<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>raad voor dierenaangelegenheden
  zorgplicht natuurlijk gewogen
                   samenvatting
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Doel en activiteiten van de raad               Woord Vooraf
De Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA)       Het welzijn van niet-gehouden dieren heeft de afgelopen
is een onafhankelijke raad van deskundigen     jaren regelmatig in de publieke belangstelling gestaan.
die de bewindspersoon van Economische          Om bij te dragen aan een gezamenlijk fundament voor
Zaken gevraagd en ongevraagd adviseert over    de maatschappelijke discussie, bracht de Raad voor Die-
ingewikkelde, multidisciplinaire vraagstukken  renaangelegenheden in 2012 de zienswijze Zorgplicht
op het gebied van dierenwelzijn en dierge-     Natuurlijk Gewogen uit. Wij hopen met het uitbrengen
zondheid. De RDA bestaat op dit moment         van deze samenvatting de verspreiding van die ziens-
uit circa veertig deskundigen met zeer uit-    wijze in brede kring te stimuleren.
eenlopende achtergrond en deskundigheid,
die er op persoonlijke titel en zonder last of Den Haag, februari 2015
ruggespraak zitting in hebben.
De Raad voor Dierenaangelegenheden behan-
delt vraagstukken over de volle breedte van    Frauke Ohl, voorzitter
het dierbeleid: over gehouden en niet-gehou-
den, dus ‘in het wild levende’ dieren, over
hobbydieren, over gezelschapsdieren, en over
productie- en proefdieren.
                                               Marc Schakenraad, algemeen secretaris
De raad legt het resultaat van zijn beraadsla-
gingen neer in een zogenaamde zienswijze.
Die geeft een overzicht van wetenschappe-
lijke en maatschappelijke achtergronden van
een vraagstuk, en adviseert over beleidsrich-
tingen en oplossingsrichtingen voor moge-
lijke dilemma’s. Consensus is niet noodzake-
lijk: een zienswijze van de raad kan minder-
heidsstandpunten bevatten.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>raad voor dierenaangelegenheden
   zorgplicht natuurlijk gewogen
                    samenvatting
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Zorgplicht Natuurlijk Gewogen; over het welzijn
van semi- en niet-gehouden dieren
Ongevraagde zienswijze
Vraag: Welke verantwoordelijkheid heeft de maatschap-
                                                               Foto: William Hoogteyling
pij voor het welzijn en de gezondheid van niet-gehouden
dieren en hoe kan daar in de praktijk vorm aan worden
gegeven?
Aanleiding: Er was in de voorafgaande jaren regelma-
tig maatschappelijke discussie over al of niet ingrijpen
in het leven van ‘wilde’, dus niet-gehouden dieren. Bij-
voorbeeld toen grote grazers in de Oostvaardersplassen
in de wintermaanden overleden, en toen bultrug Johan-
na levend aanspoelde op het strand van Texel.
Overwegingen: Aan de vraag wanneer ingrijpen ge-
wenst is om lijden van dieren te voorkomen wordt meest-
al de vraag gekoppeld of het gaat om gehouden of niet-
gehouden dieren. Maar is er wel een verschil in morele
verantwoordelijkheid, vroeg de raad zich af. ‘In het licht
van de actualiteit vonden wij dat we op eigen initiatief een
zienswijze op dit vraagstuk moesten formuleren,’ zegt
raadsvoorzitter Frauke Ohl. Bij het opstellen van deze
ongevraagde zienswijze nam zij samen met toenmalig
secretaris Laurens Hoedemaker het voortouw.
    Als het gaat om de menselijke verantwoordelijkheid
voor het lijden van dieren spelen veel factoren een rol. Die
moeten allemaal een plaats krijgen in een goede analyse: de
feitelijke situatie, economische aspecten, doelstellingen en
uitgangspunten van betrokkenen zoals natuurorganisaties,
en ook emoties. Emoties? ‘Ja,’ zegt Ohl. ‘Je hoort vaak
                                                                                           Frauke Ohl
4 – zorgplicht natuurlijk gewogen – raad voor dierenaangelegenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>zeggen dat emoties buiten de discussie moeten blijven.          Advies: De praktische invulling van de zorgplicht voor
Maar die bepalen wel hoe mensen een bepaalde situatie           dieren, zowel individueel als groepsgewijs, hangt af van de
ervaren, dus moeten ze ook in de analyse worden betrokken.’     mate waarin de dieren hun natuurlijke zelfredzaamheid
    De kernvraag werd dus: hoe structureer je de analyse        kunnen ontplooien en van de vraag of die zelfredzaam-
van een ingewikkeld probleem? Bij de beantwoording              heid door de mens wordt beperkt. Voor de beantwoor-
daarvan bewees het Afwegingskader uit de eerder ver-            ding beveelt de raad het Afwegingsmodel Zorgplicht en
schenen Agenda voor het Dierbeleid voor het eerst zijn          (on)aanvaardbaar lijden aan, om samenhangend beleid
goede diensten.                                                 te formuleren dat onder alle omstandigheden goed is uit
    Ohl: ‘De grote grazers kunnen als voorbeeld dienen,         te leggen. Dat besteedt achtereenvolgens aandacht aan
maar eigenlijk moet je in alle gevallen dezelfde vragen         de vraag of het welzijn wordt aangetast, of er iets aan is
stellen. Worden de dieren blootgesteld aan onnodig              te doen, of daar vanuit menselijke belangen bezwaren
lijden? Daarvoor moet je eerst weten of ze een welzijns-        tegen zijn en of die bezwaren zwaarder wegen dan het
probleem hebben. Kijkend vanuit het dier kan zoiets             dierenwelzijn.
alleen biologisch gedefinieerd worden: als het zo ver is
dat de biologische competenties van het dier hem niet           Weerklank: De denklijn uit de zienswijze is in 2012 in-
meer kunnen helpen is er een welzijnsprobleem. Dan              gebracht in het Amsterdams overleg rond damherten in
is de volgende vraag: kunnen we er iets aan doen? En            Waterleidingduinen. De zienswijze zelf kreeg internati-
als dat zo is komt aan de orde of er menselijke doelstel-       onale aandacht door presentaties onder meer in Bilbao,
lingen zijn die zich daartegen verzetten. En dan moeten         Wenen, München en Brussel, advisering van de Scottish
de doelstellingen van de verantwoordelijken ook nog             National Heritage door de raadsvoorzitter en een goed
worden afgezet tegen de maatschappelijke normen op              ontvangen presentatie voor de Europese Commissie. De
dat gebied. Met zo’n getrapte analyse zorg je ervoor dat        staatssecretaris van EZ noemt de zienswijze in de Twee-
alle aspecten een plaats krijgen en dat je verschillende        de Kamer ‘waardevol, bruikbaar en een basis voor het
vraagstukken langs dezelfde lat legt.’                          walvissenprotocol’; haar departement gebruikt het stuk
                                                                als achtergronddocument voor de nieuwe Natuurvisie.
                                                Naar Tweede Kamer              Inhoudelijke reactie    Tweede Kamer
   Start                  Aangeboden aan                                       staatsecretaris naar    bespreekt zienswijze
   werkzaamheden          staatssecretaris EZ   Rondetafelbijeenkomst EZ
                                                                               Tweede Kamer
                                                met stakeholders
     februari 2012          nov. 2012                 januari 2013           mei 2013              september 2013
                   raad voor dierenaangelegenheden – zorgplicht natuurlijk gewogen – 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Afwegingsmodel zorgplicht en (on)aanvaardbaar lijden
 Is het aanpassingsvermogen
 van het dier overschreden?           nee      Geen interventie
                   ja
  Zijn interventiemaatregelen
  (technisch) uitvoerbaar/            nee     Onvermijdbaar lijden
  mogelijk?
                   ja
 Zijn mens- of diergerichte doelen
                                             Interventie uitvoeren
 oorzaak voor het lijden en zijn deze
                                      nee    (om onaanvaardbaar lijden
 doelen beperkend voor de interven-
                                             te voorkomen)
 tiemaatregelen?
                   ja
                                                      Ethische afweging op basis van
                                                    relevante feiten, intuïties, waarden
                                                                    etc.
  Noodzakelijk lijden
  (noodzakelijk om bepaalde doel-
  stellingen te realiseren)                Onaanvaardbaar lijden:       Aanvaardbaar lijden:
                                           heroverwegen inter-          lijden dat maatschap-
                                           ventiemaatregelen en/        pelijk breed gedragen
                                           of menselijk handelen        en moreel geaccep-
                                           (indien dat de primaire      teerd wordt
                                           oorzaak voor het lijden
                                           is)
6 – zorgplicht natuurlijk gewogen – raad voor dierenaangelegenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                                  Foto: Ronald Messemaker, BuitenBeeld
‘Hiermee kan je over grenzen heen communiceren’
‘Deze zienswijze reikt handvatten aan voor een onder-   die voor menselijke begrippen duurzaam is. Ohl: ‘Het
werp waarmee de samenleving steeds meer worstelt,’      afwegingsmodel uit deze zienswijze maakt het mogelijk
zegt raadsvoorzitter Frauke Ohl, terugblikkend. ‘Er is  dat we in heel verschillende omstandigheden dezelfde
een groeiend draagvlak voor het idee dat dieren een     begrippen gebruiken, met dezelfde betekenis. Daardoor
eigen, intrinsieke waarde hebben en die waarde is ook   kunnen we beter communiceren over de grenzen van
in de wet Dieren opgenomen. Maar tegelijk is het lastig aandachtsgebieden heen. Dat komt ook van pas in de
om onder verschillende omstandigheden consequent        discussie over integratie van natuur- en dierenbeleid.’
te zijn in de erkenning van die waarde.’ Mensen kijken  De stakeholderbijeenkomst die tegen het verschijnen
anders naar een rat als hij als gezelschapsdier wordt   van deze zienswijze werd gehouden, bracht aan het
gehouden, dan wanneer hij in een kinderspeeltuin wordt  licht dat alle betrokken partijen een nieuw, gemeen-
aangetroffen. Ze kijken ook anders naar in het wild     schappelijk vocabulaire verwelkomden, zegt Ohl. ‘Van
levende dieren wanneer het om natuurontwikkeling gaat   jagers tot dierenbeschermers’.
                 raad voor dierenaangelegenheden – zorgplicht natuurlijk gewogen – 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Korte weergave van de inhoud
Deze zienswijze behandelt de vraag welke verantwoordelijkheid mens
en maatschappij zouden moeten hebben voor het welzijn, inclusief de
gezondheid, van niet-gehouden dieren; en hoe we daaraan in de prak-
tijk vorm kunnen geven.
In het beleid van de overheid bestaat, zowel centraal als    breder overgangsgebied in grijstinten. Hierbij wordt ook
decentraal, een strikte scheiding tussen gehouden en niet-   zichtbaarder dat bepaalde morele uitgangspunten die in
gehouden dieren. Niet-gehouden dieren worden vrijwel         de Nederlandse maatschappij gelden, in de praktijk niet
uitsluitend bezien als onderdeel van ecosystemen; de         noodzakelijk leiden tot gelijke beheermaatregelen voor
zogeheten afblijfplicht is hier een overheersende leidraad.  alle omstandigheden.
Bij de gehouden dieren ligt de focus op het welzijn van          De fundamentele erkenning van de eigen waarde
het individuele dier en is de zorgplicht dominant. Tussen    van dieren en van het feit dat dieren sentient beings
beide domeinen wordt weinig kennis uitgewisseld en ook       zijn, heeft betrekking op álle dieren – gehouden en niet-
de afstemming van doelstellingen is zeer beperkt. De         gehouden. Hetzelfde geldt voor de daaruit voortvloeiende
uitgangspunten en argumenten vanuit het ene domein           morele verantwoordelijkheid. Tegelijkertijd vullen wij in
worden in het andere vaak ervaren als tegengesteld aan       de praktijk die verantwoordelijkheid op sterk verschillende
de eigen doelstellingen.                                     manieren in. Actuele vragen daarbij zijn onder meer: zijn
    Deze strikte scheiding leidt in de praktijk steeds vaker wij verplicht om wilde dieren tijdens voedselschaarste in
tot vragen. Zo worden gehouden dieren in steeds grotere      de winter bij te voeren, en wanneer moeten we een wild
groepen gehouden, waarin de zorg vooral op groepsniveau      dier opvangen?
plaatsvindt. Ook worden extensievere manieren om dieren
te houden populairder, zoals het uitscharen van runderen     De raad wil met deze zienswijze een brug slaan tussen
en paarden in uiterwaarden. Tegelijkertijd worden dieren     de beleidsdomeinen voor gehouden en niet-gehouden
die formeel als niet-gehouden worden gezien in hun doen      dieren. Tegelijkertijd wil de raad de natuurbeherende
en laten steeds meer door de mens beïnvloed. Recente         organisaties in Nederland mogelijkheden aanreiken voor
discussies rondom de vraag of een afblijfplicht inderdaad    gezamenlijke uitgangspunten op dit gebied. Daartoe biedt
leidend mag zijn voor het menselijke handelen gaan over      deze zienswijze handvatten om onze plichten ten opzichte
de grote grazers in de Oostvaardersplassen en over de        van het welzijn van dieren onder alle omstandigheden
damherten in de Amsterdamse Waterleidingduinen.              consequent vorm te geven. Getoond wordt hoe hetzelfde
    De strakke scheidslijn tussen gehouden en niet-          morele uitgangspunt in uiteenlopende dierpraktijken tóch
gehouden dieren wordt dus in de praktijk een steeds          tot verschillende maatregelen kan leiden.
8 – zorgplicht natuurlijk gewogen – raad voor dierenaangelegenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Foto: Getty Images/iStockphoto
                                 Onder dierenwelzijn verstaan wij het resultaat van het         mate van vrijheid voor alle individuen van een gegeven
                                 samenspel tussen een dier en zijn omgeving. De mate van        groep of populatie als onderdeel van het geheel wordt
                                 welzijn van dat dier hangt samen met de mate waarin het        beschouwd. Verschillen tussen individuen kunnen juist
                                 zich kan aanpassen aan de uitdagingen van de omgeving          van belang zijn voor het vermogen zich aan te passen en
                                 en met de vrijheid die het heeft om het voor zijn soort        de zelfredzaamheid van de groep als geheel. Interventie
                                 kenmerkende gedrag te vertonen, om een staat te berei-         gericht op een individu kan dus, direct of op termijn,
                                 ken die het als positief ervaart.                              het welzijn van andere individuen negatief beïnvloeden.
                                     Wanneer de omstandigheden de mogelijkheden van             Daarom moet de zorgplicht ook de groep of populatie
                                 het dier om zich aan te passen te boven gaan, is interventie   als belangrijk deel van de leefomgeving van het individu
                                 vereist. Een tijdelijke negatieve welzijnsstaat kan echter     in acht nemen.
                                 binnen de grenzen van het aanpassingsvermogen van een
                                 dier liggen en betekent niet noodzakelijk een toestand         Onze morele verantwoordelijkheid voor het welzijn van
                                 van zodanig lijden dat moet worden ingegrepen.                 dieren staat los van de omstandigheden en in eerste instan-
                                     Deze dynamische opvatting van dierenwelzijn kan            tie ook van de vraag hoe we, gelet op de andere waarden
                                 ook worden toegepast op groepen en populaties. Een             en de praktische mogelijkheden, hieraan invulling geven.
                                 groep dieren moet de vrijheid hebben om zich aan te                De zorgplicht is de manier waarop we in de praktijk
                                 passen aan de heersende omstandigheden, waarbij de             vorm moeten geven aan onze morele verantwoordelijkheid.
                                                    raad voor dierenaangelegenheden – zorgplicht natuurlijk gewogen – 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                        Deze zorgplicht hangt wél samen met de omstandigheden         als die zwaarder wegen dan de welzijnsaantasting, en door
                        van het dier. Hij wordt mede bepaald door de menselijke       de aanvaardbaarheid van maatregelen of van het resulte-
                        beschikkingsmacht en door de mate waarin dieren be-           rende lijden. De vraag of maatregelen vereist zijn moet
                        perkt worden in hun mogelijkheden om zich aan hun             in een stapsgewijs proces worden geanalyseerd om tot
                        omstandigheden aan te passen.                                 een maatschappelijk breed gedragen conclusie te komen:
                            Wanneer de mogelijkheden van dieren om zich aan te
                        passen niet worden beperkt, gaat de zorgplicht van de mens    A. Wanneer er sprake is van een welzijnsaantasting
                        niet verder dan het in stand houden van deze toestand.           beoordelen we eerst of maatregelen mogelijk zijn.
                        Dit kan worden opgevat als een ‘afblijfplicht’. Wanneer          A1. Wanneer er geen maatregelen mogelijk zijn, zal
                        de mogelijkheden van dieren om zich aan te passen wél                dierenleed als onvermijdbaar geaccepteerd moe-
                        worden beperkt, bestaat de zorgplicht van de mens uit                ten worden. Dit is bijvoorbeeld het geval wan-
                        het nemen van maatregelen om onaanvaardbaar lijden te                neer niet-gehouden dieren buiten de beschik-
                        voorkomen. Dat kunnen maatregelen zijn die het aanpas-               kingmacht van de mens in de winter van de hon-
                        singsvermogen van het dier beïnvloeden, zoals vaccinatie of          ger overlijden.
                        bijvoeren, of om maatregelen die de omstandigheden van           A2. Wanneer de praktijk geen mogelijkheden biedt
                        het dier beïnvloeden, zoals verbetering van het leefgebied.          om de aantasting van het welzijn te verminde-
                            De zorgplicht kan worden ingeperkt door fysieke of               ren, maar die aantasting wel direct of indirect
                        technische beperkingen, door belangen van mens of dier               het gevolg is van menselijk handelen, moet het
Foto: John Dalhuijsen
                        10 – zorgplicht natuurlijk gewogen – raad voor dierenaangelegenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>       belang van dat menselijk handelen worden afge-      Conclusies en aanbevelingen
       wogen tegen de belangen van het dier. Dit is bij-
       voorbeeld het geval bij dieren die in het kader     De menselijke verantwoordelijkheden voor niet-gehou-
       van medisch onderzoek pijnlijke handelingen         den dieren ontstaan niet door het feit dat de mens dieren
       moeten ondergaan waarvoor geen alternatief          houdt, maar door de erkenning van de eigen waarde van
       voorhanden is.                                      alle dieren – de erkenning dus dat dieren voelende wezens
                                                           zijn en dat de mens hun leefomgeving en daardoor ook
B. Wanneer er wél maatregelen mogelijk zijn, kan het       de zelfredzaamheid beïnvloedt.
   zijn dat de verantwoordelijke beheerder of houder           Onze menselijke zorgplicht hangt samen met de
   deze niet uitvoert omdat hij daarmee het bereiken van   mate waarin de mens de zelfredzaamheid van het dier
   bepaalde mens- of diergerichte doelen zou hinderen:     beïnvloedt – door invloed op het dier zelf of op de om-
   B1. Zijn er geen mens- of diergerichte doelen die de    geving van het dier. Daarbij valt aan te tekenen dat het
       beheerder of houder belangrijker vindt dan de       rentmeesterschap heden ten dage in Nederland een
       interventiemaatregelen, dan moeten die maatre-      maatschappelijk breed gedragen grondhouding is. Onder
       gelen worden uitgevoerd.                            rentmeesterschap wordt verstaan dat de mens het recht
   B2. Zijn er wel zulke mens- of diergerichte doelen in   heeft om dieren te houden, benutten en doden en om
       het spel, dan is er sprake van (subjectief) nood-   hun levensruimte te beïnvloeden, en de plicht heeft om
       zakelijk lijden en moet op ethische gronden         in zijn handelen met de belangen van dieren rekening
       worden afgewogen of dat noodzakelijke lijden        te houden. Dat betekent dat het inperken van de zelf-
       maatschappelijk aanvaardbaar is of niet.            redzaamheid van dieren ten principale aanvaardbaar is
                                                           wanneer dat bepaalde belangen van de mens dient. Of de
C. In de ethische afweging wordt bepaald of de betrok-     compenserende maatregelen en de welzijnsaantasting
   ken mens- of diergerichte doelen zwaarder wegen         die dan overblijft aanvaardbaar zijn zal in iedere situatie
   dan de aantasting van het welzijn van het dier. Deze    moeten worden afgewogen.
   afweging wordt gemaakt op basis van relevante fei-          Deze afweging wordt bij voorkeur vooraf (ex ante)
   ten, intuïties en maatschappelijk breed gedragen        gemaakt, zodat ze een preventief effect heeft en onaan-
   waarden en normen.                                      vaardbaar lijden voorkomen wordt. Met een eenmalige
   C1. Wanneer daaruit blijkt dat de doelen niet zwaar-    afweging is de beheerder (of houder of hoeder) er nog
       der wegen dan de aantasting van het welzijn van     niet: gedurende de looptijd van de praktijk moet hij
       het dier, moet de beheerder of houder andere        zich er van vergewissen dat de beoogde welzijnseffec-
       maatregelen voorstellen, of het handelen aan-       ten inderdaad worden gerealiseerd. Bovendien kunnen
       passen dat de welzijnsaantasting meebracht.         veranderingen in breed gedragen maatschappelijke
   C2. Wanneer uit de afweging blijkt dat de mens- of      waarden en normen leiden tot een andere afweging
       diergerichte doelen wél zwaarder wegen dan de       over de aanvaardbaarheid van lijden.
       aantasting van het welzijn van dieren, is er sprake
       van (maatschappelijk) aanvaardbaar lijden.
                  raad voor dierenaangelegenheden – zorgplicht natuurlijk gewogen – 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                              2015, Raad voor Dierenaangelegenheden, Den Haag
                                              © Sommige rechten zijn voorbehouden / Some rights
                                              reserved
                                              Voor deze uitgave zijn gebruiksrechten van toepas-
                                              sing zoals vastgelegd in de Creative Commons licentie
                                              Naamsvermelding 3.0 Nederland. Voor de volledige tekst van
                                              deze licentie zie http://www.creativecommons.org/licenses/
                                              by/3.0/nl/
                                              Vormgeving:
                                              Ellen Bouma, www.ellenbouma.nl
                                              Productie en eindredactie:
                                              Martijn de Groot, www.martijndegroot.com
                                              Drukwerk:
                                              Xerox/OBT
                                              Foto omslag:
                                              Sander Westland
                                              Foto’s binnenwerk:
                                              Copyright vermeld naast de foto
                                              www.rda.nl
                                              Raad voor Dierenaangelegenheden
                                              p/a Ministerie van Economische Zaken
                                              Bezuidenhoutseweg 73
                                              2594 AC Den Haag
                                             Bij de productie van deze samenvatting is gebruik gemaakt
                                             van papier dat het keurmerk Forest Stewardship Council®
                                             (FSC®) draagt. Bij dit papier is het zeker dat de productie
                                             niet tot bosvernietiging heeft geleid. Ook is het papier 100%
                                             chloorvrij gebleekt en 100% gerecylced.
12 – zorgplicht natuurlijk gewogen – raad voor dierenaangelegenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>