatie heel
   vaak in welzijnstermen wordt gevoerd.
   Het begrip intrinsieke waarde van het dier is een wat vager begrip dan welzijn, maar
   komt ook steeds meer ter sprake in de maatschappelijke discussie. Waarom is dat zo?
   Ten eerste omdat het begrip in de praktijk zo multi-interpretabel is. De minimale beteke-
   nis van ‘het dier heeft een intrinsieke waarde’ is dat het dier er moreel toe doet. Waarom
   het dier moreel meetelt, blijft echter vaak onbenoemd. Velen zullen het dier bijvoorbeeld
   intrinsieke waarde toekennen omdat het kan lijden, maar als dit de functie van het woord
   is, is er geen verschil met de welzijnsdiscussie. Anderen gaan verder en interpreteren de
   term als ‘respect hebben voor de eigenheid van het dier’, zoals hierboven beschreven is
   bij de gezelschapsdieren. Intrinsieke waarde verwijst dan dus naar de waarde die het
   dier heeft van zichzelf, los van zijn waarde voor de mens. Deze waarde moet gerespec-
   teerd worden. Het is dan bijvoorbeeld niet juist om een dier zo te behandelen dat het
   zichzelf niet meer kan voortplanten, niet meer zijn soortspecifieke gedrag kan vertonen
   of zich niet kan handhaven in zijn leefmilieu. Ook zijn heelheid en gaafheid aantasten is
   dan niet juist. Kortom: als men een dier respecteert, mag men het niet aantasten in zijn
   ‘integriteit’.
   Deze interpretatie van intrinsieke waarde van het dier gaat dus veel verder dan ‘het dier
   heeft waarde omdat het kan lijden’. Genetische modificatie hoeft bijvoorbeeld niet ge-
   paard te gaan met lijden en zou vanuit dat oogpunt toelaatbaar kunnen zijn, maar vanuit
   een respectvisie is dat veel moeilijker. Het multi-interpretabel zijn van de term kan wel-
   licht verklaren waarom het gebruik ervan in opkomst is: de term dekt onderliggende fun-
   damentele meningsverschillen toe en dat is handig in een politieke discussie.
   De tweede reden dat intrinsieke waarde tegenwoordig een grote rol speelt in de discus-
   sie zou kunnen liggen in het feit dat de mens-gezelschapsdier-relatie maatgevend is
   geworden voor de andere contexten. De meeste mensen in onze maatschappij hebben
   alleen maar te maken met gezelschapsdieren. Van de nutsdieren bijvoorbeeld zien ze
70 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>alleen de producten en proefdieren zitten onzichtbaar in de laboratoria. Dit zou ertoe
kunnen leiden dat de waarden die men koestert bij gezelschapsdieren gegeneraliseerd
worden naar alle dieren. De waarde ‘respect voor de eigenheid van het dier’ zou dan dus
dominant worden.
Er kan nog een derde reden zijn voor het gebruik van de term intrinsieke waarde. Deze
term suggereert dat de morele betekenis van het dier niet zozeer zou moeten afhangen
van de context waarin we het dier tegenkomen, maar van eigenschappen van het dier
zelf. Dit naar analogie van onze opvatting over hoe we met andere mensen dienen om te
gaan: alle mensen hebben mensenrechten omdat ze mens zijn en niet omdat we ze in
een bepaalde context tegenkomen. Een ethicus als Regan (Regan 2003) is een bekend
verdediger van dit standpunt. Er bestaat dus ook een gedegen ethische onderbouwing
van.
Zoals we boven gezien hebben, worden de waarden ‘welzijn’ en ‘intrinsieke waarde’ in
de praktijk in wisselende mate gebruikt. Bij proefdieren draait het om welzijn, bij nutsdie-
ren gaat het over goede zorg (onder druk van de maatschappelijke discussie vertaald in
welzijn), bij gezelschapsdieren draait het om respect en bij wilde dieren draait het ook
om respect, maar dan meer voor de natuur waarin het leeft dan voor het individuele dier
zelf.
E e n d e r d e w a a r d e : l o ya l i t e i t ?
Samengevat heb ik tot nog toe in dit essay betoogd dat er weliswaar overkoepelende
waarden als welzijn en intrinsieke waarde in maatschappelijke discussie worden ge-
bruikt, maar dat die waarden in verschillende mens-dier-relaties geen, of een verschil-
lende, rol spelen. Ik wil nu verkennen of er een derde waarde zou kunnen zijn die nau-
welijks expliciet genoemd wordt, maar die wel een grote rol zou kunnen spelen, namelijk:
loyaliteit. Zou loyaliteit een waarde kunnen zijn die rechtvaardigt dat we dieren anders
behandelen dan mensen en sommige dieren anders dan andere dieren? Kan loyaliteit
rechtvaardigen dat we dieren ruimen zodra de menselijke volksgezondheid op het spel
staat, of dat we een huishond anders behandelen dan een proefdierhond?
De etholoog Frans de Waal (De Waal 2008) heeft naar aanleiding van zijn onderzoek
met primaten veel gepubliceerd over de biologische grondslagen van de moraal. Hij be-
toogt, op basis van zijn ethologisch onderzoek en zijn interpretatie van de evolutietheo-
rie, dat loyaliteit de belangrijkste pijler is onder de biologische oorsprong van onze mo-
raal - en dat loyaliteit bovendien een groot goed is. Onder loyaliteit verstaat De Waal dat
we extra of andere plichten hebben ten aanzien van onze familie/groep/species op basis
van het feit dat we tot die familie/groep/species behoren.
Laten we aannemen dat De Waal gelijk heeft voor wat betreft het feit dat loyaliteit een
belangrijke verklarende biologische pijler is onder onze moraal. Dan leidt dit feit nog niet
                                                                          De mens centraal? 71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>   automatisch tot de conclusie dat het ook een belangrijke morele waarde zou moeten
   zijn. Immers: mensen volgen niet louter de natuur, maar kunnen er op reflecteren en zich
   afvragen of de natuurlijke situatie wel de moreel juiste situatie is. Ethiek bestaat bij de
   gratie van de aanname dat je uit een feit niet zonder meer een norm kan afleiden.
   Op het eerste gezicht wordt al snel duidelijk dat loyaliteit niet altijd goed is en zeker
   geen absolute waarde zou moeten zijn. De SS was bijvoorbeeld tot het laatst toe loyaal
   ten opzichte van Hitler. De SS zag loyaliteit ongetwijfeld als een absoluut en doorslag-
   gevend goed, maar ethische analyse leidt tot een andere conclusie. Veel ethici zien het
   als winst dat loyaliteit aan een groep aan waarde verliest ten opzichte van waarden die
   meer samenhangen met het individu. Peter Singer (Singer 1975) betoogt dat niet zozeer
   het behoren tot een groep (bij hem de soort) moreel van belang is, als wel de vraag of
   een wezen geluk en lijden kan ervaren. Loyaliteit aan de soort is bij hem verwerpelijk en
   hij noemt het naar analogie van racisme ‘speciesisme’.
   Maar toch, we hebben een sterke intuïtie dat althans in sommige gevallen loyaliteit er
   toe doet - denk aan het voorbeeld waarbij ik moet kiezen tussen het redden van mijn
   dochter of een ander meisje. Maar er is meer dan een intuïtie: een relatief recente stro-
   ming binnen de ethiek is de zorgethiek. Deze stroming vindt dat de traditionele ethiek bij
   het toekennen van morele betekenis teveel nadruk legt op abstracte eigenschappen van
   mensen en dat daarbij de betekenis van relaties tussen die mensen teveel op de achter-
   grond is geraakt. De zorgethiek ontleend zijn naam aan het feit dat men hier de zorg
   voor de ander morele relevantie geeft; het draait om zorgrelaties en onderlinge afhanke-
   lijkheid.
   Als we nu eens mensen als medemensen benoemen en vaststellen dat mensen elkaars
   wensen en behoeftes kunnen kennen. We delen bijvoorbeeld onze angst voor de dood
   en onze wens in ons leven tot ontplooiing te komen. Mensen zijn geen solitaire wezens,
   maar zijn sociaal en kunnen niet leven zonder de menselijke gemeenschap. Mensen zijn
   van die gemeenschap afhankelijk voor de bevrediging van hun wensen en behoeftes.
   Binnen die gemeenschap kunnen ze op individuele basis natuurlijk invloed uitoefenen
   om hun welzijn te verbeteren, maar dat kunnen ze alleen maar op grond van hun lid-
   maatschap van de gemeenschap. Loyaliteit houdt hier in dat we kunnen en mogen ver-
   wachten dat andere mensen ons helpen bij het vervullen van onze behoeftes.
   Op basis van deze redenering stel ik dat loyaliteit tussen mensen een groot goed is en
   dus een belangrijke morele waarde. Deze waarde is echter niet absoluut. Niet alles valt
   te rechtvaardigen op basis van loyaliteit. De waarde van loyaliteit wordt beperkt door de
   verhouding tussen de behoefte van personen in de gemeenschap en de behoeften van
   wezens buiten die gemeenschap. Er moet sprake zijn van proportionaliteit: om het leven
   van mijn dochter te redden mag ik het andere meisje in het water laten liggen, maar als
72 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>mijn dochter kan zwemmen en de ander niet dan moet ik mijn dochter maar even in het
water laten liggen en het andere meisje redden.
Ik spreek hierboven steeds over de gemeenschap waarbinnen men loyaal is aan elkaar.
Dat kunnen wisselende gemeenschappen zijn, zoals het gezin, de familie, het dorp, et
cetera. In het kader van het essay wil ik mij beperken tot de (abstracte) menselijke ge-
meenschap, om die af te kunnen zetten tegen dieren.
De bioloog/ethicus Sjaak Swart (Swart, Keulartz 2010) geeft dieren een plaats in de zor-
gethiek. Swart redeneert dat afhankelijkheid leidt tot verantwoordelijkheid, wat weer uit-
mond in specifieke plichten. Hij stelt dat we meer specifieke plichten hebben ten opzich-
te van het individuele dier naarmate het meer afhankelijk is van ons. Ten opzichte van
wilde dieren hebben we meer aspecifieke plichten. Dit betekent bijvoorbeeld dat we het
welzijn van onze hond dienen te bevorderen en te beschermen, maar dat onze plichten
ten opzichte van de wolf zich dienen te richten op het beschermen van de biotoop van
het dier, zodat het voor zichzelf kan zorgen. Op deze manier kunnen we ook rechtvaar-
digen dat we anders voor onze huishond moeten zorgen (voor het welzijn waarvan we
verantwoordelijkheid dragen) dan voor een wilde hond.
Hoe verhouden onze plichten die voortkomen uit onze loyalteit ten opzichte van andere
mensen zich tot dergelijke specifieke plichten ten opzichte van dieren? Dat wordt be-
paald door de mate van proportionaliteit. Als we ervan uitgaan dat mensen voor hun
welzijn en overleven afhankelijk zijn van de gemeenschap, dan zijn onze verplichtingen
ten opzichte van elkaar hoog. Dus als de keuze gaat tussen grote belangen van mensen
versus belangen van dieren, dan lijkt het te rechtvaardigen dat we kiezen voor menselij-
ke loyaliteit; de belangen van het dier - groot of niet - delven dan dus het onderspit. Als
het gaat over minder grote belangen, kan de keuze anders uitpakken. Vele ethici hebben
gereflecteerd op hiërarchieën van belangen tussen mens en dier (o.a. VanDeVeer 1979,
Regan 2003). Er is stof genoeg voor verdere reflectie op dit gebied.
Concluderend kunnen we zeggen dat er nog een derde waarde speelt in de mens-dier-
relatie, namelijk menselijke loyaliteit. Deze waarde speelt niet alleen, maar mag ook spe-
len - tenminste als het gaat over grote belangen bij mensen. De belangen van dieren
worden niet altijd overheerst door die van mensen. Als er grote belangen van het dier
staan tegenover kleine belangen van mensen, kunnen de belangen van het dier de
doorslag geven.
Waarom noem ik deze derde waarde loyaliteit en niet ‘verantwoordelijkheid’ of ‘zorg’?
Verantwoordelijkheid verwijst te veel naar ratio, terwijl het hier om meer gaat. Loyaliteit
zit veel dieper en heeft een biologische oorsprong; juist daarin schuilt de kracht. Zorg
komt als waarde wel in de buurt, maar is te passief. Loyaliteit kan je opeisen, zorg niet.
                                                                         De mens centraal? 73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>   Conclusie
   Ik heb laten zien dat er in de praktijk anders met dieren wordt omgegaan al naar gelang
   de context waarin we ze tegenkomen. In het debat spelen er weliswaar twee universele
   waarden (welzijn en intrinsieke waarde) een rol, maar de interpretatie van hun betekenis
   verschilt nogal. Bovendien is het belang van hun rol afhankelijk van de context. Ik heb
   de vraag gesteld of een deel van de betekenisverschillen die de praktijk laat zien, niet
   kan worden opgeheven door een derde waarde te introduceren: menselijke loyaliteit.
   Vanuit de zorgethiek heb ik betoogd dat menselijke loyaliteit een belangrijke waarde is
   die het dierlijk belang mag overtroeven. Maar dat mag niet altijd. We hebben ook speci-
   fieke plichten ten opzichte van dieren. Bij de afweging van dierlijke belangen ten opzich-
   te van menselijke belangen speelt proportionaliteit een grote rol.
   Wat betekent dit nu in de praktijk? Aan het begin van het essay memoreerde ik de maat-
   schappelijke tegenstand tegen het ruimen van dieren. Toen bij de Q-koorts echter de
   volksgezondheid in het geding kwam, werd er uiteindelijk voor ruimen gekozen. Mijns
   inziens valt dit te verdedigen vanuit loyaliteitsoverwegingen. Want we moeten hier kie-
   zen tussen gezondheid en dood van dieren versus die van mensen en dan kiezen we op
   basis van loyaliteit voor de mens. We proberen bij die keuze de dieren zo min mogelijk
   in hun welzijn aan te tasten en doden de dieren dus op pijnloze wijze. Maar we doden
   hen wel en laten niet onze medemens doodgaan.
   We zijn overigens, op basis van onze specifieke plichten ten aanzien van de dieren, wel
   verplicht om de meest diervriendelijke methoden te gebruiken die voorhanden is. Daar-
   om hebben de ambtenaren van het ministerie lang ingezet op vaccineren. Toen dat niet
   snel genoeg bleek te kunnen, was het ruimen van de dieren te verdedigen.
   Ook bij proefdiergebruik claimen we dat proefdiergebruik te rechtvaardigen is met het
   oog op menselijk welzijn. Wederom met aandacht voor het welzijn van het proefdier,
   maar als puntje bij paaltje komt delft het welzijn van het proefdier het onderspit. Onze
   loyaliteit ligt eerst bij de zieke medemens en daarna pas bij het dier. Maar ook hier moe-
   ten we wel kunnen laten zien dat het gebruik van dieren zieke mensen daadwerkelijk
   helpt.
74 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>Literatuur
Regan T. ‘The Case for Animal            Rights’. In: Singer P. Animal Liberation. Avon books: New York,
Armstrong S.J., Botzler R.G. The Animal Ethics        1975.
Reader. London/New York; Routledge, 2003: p.17-
24.                                                   Swart J.A.A., Keulartz J. Een contextuele benade-
                                                      ring van intrinsieke waarde. Filosofie en Praktijk
Stafleu F.R., Lauwere C.C. de, Greef K.H. de. Re-     2010; jaargang 31 - N.2: p. 12-25.
spect for functional determinism. A farmers inter-
pretation of respect for animals. In: Tavernier J. de VanDeVeer D. Interspecific justice. Inquiry 1979;
and Aerts S. (eds). Science, Ethics and Society. 5th  22: 55-80.
Congress of the European Society for Agricultural
and Food Ethics. Leuven: CABME, 2004: 355 pp.         Waal F. de. De moraliteitstoren. In: De aap en de
                                                      filosoof.  Amsterdam/Antwerpen:     Contact,   2008:
                                                      p. 181-202.
                                                                                   De mens centraal?    75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>8 Effecten van volksgezondheidsbeleid op
  natuur en biodiversiteit: bewustwording
  noodzakelijk
  Annelies Freriks
  Inleiding
  Al sinds enkele decennia wordt het belang van biodiversiteit1 voor de volksgezondheid in
  brede kring erkend. Het Beleidsprogramma biodiversiteit 2008-20112 verwoordt dit als
  volgt:
  “Veel levensvormen op de aarde zijn afhankelijk van elkaar. Daarin speelt variatie een
  belangrijke rol. Ook de mens kan zonder andere organismen niet bestaan. Biodiversiteit
  is behalve mooi ook nuttig en noodzakelijk. Het zorgt niet alleen voor schoon water,
  vruchtbare grond en een stabiel klimaat, maar levert ook voedsel en grondstoffen voor
  huisvesting, kleding, brandstof en medicijnen. Deze natuurlijke hulpbronnen verschaffen
  bestaanszekerheid en vormen de basis voor onze welvaart. Biodiversiteit draagt bij aan
  de kwaliteit van leven en het welzijn van mensen.”
  De bedreigingen voor de biodiversiteit zijn divers en omvangrijk. Het meest recente bio-
  diversiteitsprogramma van de EU vermeldt dat met name als gevolg van humane activi-
  teiten “species are currently being lost 100 to 1,000 times faster than the natural rate:
  according to the FAO, 60% of the world's ecosystems are degraded or used unsustaina-
  bly; 75% of fish stocks are over-exploited or significantly depleted and 75% of the genet-
  ic diversity of agricultural crops has been lost worldwide since 1990. An estimated 13
  million hectares of tropical forests are cleared each year and 20% of the world’s tropical
  coral reefs have already disappeared, while 95% will be at risk of destruction or extreme
  damage by 2050 if climate change continues unabated.”3
  1
    Artikel 2 van het Biodiversiteitsverdrag omschrijft het begrip biodiversiteit als volgt: "Biological diversity means the
  variability among living organisms from all sources including, inter alia, terrestrial, marine and other aquatic ecosystems
  and the ecological complexes of which they are part; this includes diversity within species, between species and of
  ecosystems”.
  2
    Biodiversiteit werkt: voor natuur, voor mensen, voor altijd.
  3
    Communication Our life insurance, our natural capital: an EU biodiversity strategy to 2020, 3 May 2011,
  COM(2011) 244 final.
                                                                                                     De mens centraal?     77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>   In onderzoek en beleidsstukken staat de betekenis van biodiversiteit en natuur voor de
   volksgezondheid centraal (Gezondheidsraad 2009).4 Voor de invloed van het volksge-
   zondheidsbeleid op natuurwaarden en - mogelijk op termijn - op de biodiversiteit, bestaat
   nog beduidend minder aandacht. Volksgezondheid wordt vaak beschouwd als een
   zwaar(der)wegend belang en bovendien is er ook nog weinig inzicht in de effecten van
   volksgezondheidsbeleid op natuur op middellange en lange termijn. De aandacht gaat
   vooralsnog hoofdzakelijk uit naar de effecten van mogelijk schadelijke stoffen. In 2001
   wees de Gezondheidsraad erop dat de mogelijke risico’s van continue blootstelling aan
   (dier)geneesmiddelen niet bij voorbaat als onbetekenend terzijde moeten worden ge-
   schoven (Gezondheidsraad 2001). Mede als gevolg van gebrekkige kennis over deze
   effecten en risico’s is de hoofdvraag van deze bundel - of in het volksgezondheidsbeleid
   meer dan nu het geval is rekening gehouden moet worden met de mogelijke negatieve
   gevolgen voor dieren en de leefomgeving - niet zo eenvoudig te beantwoorden. Deze
   bijdrage bespreekt de relatie tussen volksgezondheid en biodiversiteit in beleid en regel-
   geving en is bedoeld als een opstap voor verdere discussie over de relatie tussen beide
   terreinen.
   Paragraaf 2 gaat in op de doelstellingen van het internationale en Europese regime ter
   bescherming van natuurwaarden/biodiversiteit. Vervolgens wordt in paragraaf 3 bespro-
   ken in hoeverre de effecten van volksgezondheidsbeleid in deze kaders in beeld komen.
   Paragraaf 4 bespreekt enkele publicaties die gaan over de invloed van volksgezond-
   heidsbeleid op milieu en natuur. Paragraaf 5 gaat in op enkele beleidsontwikkelingen en
   de wijze waarop milieu- en natuurbelangen zijn meegenomen in de producttoelating van
   geneesmiddelen. De bijdrage sluit af met een conclusie.
   D o e l s t e l l i n g e n va n i n t e r n a t i o n a l e e n E u r o p e s e n a t u u r b e s c h e r m i n g s r e -
   gimes
   In het internationale natuurbeschermingsregime kan grosso modo een onderscheid wor-
   den gemaakt tussen de bescherming van dier- en plantensoorten, zoals bijvoorbeeld in
   het CITES-verdrag5 en het Verdrag van Bonn6 en de bescherming van gebieden en ha-
   4
     Zie bijvoorbeeld: Mondiale milieu-invloed op onze gezondheid. Den Haag: Gezondheidsraad, 2009; publica-
   tienr. 2009/15. Mededeling van de Commissie het biodiversiteitsverlies tegen 2010 – en daarna – tot staan
   brengen. De ecosysteemdiensten in stand houden in het belang van de mens. Brussel, 22.5.2006 COM(2006)
   216 definitief. De opvolgende Communication Our life insurance, our natural capital: an EU biodiversity strategy
   to 2020, 3 May 2011, COM(2011) 244 final. Zie ook COP 10 Verdrag van Ramsar "Healthy Wetlands, Healthy
   People" 10th Meeting of the Conference of the Contracting Parties to the Convention on Wetlands (Ramsar,
   Iran, 1971) Changwon, Republic of Korea, 28 October - 4 November 2008, CoP10 to the Convention on Biologi-
   cal Diversity (CBD) global Strategic Plan for biodiversity 2011-2020.
   5
     Verdrag inzake de internationale handel in bedreigde dier- en plantensoorten, Washington 1973.
   6
     Verdrag inzake de bescherming van trekkende diersoorten, Bonn 1979.
78 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>bitats, zoals bijvoorbeeld in de Ramsar-overeenkomst7. Daarnaast kan het Biodiversi-
teitsverdrag worden genoemd8 dat op beide betrekking heeft (Backes, Freriks, Robbe
2009). Naast mondiale verdragen zijn enkele regionale verdragen tot stand gebracht,
waarvan met name het Verdrag van Bern hier van belang is.9 Ook dit verdrag ziet toe op
soortbescherming en gebieds-, respectievelijk habitatbescherming. Een derde niveau,
naast de mondiale en regionale verdragen, wordt gevormd door de regelgeving van de
Europese Unie (EU). Op EU-niveau zijn de Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn de kaders
voor bescherming van soorten en gebieden. De drie genoemde niveaus kunnen niet los
van elkaar worden gezien. Zo is de Europese Habitatrichtlijn onder andere tot stand ge-
komen om te kunnen voldoen aan de verplichtingen uit het Verdrag van Bern. Hierna zal
kort worden ingegaan op de doelstellingen van de belangrijkste internationale en Euro-
pese regelgeving (Backes, Freriks, Robbe 2009).
Wellicht het belangrijkste internationale platform is het Biodiversiteitsverdrag. De doel-
stelling van het verdrag is drieledig: het behoud van de biologische diversiteit, het duur-
zame gebruik van bestanddelen daarvan en de eerlijke en billijke verdeling van de voor-
delen voortvloeiende uit het gebruik van genetische rijkdommen. Motief is dus niet alleen
natuurbehoud, maar ook het verdelingsvraagstuk tussen rijke en armere landen. De ver-
dragsverplichtingen zijn vrij vaag en algemeen geformuleerd (Oudenaarden 2008). Een
belangrijk vertrekpunt in het verdrag is dat biodiversiteit een intrinsieke waarde heeft en
dus niet alleen om economische of andere antropocentrische redenen van belang is.
Verdragspartijen dienen nationale strategieën en programma’s voor het behoud van bio-
diversiteit te ontwikkelen en ook op andere beleidsterreinen rekening te houden met het
behoud van biodiversiteit. Ook moeten onder andere processen en categorieën activitei-
ten worden geïnventariseerd die aanmerkelijke nadelige gevolgen (zouden kunnen)
hebben voor de biodiversiteit.
Een centrale (hoewel erg vage) verplichting is opgenomen in artikel 8 van het verdrag,
dat ertoe verplicht om deze processen en activiteiten ook te reguleren of beheersen. Iets
concreter bepaalt artikel 8 ook dat de partijen een ‘stelsel van beschermde gebieden’
moeten instellen waarin bijzondere maatregelen worden genomen om de biodiversiteit te
behouden. Aangetaste ecosystemen moeten hersteld worden, het herstel van bedreigde
soorten moet worden bevorderd en er moeten ‘voorwaarden worden geschapen’ om te
verzekeren dat het gebruik te verenigen is met het behoud van de biodiversiteit. Hoe dit
alles precies dient te geschieden,wordt in het verdrag niet uitgewerkt.
7
  Convention on Wetlands of International Importance Especially as Waterfowl Habitat, Ramsar, 2 februari 1971,
ILM 963. De Nederlandse tekst is onder meer te vinden in Trb. 1975, nr. 84.
8
  Rio de Janeiro 1992. Zie: www.biodiv.org
9
  Verdrag inzake het behoud van wilde dieren en planten in hun natuurlijk milieu in Europa. Informatie over het Verdrag
van Bern is het beste te vinden op site van het Nederlandse ECNC: http://www.ecnc.nl/doc/europe/legislat/
bernconv.html. Tevens is Verdrag van Bern te vinden via: http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/104.htm.
                                                                                               De mens centraal?     79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>   De juridische doorwerking van de verdragsbepalingen is beperkt, maar dat betekent nog
   niet dat het verdrag geen feitelijke, politieke of praktische gevolgen heeft. Het mondiale
   karakter, de redelijk goede institutionele voorzieningen en de aan het verdrag verbonden
   financieringsstromen hebben tot gevolg dat het verdrag een niet onbelangrijk ijkpunt is
   voor het beleid van de verdragspartijen (Backes, Freriks, Robbe 2009). In Nederland
   heeft het verdrag geleid tot opvolgende beleidsprogramma’s. De meest recente is het
   ‘Beleidsprogramma Biodiversiteit 2008-2011’.
   Ook aan het Verdrag van Ramsar komt (voor Nederland) belangrijke betekenis toe.10
   Het verdrag heeft als doel ondiepe watergebieden (moerassen, getijdegebieden, ven-
   nen, enzovoort) te beschermen. Hoewel het verdrag dat niet direct aangeeft, beoogt het
   indirect soorten te beschermen, met name watervogels. De verdragsverplichtingen die
   zich richten op wetlands zijn tamelijk algemeen geformuleerd. Artikel 3 verplicht de par-
   tijen om eventuele plannen die de gebieden kunnen beïnvloeden, te “formuleren en ver-
   wezenlijken (...) op een zodanige wijze dat het behoud van de (...) watergebieden en
   voor zover mogelijk, het verstandig gebruik (...) worden bevorderd.” Specifiek wordt ver-
   wezen naar het stichten van natuurreservaten en goed beheer, dit laatste met als doel
   de watervogelstand te vermeerderen. Verder strekkende of duidelijker verplichtingen
   bleken ten tijde van de onderhandelingen over het verdrag niet haalbaar.
   Evenals bij het Biodiversiteitsverdrag is volksgezondheid een relevant thema, waarbij
   het vooral gaat om het belang van (in dit geval) wetlands voor de volksgezondheid. Be-
   dreigingen die uitgaan van het volksgezondheidsbeleid worden niet expliciet geadres-
   seerd, hoewel deze wel kunnen worden geschaard onder de algemene noemer van acti-
   viteiten die een bedreiging kunnen vormen voor biodiversiteit respectievelijk wetlands.
   Het Verdrag van Bern, tenslotte, bevat zowel bepalingen over soortenbescherming als
   gebiedsbescherming. Binnen de EU dienen de Vogel- en Habitatrichtlijn er onder andere
   toe om te kunnen voldoen aan de uit het verdrag voortvloeiende verplichtingen. Hierbij
   wordt aan de partijen een aantal verplichtingen opgelegd. Voor de instandhouding van
   soorten en leefgebieden dienen de partijen passende en noodzakelijke maatregelen te
   nemen om de leefgebieden van de in het wild voorkomende dier- en plantensoorten te
   beschermen. In tegenstelling tot de beide eerder besproken verdragen komt het belang
   van volksgezondheid in dit verdrag wel expliciet terug en overigens ook in de EU Vogel-
   en Habitatrichtlijnen. In paragraaf 3 wordt hier verder op ingegaan.
   De betekenis van de internationale natuurbeschermingsverdragen voor de Nederlandse
   Biodiversiteits- en natuurbeschermingsregelgeving en het daarop gerichte beleid ver-
   10
      COP 10 Verdrag van Ramsar "Healthy Wetlands, Healthy People" 10th Meeting of the Conference of the Con-
   tracting Parties to the Convention on Wetlands (Ramsar, Iran, 1971) Changwon, Republic of Korea, 28 October -
   4 November 2008.
80 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>schilt sterk. De meeste verdragen bevatten vrij algemene en vaag geformuleerde ver-
plichtingen. Dergelijke vage bepalingen hebben zelden directe rechtsgevolgen. Wel
moet het feit dat een gebied internationaal erkenning heeft gevonden mede worden be-
trokken in de afweging bij beslissingen die hun functie,                        bijvoorbeeld als wetland, zou-
den kunnen aantasten. Bovendien kan de Europese of de nationale wetgever ook zon-
der dat dit internationaalrechtelijk is vereist, juridische consequenties aan internationale
natuurbeschermingsverdragen verbinden. Zo verplicht de Nederlandse Wet milieubeheer
de provincies ertoe om wetlands als milieubeschermingsgebied aan te wijzen (Backes,
Freriks, Robbe 2009).
De juridische betekenis van internationale verdragen komt overigens lang niet altijd
overeen met de politieke en beleidsmatige betekenis. De mate waarin een verdrag juri-
disch bindend is, is dus niet altijd van doorslaggevend belang.
V o l k s g e z o n d h e i d i n n a t u u r b e s c h e r m i n g s ve r d r a g e n e n E U - r e g e l g e vi n g
Uit voorgaande paragraaf blijkt al dat de doelstellingen van mondiale en regionale na-
tuurbeschermingsverdragen vaak vrij algemeen zijn geformuleerd. Het meest specifiek
omschreven zijn de doelen en de verplichtingen in het Verdrag van Bern en de EU Vo-
gelrichtlijn en Habitatrichtlijn. In het verdrag en in beide richtlijnen wordt aangegeven dat
‘in the interests of public health and safety’ inbreuk op de beschermingsverplichtingen
kan worden gemaakt.11 In het Verdrag van Bern wordt dit belang aangemerkt als een
‘overriding public interest’. In de Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn wordt gesproken
over ‘dwingende redenen van groot openbaar belang’. Daaruit kan worden afgeleid dat
volksgezondheidsbelangen boven natuurbelangen kunnen gaan.
De Europese Commissie heeft in een handreiking aangegeven dat het moet gaan om
situaties waarin de voorgenomen plannen of projecten aantoonbaar onontbeerlijk zijn in
het kader van onder andere maatregelen of beleidsoriëntaties die gericht zijn op de be-
scherming van voor het leven van de burger fundamentele waarden (gezondheid, veilig-
heid, milieu).12 Uit de bewoordingen van de richtlijn volgt dat alleen publieke belangen
(ongeacht overigens of deze door private of publieke organisaties worden behartigd)
mogen worden afgewogen tegen de beschermingsdoelstelling van de Vogelrichtlijn en/of
de Habitatrichtlijn. Ook moet sprake zijn van een dwingende reden van groot openbaar
belang. De mate van dwingendheid komt beter tot uitdrukking in de Engelse tekst van de
richtlijn, waarin wordt gesproken over ‘imperative reasons of overriding public interest’.
Dit betekent dat niet zomaar mag worden geconcludeerd dat een ander publiek belang
11
   Art. 9 Verdrag van Bern, art. 9 Vogelrichtlijn en artt. 6 en 16 Habitatrichtlijn.
12
   Richtsnoeren voor de toepassing van artikel 6, lid 4, van de Habitatrichtlijn (Richtlijn 92/43/EEG), januari 2007,
p. 8. Zie ook de handreiking van de EC inzake artikel 6 lid 3 en 4 Habitatrichtlijn: Assessment of plans and pro-
jects significantly affecting Natura 2000 sites. Methodological guidance on the provisions of Article 6(3) and (4)
of the Habitats Directive 92/43/EEC, p. 15.
                                                                                              De mens centraal?       81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>   zwaarder dient te wegen dan de beschermingsdoelstelling van de richtlijn. Zorgvuldige
   weging is noodzakelijk.
   Uit het verdrag en de richtlijnen kan dus worden geconcludeerd dat daarin is verdiscon-
   teerd dat het volksgezondheidsbeleid zwaar weegt en een reden kan zijn om inbreuk op
   natuurwaarden te rechtvaardigen. Niet iedere maatregel in het kader van het volksge-
   zondheidsbeleid is overigens een op grond van deze regelgeving te beoordelen activi-
   teit. Het moet gaan om plannen of projecten, zoals de beoordeling of de vestiging van
   een ziekenhuis en de daarmee verband houdende emissies kan worden toegestaan. De
   toelating van producten zoals geneesmiddelen wordt niet op grond van deze regelgeving
   beoordeeld. Wel kan het gebruik van middelen aan banden worden gelegd in gevallen
   waarin wordt vastgesteld dat het natuurbelang zwaarder weegt dan het volksgezond-
   heidsbelang.
   E f f e c t e n va n vo l k s g e z o n d h e i d ( s b e l e i d ) o p n a t u u r
   In de beide voorgaande paragrafen is het natuur/biodiversiteitsbeleid als uitgangspunt
   genomen en bezien in hoeverre volksgezondheidsbeleid daarop van invloed is. De ande-
   re kant van deze medaille is de vraag in hoeverre er in het volksgezondheidsbeleid aan-
   dacht bestaat voor de relatie met het natuur-/biodiversiteitsbeleid. Voor zover kan wor-
   den nagegaan is die aandacht er wel, maar nog vrij beperkt en richt deze zich met name
   op de effecten van humane geneesmiddelen op milieu en natuur.
   In de afgelopen jaren is meer bekend geworden over de aanwezigheid van (onder ande-
   re) humane geneesmiddelen in het milieu en met name in oppervlakte- en grondwater.
   Voor humane middelen is uitscheiding door de mens via fecaliën en met name urine en
   vervolgens afvoer via een riolering naar een rioolwaterzuivering veruit de belangrijkste
   emissieroute naar het oppervlaktewater. Ziekenhuizen en zorginstellingen kunnen lokaal
   ook een belangrijke bijdrage leveren aan de emissie naar het oppervlaktewater (Van der
   Aa, Kommer, De Groot ea. 2008). Ook in het ruw water van de meeste oevergrondwa-
   terwinningen zijn geneesmiddelen aangetroffen. In mindere mate zijn geneesmiddelen
   aangetroffen in grondwaterwinningen die worden beïnvloed door oppervlaktewater (Van
   der Aa, Kommer, De Groot ea. 2008). Metingen laten zien dat in het oppervlaktewater
   verschillende stoffen afkomstig uit geneesmiddelen voorkomen (Houtman, Van der Aa,
   Ter Laak 2010).
   De beschikbare informatie neemt ongeveer tien procent van de geneesmiddelen in
   ogenschouw en geldt vooral het watercompartiment. Uit een rapport van Mons uit 2004
   volgt dat vooral antibiotica, natuurlijke en synthetische hormonen, antidepressiva en
   stoffen die worden toegepast bij de chemotherapie van kanker, worden onderzocht
   (Mons 2004). Het feit dat op zich redelijk goed afbreekbare geneesmiddelen toch voort-
   durend worden aangetoond in oppervlaktewater is het gevolg van de permanente aan-
   voer vanuit de rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI’s). De blootstelling van waterorga-
82 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>nismen aan residuen en metabolieten van geneesmiddelen heeft dan ook een chronisch
karakter (Montforts, Van Rijkswick, Freriks ea. 2006). Zeer kleine hoeveelheden van
werkzame stoffen kunnen al van invloed zijn op de ecologie en bijvoorbeeld toxisch in-
werken op amfibieën en vissen en andere aquatische organismen of hun reproductie
(Keesen, Freiks, Van Rijswick 2010). Zeker is ook dat de effecten groter zijn naarmate
de concentraties geneesmiddelen in de watergangen hoger zijn (Vergouwen, Hehen-
kamp, Vissers ea. 2011).
Milieu en natuur in het humane gezondheidszorgbeleid
Hoewel de effecten op milieu en natuur zeker niet de ‘core business’ zijn van het volks-
gezondheidsbeleid, heeft het thema enkele jaren geleden wel een plaats gekregen in het
nationale beleid en onderzoek. In het internationale beleid is dit vooralsnog voor zover
na te gaan niet of nauwelijks het geval.
In Nederland adviseerde de Gezondheidsraad in 2001 dat extra aandacht van de over-
heid voor de milieurisico’s van geneesmiddelen gerechtvaardigd is, overeenkomstig de
aandacht die wordt besteed aan bestrijdingsmiddelen (Gezondheidsraad 2001). In de
Nederlandse Leidraad Monitoring, themadeel microverontreinigingen, van de Commissie
Integraal Waterbeheer (2001) worden farmaceutische stoffen genoemd als mogelijke
probleemstoffen. In de nota Pragmatische Implementatie Europese Kaderrichtlijn Water
(KRW) in Nederland, van beelden naar betekenis (2004) is het onderwerp geneesmidde-
len13 als voorbeeld van nieuwe stoffen in het watermilieu als aandachtspunt gemar-
keerd. Verder verscheen in 2007 een beleidsbrief over de aanpak van de belasting van
het milieu met geneesmiddelen.14 Daarin werd een aantal acties geformuleerd die in
twee onderdelen uiteenvallen. Voor zover de invloed van geneesmiddelen op het milieu
onbekend is, maar ook niet bij voorbaat uit te sluiten en op korte termijn te achterhalen,
is gezocht naar kosteneffectieve acties om de emissie naar het milieu te verminderen.
Voor de geneesmiddelen waarvoor geldt dat waarneembare effecten in het Nederlandse
water bekend zijn of concentraties in het water worden aangetroffen die de bereiding van
schoon drinkwater bemoeilijken, zijn acties specifiek gericht op emissiereductie van de-
ze stoffen voorgesteld.15 Het gaat bij deze acties om het stimuleren van doelmatig ge-
bruik van geneesmiddelen, milieubewuste afgifte van niet-gebruikte medicijnen, het sti-
muleren van Green Pharmacy, de productie van milieuvriendelijke geneesmiddelen,
haalbaarheidsstudies naar emissiereductie uit zorginstellingen en onderzoek naar extra
zuivering van geneesmiddelen in rioolwaterzuiveringen.
13
   Onder geneesmiddelen worden zowel de middelen voor humane als veterinaire toepassing bedoeld.
14
   Opgemerkt wordt dat deze beleidsbrief niet alleen betrekking heeft op humane geneesmiddelen, maar ook op
diergeneesmiddelen.
15
   Brief Staatssecretaris van VROM d.d. 21 februari 2007, Kamerstukken II, 2006–2007, 28 808, nr. 39 p. 2
                                                                                         De mens centraal? 83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>   In het licht van het voorgaande is van belang dat de Geneesmiddelenrichtlijn de aanvra-
   ger van een registratie een aantal aan de bescherming van het milieu gerelateerde ver-
   plichtingen oplegt (Keesen, Freriks, Van Rijswick 2010; Montforts, Van Rijswick, Freriks
   ea. 2006). De Richtlijn bevat allereerst in artikel 1 een verwijzing naar de risico’s die een
   geneesmiddel voor het milieu kan vormen.16 De belangrijkste verplichting is dat de aan-
   vrager op grond van artikel 8 lid 3 Richtlijn 2001/83/EG bij de aanvraag een evaluatie
   moet indienen van de risico’s die het geneesmiddel eventueel voor het milieu inhoudt.
   Het gaat daarbij om het gebruik, de opslag en afval van geneesmiddelen. Deze gevolgen
   moeten worden onderzocht en per geval moeten bijzondere maatregelen worden over-
   wogen (lees: voorgesteld) om deze gevolgen te beperken.
   De European Medicines Agency (EMEA) heeft een guidance document opgesteld over
   de wijze waarop de milieubeoordeling dient plaats te vinden.17 Bij de registratie moet het
   milieurisico weliswaar gekarakteriseerd worden, maar het mag niet meegewogen worden
   in de toelatingsbeoordeling.18 De richtlijn bepaalt namelijk dat de afweging van voorde-
   len en risico’s is beperkt tot: “een afweging van de positieve therapeutische werking van
   het geneesmiddel in verhouding tot de risico’s verbonden aan de kwaliteit, veiligheid of
   werkzaamheid van het geneesmiddel voor de gezondheid van de patiënt of de volksge-
   zondheid.” Recent is op Europees niveau vastgelegd dat de Europese Commissie moet
   rapporteren over de aanwezigheid en de gevolgen van geneesmiddelen in het milieu (en
   indirect over de gevolgen voor de volksgezondheid) en in dat verband ook moet nagaan
   of EU-regelgeving op bepaalde punten gewijzigd kan worden.19
   16
      Art. 1 punt 28 geneesmiddelenrichtlijn definieert risico’s verbonden aan het gebruik van het geneesmiddel als volgt:
   (…) elk risico van ongewenste effecten op het milieu.
   17
      European medicines agency (emea), Committee for medicinal products for human use (CHMP) pre-authorisation
   Evaluation of Medicines for Human Use, Guideline on the environmental risk assessment of medicinal products for
   human use, juni 2006, Doc. Ref. EMEA/CHMP/SWP/4447/00 corr 1 (in werking sinds 1 december 2006). Deze guideli-
   ne geldt niet voor straling en gmo’s. Hiervoor gelden afzonderlijke kaders. Zie daarover de aangehaalde guideline uit
   2006.
   18
      Dit is anders dan bijvoorbeeld bij diergeneesmiddelen waar het milieurisico wel moet worden meegewogen in
   een risico-baten-analyse.
   19
      Richtlijn 2010/84/EU van het Europees Parlement en de Raad van 15 december 2010 tot wijziging, wat de genees-
   middelenbewaking betreft, van Richtlijn 2001/83/EG tot vaststelling van een communautair wetboek betreffende ge-
   neesmiddelen voor menselijk gebruik L 348/74 en Verordening (EU) Nr. 1235/2010 van het Europees Parlement en de
   Raad van 15 december 2010 tot wijziging, wat de geneesmiddelenbewaking van geneesmiddelen voor menselijk ge-
   bruik betreft, van Verordening (EG) nr. 726/2004 tot vaststelling van communautaire procedures voor het verlenen van
   vergunningen en het toezicht op geneesmiddelen voor menselijk en diergeneeskundig gebruik en tot oprichting van een
   Europees Geneesmiddelenbureau, en Verordening (EG) nr. 1394/2007 betreffende geneesmiddelen voor geavanceer-
   de therapie, L 348/1.
84 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>Conclusie
In de voorgaande paragrafen is een korte rondreis gemaakt langs een aantal ontwikke-
lingen in de relatie tussen volksgezondheidsbeleid en biodiversiteits-/natuurbeleid. Sinds
een jaar of tien staat het onderwerp op de (beleids)agenda. Er lijkt echter nog weinig
structurele aandacht te bestaan voor de (potentiële) negatieve effecten van het volksge-
zondheidsbeleid op natuur/biodiversiteit.
Dit is opmerkelijk, omdat het belang van natuur en biodiversiteit voor de volksgezond-
heid juist wel een belangrijk onderzoeks- en beleidsthema is. Verwacht zou mogen wor-
den dat, juist vanwege de directe betekenis van natuur en biodiversiteit voor de volksge-
zondheid, de bijdrage van dit beleidsveld aan behoud of juist aantasting van natuur en
biodiversiteit specifieke aandacht zou krijgen. Tot op heden lijkt daarover echter nauwe-
lijks te worden nagedacht.
Ook instrumenten voor een dergelijke toets ontbreken. Daar waar plannen en projecten
op andere beleidsterreinen expliciet aan milieu- en natuurbeoordeling worden onderwor-
pen, zoals bijvoorbeeld overheidsplannen voor ruimtelijke ontwikkelingen, bestaat een
daarmee vergelijkbare toets niet in het volksgezondheidsbeleid. Tot nu toe wordt vooral
achteraf gerapporteerd over effecten en is niet op voorhand in beleidsprocessen en -
besluitvorming sprake van een opdracht om bewust om te gaan met de mogelijk schade-
lijke gevolgen voor milieu en natuur.
Niet alleen op EU-niveau, maar ook op nationaal en internationaal niveau is bewustwor-
ding van de mogelijk schadelijke neveneffecten van het volksgezondheidsbeleid ge-
wenst. Dit betreft uiteraard alleen die beleidsonderdelen waar een schadelijk effect kan
optreden. Denkbaar zou zijn om in beleidsplannen een beschouwing over deze effecten
op te nemen. Daar waar in potentie de effecten groter kunnen zijn - denk bijvoorbeeld
aan de emissies van (residuen van) geneesmiddelen - zou dit echter verder moeten
gaan en is een uitgebreidere inschatting van effecten nodig.
Allereerst zal echter moeten worden gewerkt aan meer bewustzijn over de rol die het
volksgezondheidsbeleid heeft of kan hebben: draagt het bij aan behoud van natuur en
biodiversiteit, of brengt het deze schade toe? Hopelijk levert dit essay een bijdrage aan
dit proces.
                                                                        De mens centraal? 85
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>   Literatuur
   Aa N.G.F.M. van der, Kommer G.J., Groot G.M. de,     water and medicines legislation. Common Market
   ea. Geneesmiddelen in bronnen voor drinkwater.       Law Review 2010; Vol. 47: p. 1429-1454.
   Monitoring, toekomstig gebruik en beleidsmaatrege-
                                                        Mons M.N. Samenvatting informatie geneesmidde-
   len. RIVM rapport 609715002/2008, p. 10.
                                                        len. Nieuwegein: KIWA, 2004. BTO 2004.004.
   Backes Ch.W., Freriks A.A., Robbe J. Hoofdlijnen
                                                        Montforts M.H.M.M., Rijswick H.F.M.W. van, Freriks
   natuurbeschermingsrecht, tweede druk 2009.
                                                        A.A., ea. De relatie tussen productregistratie en
                                                        waterkwaliteitsregelgeving: geneesmiddelen, dier-
   Gezondheidsraad. Mondiale milieu-invloed op onze
                                                        geneesmiddelen en veevoederadditieven. RIVM
   gezondheid. Den Haag: Gezondheidsraad, 2009.
                                                        rapport 601500003/2006, p. 13.
   Publicatienummer 2009/15.
                                                        Oudenaarden T.A. Eenheid in verscheidenheid? De
   Gezondheidsraad. Milieurisico’s van geneesmidde-     juridische betekenis van de doelstelling van behoud
   len, 2001.                                           van diversiteit in het Biodiversiteitsverdrag. Nijme-
                                                        gen: Wolf Legal Publishers, 2008.
   Houtman, van der Aa, Ter Laak. Relatie tussen
   gebruik geneesmiddelen in Rijnstroomgebied en        Vergouwen A.A., Hehenkamp M.J., Vissers M.J.M.,
   concentraties in de Rijn. H2 O: 2010, p. 33.         ea.    Gebiedsstudie   geneesmiddelen.      Provincie
                                                        Utrecht: Stowa, 2011/09.
   Keesen A., Freriks A., Rijswick M. van. The clash of
   the Titans: The relation between the European
86 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>De mens centraal? 87</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>9 Naar een afwegingsmodel voor gezond-
  heidsbeleid
  Ontw erp van een instrument voor de identificatie van
  morele vraagstukken in het Nederlandse gezondheidsbelei d
  Frauke Ohl en Franck Meijboom
  Inleiding
  Het huidige gezondheidsbeleid stelt de mens centraal en beschouwt gezondheid als basis
  voor een goede levenskwaliteit van de mens. De levenskwaliteit van de mens staat echter
  direct in verband met zijn omgeving; levenskwaliteit wordt beïnvloed door de omgeving en
  die omgeving wordt ook beïnvloed door de mens. Een integraal gezondheidsbeleid dient
  daarom rekening te houden met een grote hoeveelheid factoren en belangen. De vraag doet
  zich voor of er een ‘model’ denkbaar is dat kan helpen om een dergelijk complexe afweging
  te structureren, dat wil zeggen: een model dat relevante factoren (waaronder de belangen
  van milieu en dieren) in kaart brengt en (morele) dilemma’s zichtbaar maakt.
  In dit essay willen we zo’n Afwegingsmodel voor Gezondheidsbeleid voorstellen. Dit afwe-
  gingsmodel moet niet begrepen worden als een rekenmodel dat onmiddellijk tot eenduidige
  resultaten leidt. Wel kan het model helpen om morele dilemma’s rondom het milieu en het
  welzijn van dieren binnen het gezondheidsbeleid zichtbaar te maken en de discussie over
  zulke dilemma’s te structureren. Wij hopen dat de makers van gezondheidsbeleid gebruik
  zullen maken van het model.
  D e b r o n va n h e t a f w e g i n g s m o d e l
  In de zomer van 2010 publiceerde de Raad voor Dieraangelegenheden (RDA) een zienswij-
  ze waarin zij aanbevelingen doet om in het politieke beleid te komen tot een meer transpa-
  rante en systematische afweging van de ethische aspecten van diervraagstukken (RDA
  2010/01). Willen we duurzame oplossingen van actuele diervraagstukken bewerkstelligen,
  dan zullen we de onderliggende, fundamentele vraagstukken moeten verduidelijken en be-
  antwoorden, zo constateerde de RDA. Ten behoeve van de transparantie en consistentie
  van haar beleid zou de overheid zich volgens de RDA moeten bedienen van een Afwe-
  gingsmodel voor Dierbeleid.
  Aanleiding voor dit model was voor de RDA de constatering dat men er in het huidige maat-
  schappelijke en politieke debat vaak voor kiest om alleen die deelargumenten te gebruiken
                                                                           De mens centraal? 89
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>   die het eigen standpunt onderbouwen. Partijen debatteren dus met elkaar op basis van ver-
   schillende, niet-overlappende uitgangspunten. Dat maakt het moeilijk om tot gezamenlijk
   gedragen opvattingen te komen. Niet alleen omdat praten vanuit verschillende uitgangspun-
   ten praktisch lastig is, maar ook omdat het dan bijna onmogelijk is om consistent beleid te
   formuleren dat getuigt van respect voor verschillende opvattingen. Dit terwijl consistentie en
   respect vereisten zijn voor een ethische afweging én voor transparant en legitiem overheids-
   beleid. Een meer gestructureerde manier van discussiëren, waarbij potentiële (morele) di-
   lemma’s en ingenomen uitgangspunten expliciet worden gemaakt en transparant worden
   gecommuniceerd, is daarom wenselijk, constateert de RDA.
   Het Afwegingsmodel voor Dierbeleid heeft als doel om morele opvattingen in beleidsvorming
   en regelgeving kritisch te analyseren vanuit wetenschappelijke kennis en vanuit breed ge-
   dragen morele waarden en ethisch-theoretische kaders. Het proces van reflectie start bij
   concrete opvattingen en meningen van betrokkenen en roept op om die opvattingen kritisch
   te doordenken en waar nodig aan te passen in het licht van de meest recente kennis. Het
   Afwegingsmodel voor Dierbeleid structureert dit reflectieproces en heeft als doel dat alle mo-
   reel relevante belangen afgewogen worden. De toepassing van het afwegingsmodel is echter
   niet beperkt tot concrete handelingsvragen. Het biedt expliciet ruimte om fundamentele
   vraagstukken of zelfs dilemma´s te benoemen. Het maakt het bijvoorbeeld mogelijk om te
   reflecteren op concrete maatregelen binnen het dierziektebeleid, maar ook om stil te staan bij
   de fundamentele vraag naar de verhouding tussen diergezondheid en dierenwelzijn enerzijds
   en volksgezondheid anderzijds.
   Het nut van het Afwegingsmodel voor Dierbeleid kon al vlak na zijn publicatie in de praktijk
   worden getoetst, rondom het beheer van grote grazers in een Nederlands Natuurbescher-
   mingsgebied (Oostvaardersplassen, zie ICMO2). Deze exercitie maakte duidelijk dat het
   afwegingsmodel geschikt is om morele dilemma’s in complexe vraagstukken te identificeren
   en te analyseren. Het model helpt zodoende om de uitgangspunten en doelstellingen voor
   het beleid zichtbaar te maken.
   De voorliggende vraag is of dit afwegingsmodel, dat ontworpen is om dierbeleid te faciliteren,
   ook gebruikt kan worden voor gezondheidsbeleid. De hoop is met name dat dit model vraag-
   stukken kan adresseren die ontstaan waar gezondheidsbeleid raakt aan andere gebieden.
   Hoe kan het volksgezondheidsbeleid bijvoorbeeld, meer dan nu het geval is, het welzijn van
   dieren en de impact op het milieu structureel meenemen in haar overwegingen?
   U i t g a n g s p u n t e n va n h e t h u i d i g e g e z o n d h e i d s b e l e i d
   Het huidige gezondheidsbeleid stelt de mens centraal. Er wordt ingezet op gezondheid als
   onlosmakelijk onderdeel van de levenskwaliteit van de mens. Het primaire streven is om de
   levenskwaliteit van mensen te verbeteren, zodat mensen langer en zelfstandiger kunnen
   bijdragen aan de maatschappij (Rijksoverheidsnota 2011). Het streven naar gezondheid blijft
   niet beperkt tot behandelen en genezen, maar omvat nadrukkelijk ook preventie en levens-
90 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>stijl. In dit perspectief verschijnt gezondheid vaak als individueel eigendom, waarvoor ieder
mens zijn eigen verantwoordelijkheid dient te nemen.
De praktijk is echter complexer dan de nadruk op individuele verantwoordelijkheid en de be-
schrijving van gezondheid als individueel eigendom doet vermoeden. Zoals we in de inleiding
al stelden, is er een wisselwerking tussen de levenskwaliteit van de mens en zijn omgeving
(RIVM 2010). Hierbij wijst men vaak op sociaal-economische factoren, maar het betreft ook
de interactie met dieren en het milieu. Zo kunnen dieren en het milieu een bron van ziekte
zijn, maar ook de gezondheidspreventie bevorderen. Ook meer indirect kan het streven naar
gezondheid effect hebben op dieren en het milieu: de productie van geneesmiddelen kan
bijvoorbeeld gevolgen hebben voor het milieu en er worden proefdieren ingezet voor de ont-
wikkeling van nieuwe geneesmiddelen.
Dieren en het milieu worden dus partij in het volksgezondheidsbeleid. In concrete vraagstuk-
ken vallen de belangen van mens, dier en milieu niet noodzakelijkerwijs meer samen. Dit
vraagt om een afweging die ook de belangen van dieren en het milieu meeneemt. Daardoor
ontstaan nieuwe fundamentele vragen, zoals die over de verhouding tussen de gezondheid
van mensen en die van dieren en die over de spanning tussen verplichtingen jegens onze
eigen gezondheid en verplichtingen jegens het milieu.
De uitbreiding van het aandachtsveld naar de punten waar gezondheidsbeleid raakt aan dier-
en milieuvraagstukken heeft ook invloed op de rol van de overheid. Klassiek legitimeert de
overheid haar handelen op basis van het schadebeginsel, zoals dat al door Mill (1979) is
geïntroduceerd. In essentie houdt dit principe in dat overheidsingrijpen dan en alleen dan is
gerechtvaardigd als het tot doel heeft schade aan derden te voorkomen (cf. Hart 1961; Fein-
berg 1984, 1994). Het principe gaat uit van het ideaal dat ieder individu de mogelijkheid heeft
om zijn of haar eigen vrijheid maximaal te benutten, voor zover dat consistent is met de vrij-
heid van medeburgers. Vrijheidsinperking kan dus enkel verdedigd worden als de vrijheid
van een persoon schade tot gevolg heeft voor een andere persoon of groep.
Bij schade gaat het om een inbreuk op de belangen van een persoon (Feinberg 1994: p. 4,
34). Aard en oorzaak van de schade zijn echter ook van belang. Wie verkouden op zijn werk
komt, kan schade toebrengen aan anderen. Toch is dit nog geen reden voor een overheid
om in te grijpen. Dit ligt anders bij een persoon die met HIV is besmet en anderen bewust
probeert te infecteren. Daar zal een overheid - indien mogelijk - wel preventief optreden. In
het schadebeginsel gaat het dus om schade die bewust en intentioneel wordt toegebracht
en/of schade die het resultaat is van gebrek aan zorgvuldigheid.
C o m p l i c a t i e s r o n d d e h u i d i g e u i t g a n g s p u n t e n va n b e l e i d
Schade is geen eenduidig begrip. Overheden moeten kunnen omgaan met verschillende
typen schade (en verschillen in de omvang ervan). Dit vereist het beoordelen en wegen van
“the types of harm, the amounts of harm, and our willingness, as a society, to bear the
                                                                                              De mens centraal? 91
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>   harms”. (Harcourt 1999: 182) Bij dit proces biedt het schadebeginsel weinig tot geen sturing.
   Het principe geeft aan dat het schaden van derden moreel niet is toegestaan en dat een in-
   perking van de persoonlijke vrijheid gerechtvaardigd is als dit schade kan voorkomen. Het
   zegt echter niets over de vraag hoe conflicterende risico’s op schade kunnen worden verge-
   leken en beoordeeld. Om een dergelijke afweging te kunnen maken zijn extra argumenten en
   vooronderstellingen nodig.
   Het gaat hierbij nadrukkelijk om een afweging in samenhang (cf. RIVM 2010: 10). Die additi-
   onele argumenten omvatten meer dan medische en economische overwegingen. Er zit ook
   een duidelijke morele dimensie in het beleid, waarbij een weging van relevante morele waar-
   den in het geding is. Hoe weeg je de waarde van volksgezondheid bijvoorbeeld af tegen die
   van de autonomie van een mens of van een natie? Hoe weeg je het belang van de gezond-
   heid van een individu af tegen een eerlijke verdeling van maatschappelijke lasten?
   De noodzaak om tot een afweging van waarden en belangen te komen, zal met de inclusie
   van dier- en milieuvraagstukken in het gezondheidsbeleid alleen maar toenemen. Het voor-
   komen van schade blijft hierdoor niet meer beperkt tot interacties tussen mensen onderling,
   maar omvat ook de interactie tussen mens en dier of mens en milieu. Dat vraagt om andere
   ethische afwegingen en geeft een nieuwe dimensie aan de vraag hoe het klassieke schade-
   beginsel geïmplementeerd kan worden.
   Volgens het staande beleid moet een burger in staat zijn om zijn eigen verantwoordelijk te
   herkennen en te nemen. De overheid valt daarbij de rol toe om ervoor te zorgen dat burgers
   over voldoende informatie beschikken om tot zo’n zelfstandig oordeel te komen.
   Een invulling van eigen verantwoordelijkheid vraagt echter om meer dan feitenkennis. De
   complexiteit van vraagstukken rond de volksgezondheid roept ten minste twee vragen op.
   Allereerst de vraag of het overzien van deze complexiteit nog steeds de verantwoordelijkheid
   is van individuele burgers. Is nadruk op individuele autonomie niet een vorm van ‘mensen
   aan hun lot over laten’? In toenemende mate wordt de nadruk gelegd op het feit dat volksge-
   zondheidbeleid vraagt om een gezamenlijke aanpak, een ‘concerted action’ van diverse par-
   tijen (cf. RIVM 2010).
   Ten tweede roept het de vraag op hoe mensen op een zelfstandige, autonome wijze om
   kunnen gaan met conflicterende waarden die een rol spelen in de interactie tussen mens,
   dier en milieu. Dit vraagt van een burger niet alleen feitenkennis, maar ook de morele com-
   petentie om een dergelijke afweging te kunnen maken. Integraal gezondheidsbeleid dient
   dus een structuur te bieden voor het maken van morele afwegingen door burgers en andere
   betrokken partijen. Het beleid behoort natuurlijk ook een onderbouwing te geven van de af-
   wegingen die de overheid zelf maakt.
92 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>In het navolgende staan wij eerst stil bij het Afwegingsmodel voor het Dierbeleid zelf. Vervol-
gens bezien we of dit model gebruikt kan worden om ethische afwegingen in het volksge-
zondheidsbeleid in kaart te brengen en te structureren - in het bijzonder afwegingen die het
grensvlak met dieren en het milieu betreffen.
De noodzaak van reflectie: zoeken naar een evenwicht
Het Afwegingsmodel bestaat uit twee delen. In de linkerhelft staat een concrete waardeafwe-
ging centraal, bijvoorbeeld de vraag of het doden van een dier te verdedigen valt. In de rech-
terhelft van het afwegingskader gaat het om bredere, achterliggende morele vragen. Deze
uitsplitsing in helften biedt de mogelijkheid om morele vragen direct op een concrete, be-
staande praktijk te betrekken. Zo zal in geval van een casus rond proefdieren bijvoorbeeld
onmiddellijk de fundamentele vraag aan de orde komen of en onder welke omstandigheden
wij dieren mogen gebruiken voor gezondheidsdoeleinden.
Het model maakt gebruik van onderdelen uit een methode die zijn oorsprong heeft in het
streven naar een zogenoemd ´reflectief evenwicht´ (cf. Rawls 1972, Van der Burg; Van Willi-
genburg 1998). Bij een reflectief evenwicht gaat het om het maken van een beredeneerde
afweging, waarin alle relevante morele en niet-morele overwegingen worden meegenomen.
Het reflectieproces begint bij onze eerste indrukken, die gebaseerd kunnen zijn op emoties of
intuïties, maar ook het resultaat kunnen zijn van eerdere reflectie. Voor het zoeken naar een
reflectief evenwicht zijn intuïties een belangrijk signaal. Ze tonen meestal aan dat er een pro-
bleem of vraag speelt. Tegelijk zijn ze niet meer dan een begin. Zeker bij gevoelsmatige in-
schattingen bestaat het gevaar dat iemand alleen oog heeft voor dat wat hij zelf wil zien. Dat
botst met het ethische beginsel dat degene die een ethische afweging maakt, probeert om de
belangen van alle partijen in de afweging serieus te nemen.
De methode daagt gebruikers uit om gevoelsmatige inschattingen aan te passen of te onder-
bouwen met relevante feiten of breed gedragen principes. Dit om te komen tot beargumen-
teerde en onderbouwde meningen. Pas als dat is gelukt, kunnen we spreken van een reflec-
tief evenwicht. Voor een morele afweging is het dus noodzakelijk dat men beschikt over vol-
doende kennis en dat men heeft nagedacht over zijn eigen principes én over de principes die
men bindend acht voor de samenleving.
Morele waarden spelen dus een belangrijke rol bij dit streven naar reflectief evenwicht. Een
moreel ideaal is hier geen leeg concept of utopisch idee. Morele idealen zijn veeleer open en
dynamisch, gebaseerd op waarden en zij definiëren wenselijke ontwikkelingsrichtingen voor
nu en de toekomst. Dit kunnen ook impliciete of latente morele waarden zijn (Van der Burg
1998a, 2004).
Op basis van een moreel ideaal kan de huidige praktijk (bijvoorbeeld de gezondheidszorg)
beoordeeld en de ontwikkeling van die praktijk gestuurd worden (Van der Burg 1998b, Meij-
                                                                             De mens centraal? 93
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>   boom; Brom 2011). Ook al zal een ethische afweging niet onmiddellijk resulteren in concrete,
   directe verplichtingen, toch zijn morele idealen niet vrijblijvend. Uit het morele ideaal om te
   streven naar menselijke zorg of duurzaamheid zullen morele verplichtingen voortvloeien. En
   er kunnen morele dilemma’s ontstaan als andere factoren, zoals of economische belangen,
   moeten worden meegewogen.
   E e n a f w e g i n g s m o d e l a l s i n s t r u m e n t vo o r g e z o n d h e i d s b e l e i d
   Het toepassen van een dergelijk afwegingsmodel op het volksgezondheidsbeleid betekent
   allereerst dat er een concrete morele vraag geformuleerd moet worden. Bijvoorbeeld de
   vraag of het oprichten van recreatiegebieden ten koste mag gaan van de levensruimte voor
   dieren, of de vraag of dieren ingezet mogen worden voor de preventie of de behandeling van
   een aandoening. Vervolgens dient de gebruiker van het model de meest recente weten-
   schappelijke kennis toe te passen en eventueel te definiëren waar nog feitelijke informatie
   ontbreekt. Het model vereist voorts dat het perspectief van alle betrokken partijen wordt
   meegenomen. Concreet betekent dit dat het volksgezondheidsbeleid ook de belangen van
   dieren en het milieu zal moeten erkennen. Het model vereist ook dat breed gedragen morele
   waarden en principes in de afweging worden meegenomen. Deze vereisen zijn weergegeven
   in het volgende kader:
94 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>         Afwegingsmodel                              Fundamentele morele vragen
                ‘schema’
                                                       - expliciet maken van funda-
                                                       mentele veronderstellingen
            Aan de hand van:
                                                       - consistentie toetsen
    Maatschappelijke moraal
    Breed gedragen en gebaseerd
    op:
    •    Intuïties
                                                       - realiseren van discussie
    •    Principes
    •    Feiten                                        over morele wenselijkheid
            en
                                                   Potentiële morele dilemma’s:
    Wetenschappelijke kennis                       •    Identificeren en structureren
    (relevant en actueel)                               van potentiële morele dilem-
                                                        ma’s
            worden belangen gewogen                •    …
                                                   •    …
  Relevante morele waarden, zoals
  •    Economische waarde
  •    Milieu                                      •    …
  •    Biodiversiteit/natuur
  •    …
  •    …
  •    …
Naast handelingsvraagstukken spelen in het volksgezondheidbeleid ook bredere vragen over
de morele wenselijkheid van beleid. Die vragen starten vanuit morele idealen. Bij de bestrij-
ding van obesitas gaat het bijvoorbeeld niet alleen om de vraag of je als overheid mag of
moet ingrijpen in de voedselkeuze van mensen, maar ook of medicalisering van voedsel
wenselijk is. De noodzaak om aandacht te besteden aan deze fundamentele morele vragen
                                                                        De mens centraal? 95
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>   zal eerder toe- dan afnemen op het moment dat dieren en milieu in het volksgezondheidsbe-
   leid worden meegenomen. Dat wordt weerspiegeld in de drie functies van morele vragen
   genoemd in de rechterkant van het model.
   Allereerst roept het model op om fundamentele vooronderstellingen expliciet te maken. Hier-
   bij gaat het om vragen als: mogen we dieren gebruiken, mogen we concessies doen aan hun
   belangen ter wille van de menselijke gezondheid? Vervolgens vraagt het model van ons om
   de consistentie van onze opvattingen te waarborgen. Als wij sterk inzetten op autonomie en
   individuele verantwoordelijkheid, is het de vraag hoe consistent het zou zijn als de overheid
   in haar obesitasbeleid actief wil sturen op aanpassing van individuele levensstijlen. De vraag
   naar consistentie is ook relevant bij diergebruik. Mensen zijn vaak niet consistent in hun op-
   vattingen over dieren: zoals elders in deze bundel uit de doeken wordt gedaan, kan een en
   dezelfde persoon al naar gelang de omstandigheden op verschillende manieren naar een-
   zelfde diersoort kijken? Tot slot zouden we volgens het model een discussie moeten realise-
   ren over morele wenselijkheid: waar willen we heen met dier, mens en milieu?
   Om meer gevoel te geven over hoe dit model zou kunnen functioneren, zullen we het nu kort
   toepassen op twee casussen waarin de belangen van gezondheid en die van dieren en de
   natuur op elkaar botsen.
   Voorbeeld: ‘Meer recreatiegebieden’
   In de ‘Landelijke nota Gezondheidsbeleid’ (2011) wordt erop gewezen dat: “Natuur kan bij-
   dragen aan gezondheid als plek om actief te recreëren en als bijdrage aan schone lucht.
   Mensen in groene woonomgevingen zijn gezonder en bezoeken minder vaak de huisarts.
   […] Daarnaast investeert het ministerie van VWS in een beweegvriendelijke omgeving door
   middel van pilotprojecten bij gemeenten. Het gaat dan bijvoorbeeld om veilige, toegankelijke
   wandel- en fietspaden naar school en werk, voldoende sport- en speelveldjes in de omgeving
   en het beweegvriendelijk inrichten van gebouwen.”
   Het inrichten van wandel- en fietspaden die meer mensen ‘de natuur’ in doen trekken, kan
   echter gevolgen hebben voor de natuur zelf. In hoeverre botsen de (recreatie)belangen van
   de mens met de belangen van wilde dieren en planten? Wat zijn de morele dilemma’s die uit
   deze botsing resulteren?
96 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>         Afwegingsmodel                  Fundamentele morele vragen
  ‘Meer recreatiegebieden’
                                            Wat is de verantwoordelijkheid
          Aan de hand van:
                                              van de mens t.o.v. ‘natuur’?
                                           Is een uitbreiding van recreatie-
                                            gebieden nodig voor de bevor-
  Maatschappelijke moraal                    dering van onze gezondheid?
  Breed gedragen en gebaseerd
  op:
  •    Intuïties
  •    Principes                             Mag de mens ter bevordering
  •    Feiten                               van zijn gezondheid natuur en
                                                    milieu belasten?
          en
                                       Potentiële morele dilemma’s:
  Wetenschappelijke kennis             •   Mag een betere levenskwaliteit
                                           voor mensen ten kosten gaan van
  (relevant en actueel)                    levensruimte voor dieren en plan-
                                           ten?
          worden belangen gewogen      •   Weegt een verbetering van de ge-
                                           zondheid van de huidige populatie
                                           op tegen de mogelijke lange-termijn
Relevante morele waarden:                  gevolgen van een uitbreiding van
                                           recreatiegebieden voor de ‘natuur’?
•    Individuele Gezondheid
•    Volksgezondheid (Global Health)
•    Economische waarde                •   …
•    Milieu
•    Biodiversiteit/natuur
•    Duurzaamheid
•    Dierenwelzijn (incl. -gezondheid)
                                                              De mens centraal? 97
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>   Het afwegingsmodel maakt gelijk duidelijk dat het beleid start met een aantal fundamentele
   veronderstellingen. Zo veronderstelt het beleid dat de mens ‘natuur’ mag gebruiken voor zijn
   eigen belangen. De eis van consistentie roept onmiddellijk een vraag op. Uit onderzoek blijkt
   dat het doorbrengen van tijd in de ‘natuur’ positieve effecten heeft op de gezondheid van
   mensen. Het beleid is er echter op gericht om fiets- en wandelpaden aan te leggen in de
   natuur. Het begrip ‘natuur’ wordt dus enigszins inconsistent gebruikt: het duidt enerzijds een
   niet door de mens geconstrueerde omgeving aan en is anderzijds een omgeving die voor de
   mens passend gemaakt dient te worden - waarmee het strikt genomen geen natuur meer is
   in die eerste zin. Het model laat ons ook nadenken over morele wenselijkheid: waar willen
   we heen met de natuur en met de relatie mens-natuur?
   Voorbeeld: ‘Q-koorts’
   Een ander voorbeeld levert de uitbraak van Q-koorts in 2010. Dit voorbeeld lijkt op het eerste
   gezicht minder moeilijk, omdat een bedreiging van de volksgezondheid duidelijk de recht-
   vaardiging was van alle beleidsmaatregelen. De maatschappelijke discussie die volgde op
   het besluit om duizenden geiten te doden om mogelijke gezondheidsschade bij mensen te
   voorkomen, maakte echter duidelijk dat er behoefte bestaat aan een meer expliciete morele
   afweging: hoe groot moet het risico zijn om het doden van hoeveel dieren te rechtvaardigen?
   Hoe zwaar weegt de feitelijke emotionele en economische schade van betrokken dierenei-
   genaren in verhouding tot de mogelijke gezondheidsschade van anderen? Hoe kunnen deze
   overwegingen worden meegenomen in een realistisch toekomstig beleid?
   Onderstaand een eerste invulling van de vragen en dilemma’s die deze casus volgens het
   model oproept.
98 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre>         Afwegingsmodel                  Fundamentele morele vragen
              ‘Q-koorts’
                                             Is een ‘risico’ voor de volksgezondheid
          Aan de hand van:
                                           voldoende reden om tienduizenden dieren
                                                             te doden?
                                            Hoe kunnen wij individuele economische
                                               belangen afwegen tegen individuele
  Maatschappelijke moraal                             gezondheidsbelangen?
  Breed gedragen en gebaseerd
  op:
  •    Intuïties
  •    Principes                            Hoe zwaar weegt respect voor maatschappelijke
  •    Feiten                                 o nrust bij beoordeling van realistisch
                                                          toekomstbeleid?
          en
                                       Potentiële morele dilemma’s:
  Wetenschappelijke kennis             •   Huidige vorm van voedselproductie
                                           die bijdraagt aan voedselzekerheid
  (relevant en actueel)                    en goedkoop voedsel kan botsten
                                           met de mogelijk aan deze produc-
                                           tiewijze verbonden toekomstige
                                           gezondheidsrisico’s.
          worden belangen gewogen
                                       •   Handelen onder onzekerheid aan-
Relevante morele waarden:                  gaande de langetermijngevolgen
                                           van een intensieve veehouderij en
•    Individuele Gezondheid                van een minder intensieve vee-
•    Volksgezondheid (Global Heal-         houderij.
     th)
•    Economische waarde                •   Waarde van menselijk welzijn kan
•    Milieu                                steeds sterker botsen met dieren-
•    Biodiversiteit/natuur                 welzijn.
•    Duurzaamheid
•    Dierenwelzijn (incl. -gezondheid) •   …
                                                                      De mens centraal?   99
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>    Op basis van het afwegingsmodel wordt duidelijk dat het beleid verschillende grootheden -
    namelijk economische belangen, gezondheid en de waarde van dierenleven - tegen elkaar
    zal moeten afwegen.
    Afsluitende afweging
    Om te komen tot een concrete afweging waarin de linker- en rechterzijde van het afwe-
    gingsmodel samenkomen, is het van belang om vast te stellen dat veel vragen op het terrein
    van volksgezondheidsbeleid drie mogelijke dimensies raken:
    −     Individu versus populatie. De belangen van het collectief kunnen botsen met die van de
          individuele mens. Dat roept de ethische vraag op of - en zo ja, wanneer - we er moreel
          goed aan doen de eigen belangen boven de belangen van het collectief te stellen en
          hoe wij onze eigen verantwoordelijkheid op een moreel verdedigbare manier kunnen uit-
          oefenen.
    −     Heden versus toekomst. Actuele belangen kunnen conflicteren met belangen in de toe-
          komst, zelfs met die van toekomstige generaties.
    −     Mens versus dier. Dieren hebben ook belangen en die belangen kunnen conflicteren
          met menselijke belangen.
    Voor een afsluitende afweging van bijvoorbeeld het vraagstuk omtrent recreatiegebieden zal
    per dimensies een afweging gemaakt moeten worden, waarbij potentiële morele dilemma’s
    en legitieme standpunten geïdentificeerd worden. Zo’n afsluitende afweging brengt de stand-
    punten op de drie dimensies met elkaar in verhouding. Het moge duidelijk zijn dat het inne-
    men van een eenduidig, legitiem standpunt gezien de complexiteit van de vraagstelling niet
    mee zal vallen.
    Conclusies
    Is er een instrument beschikbaar dat de opstellers van gezondheidsbeleid helpt om binnen
    het gezondheidsbeleid rekening te houden met het welzijn van dieren en milieu? Wij denken
    zo’n instrument met het hierboven gepresenteerde afwegingsmodel gevonden te hebben.
    Het toepassen van een ethisch afwegingsmodel zal zeker niet direct resulteren in een oplos-
    sing van complexe morele dilemma’s. Het kan echter wel een duidelijke toegevoegde waarde
    hebben voor de overheid, omdat het de achterliggende morele kaders van beleid transparant
    maakt. Dit helpt weer om het beleid te verantwoorden aan de burger.
    Het overheidsbeleid zal voorts actief moeten werken aan het vergroten van de kennis en het
    verhogen van het bewustzijn van Nederlandse burgers over de samenhang tussen gezond-
    heidsbeleid en factoren als milieu en dierenwelzijn. Pas wanneer mensen daadwerkelijk in
    staat zijn hun eigen belangen reflectief af te wegen tegen andere relevante factoren, kunnen
    zij immers een afgewogen en op feiten gebaseerd legitiem standpunt innemen en hun eigen
    verantwoordelijkheid waarnemen.
100 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre>Dit vraagt van de overheid om met betrokken partners de fundamentele vragen uit de rech-
terhelft van het afwegingsmodel te agenderen en te bediscussiëren. Dan wordt een transpa-
rant en meer consistent beleid mogelijk - ook als de dilemma’s extra complex worden omdat
volksgezondheid raakt aan vraagstukken op het terrein van dieren en milieu. De toepassing
van een afwegingsmodel zal beleidsmakers helpen om ingenomen uitgangspunten en daar-
uit voortvloeiende morele dilemma’s zichtbaar te maken.
Het moge duidelijk zijn dat er rond beleidsvraagstukken bijna altijd meerdere verdedigbare
morele standpunten zullen bestaan. Om draagvlak voor het toekomstige beleid te creëren -
ook bij partijen die een afwijkend standpunt innemen - is het belangrijk om te laten zien dat
het bestaansrecht van deze standpunten erkend en gerespecteerd wordt. Toepassing van
het afwegingmodel zal hiervoor van aanvullende waarde kunnen zijn.
                                                                          De mens centraal? 101
</pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 102 ======================================================================

<pre>    Literatuur
    Burg W. van der. The role of ideals in legal dynamics.  aspects and management of the Oostvaardersplas-
    In A. Soeteman (Eds.). Pluralism and Law, Proceed-      sen. Report of the second International Commission
    ings of the 20th IVR World Congress. Archiv für         on Management of the Oostvaardersplassen (IC-
    Rechts- und Sozialphilosophie Beiheft 2004; 91: p. 28–  MO2). The Hague/Wageningen, Netherlands, 2010.
    33. Stuttgart: Franz Steiner.                           Wing rapport 039, November 2010. The digital
                                                            version of this report is available at www.wing-
    Burg W. van der. 'Het belang van idealen. Een pro-      wageningen.nl       ©    2010     Wing,    www.wing-
    grammatische verkenning'. in: Burg W. van der, Brom     wageningen.nl (accessed 31 March 2011).
    F.W.A. (red.). Over idealen. Het belang van idealen in
    recht, moraal en politiek. Deventer: Tjeenk Willink     Meijboom F.L.B., Brom F.W.A. Ethics and Sustainabili-
    W.E.J., 1998a: 1-23.                                    ty: Guest or Guide? On Sustainability as a Moral Ideal.
                                                            Journal of Agricultural and Environmental Ethics 2012;
    Burg W. van der. 'Ideals and Ideal Theory: The Prob-    25/2: in press, DOI 10.1007/s10806-011-9322-6.
    lem of Methodological Conservatism', in: Burg W. van
    der and Willigenburg T. van (eds.). Reflective Equili-  Mill J.S. On Liberty, edited with an introduction by
    brium. Essays in Honour of Robert Heeger. Dordrecht:    Gertrude Himmelfarb. London: Harmondsworth, Pen-
    Kluwer Academic Publishers, 1998b: 89-99.               guin Books, 1859/1979.
    Feinberg J. Freedom and Fulfillment. Princeton:         Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
    Princeton University Press, 1994.                       Landelijke nota gezondheidsbeleid: Beleidsnota, 2011.
    Feinberg J. The Moral Limits of the Criminal Law 1984;  Raad voor Dierenaangelegenheden. Agenda voor het
    Volume 1: Harm to Others, Oxford: Oxford UP.            dierbeleid, Rapport 2010/01. ‘s-Gravenhage, 2010.
                                                            http://www.rda.nl/pages/adviezen.aspx.
    Harcourt B.E. ‘The collapse of the harm principle’. The
    Journal of Criminal Law & Criminolog 1999; 90/1, p.     Rawls J. A. Theory of Justice. Oxford: Oxford Universi-
    109-194.                                                ty Press, 1972.
    Hart H.L.A. The concept of Law. Oxford: Clarendon       RIVM/Lucht F. van der, Polder J.J. Van Gezond naar
    Oxford UP, 1961.                                        Beter. Kernrapport van de Volksgezondheid Toekomst
                                                            Verkenning 2010. Houten: Bohn Stafleu Van Loghum,
    ICMO2. Natural processes, animal welfare, moral         2010.
102 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 102 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 103 ======================================================================

<pre>De mens centraal? 103</pre>

====================================================================== Einde pagina 103 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 104 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 104 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 105 ======================================================================

<pre>10 Groen van de zorg
   Hoe bestaande ethi sche commissies kunnen bijdragen
   aan het verduurzam en van de medische sector
   Katinka Waelbers
   Inleiding
   Deze bundel stelt de vraag of de gezondheidszorg niet meer rekening moet houden met
   haar effecten op de gezondheid en het welzijn van dieren en het milieu. Een ander ge-
   geven is dat er verschillende onafhankelijke toetsingscommissies bestaan die garant
   moeten staan voor het ‘ethische gehalte’ van onze zorg, denk aan de DierExperimenten
   Commissies (DECs), de Medisch Ethische Toetsingscommissies (METCs), het College
   van Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) en de Ethische Commissies (ECs). Dit leidt
   tot de vraag: zouden de toetsingscommissies er niet voor kunnen en moeten zorgen dat
   duurzaamheidbelangen ook daadwerkelijk in de medische sector gerespecteerd wor-
   den?
   Als er sprake is van een belangentegenstelling tussen de gezondheid van mensen en
   het welzijn van andere dieren, natuur en milieu, dan wordt vrijwel altijd unaniem voor het
   gezondheidsbelang gekozen. Bijvoorbeeld, DECs keuren vrijwel zonder uitzondering alle
   dierproeven goed zolang ze maar op een of andere manier in relatie staan met de ge-
   zondheidszorg of de medische wetenschap: “Het gebeurt zelden of nooit dat een voor-
   genomen proef wordt afgewezen omdat het belang ervan niet zou opwegen tegen het
   aan het proefdier berokkende ongerief” (Freriks 2005, p. 80), en “teruggetrokken onder-
   zoeksplannen en onderzoeksplannen met een negatief advies vormen samen evenals in
   2004 en 2005 ca. één procent van de aangemelde onderzoeksplannen (Voedsel en Wa-
   ren Autoriteit 2007, p. 12)”.
   Ook voor medicijngebruik moeten de belangen van andere dieren, natuur en milieu stee-
   vast wijken. Het inzamelen en milieuveilig vernietigen van medicijnen kent al langere tijd
   aandacht, maar pas de laatste tien jaar zijn er mondjesmaat verkennende onderzoeken
   gepubliceerd naar de effecten van gebruikte geneesmiddelen op het milieu (Derksen ea.
   2001). Uit Duitse en Nederlandse onderzoeken is gebleken dat geneesmiddelen en resi-
   duen van geneesmiddelen ook in rioolwater, oppervlaktewater en zelfs drinkwater te-
   recht komen (Schrap ea. 2003, Sacher ea. 2003, Versteegh ea. 2003, Versteegh ea.
   2007). Zo wordt het aquatisch milieu vervuild met oestrogene stoffen, ondermeer uit de
   anticonceptiepil, wat leidt tot bijvoorbeeld meer vrouwelijke dieren en onvruchtbaarheid
                                                                            De mens centraal? 105
</pre>

====================================================================== Einde pagina 105 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 106 ======================================================================

<pre>    van sommige vissen (RIVM 2009). En cytostatica (stoffen die celdeling stoppen) worden
    aangetroffen in het afval- en oppervlaktewater als restant van chemokuren (Van Heijns-
    bergen 2008).
    Natuur- en milieubelangen spelen ook nauwelijks een rol in de discussies over vrucht-
    baarheidsbehandelingen zoals het vergoeden van meerdere IVF-behandelingen en het
    ongedaan maken van sterilisatieoperaties. Argumenten over keuzevrijheid en het belang
    van het hebben van kinderen voor het levensgeluk van mensen worden afgewogen te-
    gen het belang van het aanstaande kind. Het tegenargument dat de draagkracht van de
    aarde niet groot genoeg is om zeven miljard mensen een duurzaam, gezond, kwalitatief
    goed leven te bieden, wordt als politiek incorrect gezien.
    In de praktijk komt gezondheid vrijwel automatisch op de eerste plaats, veelal zonder
    expliciete belangenafweging. Maar moeten we anno 2012 nog wel zo automatisch de
    individualistische en kortetermijn-gezondheidsbelangen dienen? De beschermwaardig-
    heid van de natuur en van dieren wordt door steeds meer mensen erkend. Daarbij komt
    dat de veronderstelde belangentegenstelling vaak niet alleen een tegenstelling is: de
    belangen van milieu en gezondheid overlappen elkaar ook voor een groot deel (Rottiers
    ea. 2007). Nog los van de vraag hoe gezondheidsbelangen tegen belangen van dieren
    of de natuur op zichzelf afgewogen zouden moeten worden, is het belangrijk in te zien
    dat een gezond milieu essentieel is voor een goede volksgezondheid. De precieze om-
    vang van de relaties tussen milieuschade en gezondheidszorg zijn niet altijd bekend,
    maar er zijn voldoende bekende causale verbanden. Zo is het al langere tijd bekend dat
    een toename van oestrogenen in het drinkwater ook een potentiële bedreiging is voor de
    vruchtbaarheid van mannen (van Kooij ea. 1998). De residuen van chemokuren en ra-
    dioactieve stoffen in het milieu kunnen zelfs kankerverwekkend zijn (Van Heijnsbergen
    2008). Overmatig gebruik en verspreiding in het milieu van antibiotica leidt tot groeiende
    resistentie (Kummerer 2003).
    Om te spreken in termen van Huub Dijstelbloem (2008), is het probleem vooralsnog een
    Unidentified Political Object (een UPO): het thema duurzaamheid komt nauwelijks voor
    in de agenda’s van potentieel belanghebbenden zoals zorgverleners en patiëntenorgani-
    saties, omdat zij het nog niet herkennen als een relevant probleem voor henzelf. Maar
    mensen hebben een gezond milieu nodig om gezond te kunnen leven en het milieube-
    lang is dus ook een gezondheidsbelang. De vraag ‘hoe kunnen we komen tot een duur-
    zamer gezondheidsbeleid?’ is dus niet alleen relevant voor groeperingen die zich druk
    maken om de belangen van andere dieren, natuur en milieu. De betrokkenen moeten
    doordrongen worden van het feit dat duurzaamheid ook in hun belang is. Daarbij, exper-
    tise en draagvlak zijn nodig voor het initiëren van effectief beleid. In deze bijdrage vindt
    u een aanzet voor een drieslagmodel voor het vaststellen van beleid op de verschillende
    relevante niveaus waarbinnen experts, patiëntenorganisaties, milieuorganisaties en die-
    renbeschermers betrokken kunnen worden.
106 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 106 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 107 ======================================================================

<pre>E e n d r i e s l a g m o d e l vo o r e e n d u u r z a m e r g e z o n d h e i d s z o r g
Voor ethische kwesties is generieke overheidswetgeving doorgaans niet geschikt, om de
simpele reden dat dit soort vraagstukken vaak erg contextspecifiek zijn. Dierproeven
waarbij nieuwe levensreddende medicijnen worden gevonden zijn anders te bezien dan
de zoveelste dierproeven waarbij aangetoond wordt dat roken slecht is voor longen, le-
ver, huid en andere organen. Voor het eerste type dierproef accepteert men dan ook
meer leed dan voor het tweede. Medicijnen voor levensbedreigende ziekten kunnen
moeilijk over dezelfde kam geschoren worden als zalfjes tegen niet irriterende rode vlek-
ken op de huid, en milieuvervuiling zal in het tweede geval een ernstiger probleem ge-
vonden worden. En als het gaat om de inzet van voortplantingstechnologieën, dan is de
casus van een kinderloze man van 27 die door een ongeluk onvruchtbaar is geworden
moeilijk gelijk te trekken met een gesteriliseerde vrouw van 39 die al drie kinderen heeft.
Er moet dus ruimte zijn voor belangenafwegingen op maat.
Omdat ethische kwesties zo contextspecifiek zijn (voor een uitvoeriger analyse zie Wa-
elbers en Swierstra 2010) hanteren overheden hiervoor algemene wetgeving (regels op
macroniveau) gecombineerd met gespecialiseerde toetsingscommissies die werken op
microniveau. Bijvoorbeeld, in de Wet op de Dierproeven (macroniveau) is geregeld dat
dierproeven zijn toegestaan, mits er een positief advies is van een DEC (het microni-
veau). Deze commissies zijn lokale instanties die moeten afwegen of het belang van de
voorgenomen dierproef wel opweegt tegen het leed dat de dieren wordt aangedaan. Op
vergelijkbare wijze werken bijvoorbeeld de METCs die toetsen of een experiment met
mensen moreel verantwoord is in het licht van de verwachte resultaten en de belasting
en risico’s voor mensen. Het CBG kijkt of de werking van medicijnen opweegt tegen de
schadelijke bijwerkingen en risico’s. De ECs (soms vallen deze samen met de METCs)
geven advies aan ziekenhuizen over hoe om te gaan met ethische kwesties gerelateerd
aan voortplanting, diagnose, behandeling en euthanasie.
Als voor dergelijke vraagstukken ethische commissies dienst kunnen doen, dan kan men
toch ook voor een dergelijke constructie kiezen als het gaat om duurzaamheid? Twee
tegenwerpingen zijn snel te maken: de reeds overgebureaucratiseerde gezondheidszorg
zal weinig behoefte hebben aan extra toetsingsinstanties. En hoe elegant de oplossing
van de ethische commissies er op papier ook uit mogen zien, over de slagkracht van de
commissies heerst al enige tijd cynisme (Swart ea. 2004, Freriks 2005 ea., Swierstra
2009, Waelbers, Swierstra 2010). In de praktijk blijkt immers dat vrijwel alle belangenaf-
wegingen volledig in het voordeel van de gezondheidsbelangen voor de patiënten van
nu uitvallen.
Aan het eerste bezwaar kan eenvoudig tegemoet gekomen worden. De belangen van
toekomstige generaties, andere dieren, natuur en milieu kunnen (voor zover dat al niet
het geval is) een wezenlijk onderdeel worden van de belangenafwegingen van de ge-
noemde commissies en colleges. Er hoeven dus niet nog meer commissies opgericht te
                                                                                            De mens centraal? 107
</pre>

====================================================================== Einde pagina 107 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 108 ======================================================================

<pre>    worden. In het navolgende worden enkele suggesties gedaan over hoe dit er in praktijk
    uit zou kunnen zien.
    Het tweede bezwaar is substantiëler: als ethische commissies blijkbaar niet effectief zijn,
    waarom dan suggereren dat zij kunnen bijdragen aan een duurzame gezondheidszorg?
    De slagkracht van ethische commissies kan verbeterd worden door het te grote gat tus-
    sen het macrobeleid van de overheid (bijvoorbeeld: ‘dierproeven zijn toegestaan mits
    een DEC oordeelt dat het belang van de proef opweegt tegen het ongerief van de die-
    ren’) en de microtaakstelling van de commissies (‘mag dit specifieke experiment door-
    gaan?’) te overbruggen. De slagkracht ontbreekt omdat commissies vaak te weinig
    handvaten hebben op basis waarvan zij de voorliggende experimenten moeten toetsen.
    Met andere woorden, er zijn mesorichtlijnen nodig die de overheid (in overleg met be-
    langhebbenden) formuleert.
    Mesorichtlijnen zijn interpretatieve vuistregels voor de commissies. Een mesorichtlijn
    voor een DECs zou kunnen zijn: ‘dierproeven met ernstig ongerief krijgen geen vergun-
    ning als deze proeven uitsluitend een fundamenteel wetenschappelijk doel dienen’.
    Doordat deze mesorichtlijnen ontbreken, is het voor veel commissies moeilijk daadwer-
    kelijk de gevraagde afweging te maken: een lokale instantie heeft het gevoel op de stoel
    van de beleidsmaker te gaan zitten als zij zelf zulke criteria stelt. Daarnaast is men bang
    voor ongelijkheid in besluiten van de verschillende DECs. Omdat DECs zelf dus niet
    bereidwillig zijn dergelijke semi-algemene uitspraken te doen, wordt het erg lastig om
    ook daadwerkelijk experimenten af te keuren en het belang van de dieren zwaarder te
    laten wegen (voor een uitgebreide argumentatie zie Waelbers, Swiertra 2010).
    Met het gezamenlijk, maar wel onder overheidsverantwoordelijkheid formuleren van in-
    terpretatieve mesorichtlijnen kan het disfunctioneren van ethische commissies worden
    aangepakt, zonder tekort te doen aan de contextafhankelijkheid van de kwesties en met
    gebruikmaking van de expertise van de leden van de commissie. Bestaande ethische
    commissies (zoals de DECs, METCs, ECs en het CBG) kunnen dus op slagvaardiger
    wijze duurzaamheid gaan meewegen in de besluitvorming. Daarvoor is nodig:
         1.    vastlegging van generieke uitgangspunten van het beleid op macroniveau
         2.    democratische ontwikkeling van interpretatieve richtlijnen op mesoniveau
         3.    maken van de afwegingen op microniveau door experts
    De volgende drie voorbeelden laten zien hoe zo’n drieslagmodel zou kunnen functione-
    ren.
    1. SAMENWERKING TUSSEN DECS EN METCS
    Het eerste voorbeeld betreft de spanning tussen taakstelling van de METCs en de
    DECs. Beide commissies zijn vaak instellingsgebonden en samen gevestigd in de mees-
    te academische ziekenhuizen. De METCs gaan over de morele toelaatbaarheid van ex-
108 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 108 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 109 ======================================================================

<pre>perimenten met mensen. Zij hebben als opdracht medische onderzoeken met mensen af
te keuren indien deze onderzoeken ook anders (bijvoorbeeld op dieren) uitgevoerd kun-
nen worden. Dierexperimentencommissies hebben daarentegen de opdracht geen ver-
gunning te verlenen als er alternatieven zijn. Soms zijn experimenten met mensen een
goed alternatief voor experimenten met dieren. Hier is dus sprake van een spanning
tussen beide taakstellingen.
Een eerste reactie is dat het immoreel zou zijn experimenten met mensen te doen als
het ook met dieren kan, maar dat is zeker niet altijd het geval. Een aantal jaren geleden
werd aan een DEC bijvoorbeeld een experiment voorgelegd waarbij proefdieren (ratten)
een aantal weken een reeds toegestane hoeveelheid van een door de EU goedgekeurde
hulpstof door hun voeding gemengd kregen. Na een aantal weken werden leer- en con-
centratieproeven gedaan om te kijken of men statistisch kon vaststellen dat stof x (toe te
voegen aan zuivelproducten voor consumenten) de werking van hersenen kon verbete-
ren. Na afloop van het psychologische experiment werden de dieren afgemaakt. De stof-
felijke overschotjes werden zonder verder onderzoek vernietigd. Waarom zouden we
ditzelfde experiment niet met mensen doen? De stof is goedgekeurd als voedingsadditief
en volstrekt onschadelijk in gebruikte doses. De mens is het uiteindelijke doelorganisme
van de voedingsstof, dus zijn er minder extrapolatieproblemen te verwachten. Maar het
belangrijkste is dat mensen die aan de proef deelnemen niet hun hele leven in kleine
kooien hoeven te leven. Ze worden bovendien niet afgemaakt, maar mogen na afloop
van de psychologische test weer gewoon naar huis. Dus waarom niet mensen vragen
voor dergelijk onderzoek? Zo’n opmerking wordt binnen DECs vaak als irrelevant van
tafel geveegd omdat men experimenten met mensen niet ziet als een alternatief voor
een dierproef: alleen het omgekeerde is denkbaar.
Maar in een aantal gevallen zijn experimenten met mensen een veel moreler alternatief.
Onderzoeken die voor dieren erg belastend zijn, kunnen voor mensen neutraal en soms
zelfs leuk of interessant zijn. Denk aan non-invasieve cognitieonderzoeken met apen die
dagen niet mogen eten en drinken voordat ze gefixeerd in stoelen intelligentietaken
moeten doen voor kleine porties vochtig fruit. Hiervoor kunnen mensen gebruikt worden
die vrijwillig, na een goed ontbijt en niet gefixeerd, de intelligentiespelletjes mogen spe-
len. Niet zelden moet een experiment met dieren opnieuw uitgevoerd worden omdat de
opvolgende experimenten met mensen toch andere voorkennis vereisen, of worden de
resultaten vernietigd omdat de uitkomsten zich moeilijk laten extrapoleren (LaFollette
and Shanks 1997, Forbes ea. 2008). Daarom zou een beleidslijn op macroniveau voor
de intensivering van de (nu vaak nauwelijks bestaande) samenwerking tussen beide
commissies waardevol zijn. Het macrobeleid van beide commissies staat op gespannen
voet met elkaar: voor een duurzamer gezondheidszorgonderzoek in Nederland moet
daar een oplossing voor komen.
                                                                          De mens centraal? 109
</pre>

====================================================================== Einde pagina 109 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 110 ======================================================================

<pre>    Bij een dergelijke beleidslijn op macroniveau moeten dan wel mesorichtlijnen geformu-
    leerd worden om de commissies te helpen hun taak uit te voeren. De belanghebbenden
    (artsen, patiëntenorganisaties, onderzoekers, dierenbeschermingsorganisaties, ea.) en
    de overkoepelende organisaties (zoals de Centrale Commissie Mensgebonden Onder-
    zoek en de Centrale Commissie Dierproeven) zouden daarbij een centrale rol kunnen en
    moeten vervullen. Voorbeelden van mogelijke mesorichtlijnen zijn: ‘als vergelijkbare ex-
    perimenten bij mensen nauwelijks belastend en risicovol zijn, dan kunnen experimenten
    met mensen een goed alternatief zijn voor belastende dierproeven’. En: ‘als de extrapo-
    latie van dierproeven naar mensen problematisch lijkt, terwijl het doel van de dierproef is
    een bijdrage te leveren aan de medische kennis over of behandeling van mensen, dan
    kan deze dierproef niet doorgaan’.
    Men zou kunnen tegenwerpen dat beide mesorichtlijnen nu ook al van kracht zijn: dier-
    proeven mogen niet worden goedgekeurd als er alternatieven zijn en het belang van de
    proef moet evident zijn, zo stelt de wet. Echter, door de institutionele setting kunnen de-
    ze kwesties nu niet optimaal bekeken worden. De commissies bekijken losse experimen-
    ten en hebben slechts mondjesmaat inzicht in de vervolgtrajecten of de voorliggende
    onderzoeken. Vandaar dat intensere samenwerking op microniveau tussen beide typen
    commissies belangrijk is. Men moet drempelloos informatie, expertise en leden kunnen
    uitwisselen, bij elkaar te rade kunnen gaan, elkaars werk kunnen inzien en samen de
    morele beslissing nemen over voorgenomen experimenten.
    2. EEN GROENER CBG
    Het tweede voorbeeld betreft het CBG. Het lijkt misschien vreemd dit College ter Beoor-
    deling van Geneesmiddelen over één kam te scheren met ethische commissies, daar ze
    relatief veel technische, biomedische toetsing verricht en sterk juridisch te werk gaat.
    Echter, het al dan niet toelaten van een medicijn is ook een morele afweging. Steeds
    wordt immers de vraag gesteld of de risico’s en de bijwerkingen van het medicijn opwe-
    gen tegen de werkzaamheid van het middel. Als voor- en nadelen van vaak verschillen-
    de aard tegen elkaar afgewogen worden, dan kan er binnen die procedure ook ruimte
    gemaakt worden voor andere belangen, zoals natuur- en milieuschade.
    Een dergelijke taakstelling kan de CBG natuurlijk niet zelf zomaar op zich nemen: er is
    dus beleid nodig op macroniveau. In wetgeving moet eerst worden opgenomen dat bij
    het toetsen van nieuwe medicijnen ook milieueffecten meegewogen dienen te worden.
    Daarbij is het zaak een beoordelingskader te ontwikkelen dat ook kijkt naar de effecten
    op ons milieu. Daarbij zijn niet alleen de milieubelasting door residuen van medicijnen in
    het milieu belangrijk. Er zijn ook mesorichtlijnen nodig voor de grondstoffen en het pro-
    ductieproces om de natuur te sparen en de beschikbaarheid van geneesmiddelen te
    garanderen. Er zijn bijvoorbeeld meerdere Chinese taxusbomen nodig voor het maken
    van één dosis paclitaxel (een geneesmiddel tegen kanker). In drie jaar tijd heeft dit ge-
    leid tot de kap van tachtig procent van de taxusbossen in de Chineese provincie Yunnan
110 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 110 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 111 ======================================================================

<pre>(Hawkins 2008), hetgeen het milieu en de continuïteit van de productie op termijn niet
ten goede komt.
Om de natuur, het milieu en toekomstige generaties patiënten tegen dergelijke vervuiling
en uitputting te beschermen zijn interpretatieve mesorichtlijnen nodig zoals: ‘als er reeds
medicijnen op de markt zijn die vergelijkbare resultaten en bijwerkingen geven voor de-
zelfde patiënten groepen, dan mag het nieuw toe te laten middel in ieder geval geen
grotere belasting voor andere dieren of het milieu inhouden dan het reeds bestaande
middel’, of: ‘bij gelijke werking en bijwerking dient gekozen te worden voor die hulpstof-
fen en vulstoffen die het minst belastend te zijn voor andere dieren en milieu’. Let wel,
het gaat hier om een belangenafweging: het voorstel is niet alle medicinale stoffen die
mogelijk milieuverontreinigend zijn te verbieden via nieuwe wet- en regelgeving. Omdat
medicijnen op veel verschillende manieren geproduceerd worden, omdat verschillende
residuen in het milieu een andere uitwerking hebben en omdat het belang van medicij-
nen verschilt, is een uiteindelijke belangenafweging op microniveau essentieel.
3. DUURZAME VOORTPLANTINGSTECHNOLOGIEËN
Het derde voorbeeld betreft de ECs in ziekenhuizen. Deze ethische commissies bemid-
delen tussen de belangen en wensen van de patiënten, de mogelijkheden van de artsen
en het ziekenhuis, de moraal van de samenleving en eventueel de geloofsovertuigingen
van de betrokkenen. Het zou een goed idee zijn als zij in hun advisering ook duurzaam-
heid zouden meewegen. De ECs krijgen een variatie aan casus over voortplanting, me-
dische beslissingen rond levenseinde, (genetische) diagnostiek, behandelingen, omgang
met patiënten en omgang met familie en geliefden van patiënten voorgeschoteld. Gezien
dit brede pallet aan vraagstukken is het moeilijk aan te geven hoe het de ECs in hun
dagelijkse praktijk duurzaamheid moeten meewegen, maar de volgende casus van Mar-
cel Kemp geeft aan waar men zoal aan kan denken: “Stel, een vrouw van 39 heeft twee
kinderen van twee verschillende mannen. Dat vond ze genoeg en daarom had ze zich
laten steriliseren. Nu heeft ze een derde relatie en die man wil ook graag een kind van
haar. Ze meldt zich bij de arts met de vraag de sterilisatie weer ongedaan te maken. Wat
moet de arts doen? Ga je uit van ‘U vraagt, wij draaien’? Het is wel zo dat de gemeen-
schap de kosten van zo’n ingreep moet betalen” (Berends 2009).
In de medisch-ethische discussies over voortplantingskwesties speelt de wereldwijde
overbevolking nauwelijks een rol: wel wordt in dergelijke gevallen de autonomie van de
patiënten, de gezondheid van het kind en de vraag of ouders de zorgtaak op zich kun-
nen nemen uitgebreid bediscussieerd. In toenemende mate spelen, zoals Kemp ook
aangeeft, economische motieven een rol. Maar de milieubelasting van overbevolking
wordt vooralsnog niet aangemerkt als een politiek correct argument: andere mensen
kunnen ook net zoveel kinderen krijgen als zij willen en het betreft hier toch een kleine
minderheid. Men wil geen overheid die, in navolging van China, stelt dat mensen niet
meer dan één of twee kinderen mogen krijgen.
                                                                       De mens centraal? 111
</pre>

====================================================================== Einde pagina 111 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 112 ======================================================================

<pre>    Hier gaat het echter niet over een overheid die mensen verbiedt kinderen te krijgen,
    maar over de inzet van de medische zorg voor het krijgen van meer dan twee kinderen.
    In dat kader kan wel in de regelgeving op macroniveau gesteld worden dat een ethische
    commissie de bredere maatschappelijke context moet meenemen in een besluit over het
    medisch ondersteunen van kinderwensen. Ze stelt dan geen quota, maar vestigt de
    aandacht op een breder perspectief. Op mesoniveau kunnen dan richtlijnen ontwikkeld
    worden, bijvoorbeeld voor het in de afweging betrekken van het reeds hebben van kin-
    deren. Dergelijke richtlijnen zouden ECs zelf niet snel hanteren, terwijl ze waarschijnlijk
    wel ethisch en democratisch verdedigbaar zijn. Zo’n richtlijn kan bijvoorbeeld zijn: ‘onder
    normale omstandigheden worden geen medische ingrepen ter bevordering van de
    vruchtbaarheid verricht bij mensen die reeds twee of meer kinderen gekregen hebben’.
    Natuurlijk zal deze richtlijn alleen het probleem van overbevolking niet oplossen, maar
    het draagt er wel aan bij en het geeft een duidelijk signaal dat overbevolking een serieus
    probleem is waarvoor niet alleen in ontwikkelingslanden, maar ook in high-tech maat-
    schappijen verantwoordelijkheid genomen moet worden.
    Hier is het wederom belangrijk dat het gaat om vuistregels waarvan de ethische com-
    missie in specifieke gevallen beargumenteerd moet kunnen afwijken. Er kunnen niet
    voor alle mogelijke scenario’s regels worden geschreven. Wat als bijvoorbeeld een
    vrouw zich heeft laten steriliseren na het krijgen van een meervoudig gehandicapte
    tweeling en zij later in haar leven (bijvoorbeeld na overlijden of uit huis plaatsing van
    deze kinderen) toch graag weer zwanger wil worden? Daarom is en blijft het maken van
    de uiteindelijke afweging op microniveau door experts van essentieel belang.
    Tot slot
    In dit stuk zijn alleen enkele eerste suggesties neergelegd voor hoe een drieslagmodel
    voor ethische commissies en colleges zou kunnen bijdragen aan een zorgsector die ook
    oog heeft voor de belangen van toekomstige generaties, dieren, natuur en milieu. Uit-
    gangspunten daarbij zijn dat er niet nog meer bureaucratie toegevoegd moet worden
    aan de gezondheidszorg, maar dat er geleund wordt op bestaande processen en institu-
    ties.
    Een tweede uitgangspunt is dat de verantwoordelijkheid voor beleidsbepaling niet volle-
    dig in de handen wordt gelegd van enkele commissieleden, noch dat de overheid gene-
    rieke besluiten neemt zonder oog te hebben voor de verschillende situaties waarin men-
    sen zich bevinden. In plaats daarvan is het belangrijk om op democratische wijze meso-
    regels vast te stellen die als interpretatieve richtlijnen dienen voor de leden van de
    commissies en colleges voor het bepalen van hun oordeel op basis van hun expertise.
    ‘Op democratische wijze’ betekent hier niet dat er referenda georganiseerd moeten gaan
    worden: gedacht kan worden aan een polderoverleg waarbinnen naast een aantal afge-
    vaardigde commissieleden verschillende belanghebbenden, zoals patiëntenorganisaties,
    dierenbescherming, milieuorganisaties en overkoepelende organisaties van de DECs
112 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 112 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 113 ======================================================================

<pre>(de Centrale Commissie Dierproeven) en de METCs (de Centrale Commissie Medisch
Onderzoek) plaatsnemen. Een dergelijk overleg kan geïnitieerd worden door een sa-
menwerking tussen het Ministerie van VWS en het Ministerie van Infrastructuur en Mili-
eu. De eigenlijke organisatie zou bijvoorbeeld in goede handen zijn van het Rathenau
Instituut, in samenwerking met de Gezondheidsraad.
                                                                    De mens centraal? 113
</pre>

====================================================================== Einde pagina 113 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 114 ======================================================================

<pre>    Literatuur
    Berends M. Marcel Kemp over medische ethiek:          Kooij R. van, Tielemans Weber E., R. ea. Blootstel-
    'Het ziekenhuis: u vraagt, wij draaien?' Kerk in Den  ling aan pseudo-oestrogenen en spermakwaliteit.
    Haag 2009; Jaargang 12: nr. 114.                      Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 1998;
                                                          142 (p. 2505-8).
    Derksen J., Eijnatten G. van, Lahr J., ea. (2001)
    Milieu-effecten van humane geneesmiddelen. Aan-       Kümmerer K. Significance of antibiotics in the envi-
    wezigheid en risico's. Report No. 2000.51. Lelystad:  ronment. Journal of Antimicrobial Chemotherapy
    Vereniging van Rivierwaterbedrijven - RIWA, Rijks-    2003; Vol 52(1): p. 5-7.
    instituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afval-
    waterbehandeling - RIZA, 2001.                        LaFollette H., Shanks N. Brute science: dilemmas
                                                          of animal experimentation. Routledge, 1997.
    Dijstelbloem H. Politiek vernieuwen: op zoek naar
    publiek in de technologische samenleving, Amster-     RIVM     Voortgangsrapportage    Milieubeleid   voor
    dam: Van Gennep, 2008.                                Nederlandse Prioritaire Stoffen. Overige stoffen:
                                                          Hormoonachtige stoffen. Bilthoven: RIVM, 01-11-
    Forbes V., Calow P., Sibly R. The extrapolation       2009.
    problem and how population modeling can help.
    Environmental Toxicology and Chemistry 2008; Vol      Rottiers I., Prins M. de, Stassen S., ea. Milieuzorg
    27(10)10: p. 1987-1994.                               in de gezondheidszorg 2007, No3.
    Freriks A., Meulen B. van der, Belt H. van den, ea.   Sacher F., Stoks P. Pharmaceutical Residues in
    Noodzakelijk kwaad: evaluatie Wet op de Dierproe-     Waters in the Netherlands. Nieuwegein: Vereniging
    ven. Rapport geschreven voor het ministerie van       van Rivierwaterbedrijven - RIWA, 2003.
    VWS, 2005.
                                                          Schrap S., Rijs G., Beek M., ea. (2003) Humane en
    Hawkins B. Plants for life: Medicinal plant conserva- veterinaire geneesmiddelen in Nederlands opper-
    tion and botanic gardens. Richmond, U.K.: Botanic     vlaktewater en afvalwater. Een screening in 2002.
    Gardens Conservation International, 2008,             Report No. 2003.023. Lelystad: Rijksinstituut voor
                                                          Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehande-
    Heijnsbergen E. van. Cytostatica in het aquatisch     ling - RIZA, 2003.
    milieu. Utrecht: Institute for Risk Assessment Sci-
    ences (IRAS), Universiteit Utrecht, 2008.
114 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 114 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 115 ======================================================================

<pre>Swart J., Wolters J., Zwart H. DEC's in discussie:  Versteegh J., Aa N. van de, Dijkman E. Genees-
de beoordeling van dierproeven in Nederland. Bu-    middelen in drinkwater en drinkwaterbronnnen.
del: Damon, 2004.                                   Resultaten van het meetprogramma 2005/2006.
                                                    Report No. 703719016/2007. Bilthoven: Rijksinsti-
Swierstra T. De Commissie Biotechnologie bij Die-   tuut voor Volksgezondheid en Milieu - RIVM, 2007.
ren: toets of glijmiddel? Den Haag: Rathenau Insti-
tuut, 2009.                                         Voedsel en Waren Autoriteit. Zodoende 2006. Den
                                                    Haag: Voedsel en Waren Autoriteit, 2007.
Versteegh J., Stolker A., Niesing W., ea. Genees-
middelen in drinkwater en drinkwaterbronnen. Re-    Waelbers K., Swierstra T. (2010) De Ethicus in
sultaten van het meetprogramma 2002. Report No.     Commissie. In: Hoven M. van den, Scheer L. van
703719004/2003.      Bilthoven  Rijksinstituut voor der, Bree M. de, ea. Ethiek in discussie: praktijk-
Volksgezondheid en Milieu - RIVM, 2003.             voorbeelden van ethische experts. Assen: Van
                                                    Gorcum, 2010: p. 145-157. Reprinted in Filosofie en
                                                    Praktijk. p. 46-57.
                                                                               De mens centraal?    115
</pre>

====================================================================== Einde pagina 115 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 116 ======================================================================

<pre>rt, 4 PAN
b> AE dh ’

</pre>

====================================================================== Einde pagina 116 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 117 ======================================================================

<pre>11 Naar wederzijds voordeel voor gezond-
   heidszorg, dierenwelzijn en natuur
   Michiel Korthals
   Inleiding
   Residuen van de anticonceptiepil verontreinigen het oppervlaktewater. Vleeskoeien en
   varkens worden gefokt op zo mager mogelijk vlees, zodat hun botten zwakker zijn en
   hun bewegingsmogelijkheden ernstig worden ingeperkt (Gonyou 1999). Het Voedings-
   centrum adviseert tweemaal in de week vette vis te eten want die vis is laag in choleste-
   rol en ongezond vet, maar de zeeën worden door overbevissing steeds leger. Gelukkig
   wordt slechts eenmaal in de week vis gegeten, zodat de schade door overbevissing of
   door kweekvisserij nog meevalt (Jenkins 2009, zie ook het hoofdstuk van Lucas Reijn-
   ders).
   Deze drie voorbeelden laten iets zien van de negatieve gevolgen die de nadruk op ge-
   zondheid voor dierenwelzijn en biodiversiteit (hier verder genoemd: de drie factoren)
   kunnen hebben. Maar er zijn ook positieve terugkoppelingen: op gras gebaseerde vee-
   houderijsystemen hebben een gunstige invloed op biodiversiteit, reductie van klimaat-
   verandering, dierenwelzijn en gezondheid van mensen (door het consumeren van betere
   vetzuren) (Dawson 2011). Reductie van stress bij koeien en kippen geeft minder kans op
   besmetting van menselijke voeding met Escherichia coli, Salmonella en Campylobacter.
   Deze voorbeelden laten zien dat de wisselwerking tussen factoren ook positief kan uit-
   pakken.
   Twee trends
   De complexe relatie tussen gezondheid, dierenwelzijn en milieu (biodiversiteit) is een
   kwestie die nog niet zo lang rondspookt: mensen gingen er heel lang van uit dat zij de
   basis en het uitgangspunt van de natuur waren en daarom recht hebben op dieren en de
   veelheid van de natuur. Rekening houden met de belangen van dieren en met de veel-
   heid van soorten op aarde kwam niet in het hoofd van mensen op, laat staan dat men
   dacht aan het afwegen van belangen tussen mensen, dieren en natuur. Pas sinds de
   laatste tweehonderd jaar wordt steeds meer met dieren rekening gehouden, vaak vanuit
   filantropische redenen - maar niet direct met landbouwhuisdieren, de dieren die we
   opeten dus. Een tweede ontwikkeling is de opkomst van de milieubeweging, met haar
   aandacht voor milieu en biodiversiteit. Die aandacht is er vaak op gericht om milieu en
                                                                         De mens centraal? 117
</pre>

====================================================================== Einde pagina 117 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 118 ======================================================================

<pre>    biodiversiteit te beschermen en niet om van hen gebruik te maken met het oog op we-
    derzijds voordeel.
    Praktisch gezien hebben mensen natuurlijk al heel lang de natuur zodanig gebruikt dat
    er sprake is van wederzijds voordeel. De waterleidingduinen zijn hiervan een voorbeeld:
    een beschermd natuurgebied dat schoon water levert aan Amsterdam en omstreken.
    Ook zijn er allerlei vanzelfsprekende verbanden. Denk aan de rol van bijen bij de bestui-
    ving van gewassen, of aan de genetische diversiteit die risico’s op pathogenen voor
    mensen kan reduceren en het mogelijk maakt overal goed aangepaste gewassen te te-
    len. Via water, planten en dieren, lucht en klimaat zijn mensen direct afhankelijk van
    ecosystemen, in de zin dat hun gezondheid en voortbestaan daarvan profiteert. Maar zij
    dienen natuurlijk ook culturele doeleinden, zoals goede voeding, recreatie en geestelijke
    gezondheid, kortom: kwaliteit van leven.
    Zo bezien is er zelfs een enorme noodzaak om rekening te houden met dierenwelzijn en
    biodiversiteit bij de ontwikkeling van beleid voor gezondheidszorg: het is in ons eigen
    voordeel. Het huidige beleid voor gezondheidszorg is uitsluitend gericht op gezond-
    heidszorg en brengt dierenwelzijn en biodiversiteit onherstelbare schade toe, schade die
    ook economisch gezien kan oplopen (zie www.teebweb.org). Men kan dit in de volgende
    paradox samenvatten: ‘hoe meer exclusieve gezondheidszorg, des te minder gezond-
    heidszorg’.
    Laat ik daarom maar meteen met de deur in huis vallen: er is eigenlijk geen ethicus te
    vinden die aanbeveelt dat de gezondheidszorg geen rekening hoeft te houden met die-
    ren en de leefomgeving. Door de voortdurende aanslag die mensen, ook via de gezond-
    heidszorg, op de natuur en op de dieren plegen, komen de negatieve invloeden daarvan
    in beeld. Dit maakt het noodzakelijk om ons af te vragen wat de betekenis van deze tria-
    dische relatie is en hoe die zoveel mogelijk in een wederzijds voordelige relatie kan wor-
    den omgebogen. Afwegingen tussen belangen van dieren, mensen, natuur en toekom-
    stige generaties zijn daarom volgens alle ethici nodig.
    Maar ethici hebben wel verschillende antwoorden op de vraag: wat houden die afwegin-
    gen in en hoe vallen zij uit? De afwegingen betreffen niet alleen menselijke gezondheid,
    dieren en natuur op zichzelf, want menselijke belangen, waarden en interacties bemid-
    delen tussen deze drie factoren. In de praktijk uiten deze belangen zich via visies, be-
    langengroepen en instituties. Mensen hebben dus ook ‘ideologisch belang’ bij dieren-
    welzijn en bij biodiversiteit. In ieder geval: ze zijn gemotiveerd om allerlei acties te on-
    dernemen die dierenwelzijn en biodiversiteit pretenderen te bevorderen. Dit betekent dat
    een beleid - of het nu wel of niet rekening houdt met de wederzijdse relaties tussen ge-
    zondheidszorg, dierenwelzijn en biodiversiteit - altijd wordt geconfronteerd met groepen
    die zich inzetten voor die belangen van dierenwelzijn en biodiversiteit. Met andere woor-
    den: beleid zal altijd worden geconfronteerd met verschillen in visies, verschillen die
118 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 118 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 119 ======================================================================

<pre>soms heftig tot uitdrukking kunnen komen. Diversiteit van visies is een belangrijk ken-
merk van het hedendaagse publieke debat en van moderne democratieën. Diversiteit-
en conflictmanagement van de kant van beleid is ook in geval van een ecologisch ver-
antwoorde gezondheidszorg nodig.
Deze twee grote maatschappelijke trends (grotere sensitiviteit voor dieren en aandacht
voor milieu, natuur en biodiversiteit) hebben hun uitschieters in stromingen die niet de
mens, maar het dier of het ecosysteem centraal willen stellen. Het gaat dus niet alleen
om het afwegen van menselijke gezondheid tegen de belangen van dierenwelzijn en
milieu, maar ook om afwegingen tussen het publieke belang en de visies van mensen
die het publieke belang zeggen te vertegenwoordigen, maar vaak alleen de belangen
van dier of ecosysteem willen vertegenwoordigen.
In mijn bijdrage zal ik eerst deze twee trends en de neerslag daarvan bij verschillende
ethische stromingen bespreken. Hieruit blijkt dat het maximaliseren van gezondheids-
zorg ten koste van de andere factoren geen optie is. Vervolgens zal ik laten zien hoe op
dit moment feitelijk met de verhouding tussen deze drie wordt omgegaan. Daarna zal ik
nader ingaan op de gebruikte begrippen ‘dierenwelzijn’, ‘natuur’ (inclusief biodiversiteit),
‘gezondheid(szorg)’ en ‘relatie met menselijke gezondheids(zorg)’. Dan volgt een korte
karakterisering van vier afwegingsmodellen van deze factoren en hun relaties. Ten slotte
zal ik in de laatste paragraaf betogen dat de keuze voor het optimaliseren van menselij-
ke gezondheid, natuur én dierenwelzijn alleen zinvol is als de bevolking democratisch
kan participeren in de belangrijke waardenafwegingen.
Van antropocentrisme naar ecocentrisme
Door verstedelijking en industrialisering zijn mensen van natuur (hier: dieren en biodi-
versiteit) vervreemd geraakt. Tegelijk zijn wij daardoor op een bepaalde manier ook
steeds gevoeliger geworden voor de waarde van deze factoren. In toenemende mate
zag de mens zich niet meer in het middelpunt van de kosmos staan (antropocentrisme),
maar als een wezen dat ook andere levende wezens en de natuur op een bepaalde ma-
nier moet respecteren. Antropocentrisme heeft plaatsgemaakt voor zoöcentrisme, bio-
centrisme of zelfs ecocentrisme. Bovendien is ook de kennis toegenomen: onderzoek
naar positieve en negatieve ervaringen (zoals pijnervaring) van dieren is toegenomen en
maakt bijvoorbeeld dat we heel anders dan vroeger kijken naar grote primaten, inktvis-
sen, dolfijnen en andere ‘hogere’ dieren.
Ook de kennis over de invloed van klimaatverandering op de gezondheid is toegeno-
men, waarbij vooral de negatieve effecten daarvan op bescherming tegen besmettelijke
ziekten, voedsel, watervoorziening en huisvesting opvallen. Met andere woorden, het
besef dat ongeremde beheersing van de natuur tot verarming van de natuur en vermin-
dering van soorten leidt, vraagt om een bepaalde vorm van beheersing van onze be-
heersing. Maar welke?
                                                                       De mens centraal? 119
</pre>

====================================================================== Einde pagina 119 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 120 ======================================================================

<pre>    De toenemende waardering voor dieren en dierenwelzijn heeft in de filosofie en ethiek
    geleid tot pogingen een absoluut fundament voor het respect voor dieren te vinden in
    bepaalde principes of wezenskenmerken. Deze zouden de basis moeten zijn voor ethi-
    sche zorg en waardering van dieren en een grens moeten stellen aan onze beheersing
    over hen - of die beheersing zelfs uit moeten bannen. Een bekende dierethicus als Peter
    Singer ziet deze basis bijvoorbeeld in het lijden van (gewervelde) dieren. Singer is een
    utilist, wat betekent dat hij een berekening wil maken van de gevolgen van een bepaalde
    handeling voor de balans tussen pijn en geluk, waarbij alle levende wezens die pijn kun-
    nen lijden evenveel tellen (dat willen zeggen: zoogdieren, vandaar de term zoöcentris-
    me; comapatiënten en kippen waarvan het zenuwstelsel is uitgezet tellen dus niet mee;
    Singer 2001). Het plezier dat mensen beleven aan het eten van vlees valt dan in het niet
    bij het lijden dat landbouwhuisdieren wordt aangedaan. Anderen, zoals de deontoloog
    Regan, zien dieren niet als dragers van gevoelens van pijn maar als levende wezens,
    die belangen hebben en bepaalde dingen kunnen wensen; op basis van deze uitrusting
    hebben ze rechten (Regan 1985). Met deze rechten kan niet een berekening gemaakt
    worden zoals bij Singer: rechten moeten erkend worden en kunnen alleen in noodgeval-
    len terzijde geschoven worden. Nog weer anderen, zoals Rollin (1995), huldigen een
    meer evolutionaire opvatting over de essentie van dieren en onze redenen om hen te
    respecteren. Kenmerkend voor al deze denkers is dat ze dierethiek baseren op één of
    meer principes en niet op concrete analyses van de verschillende manieren waarop
    mensen met dieren omgaan.
    De opwaardering van dieren ten opzichte van de mens in de dierethiek heeft een aanvul-
    ling gekregen in de milieufilosofie, die de ecosystemen opwaarderen waarin levende
    wezens een functie vervullen (ecocentrisme) of zelfs de hoofdrol vervullen (biocentris-
    me). Er is vaak een conflict tussen zoö- en biocentrische posities enerzijds en ecocentri-
    sche posities anderzijds, omdat de laatste dieren zien als onderdeel van een ecosys-
    teem: zij stellen het voortbestaan van ecosystemen centraal en dus niet dat van (indivi-
    duele) dieren. In het beleid rond grote, nagenoeg verwilderde natuurgebieden spelen
    ecocentrische overwegingen de hoofdrol, maar vanuit de Nederlandse bevolking worden
    telkens weer zoöcentrische overwegingen betreffende het lijden van verwilderende run-
    deren en paarden naar voren gebracht. In Nederland kan men deze verschillende posi-
    ties terugvinden in belangengroepen als Dierenbescherming (zoöcentrisch) en Natuur-
    monumenten (ecocentrisch) (zie ook het hoofdstuk van Van der Windt).
    Ten slotte is er een ethische stroming opgekomen die, uitgaande van de verschillende
    relaties tussen mens, dier en natuur in gevarieerde praktijken (zoals veehouderij, circus,
    natuurpark of huishouden) het belang van veelzijdige en elkaar wederzijds positief inspi-
    rerende relaties aan de orde stelt. Deze pragmatistische benadering beklemtoont ook
    het belang van democratie en participatie (Keulartz ea. 2004, zie ook het hoofdstuk van
    Stafleu). In de pragmatistische benadering klinken de utilistische en deontologische be-
120 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 120 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 121 ======================================================================

<pre>naderingen mee, maar dan niet als dogma maar als inspiratiebron. De verschillende,
mens en dier inspirerende praktijken die voorwaarden zijn voor de opbloei van mensen,
dieren en natuur, zijn in deze analyse belangrijk, omdat ze inspelen op de capaciteiten
die mens, dier en natuur hebben om zich met elkaar te verbinden.
Veel mensen menen dat industrialisering en verstedelijking te ver zijn doorgeschoten en
de natuurlijke omgeving en de relaties tussen mens en dier teveel veronachtzamen. De
mens is immers een natuurwezen, net als andere dieren en het getuigt van gebrek aan
zelfkennis om dat te vergeten of zelfs weg te drukken. Het is niet duidelijk of deze men-
sen een voorkeur hebben voor een utilistische, deontologische, ecocentrische of nog
weer andere benadering om deze beheersing te beheersen. Wel kan betwijfeld worden
of veel mensen zich bewust zijn van de belangrijke langetermijnfuncties van dieren en
natuur (inclusief biodiversiteit) voor het overleven van de mensheid (en dus ook voor
diens gezondheid). Deze langetermijnfuncties worden ook wel ecosysteemfuncties of -
diensten genoemd (zie verderop).
Huidige omgang met dierenwelzijn en natuur
De dierethische posities hebben invloed gekregen op beleid, zoals bijvoorbeeld blijkt uit
het feit dat in 1986 het begrip ‘intrinsieke waarde’ van dieren als considerans van de
Gezondheids- en welzijnswet voor dieren (GWWD) is opgenomen. In de nieuwe Wet
dieren, waarin de GWWD wordt opgenomen, staat het begrip zelfs concreet vermeld.
Erkenning van de intrinsieke waarde van het dier betekent dat het gebruik van dieren zal
moeten worden gerechtvaardigd. Er zal dus een afweging gemaakt moeten worden tus-
sen menselijke belangen en die van dieren. Wat daarbij wel of niet acceptabel is, dat wil
zeggen: de voorwaarden waaronder het is gerechtvaardigd om dieren te gebruiken, zal
moeten worden beargumenteerd en transparant worden gemaakt, conform het advies
van de Raad voor Dierenaangelegenheden (Agenda voor het Dierbeleid 2010).
In de gezondheidszorg gelden strenge (wettelijk onderbouwde) regels voor de behande-
ling van proefdieren. Wel zijn deze wettelijke bepalingen niet direct van toepassing op
het grootste aantal dieren, namelijk die in de intensieve veehouderij, terwijl juist deze
dieren een belangrijke rol vervullen in de voedingsproductie en daarmee van grote in-
vloed zijn op de gezondheid van Nederlanders. Dierethische overwegingen spelen bij
adviezen om gezond te eten nauwelijks een rol. Zo wordt geadviseerd kippenvlees te
eten omdat het gezonder is, zonder rekening te houden met het feit dat vanuit het ge-
zichtspunt van dierenwelzijn vleeskippen een minder aangenaam leven hebben dan
vleeskoeien (waarbij de aanwezigheid van antibioticaresistente MRSO-, ESBL-, en VRE-
bacteriën bij kippen nog niet is meegenomen; anderzijds hebben intensief gehouden
vleeskippen een minder negatief effect op het milieu dan vleeskoeien; de zaak ligt com-
plex!).
                                                                       De mens centraal? 121
</pre>

====================================================================== Einde pagina 121 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 122 ======================================================================

<pre>    Wat betreft de relatie tussen gezondheid enerzijds en milieu en biodiversiteit (natuur)
    anderzijds ligt de zaak wettelijk niet zo duidelijk; overwegingen betreffende milieu en
    biodiversiteit komen in het gezondheidsbeleid nergens systematisch aan de orde. Niet-
    temin veroorzaakt het door de mens teweeggebrachte verlies aan biodiversiteit enorme
    schade aan de menselijke gezondheid, onder meer omdat planten die nu al gebruikt
    worden (of potentieel gebruikt kunnen gaan worden) voor geneesmiddelen of gezonde
    voeding uitsterven (Millennium Ecosystem Assessment 2005, Forest 2011). Een andere
    door de mens teweeggebrachte aantasting van biodiversiteit, namelijk via klimaatveran-
    dering, heeft eveneens zeer schadelijke gevolgen voor de menselijke gezondheid. Buf-
    fersoorten die de mens beschermen tegen besmettelijke ziekten zullen verdwijnen en de
    soorten die ziekten overdragen zullen juist overleven. Dat is de reden voor de serieuze
    aanwijzingen voor de toename van West Nijl Virus, ziekte van Lyme en Hantavirus
    (http://www.cbd.int/climate/). Biodiversiteit draagt bij aan menselijke gezondheid, bij-
    voorbeeld in de vorm van het potentieel van zeedieren en waterplanten voor nieuwe,
    nog te ontwikkelen medicijnen en gezonde voeding.
    Het huidige beleid is gestoeld op antropocentrische leest en houdt onvoldoende reke-
    ning met de milieugevolgen van medicijnproductie en medicijngebruik, of meer algemeen
    met de (negatieve en positieve) wisselwerkingen tussen gezondheidszorg, dieren en
    milieu en biodiversiteit. Wat gezondheidsbeleid betreft blijkt dit uit de brief die minister
    van Volksgezondheid Edith Schippers mede namens de Staatssecretaris van EL&I op 22
    september 2011 schreef: “De regie bij de aanpak van dierziekten die ook mensen kun-
    nen infecteren ligt bij het ministerie van volksgezondheid.” … “De wijze waarop de ver-
    antwoordelijkheden en bevoegdheden voor een beleidsterrein wettelijk zijn georgani-
    seerd, houden echter niet in dat de belangen ook nevengeschikt zijn. Het volksgezond-
    heidsbelang zal altijd vooropstaan. Dat komt tot praktische uitdrukking in de gepresen-
    teerde risicoanalysestructuur voor de aanpak van zoönosen.” In de praktijk betekent dit
    dat vele gezonde dieren soms opgeofferd worden ter bescherming van de menselijke
    gezondheid (denk aan vogelgriep en Q-koorts) op basis van een risico-opvatting die de
    overheid verplicht te streven naar honderd procent veiligheid voor de menselijke ge-
    zondheid (zie de hoofdstukken van Verweij en van De Jong).
    Dierexperimentencommissies (DEC) en Medische ethische commissies (MEC) die expe-
    rimenten op dieren respectievelijk mensen moeten beoordelen, houden nauwelijks reke-
    ning met wederzijdse implicaties en met de gevolgen van bepaald onderzoek voor milieu
    en biodiversiteit. De huidige classificatie van commissies en ministeries en de verkave-
    ling van de complexe samenhangen, maakt het vaak onmogelijk om de verschillende
    positieve en negatieve wisselwerkingen adequaat aan de orde te stellen.
    C o n c e p t u e l e ve r h e l d e r i n g e n
    Om een goede analyse te maken van de relaties tussen de drie factoren zijn een paar
    begripsverhelderingen nodig, waarbij aangetekend moet worden dat de verschillende
122 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 122 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 123 ======================================================================

<pre>begripsaspecten afhankelijk van de waarden die men onderschrijft verschillende gewich-
ten krijgen.
Menselijke gezondheid kan staan voor een puur medische aangelegenheid, maar vaak
wordt daar een psychische dimensie van geestelijk welzijn aan toegevoegd. Bovendien
kan men gezondheid op een beperkte manier interpreteren, als ‘basis voor goed leven
en geschiktheid voor belangrijke taken in het leven’, of vanuit een ruimer kader, als ‘naar
eigen perceptie goed functioneren als mens in maatschappij en natuur’. Veel mensen
geven gezondheid in de beperkte opvatting een lage prioriteit ten opzichte van andere
waarden in het leven; zij zien gezondheid als een basiswaarde die andere waarden mo-
gelijk maakt, maar niet kan overtroeven (Korthals 2011). Factoren die gezondheid be-
vorderen (gezondheidsbelangen) zijn niet alleen puur medische zaken, maar betreffen
ook sanitaire voorzieningen, hygiëne en goede voeding. De relatie tussen gezondheid
en het belang van dierenwelzijn en biodiversiteit kan op die diverse vlakken aangrijpen.
Het verband tussen voeding en gezondheid is historisch gezien steeds verschillend ge-
legd. In de negentiende eeuw werd op basis van de miasma-opvatting de stank van rot-
tend eten nadeliger gevonden voor de gezondheid dan voedselvergiftiging en voedsel-
verontreiniging. De bestrijding van stank was een landelijke taak en kon dientengevolge
rekenen op stevige maatregelen, terwijl voedselvergiftiging en voedselverontreiniging in
handen lag van gemeenten en derhalve nauwelijks werd bestreden. Eind negentiende
eeuw veranderde dat. Tegenwoordig wordt in beleid veel nadruk gelegd op verontreini-
ging van water of groenten en fruit door pesticiden, terwijl de langetermijneffecten van
voeding op gezondheid (denk aan obesitas en hart- en vaatziekten) nauwelijks worden
meegenomen. Auto’s die excessieve luchtverontreiniging teweegbrengen en daarmee de
gezondheid schaden, worden extra belast, maar voedsel dat teveel suiker, ongezond vet
of energie bevat wordt niet belast.
Dierenwelzijn kan eveneens in een beperkte en een ruimere manier worden geïnterpre-
teerd: puur fysiologisch (reproductievermogen, hartslag, cortisolgehalte et cetera) en
ruimer, in de zin van ‘soorteigen functioneren’, of nog ruimer, als ‘intrinsieke waarde van
het dier’ of ‘rechten van het dier’. Voor landbouwhuisdieren zijn al in 1965 door de En-
gelse commissie Brambell de vijf vrijheden geformuleerd, waarin elementen van beide
opvattingen van dierenwelzijn zijn opgenomen (1. vrij van dorst, honger en ondervoe-
ding, 2. vrij van fysiek en thermaal ongerief, 3. vrij van pijn, verwonding en ziektes, 4. vrij
van angst en chronische stress en 5. vrij om natuurlijk gedrag te vertonen). Het belang-
rijke rapport Wijffels uit 2001 heeft deze vijf vrijheden als basis genomen voor een voor-
stel voor herstructurering van de Nederlandse veehouderij.
Het begrip natuur is buitengewoon veelgelaagd, maar hier zal ik het vooral over de com-
ponent biodiversiteit en milieu hebben. Vanuit het gezichtspunt van biodiversiteit is ten
eerste het bestaan van zoveel mogelijk soorten een overweging, gegeven het recht van
                                                                          De mens centraal? 123
</pre>

====================================================================== Einde pagina 123 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 124 ======================================================================

<pre>    volgende generaties op dezelfde natuurwaarden (antropocentrisch), of vanwege de rech-
    ten die diersoorten op zichzelf hebben (ecocentrisch). Men kan zich afvragen of alle
    soorten wel dienen te blijven bestaan (bijvoorbeeld ook de pestbacterie?) en sommigen
    menen dan ook dat er een selectie gemaakt moet worden (door wie?) tussen werkelijk
    noodzakelijke soorten (noodzakelijk voor wie?) en niet-noodzakelijke, dus niet be-
    schermwaardige, soorten (Forest 2011).
    In de tweede plaats impliceert het belang van biodiversiteit ook de noodzaak van een
    veelheid van ecosystemen (habitats). IJveren voor behoud van heel veel soorten in een
    beperkt aantal ecosystemen is niet direct aan te bevelen, want ook ecosystemen zijn
    kwetsbaar en behoud ervan is niet te garanderen. Ook rond biodiversiteit (en natuur)
    dienen afwegingen plaats te vinden tussen behoud van soorten en behoud van ecosys-
    temen.
    Het direct aan het begrip biodiversiteit gerelateerde begrip natuur kent vele uiteenlopen-
    de visies, zoals de arcadische en de verwilderde (zie het hoofdstuk van Van der Windt).
    Net als gezondheid wordt biodiversiteit (en natuur) op heel verschillende manier geïnter-
    preteerd. Begrijpelijkerwijs hebben alledaagse interpretaties soms betrekking op aaibare
    en direct inleefbare dieren, terwijl biologische interpretaties andere organismen kunnen
    benadrukken.
    Hoewel het de mens natuurlijk al duizenden jaren bekend is hoe belangrijk de natuur is
    als het gaat om bijvoorbeeld voeding, schoon water en een stabiel klimaat, zijn deze
    verschillende interacties tussen mens en natuur met het begrip ecosysteemdiensten
    voor het eerst systematisch aan de orde gesteld in het Millienium Ecosystem Assesment
    en later in het rapport van de RIVM. Er worden vier verschillende ecosysteemdiensten
    onderscheiden (zie ook het hoofdstuk van Van der Windt). De volgende systematiek
    komt van The Economics of Ecosystems and Biodiversity group (teebweb.org). Dit on-
    derzoeksprogramma, dat in verschillende fases uitgevoerd wordt, is op initiatief van
    Duitsland en de Europese Commissie in 2007 van start gegaan, onder verantwoordelijk-
    heid van de Verenigde Naties. Het doel is om meer inzicht te krijgen in de mondiale
    ‘waarde’ van biodiversiteit, de kosten van ecosysteemdegradatie en de kosten van bio-
    diversiteitsbescherming.
    1.   Bij productverstrekking (´provisioning services´) van ecosystemen gaat het om de
         verstrekking van stoffen die dienen als voedsel (zoals granen en vruchten), als
         drinkwater en voor persoonlijke hygiëne (water), als medicijnen en als ruwe materia-
         len (bijvoorbeeld hout en voor energie).
    2.   Regulerende diensten (´regulating services´) reguleren de kwaliteit van a) klimaat;
         b) water, lucht, bodem; c) ziekte, bijvoorbeeld natuurlijke bestrijding; d) voorplanting,
         bijvoorbeeld bijen en hommels zorgen voor de bestuiving van allerlei gewassen.
124 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 124 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 125 ======================================================================

<pre>3.     Culturele diensten inspireren tot spirituele, religieuze en andere psychische activitei-
       ten, kunst en esthetiek, opvoeding, recreatie en een gevoel van het hebben van een
       ‘eigen plek’. Recreatie in bos of veenweidelandschap draagt bij aan geestelijke ge-
       zondheid.
4.     Ondersteunende diensten (´habitat or supporting services´) leveren de stofkringlo-
       pen die de voorwaarden in stand houden voor het leven op aarde, bijvoorbeeld die
       van stikstof en koolstof. Biodiversiteit bijvoorbeeld zorgt voor een genenpool die
       soorten kan helpen te overleven in nieuwe omstandigheden.
Er zijn talloze positieve en negatieve wisselwerkingen tussen de ecosysteemdiensten en
de gezondheidsbelangen van mensen (zie appendix). Gezond voedsel is afhankelijk van
de productiediensten, vastleggen van koolstof leidt tot klimaatstabilisatie zodat het men-
selijk lichaam en de landbouw niet al te grote veranderingen krijgen te verwerken, recre-
atie in de natuur is goed voor de geestelijke volksgezondheid en zonder de nutriënten-
kringloop zijn landbouw en leven onmogelijk. Gezondheidszorg grijpt op de verschillende
ecosysteemdiensten aan en zoeken naar positieve wisselwerkingen tussen gezondheid
en die verschillende diensten kan belangrijke resultaten opleveren. De ecosysteemdien-
sten geven ook aan dat de gezondheidszorg niet overal op dezelfde manier van invloed
is op de natuurlijke omgeving en dierenwelzijn (en omgekeerd). Daarom is specifiek,
gericht beleid op deze vier diensten van groot belang.
Een ontwikkeling die de komende tientallen jaren de gezondheidszorg zeer zal beïn-
vloeden is de klimaatverandering. Hoewel Nederland als één der weinige landen in de
wereld in 2012 een regering heeft die officieel ontkent dat er zoiets is als klimaatveran-
dering, ligt dat bij de Nederlandse bevolking en de rest van Europa geheel anders (zie
Special Eurobarometer 300. Europeans' attitudes towards climate change. Fieldwork
March - May 2008). Minimaal tweederde van de Europese bevolking meent dat klimaat-
verandering een uitermate serieus probleem is, serieuzer dan werkgelegenheid. De pro-
blemen die klimaatverandering oplevert voor de gezondheidszorg zijn groot: voorbeel-
den zijn toenemende kans op besmettelijke ziekten, waterschaarste of wateroverlast,
verstoring van kringlopen en verstoring van verhoudingen tussen vogels, insecten, bijen,
planten. Ook de gezondheidzorg kan grote gezondheidswinsten behalen door zo kli-
maatneutraal mogelijk op te treden.
S t r a t e g i e ë n v o o r d e a f w e g i n g va n b e l a n g e n , vi s i e s e n ve r w a c h t i n g e n
De verschillende belangen en visies op gezondheid, dier en natuur - en de reële of niet-
reële verwachtingen over de onderlinge relaties - moeten op een of andere manier af-
gewogen worden, wil men tot verantwoord beleid kunnen komen. De ethische vragen die
hier aan de orde zijn gesteld, zijn complex, dynamisch en controversieel. Ze zijn com-
plex omdat in het ene geval dierethische overwegingen de doorslag kunnen geven, in
het andere geval milieuethische; dynamisch, omdat maatschappij en technologie voort-
durend veranderen; controversieel omdat in Nederland mensen heel verschillend over
                                                                                          De mens centraal?      125
</pre>

====================================================================== Einde pagina 125 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 126 ======================================================================

<pre>    deze ethische kwesties en over biodiversiteit, natuur, dierenwelzijn en gezondheid den-
    ken.
    De deontologisch ingestelde ethici menen dat alleen principes en onbetwistbare waar-
    den bij de formulering van beleid een uitweg kunnen bieden. Zij stellen een lijst op van
    principes, zoals die van intrinsieke waarden van levende wezens en van de superieure
    waarde van participatie in de natuur en ordenen daarmee de voorrang die mens, dier of
    natuur in concrete gevallen kunnen hebben. Maar de betekenis van deze principes in
    zo’n complexe, dynamische en pluriforme wereld is maatschappelijk controversieel en
    leidt bij voorbaat tot een onoplosbare en onwerkbare onenigheid. Hoewel principes nut-
    tig kunnen zijn als aanleidingen en als gidsen, kunnen ze daarom volgens velen niet als
    oplossingsrichtingen of als onverbiddelijke criteria gebruikt worden. Vaak ontbreekt bo-
    vendien de tijd en de noodzaak om een goed afgewogen keuze te kunnen maken tussen
    de verschillende gezondheidswaarden en dierethische en milieuethische principes.
    Daarom stellen de utilistisch ingestelde ethici kosten-batenanalyses (Farber 2002) voor,
    waarbij de verschillende mee te wegen factoren voorzien worden van prijskaartjes. De
    prijskaartjes kunnen via empirisch onderzoek (‘willingness to pay’) of op basis van desk-
    topcalculatie tot stand komen. Deze methode, hoe elegant en simpel lijkend ook, over-
    brugt de meningsverschillen en interpretatieverschillen echter niet: uit de enorme hoe-
    veelheid factoren die bijvoorbeeld tot gezondheid leiden en in kosten-batenanalyses
    worden opgenomen, moet een keuze gemaakt worden op basis van normatieve uit-
    gangspunten die niet verder utilistisch te beredeneren zijn. Hetzelfde geldt voor Life Cy-
    cle Analysis (LCA; Guinee 2005), de milieuanalyse van de impact van alle fasen van een
    product van ontstaan tot vernietiging. Ook daarvoor geldt dat keuzes gemaakt worden
    over wat wel en wat niet meegewogen wordt. Bovendien is de keuze voor deze vorm van
    analyse ook een normatieve keuze, die niet door afweging van kosten en baten gerecht-
    vaardigd kan worden en die bij voorbaat niet geaccepteerd zal worden door deontologi-
    sche visies.
    Er zijn ook mengvormen van beide afwegingsmodellen mogelijk, zoals die van het ‘re-
    flexief evenwicht’ (gebaseerd op het werk van Rawls; zie ook het hoofdstuk van Ohl en
    Meijboom). Groot voordeel is dat deze mengvorm ethische principes én intuïties én fei-
    ten in verband met elkaar wil brengen. De vraag is wel hoe deze benadering omgaat met
    de verschillende interpretaties van principes en van begrippen van natuur, dierenwelzijn
    en gezondheid - én met de inbreng van burgers bij de afweging van dergelijke voor hen
    essentiële factoren.
    Een andere mogelijkheid van afweging bieden analyses die werken met scenario’s (Keu-
    lartz 2004, Korthals 2011) gekoppeld aan publieke debatten. Ieder scenario werkt ver-
    schillende mogelijkheden en accenten uit, vertrekkend vanuit verschillende normatieve
    overwegingen en rekening houdend met maatschappelijke trends (zie ook het hoofdstuk
126 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 126 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 127 ======================================================================

<pre>van Martens-Beumer). Zo worden als het ware de verschillende positieve en negatieve
wisselwerkingen doorgespeeld en nieuwe wisselwerkingen ontdekt (McVea 2007). Dit
spel- en ontdekkingsproces past bij de pragmatistische benadering van John Dewey
(Keulartz 2004) die democratisch en pluriform wil zijn, gericht op werkbare onenigheden.
De modellen van belangenafwegingen kunnen behulpzaam zijn, maar bieden slechts het
halve werk. Want even belangrijk is sensitiviteit voor de context waarin de verschillende
factoren zich voordoen en een integere publieke verantwoording van de gemaakte afwe-
gingen, zodat de beleidsmakers kunnen leren van een publieke discussie en daar in het
vervolg rekening mee kunnen houden. Gegeven de veelvuldige relaties tussen de ver-
schillende visies op gezondheidszorg, dierenwelzijn en natuur is in dit debat een multi-
disciplinaire en multi-institutionele inbreng zinvol. Een inbreng dus die is gericht op een
holistische en systematische analyse en evaluatie van de wederzijdse verbanden tussen
gezondheid, dierenwelzijn en natuur.
N a a r e e n e c o l o g i s c h e ve r a n t w o o r d e n d i e r vr i e n d e l i j k g e z o n d h e i d s b e -
leid
Een ecologisch verantwoord en diervriendelijk gezondheidsbeleid zou volgens mij met
drie aandachtspunten rekening moeten houden.
In de eerste plaats vereisen de diverse belangenafwegingsmodellen goede, integere
informatie op de relevante punten. Zoals informatie over de ecologische voetafdruk van
een maatregel op het gebied van de gezondheidszorg, zodat duidelijk is welke impact
die maatregel heeft op milieu, biodiversiteit en dierenwelzijn. Multidisciplinair en multi-
institutioneel onderzoek is daarvoor nodig.
In de tweede plaats kunnen dan belangenafwegingen tussen gezondheidsdiensten en -
producten en dierenwelzijn en biodiversiteit worden gemaakt, waarbij de onvermijdelijke
lobbygroepen zullen proberen de afweging in de richting van hun belang te duwen. Deze
belangenafweging oefent eigenlijk een soort controlefunctie achteraf uit over de be-
staande relaties tussen de drie factoren. De belangenafweging dient verantwoord te
worden in een openbaar debat en daarmee is het debat een belangrijke potentieel cor-
rectief voor doorgeschoten eenzijdigheden. Het brengt bovendien visies van experts en
van burgers bij elkaar, zodat wederzijds leren en vertrouwen mogelijk wordt.
Maar het allerbelangrijkste lijkt mij, ten derde, een constructieve, vooruitziende, positieve
benadering die zoekt naar nieuwe optimale wisselwerkingen tussen de factoren en deze
stimuleert. In de verschillende hoofdstukken van deze bundel wordt soms naar dergelijke
constructieve voorstellen verwezen, zoals in het hoofdstuk van Reijnders naar het voor-
stel om te onderzoeken of algen niet kunnen dienen als visvoer voor vette vis, zodat het
probleem van het leegvissen van de zee voor visvoer van tafel verdwijnt. De positieve
koppelingen van recreatie in verwilderde natuur en geestelijke gezondheid, of van stads-
                                                                                           De mens centraal?      127
</pre>

====================================================================== Einde pagina 127 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 128 ======================================================================

<pre>    landbouw en lichamelijke en geestelijke gezondheid (‘urban gardening’) worden tegen-
    woordig in veel landen uitgedragen. In Nederland zou duidelijker, gerichter en actiever
    beleid op alle relevante bestuursniveaus op deze punten aanbevelenswaardig zijn,
    waarbij gezocht kan worden naar technologische innovaties én sociale organisaties. De-
    ze overgang zou afhankelijk moeten worden gemaakt van publieke participatieproces-
    sen, zodat de capaciteiten van de betrokkenen ten volle benut kunnen worden bij het
    zoekproces naar deze nieuwe samenhangen. De transitie kan geen tekentafelexercitie
    zijn, maar is een langdurig leerproces van zoeken naar optimale samenhangen.
    Medicijnen en voedingsadviezen dienen onderzocht te worden op hun ecologische voet-
    afdruk en vervolgens zou beoordeeld moeten worden in hoeverre deze voetafdruk ge-
    volgen heeft voor het al dan niet door laten gaan van de voorgenomen gezondheids-
    zorgmaatregel. De verontreiniging van oppervlaktewater door anticonceptiepilresiduen is
    bijvoorbeeld iets wat nu aan de orde gesteld kan worden. Maar naast deze negatieve,
    afgrenzende activiteit is een positieve, stimulerende activiteit nodig. Een langetermijnbe-
    leid dat nieuwe sociale en technologische ontwikkelingen stimuleert die een optimale
    balans realiseren tussen de drie factoren, met in achtneming van de publieke discussies
    hieromtrent.
    De drie aandachtspunten zijn dus:
    1.   Multidisciplinair onderzoek naar en informatie verzamelen over de ecologische voet-
         afdruk van gezondheidsdiensten, -producten en -maatregelen;
    2.   Belangenafweging tussen gezondheidszorg, dierenwelzijn en natuur (biodiversiteit
         en milieu), om grenzen af te tasten en vast te stellen, gecombineerd met een duide-
         lijke en integere communicatie met de bevolking over de noodzaak om gezond-
         heidszorg ecologisch en wat betreft dierenwelzijn op orde te brengen;
    3.   Constructieve stimulatie van positieve wisselwerkingen tussen menselijke gezond-
         heidszorg, dierenwelzijn en natuur.
    Conclusie
    Tot op heden is in de gezondheidszorg een antropocentrisch benadering dominant. De-
    ze benadering komt zowel in organisaties als in technologieën tot uitdrukking. Op korte
    of lange termijn loopt een benadering die zich niets aantrekt van dierenwelzijn en natuur
    echter stuk. Ethici en deskundigen betogen dat mensen zijn aangewezen op dieren, mi-
    lieu en natuur. De ongeremde beheersing van de natuur stuit op negatieve wisselwer-
    kingen met de vier ecosysteemdiensten die de natuur mensen biedt. Beheersing van de
    beheersing is daarom nodig. Verlicht eigenbelang en rekening houden met toekomstige
    generaties zijn belangrijke drijfveren om de gezondheidszorg systematisch in te bedden
    in de natuurlijke omgeving. Maar daarenboven zijn er vele, verdergaande argumenten
    die rechtvaardigen waarom het zinvol is dierenwelzijn en ecosysteemdiensten te respec-
    teren.
128 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 128 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 129 ======================================================================

<pre>De noodzaak voor de gezondheidzorg om op alle fronten rekening te houden met die-
renwelzijn en natuur vereist een systeemtransitie. Het idee van positieve wisselwerkin-
gen zal moeten postvatten. Maar de transitie vraagt ook om een systematisch program-
ma van nieuwe sociale en technologische ontwerpen om de verkozen relaties tussen
mensen, dieren en natuur optimaal gestalte te geven.
Ik heb verschillende ethische uitgangspunten behandeld, zoals ecocentrisme, die
meestal heel principieel zijn en zeker niet op eensgezinde instemming kunnen rekenen.
Daarnaast heb ik laten zien dat er benaderingen zijn die, uitgaande van diversiteit van
visies en van het idee van werkbare onenigheid, zoeken naar scenario’s en discussies
met mensen, waarbij principes als heuristische oriëntatiepunten dienen. Deze benade-
ringen vragen om nieuwe vormen van onderzoek naar deze ingewikkelde wisselwerkin-
gen via nieuwe onderzoekscentra, om nieuwe samenwerking tussen beleidsvoorberei-
dende commissies en adviesorganen en beleidsmakers en om positieve koppelingen
met milieu en dierenwelzijn van toelatingsorganen, zoals het Centraal Bureau Genees-
middelen (CBG, zie hoofdstuk Waelbers), de European Food Authority (EFSA), Rijksin-
stituut voor Volksgezondheid en milieu (RIVM), de Nederlandse Voedsel- en Warenauto-
riteit (NVWA) en anderen.
Een gezondheidsbeleid dat rekening houdt met afwegingen tussen menselijke gezond-
heid, dierenwelzijn en natuur, moet meenemen dat dit tot confrontaties zal leiden tussen
beleidsmakers die oog willen hebben voor het publieke belang en partijen die vaak al-
leen deelbelangen willen vertegenwoordigen. Ecocentrische en dierethische benaderin-
gen kunnen in Nederland op een behoorlijk aanhang rekenen.
In dit hoofdstuk heb ik een eerste aanzet gegeven tot verschillende modellen van afwe-
ging tussen menselijke gezondheid, dierenwelzijn en natuur en hun onderlinge relaties.
Maximalisering van gezondheidszorg ten koste van de andere factoren is een optie.
Maar een andere optie is optimalisering van menselijke gezondheid, biodiversiteit en
dierenwelzijn, met in achtneming van democratische en participatieve inbreng van de
bevolking.
                                                                     De mens centraal? 129
</pre>

====================================================================== Einde pagina 129 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 130 ======================================================================

<pre>    Literatuur
    Brambell F.W.R. Report of the Technical committee      Forest Isbell, ea. High plant diversity is needed to
    to enquire into the welfare of animals kept under      maintain ecosystem services. Nature, 477, Pages:
    intensive livestock husbandry systems. London:         199-202: ecosystem services. Ecological Econo-
    HMSO, 1965.                                            mics 2011; 41: 375-392.
    Chivian E., Bernstein A. (eds). Sustaining Life: How   Gaston K.J., Warren P.H., Devine-Wright, P., ea.
    Human Health Depends on Biodiversity. Oxford:          "Psychological benefits of greenspace increase with
    Oxford University Press, 2008.                         biodiversity". Biology Letters 2007; 3 (4): 390-394.
    Corvalan C. ea. Ecosystems and Human Well-             Gezondheidsraad. Antibiotica in de veeteelt en re-
    being: Health Synthesis. A report of the Millennium    sistente bacteriën bij mensen. Den Haag: Gezond-
    Ecosystem Assessment, 2005.                            heidsraad, 2011; publicatienr. 2011/16.
    Dawson L.E.R., O'Kiely P., Moloney A.P., ea.           Gonyou H. “The Welfare of Physiologically Modified
    Grassland systems of red meat production: integra-     Animals.” In: Hafs H. and Zimbelman R. (eds.).
    tion between biodiversity, plant nutrient utilisation, Low-Fat Meats. Design Strategies and Human
    greenhouse gas emissions and meat nutritional          Implications. San Diego; Academic Press 1999:
    quality, Animal 2011; 5, 9: 1432-1441.                 191-202,.
    DeClerck F.A.J., Fanzo J., Palm C., ea. Ecological     Guinée J., ed. Handbook on Life Cycle Assess-
    approaches to human nutrition, Food and Nutrition      ment: Operational Guide to the ISO Standards.
    Bulletin 2011; 32, 1, Supplement: S, S41-S50.          Dordrecht: Kluwer Academic Publishers, 2002.
    Special Eurobarometer 300. Europeans' attitudes        Jenkins D., Sievenpiper J.L., Pauly D., ea. Are
    towards climate change. Fieldwork March - May          dietary recommendations for the use of fish oils
    2008.                                                  sustainable? Canadian Medical Association Journal
                                                           CMAJ 2009, March 17; 180(6): 633-637.
    Farber S.C., Costanza R., Wilson M.A. Economic
    and ecological concepts for valuing. Ecological        Keulartz J., Korthals M., Schermer M. ea. ‘Ethics in
    Economics 2002; 41: 375-392.                           a Technological Culture. A Programmatic Proposal
                                                           for a Pragmatist Approach’. Science, Technology
                                                           and Human Values 2004; 29, 1: 3-30.
130 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 130 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 131 ======================================================================

<pre>Korthals M. (Ed.). Genomics, Obesity and the         Wat natuur de mens biedt. Ecosysteemdiensten in
Struggle over Responsibilities. Dordrecht: Springer  Nederland, maart 2010.
Millennium Ecosystem Assessment, 2011 (2005).
                                                     Regan T. The Case for Animal Rights. Berkeley:
McVea J. Constructing good decisions in ethically    University of California Press, 1985.
charged situations. Journal of Business Ethics
2007; 70: 375-390.                                   Rollin B. Farm Animal Welfare. Ames: Iowa Univer-
                                                     sity Press, 1995.
Ostfeld R.S. Biodiversity loss and the rise of zoo-
notic pathogens. Clinical Microbiology and Infection Singer P. Writings on an Ethical Life. London:
2009; 15: 40-43.                                     Fourth Estate, 2001.
Planbureau    voor    de     Leefomgeving     (PBL). Teebweb.org
                                                                                  De mens centraal? 131
</pre>

====================================================================== Einde pagina 131 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 132 ======================================================================

<pre>Sut Ten.
“ae

Vat
i Hi
HAREN

1 | t | 4

( Í 4

ee

</pre>

====================================================================== Einde pagina 132 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 133 ======================================================================

<pre>12 Op weg naar het debat
   Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur
   Raad voor Dieraangelegenheden
   Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
   Aan het einde van deze bundel maken we de balans op. We hebben een aantal experts
   gevraagd hun visie te geven op de effecten van het humane gezondheidsbeleid op het
   welzijn van dieren en het milieu. De centrale vraag was:
   Moet in het volksgezondheidsbeleid meer dan nu het geval is rekening gehouden wor-
   den met de mogelijke negatieve gevolgen voor dieren en de leefomgeving?
   Werkend vanuit verschillende perspectieven schetsen de auteurs het probleem. Zij to-
   nen aan dat er zeker sprake is van een spanningsveld. Zij wijzen echter ook op moge-
   lijkheden voor een duurzamer aanpak van de gezondheidszorg en laten zien waar ver-
   antwoordelijkheden liggen als de belangen van mens, dier en natuur elkaar raken. De
   aangehaalde thema’s en gezichtspunten in de bundel zijn belangrijk en interessant, ook
   al geven ze waarschijnlijk nog geen uitputtend beeld. Dat was gegeven het tamelijk on-
   ontgonnen terrein ook niet te verwachten. Wel is hiermee het onderwerp op de kaart
   gezet en ligt er stof voor discussie en reflectie. Een eerste doel is daarmee bereikt.
   Nu is het zaak contact te leggen met andere betrokkenen op het gebied van natuurbe-
   scherming, dierhouderij en gezondheidszorg en ook de discussie met een breder publiek
   te openen. De vragen die wat ons betreft in die discussie aan de orde moeten komen,
   borduren voort op de vraag die we aan de auteurs hebben voorgelegd en waarop zij een
   eerste antwoord hebben gegeven. Per subthema zullen wij aangeven welke kwesties wij
   uit de essays naar voren zien komen.
   Probleemschets
   De gezondheidszorg richt zich op het leven en overleven van mensen en vertegenwoor-
   digt daarmee een belangrijke morele waarde. Soms heeft dit beleid echter negatieve
   gevolgen voor andere waardevolle en beschermenswaardige entiteiten, zoals natuur,
   biodiversiteit en dierenwelzijn (inclusief diergezondheid). Zo brengt de humane gezond-
   heidszorg schadelijke stoffen in het milieu en legt de dankzij de gezondheidszorg toege-
   nomen levensverwachting van mensen extra beslag op natuurlijke hulpbronnen, wat de
                                                                             De mens centraal? 133
</pre>

====================================================================== Einde pagina 133 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 134 ======================================================================

<pre>    biodiversiteit doet afkalven. De intensieve dierhouderij, die in de toegenomen behoefte
    aan dierlijke eiwitten moet voorzien, heeft vaak weinig oog voor dierenwelzijn.
    Discussievraag:
    In welke mate mogen gezondheidsbelangen van mensen prevaleren boven de be-
    schermwaardigheid van dieren en de natuur?
    M o t i e ve n
    Waar belangen van mensen en dieren elkaar raken, kunnen verschillende posities wor-
    den ingenomen. Deze verschillende posities zijn gebaseerd op uiteenlopende visies op
    wat waardevol en beschermwaardig is. Hoe die posities uit te werken zijn in beleid en
    praktijk is een veel besproken thema. Er bestaat op dit punt geen eenstemmigheid van
    opvattingen. Duidelijk is echter wel dat dieren en de natuur beschermwaardig zijn. Daar-
    om moeten we ons afvragen of er grenzen zijn aan de aanvaardbaarheid van redenen
    om ten behoeve van de menselijke gezondheid schade toe te brengen aan dieren en de
    natuur en te reflecteren op de mate waarin wij dat doen. Onze argumenten zullen sa-
    menhangen met onze visie op de morele status van mensen, dieren en natuurbelangen
    en met onze visie op de verhouding tussen deze belangen. Blijkbaar wegen niet alle
    soorten welzijn van mensen zwaarder dan dierenwelzijn: zo is enkele jaren geleden in
    wet- en regelgeving vastgelegd dat cosmeticaonderzoek geen goede reden is voor het
    inzetten van proefdieren.
    Discussievraag:
    In geval van dierproeven bestaat er een systematische afweging van de belangen van
    de mens versus die van het dier. Zou zo’n systematische afweging niet wenselijk zijn
    voor alle situaties in het gezondheidsbeleid waar menselijke en dierlijke belangen met
    elkaar botsen?
    Diversiteit van soorten is een voorwaarde voor het functioneren van een ecosysteem.
    Wanneer menselijk handelen - in dit geval handelen gericht op gezondheidsbevordering
    van mensen - deze ecosystemen schaadt, heeft dat consequenties voor de verschillende
    soorten die binnen dat ecosysteem leven. De meeste milieuethici zijn het erover eens
    dat de mens een morele plicht heeft om de biodiversiteit binnen lokale ecosystemen in
    stand te houden en om andere diersoorten te beschermen. Dit impliceert ook een morele
    verantwoordelijkheid van de gezondheidszorg.
    De bundel laat zien dat relevante morele argumenten in de afweging tussen menselijke
    gezondheidsbelangen en de belangen van andere soorten en het milieu, kunnen worden
    onderverdeeld in drie hoofdgroepen: intrinsieke waarde, nut voor mensen en loyaliteit.
    Dieren en de natuur zijn beschermwaardig vanwege hun intrinsieke waarde; het feit dat
    er de natuur bestaat met haar variëteit aan soorten is op zichzelf al waardevol, dus zon-
134 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 134 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 135 ======================================================================

<pre>der het nut van deze natuurlijke rijkdom voor mensen mee te wegen. Ook individuele
dieren zijn op grond van hun ‘eigenheid’ beschermwaardig. Dit motief speelt al een be-
langrijke rol in het proefdierdebat; je mag niet ‘zomaar’ alles doen met een dier, juist
vanwege de intrinsieke waarde van het dier.
De natuur en de diversiteit aan soorten zijn ook nuttig en noodzakelijk voor het in stand
houden van de veerkracht van de aarde. Daarmee zijn zij een bron van menselijke ge-
zondheid, want wij hebben schone lucht, schoon water en goed voedsel nodig om te
overleven. Mensen kennen ook culturele, religieuze en recreatieve waarde toe aan dier
en natuur. Het zorg dragen voor andere soorten is in die zin dus in ons eigen belang.
Een van de essays haalt het loyaliteitsargument aan als reden om onze eigen soort
eerst te beschermen; maar alleen als het niet anders kan. Vanuit deze loyaliteitsgedach-
te zou ook stilgestaan moeten worden bij toekomstige generaties. Hebben we niet ook
een plicht om jegens hen loyaal te zijn? Welke consequenties vloeien daar voor het ge-
zondheidsbeleid uit voort wat betreft onze omgang met dieren en de natuur? Betekent
de schade die de natuur al heeft ondervonden niet dat we tot nu toe teveel voor onze
eigen soort hebben gekozen? Is dat te zien als ongerechtvaardigde loyaliteit aan onze
eigen soort?
Discussievraag:
In welke mate zijn toekomstige generaties een ijkpunt voor duurzaam gezondheidsbe-
leid?
Oplossingsmogelijkheden
De menselijke gezondheid, de natuur met zijn diversiteit aan soorten en het welzijn van
het individuele dier zijn alle waardevol en met elkaar vervlochten. Maar zij botsen ook
met elkaar. Een zorgvuldige afweging van belangen is daarom belangrijk. Het is niet
gemakkelijk om die verscheidenheid en de conflicterende belangen bij het formuleren
van gezondheidsbeleid mee te wegen.
Als we meer rekening willen houden met mogelijke schade voor andere soorten als ge-
volg van gezondheidsbeleid, zullen we vanuit een ander afwegingskader belangen moe-
ten gaan afwegen. We hebben de auteurs van de essays gevraagd om daarvoor voor-
stellen te doen. Het zoeken is dus naar een verfijnd afwegingskader waarin ruimte is
voor de morele dimensie van menselijke gezondheidsbelangen én voor de belangen van
andere soorten - een kader dat kan helpen om weloverwogen keuzen te maken die re-
kening houden met de waarde van dieren en de natuur bij het formuleren van gezond-
heidsbeleid.
                                                                       De mens centraal? 135
</pre>

====================================================================== Einde pagina 135 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 136 ======================================================================

<pre>    Discussievraag:
    Hoe zwaar mogen of moeten beleidsmakers het langetermijnargument laten meewegen
    dat zorg voor ecosystemen en andere diersoorten uiteindelijk goed is voor de gezond-
    heid van onze eigen soort? Wie of welke instantie zou verantwoordelijk zijn voor het in-
    brengen van dit argument?
    Debat
    De besproken thema’s verdienen volgens ons een plaats in de maatschappelijke en poli-
    tieke discussie. Rode draad in de discussie zou de vraag moeten zijn op welke manier
    de afweging tussen de gezondheidsbelangen van mensen versus de belangen van die-
    ren en natuur moet worden vormgegeven.
136 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 136 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 137 ======================================================================

<pre>Bijlage 1
Personalia
Carijn Beumer is promovenda bij International Centre for Integrated assessment and
Sustainable development (ICIS), Universiteit Maastricht en doet onderzoek naar culture-
le perspectieven op het behoud van biodiversiteit in een veranderende wereld.
Prof. mr. Annelies Freriks is werkzaam als hoogleraar Dier en Recht bij de faculteit
REBO van de Universiteit Utrecht en tevens advocaat te Eindhoven.
Dr. Mariëtte van den Hoven is Universitair Docent bij het Ethiek instituut, Universiteit
Utrecht. Zij doet onderzoek op het terrein van public health en onderzoek naar ethiekon-
derwijs.
Ir. Marijke de Jong-Timmerman is senior beleidsmedewerker veehouderij bij de Neder-
landse Vereniging tot Bescherming van Dieren. en tevens lid van de Raad voor Dieren-
aangelegenheden.
Prof. dr. Michiel Korthals is hoogleraar Toegepaste Filosofie aan Wageningen Universiteit en
geeft onderwijs en doet onderzoek op het gebied van filosofie en ethiek van voeding, land-
bouw, natuur en milieu. Meest recente boek is: Genomics, Obesity and the Struggle over
Responsibilities (2010).
Prof. dr. Pim Martens is hoogleraar Mondiale Duurzame Ontwikkeling aan de Universitei-
ten van Maastricht, Lüneburg en Stellenbosch en directeur van het Duurzaamheidsinsti-
tuut ICIS, Universiteit Maastricht (www.pimmartens.info).
Dr. Franck Meijboom is ethicus en als Universitair Docent verbonden aan het Ethiek in-
stituut en de Faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht. Daarnaast is hij
voorzitter van de commissie ethiek van de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor
Diergeneeskunde (KNMvD).
                                                                        De mens centraal? 137
</pre>

====================================================================== Einde pagina 137 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 138 ======================================================================

<pre>    Prof. dr. Frauke Ohl is gedragsbioloog en als hoogleraar Dierenwelzijn & Proefdierkunde
    verbonden aan de Faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht. Zij geeft lei-
    ding aan het departement Dier in Wetenschap en Maatschappij en is daarnaast voorzit-
    ter van de Raad voor Dierenaangelegenheden (EL&I).
    Dr. Lucas Reijnders is biochemicus en emeritus hoogleraar Milieukunde en Milieuna-
    tuurwetenschappen.
    Dr. Frans Stafleu is afgestudeerd als dierenarts en heeft zich gespecialiseerd in de
    (dier)ethiek. Hij is gepromoveerd op de ethische toelaatbaarheid van dierproeven. Hij is
    werkzaam bij het Ethiek instituut van de Universiteit Utrecht en geeft daar veel onder-
    wijs, maar vervult ook meerdere adviseurschappen in dierexperimenten commissies en
    ethische commissies in de veehouderij.
    Dr. Marcel Verweij is Universitair Hoofddocent bij het Ethiek instituut, Universiteit Utrecht
    en Editor-in-Chief van Public Health Ethics (Oxford University Press). In onderzoek en
    als lid van de Gezondheidsraad is hij betrokken bij uiteenlopende ontwikkelingen op het
    gebied van public health en preventie.
    Dr. Katinka Waelbers is filosofe en algemeen natuurwetenschapper. Ze heeft als onderzoe-
    ker gewerkt aan de Universiteiten van Utrecht, Twente en Maastricht. Daarnaast heeft ze
    ondermeer drie jaar geparticipeerd in de DierexperimentenCommissie van de Faculteit Dier-
    geneeskunde van de Universiteit Utrecht.
    Dr. Henny J. van der Windt is als Universitair Hoofddocent werkzaam bij de Science &
    Society Group van het Energy and Sustainability Research Institute Groningen aan de
    RU Groningen. Hij heeft een opleiding als ecoloog en promoveerde op het gebied van
    Science en Technology Studies. Hij publiceerde vooral over de historische, ethi-
    sche, natuurwetenschappelijke en sociale dimensies van natuur- en milieubescherming,
    onder meer in het boek 'En dan, wat is natuur nog in dit land?'. Hij is hoofdredacteur
    van het Jaarboek voor Ecologische Geschiedenis.
138 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 138 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 139 ======================================================================

<pre>Bijlage 2
S a m e n s t e l l i n g R a a d vo o r d e V o l k s g e z o n d h e i d e n Z o r g ( R V Z )
De werkzaamheden van het CEG/RVZ vallen onder de verantwoordelijkheid van de
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Het signalement De mens centraal? Ethische
dilemma’s bij gezondheidsbeleid met goede zorg voor dier en natuur is door de RVZ
vastgesteld in zijn vergadering van 16 februari 2012.
VOORZITTER
Prof. drs. M.H. Meijerink
LEDEN
Mr. A.M. van Blerck-Woerdman
Mr. H. Bosma
Prof. dr. D.D.M. Braat
E.R. Carter, MBA
Prof. dr. W.N.J. Groot
Prof. dr. J.P. Mackenbach
Drs. M. Sint
Prof. dr. D.L. Willems
ALGEMEEN SECRETARIS
Drs. P. Vos
                                                                                          De mens centraal? 139
</pre>

====================================================================== Einde pagina 139 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 140 ======================================================================

<pre>    S a m e n s t e l l i n g F o r u m v a n h e t C e n t r u m vo o r E t h i e k e n G e z o n d h e i d
    (CEG/RVZ)
    Het Forum is ingesteld ter ondersteuning van de signaleringstaak van het CEG/RVZ.
    LEDEN
    −    Dr. H.J.J.M. Berden, arts en bedrijfskundige, lid Raad van Bestuur St. Elisabeth
         Ziekenhuis Tilburg
    −    Dr. M. Boenink, universitair docent Filosofie en ethiek van biomedische technologie,
         Universiteit Twente, Enschede
    −    Drs. M.J.M.H. Boonen, leidinggevend verpleegkundige, St. Elisabeth Ziekenhuis,
         Tilburg en PhD student Zorgethiek aan de Universiteit voor Humanistiek.
    −    Prof. dr. D.P. Engberts, hoogleraar ethiek en recht van de gezondheidszorg, LUMC,
         Leiden
    −    Drs. J.W.M.W. Gijzen, directievoorzitter divisie Zorg, CZ Zorgverzekeringsbedrijf,
         Tilburg en o.a. lid Concern Managementteam.
    −    Prof. dr. G. Glas, bijzonder hoogleraar Wijsbegeerte, VU Amsterdam en psychiater
         Zwolse Poort, Zwolle
    −    Dr. M. van den Hoven, universitair docent ethiek, Ethiek instituut, Utrecht
    −    Dr. J.C.M. Lavrijsen, verpleeghuisarts, onderzoeker en hoofd vervolgopleiding
         Verpleeghuisarts, UMCN, Nijmegen
    −    Dr. A.C. Molewijk, programmaleider Moreel Beraad, VUMC, Amsterdam
    −    Dr. D.P. den Os, vertegenwoordigt mantelzorg- en ouderenzorgperspectief, Leiden
    −    E.Ph.M. Otjens, vertegenwoordigt het patiëntenperspectief, Utrecht
    −    Mr. A.W. Ouwehand, directeur bij Steinmetz | De Compaan, Rijswijk
    −    Dr. J. Pols, onderzoeker ouderenzorg/psychiatrie/medische technologie, AMC/UvA,
         Amsterdam
    −    Dr. A. Pool, verpleegkundige en psycholoog, Krimpen aan den IJssel (Forumlid tot
         1 september 2011)
    −    Drs. F.H. Stegehuis, manager zorgdienstverlening, Menzis Zorg en Inkomen, Zwolle
         (Forumlid tot 1 september 2011)
    VANUIT DE RVZ
    −    Prof. dr. D.L. Willems, hoogleraar Medische ethiek, AMC, Amsterdam, lid RVZ en
         voorzitter Forum
    −    Prof. dr. D.D.M. Braat, hoogleraar Obstetrie en Gynaecologie UMCN, Nijmegen,
         tevens vice-voorzitter RVZ en vice-voorzitter Forum
    −    Dr. A.J. Struijs, senior adviseur en projectcoördinator CEG/RVZ
    −    Dr. M. ten Have, senior adviseur CEG/RVZ
    −    K. Jongsma, MSc, adviseur CEG/RVZ
    −    L. Romein, projectsecretaresse CEG/RVZ
140 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 140 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 141 ======================================================================

<pre>Bijlage 3
V e r a n t w o o r d i n g vo o r b e r e i d i n g s i g n a l e m e n t
Auteurs signalement
–   Mw. C. Beumer, PhD
–   Mw. prof. dr. A. Freriks
–   Mw. dr. M. van den Hoven
–   Mw. ir. M. de Jong-Timmerman
–   Dhr. prof. dr. M. Korthals
–   Dhr. prof. dr. P. Martens
–   Dhr. F. Meijboom
–   Mw. prof. dr. F. Ohl
–   Dhr. dr. L. Reijnders
–   Dhr. dr. F. Stafleu
–   Dhr. dr. M. Verweij
–   Mw. dr. K. Waelbers
–   Dhr. dr. H.J. van der Windt
Redactiecommissie
−   Dhr. drs. L. Hoedemaker, RDA
−   Mw. K. Jongsma MSc, RVZ/CEG
−   Dhr. dr. B.H. van Leeuwen, RLI
−   Prof. dr. J.P. Mackenbach, RVZ
−   Mw. dr. A.J. Struijs, RVZ/CEG
−   Dhr. ing. A.J.A.M. Vermeer, RLI
−   Prof. dr. D.L. Willems, RVZ/CEG
Redacteur
–   Mw. drs. M. Slob
Verantwoordelijke Raadsleden RVZ
–   Prof. dr. D.L. Willems
–   Prof. dr. J.P. Mackenbach
                                                                           De mens centraal? 141
</pre>

====================================================================== Einde pagina 141 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 142 ======================================================================

<pre>    Expertmeeting
    Ter voorbereiding van het signalement werd een expertmeeting in samenwerking met de
    Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA) en de Raad voor de Leefomgeving en Infra-
    structuur (RLI) georganiseerd op 24 juni 2011.
    DEELNEMERS
    −    Dhr. dr. F. van den Berg, Universiteit Utrecht, Departement Innovatie- en Milieuwe-
         tenschappen
    −    Mw. dr. N.E. Cohen, ministerie van EL&I, directie Voedsel, Dier en Consument/
         Cluster Ethiek
    −    Dhr. drs. L. Hoedemaker, Raad voor Dierenaangelegenheden
    −    Mw. M. Janssens, JT&P Communicatie
    −    Mw. K. Jongsma MSc, RVZ/CEG
    −    Dhr. dr. B.H. van Leeuwen, Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur
    −    Mw. ir. M. de Jong-Timmerman, Nederlandse Vereniging tot Bescherming van
         Dieren
    −    Dhr. prof. dr. M. Korthals, Universiteit Wageningen, Leerstoel Toegepaste Filosofie
    −    Prof. dr. J.P. Mackenbach, ErasmusMC, afd. Maatschappelijke gezondheidszorg
    −    Mw. F. Ohl, PhD, Universiteit Utrecht, Faculteit Diergeneeskunde
    −    Mw. dr. A.J. Struijs, RVZ/CEG
    −    Dhr. ing. A.J.A.M. Vermeer, Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur
    −    Dhr. dr. M. Verweij, Universiteit Utrecht, Ethiek instituut
    −    Mw. drs. S.N. Wiessenhaan, ministerie van VWS, afd. Publieke Gezondheid/
         Crisisbeheersing en Infectieziekten
    −    Dhr. prof. dr. D.L. Willems, AMC/UvA, afd. Huisartsgeneeskunde
    REDACTIEVERGADERINGEN RVZ/CEG, RDA EN RLI
    17 oktober 2011
    14 november 2011
    21 december 2011
    O ve r i g e r a a d p l e g i n g e n va s t s t e l l i n g s i g n a l e m e n t
    FORUM VAN HET CEG
    Plan van aanpak: 21 september 2010, 27 januari 2011, herziene versie 9 juni 2011,
    Voortgangsnotitie: 27 januari 2011, 31 maart 2011, 9 juni 2011
    Stand van zakennotitie: 22 september 2011, 24 november 2011
    Concept signalement: 26 januari 2012
142 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 142 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 143 ======================================================================

<pre>RAADSVERGADERINGEN VAN DE RVZ
Plan van aanpak: 21 oktober 2010, herziene versie 16 juni 2011
Concept signalement: 19 januari 2012
Vaststelling concept signalement: 16 februari 2012
VOORSTUDIE CEG/RVZ
Jongsma, K. Public Health at the expense of other species? Human health interests and
interests of other species in public health policy. Amsterdam: VU en Den Haag: Centrum
voor ethiek en gezondheid, 2010.
                                                                      De mens centraal? 143
</pre>

====================================================================== Einde pagina 143 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 144 ======================================================================

<pre>144 De mens centraal?</pre>

====================================================================== Einde pagina 144 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 145 ======================================================================

<pre>Bijlage 4
Pub li c at i e s C EG
Signalementen
SIGNALERING ETHIEK EN GEZONDHEID
         2011:
        Gezondheidsraad
         –     Laaggeletterdheid te lijf
         2010:
         Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
         – Ver weg en toch dichtbij? Ethische overwegingen bij zorg op afstand
        Gezondheidsraad
         –     Het ‘duizend dollar genoom’: een ethische verkenning
         2009:
        Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
        –      Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden
        –      Met de camera aan het ziekbed. Morele overwegingen bij gezondheids-
               zorg op televisie
        Gezondheidsraad
        –      Wie betaalt, bepaalt? Over financiering en het ontwikkelen van medische
               kennis
        –      Zorg voor het ongeboren kind. Ethische en juridische aspecten van foetale
               therapie
         2008:
        Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
        –      Dilemma’s op de drempel. Signaleren en ingrijpen van professionals in
               opvoedingssituaties
        –      Afscheid van de vrijblijvendheid. Beslissystemen voor orgaandonatie in
               ethisch perspectief
                                                                        De mens centraal? 145
</pre>

====================================================================== Einde pagina 145 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 146 ======================================================================

<pre>               2007:
               Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
               –       Passend bewijs. Ethische vragen bij het gebruik van evidence in het zorg
                       beleid
               –       Financiële stimulering van orgaandonatie
               –       Formalisering van informele zorg. Over de rol van ‘gebruikelijke zorg’ bij
                       toekenning van professionele zorg
               Gezondheidsraad
               –       Overwegingen bij het beëindigen van het leven van pasgeborenen
               2006:
               Gezondheidsraad
               –      Testen van bloeddonors op variant Creutzfeldt-Jakob?
               Gezondheidsraad/Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
               -      Vertrouwen in verantwoorde zorg? Effecten van en morele vragen bij het
                      gebruik van prestatie-indicatoren
               2005:
               Gezondheidsraad
               -      Embryonale stamcellen zonder morele pijn?
               -      Ethische aspecten van kostenutiliteitsanalyse
               -      Nu met extra bacteriën! Voedingsmiddelen met gezondheidsclaims
               Gezondheidsraad/Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
               -      Opsporing verzocht? Screening in de huisartspraktijk
               Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
               -      Zorgverlener èn opsporingsambtenaar?
               -      Ethiek in zorginstellingen en zorgopleidingen
               2004:
               Gezondheidsraad
               -      ‘Vruchtbaarheidsverzekering’: medische en niet-medische redenen
               -      Terminale sedatie
               -      Bestrijdingsmiddelen, cosmetica, verf: de bescherming van proefpersonen
                      in blootstellingsonderzoek
               -      Geavanceerde thuiszorgtechnologie: morele vragen bij een ethisch ideaal
               Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
               -      Intermezzo
               -      Geavanceerde thuiszorgtechnologie: morele vragen bij een nieuwe zorg-
                      praktijk
               -      Mantelzorg, kostenbeheersing en eigen verantwoordelijkheid
               -      Economisering van zorg en beroepsethiek
146 De mens centraal?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 146 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 147 ======================================================================

<pre>             2003:
             Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
             -     Eisend gedrag en agressie van zorgvragers
             -     Drang en informele dwang in de zorg
             -     Culturele eigenheid en zelfbeschikking van allochtone zorgvragers
             -     Zelfbeschikking en eigen verantwoordelijkheid van mensen met een ver-
                   standelijke handicap
             Gezondheidsraad
             -     Handelingen met geslachtscellen en embryo’s
             -     Screening van pasgeborenen op aangeboren stofwisselingsziekten
             -     Geneesmiddelen voor kinderen
             -     De maakbare mens
B r i e f a d vi e s
             Gezondheidsraad/Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
             −      Briefadvies genetische aanleg en registratie van etniciteit, 2011
Achtergrondstudies
             Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
             -     Economisering van zorg en beroepsethiek, 2004
             -     Ethiek in zorgopleidingen en zorginstellingen, 2005
Verkenningen
             Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
             -     De vertwijfeling van de mantelmeeuw, 2004
             -     Over keuzevrijheid en kiesplicht, 2006
P u b l i e k s ve r s i e s
             Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
             –      Argumentenwijzer voor het debat over orgaandonatie, 2008
             –      Argumentenwijzer over Elektronische Patiënten Dossiers, 2011
Deze publicaties zijn te verkrijgen via info@ceg.nl en te downloaden via www.ceg.nl.
                                                                              De mens centraal? 147
</pre>

====================================================================== Einde pagina 147 =================================================================

<br><br>