<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>raad voor dierenaangelegenheden
              zichtbaar veranderd;
            biotechnologie en het
       tentoonstellen van dieren
                     samenvatting
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Doel en activiteiten van de raad                 Woord Vooraf
De Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA)         Was de aanleiding voor deze zienswijze een enkele ver-
is een onafhankelijke raad van deskundigen die   gunningaanvraag, het nut en de reikwijdte ervan zijn
de staatssecretaris van Economische Zaken        veel breder. Er is zowel nationaal als Europees al veel
                                                 geregeld voor de omgang met genetisch gemodificeerde
gevraagd en ongevraagd adviseert over multi-
                                                 organismen, de omgang met dieren en het organiseren
disciplinaire vraagstukken op het gebied van     van tentoonstellingen. De Nederlandse wetgeving, gro-
dierenwelzijn inclusief diergezondheid. De RDA   tendeels neergelegd in de Wet dieren, de Wet milieube-
bestaat op dit moment uit circa veertig leden    heer, de Wet op de dierproeven en de Flora- en faunawet,
met zeer uiteenlopende achtergrond en deskun-    laat echter ook vragen open – vooral waar de verschil-
digheid, die er op persoonlijke titel en zonder  lende werkingssferen elkaar overlappen en waar het gaat
last of ruggenspraak zitting in hebben.          om de vraag in welk levensstadium er sprake is van een
                                                 organisme.
De Raad voor Dierenaangelegenheden behan-
                                                 Dat was voor de staatssecretaris van Economische Zaken
delt vraagstukken over de volle breedte van het
                                                 aanleiding om de Raad voor Dierenaangelegenheden
dierbeleid: over gehouden en niet-gehouden,      om een zienswijze te vragen. De raad is verheugd om in
dus ‘in het wild levende’ dieren, over hobbydie- de voorliggende samenvatting een groter publiek inzicht
ren, over gezelschapsdieren, en over productie-  te kunnen bieden in het advies.
en proefdieren.
                                                 Den Haag, juni 2015
De raad legt het resultaat van zijn beraadsla-
gingen neer in een zogenaamde zienswijze.
Die geeft een overzicht van wetenschappelijke
en maatschappelijke achtergronden van een        Frauke Ohl, voorzitter
vraagstuk, en adviseert over beleidsrichtingen
en oplossingsrichtingen voor dilemma’s. Con-
sensus is niet noodzakelijk: een zienswijze van
de raad kan minderheidsstandpunten bevat-
ten.
                                                 Marc Schakenraad, algemeen secretaris
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>raad voor dierenaangelegenheden
              zichtbaar veranderd;
            biotechnologie en het
       tentoonstellen van dieren
                     samenvatting
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Zichtbaar veranderd; biotechnologie en het
tentoonstellen van dieren
Gevraagde zienswijze
Vraag: Zijn er ethische of maatschappelijke overwegin-
                                                              Foto: William Hoogteyling
gen die nieuwe wetten en regels nodig maken om vast
te leggen of genetisch gemodificeerde dieren tentoon-
gesteld mogen worden en onder welke voorwaarden?
Aanleiding: Een Haags museum vroeg een vergun-
ning aan voor het tentoonstellen van een kunstwerk met
genetisch gemodificeerde organismen – zandraketten en
embryo’s van zebravisjes – op een manifestatie over kunst
en natuur. Dat was aanleiding voor de adviesaanvraag
door de staatssecretaris van Economische Zaken (EZ).
Tegelijkertijd vroeg de staatssecretaris van Infrastructuur
en Milieu (I&M) om een ‘signalering’ door de commissie
Genetische Modificatie (COGEM) over hetzelfde onder-
werp. Ook deze is inmiddels verschenen.
Overwegingen: De aanleiding voor dit advies was
een bijzonder geval: de geplande tentoonstelling waar
genetisch gemodificeerde embryo’s van zebravissen
te zien zouden zijn. Hierdoor werd de aandacht van
twee ministeries gevestigd op een mogelijke lacune in
de regels. ‘Er is wetgeving over biotechnologie en er is
wetgeving voor het tentoonstellen van dieren,’ licht dr.
Franck Meijboom toe. Hij was voorzitter van het forum
dat dit advies van de raad voorbereidde. ’Maar voor de
combinatie van beide bestaan geen regels.’
                                                                                          Franck Meijboom
4 – zichtbaar veranderd – raad voor dierenaangelegenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Daarnaast was er onduidelijkheid over de vraag hoe ver         er biotechnologie bij zou kunnen gebruiken.’ Die situ-
de invloed gaat van de Wet dieren, waarin veel over die-       atie brengt de noodzaak mee, vond het forum, om in
renwelzijn is geregeld. ‘Een zebravis is een gewerveld         voorkomende gevallen altijd de wetgeving in samenhang
dier, kan dus pijn lijden en valt daarom onder de Wet          te bekijken. ‘Wanneer je dat doet dan biedt dat in het
dieren. Maar voor een embryo van een zebravis geldt            algemeen voldoende houvast om zo’n geval te beoorde-
dat strikt genomen niet. Er bleek maar een heel klein          len.’ Dat neemt niet weg dat er ook dan nog discussies
stukje wetgeving te bestaan over de vraag wat als een          overblijven. ‘Zoals: voor welk doel mag je tentoonstellen?
organisme moet worden beschouwd en wat niet.’                  Of: mag alles wat kan?. Of: onder welke voorwaarden en
    In het algemeen heeft het forum over dit onderwerp         omstandigheden is een organisme beschermwaardig?’
veel aandacht besteed aan de vraag of bestaande wetten         Zulke discussies moeten per afzonderlijk geval worden
en regels zouden kunnen voldoen, zegt Meijboom die             gevoerd, betoogt de zienswijze.
in het dagelijks leven verbonden is aan de faculteiten
Diergeneeskunde en Geesteswetenschappen van de Uni-            Advies: Laat de eigen verantwoordelijkheid en het
versiteit Utrecht. Zouden er nieuwe regels nodig zijn, dan     gezonde verstand van de betrokken partijen een belang-
zouden die moeten beantwoorden aan een groot aantal            rijke rol spelen. Nieuwe wetgeving is niet nodig want er
verschillende maatschappelijke visies en overwegingen.         is al heel veel geregeld, vooral over veiligheid voor mens
Op hun beurt zijn die weer gestoeld op verschillende           en milieu, over dierenwelzijn en biotechnologie bij die-
omstandigheden, sectoren, soorten dieren en doelen             ren. In de meeste gevallen zal dat genoeg zijn wanneer
waarvoor wordt geëxposeerd.                                    het in samenhang wordt bekeken. Wel mag bij tentoon-
    ‘Het bleek dat er op alle afzonderlijke onderdelen         stellingen van de kunstenaar worden gevraagd dat hij
wetgeving bestaat. Maar in de wetten over biotechnologie       duidelijk verantwoording aflegt over wat hij doet, ook en
ontbreekt het aspect tentoonstellingen en in de regels         vooral bij het aanvragen van vergunningen.
over tentoonstellingen ontbreekt de mogelijkheid dat je
  Adviesaanvraag    Start werkzaam-                        Concept-ziens-                   Aanbieding zienswijze aan
  van staatssecre-  heden forum                            wijze in raad                    staatssecretaris van EZ
  taris EZ
      juli 2014    augustus 2014                           februari 2015                             mei 2015
                                    raad voor dierenaangelegenheden – zichtbaar veranderd – 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Korte weergave van de inhoud
Deze zienswijze bevat een advies over de ethische en maatschappe-
lijke aspecten van het tentoonstellen van genetisch gemodificeerde
organismen (ggo’s). Met tentoonstellen wordt daarbij bedoeld het
geordend presenteren van objecten aan het publiek; een middel dus
om iets te laten zien aan het publiek en niet een doel op zich.
De aanvraag voor dit advies bevat drie thema’s: het toe-   handelingen worden onderscheiden van regels die voor-
passen van genetische modificatie, het inzetten van die-   waarden stellen aan het gebruik van dieren in een bepaalde
ren, en het gebruik van een tentoonstelling als medium.    setting. Tot de eerste soort behoren de Wet milieubeheer
Ieder thema op zich roept al politieke en maatschappelijke (Wm), het daarop gebaseerde Besluit ggo en de Regeling
vragen op. Bij elkaar genomen leiden de drie thema’s tot   ggo, de Wet dieren (Wd) voor zover het biotechnologie
maatschappelijke en ethische vragen, omdat:                bij dieren betreft, de Wet op de dierproeven (Wod) en de
• ggo’s maatschappelijk omstreden zijn;                    Flora- en faunawet (Ffw). Tot de tweede soort behoort de
• bepaalde diersoorten of ontwikkelingsstadia wettelijk    Wet dieren, voor zover het gaat om tentoonstellen van
   niet worden beschouwd als dier of proefdier, maar       dieren en het verbod op dierenmishandeling.
   door een deel van de samenleving wel als bescherm-          Omdat het onderwerp ingewikkeld is heeft de Raad
   waardig worden gezien (zoals de eerste fase van de      het gehele veld van de bestaande regels in beeld gebracht.
   embryonale ontwikkeling);                               De mogelijkheid om ethische afwegingen te betrekken bij
• de meningen verschillen over het middel tentoon-         een besluit over het tentoonstellen van gg-dieren, blijkt
   stellingen in relatie tot het doel (en daarmee het ant- daarbij alleen te worden voorgeschreven in de Wet dieren
   woord op de ethische vraag of er grenzen zijn aan       en de Wet op de dierproeven.
   het tentoonstellen van iets).                               Het toepassingsgebied van de Wod is echter beperkt en
                                                           daarmee ook de ethische toetsing. Bij tentoonstellingen
Ethische afweging                                          zal niet snel sprake zijn van een dierproef, tenzij de ten-
Deze zienswijze brengt de maatschappelijke en ethische     toonstelling samenvalt met een van de doelen waarvoor
vragen over het tentoonstellen van genetisch gemodifi-     een dierproef mag worden uitgevoerd, bijvoorbeeld in
ceerde dieren in kaart. Hij doet geen uitspraken over het  het kader van onderwijs.
Nederlandse kunstbeleid.                                       De Wd geeft voldoende mogelijkheden om op basis
   Er is zowel Europees als nationaal veel geregeld op het van ethische toetsing te bepalen of een genetische modi-
gebied van de drie genoemde thema’s. Hierbij kunnen        ficatie maatschappelijk acceptabel wordt gevonden voor
regels rond het verlenen van toestemming voor bepaalde     het beoogde doel. Daar komt bij dat voor bepaalde doelen
6 – zichtbaar veranderd – raad voor dierenaangelegenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>geen toetsing nodig is omdat het tentoonstellen van ggo’s    Onderscheid naar ontwikkelingsstadium
in die gevallen al verboden is (als sport en vermaak) of     Als het gaat om het ontwikkelingsstadium van een dier
wel juist toegestaan (biomedische toepassing).               heeft de Wod alleen betrekking op levende, niet-mense-
    De Wm en het daarop gebaseerde Besluit ggo en de         lijke gewervelde dieren, met inbegrip van larven die zich
Regeling ggo hebben deze mogelijkheid van een ethische       zelfstandig voeden, foetussen van zoogdieren vanaf het
toetsing niet. Dat betekent dat de wenselijkheidsvraag bij   laatste deel van hun normale ontwikkeling, levende kop-
een vergunningaanvraag niet in aanmerking mag worden         potigen en andere bij Algemene maatregel van bestuur
genomen. Alleen de risico’s voor mens en milieu mogen        aangewezen ongewervelde diersoorten die waarschijn-
daarbij een rol spelen.                                      lijk ongerief ondervinden van een dierproef. Dieren die
Kunstenaar Adam Zaretsky bij de in-
stallatie waarin hij zebravisembryo´s,
geïnjecteerd met genetisch gemodi-
ficeerde algen had willen tonen. De
vergunningaanvraag hiervoor van
het Gemeentemuseum Den Haag
was aanleiding voor deze Zienswijze.
Uiteindelijk is het werk tentoongesteld
zonder zebravisjes.
                                      Foto’s: Ed Jansen
                                  raad voor dierenaangelegenheden – zichtbaar veranderd – 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Foto: Naturalis
                  De genetisch gemodificeerde stier Herman bracht na zijn actieve leven voor de wetenschap nog anderhalf jaar, tot
                  2004, in leven door bij natuurhistorisch museum Naturalis in Leiden. In opgezette vorm is hij daar nog steeds te
                  zien.
                  worden gebruikt in dierproeven en die zich in een vroeger        De raad heeft zich de vraag gesteld of er redenen
                  ontwikkelingsstadium bevinden (dus de eerste twee delen      zijn om de horizon van de huidige regelgeving zodanig
                  van de embryonale ontwikkeling), vallen onder de Wod         te verbreden dat deze aspecten er wel onder vallen, en
                  als ze bestemd zijn om na dat ontwikkelingsstadium in        welke ethische overwegingen daarbij een rol zouden
                  leven te blijven en door de dierproef gevaar lopen om in     kunnen spelen.
                  dat latere stadium pijn, lijden, angst of blijvende schade       Daarbij is geconstateerd dat er in Nederland funda-
                  te ondervinden.                                              menteel verschillende visies bestaan op de positie van
                      De Wet dieren, hoofdstuk biotechnologie bij dieren,      dieren en de mate waarin ze beschermd moeten worden.
                  heeft betrekking op zowel gewervelde als ongewervelde        De eigen waarde van het dier, die losstaat van de gebruiks-
                  dieren. De vergunningplicht gaat ook over het toepassen      waarde, is in de huidige wetgeving het uitgangspunt. Dat
                  van biotechnologische technieken bij dierlijke embryo’s.     uitgangspunt wordt breed gedeeld, maar het is niet het
                  Bacteriën worden echter niet gezien als dieren en vallen     enige dat in de maatschappij opgeld doet en het omvat
                  daarmee niet onder deze regels.                              geen visie op de vraag of niet-voelende dieren en embryo’s
                  8 – zichtbaar veranderd – raad voor dierenaangelegenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                              moeten worden beschermd. Daarmee is ook te verklaren       gemodificeerde dieren is op dit moment niet nodig, was
                              dat er de ethische discussie over de positie van dieren    de conclusie.
                              doorgaat, zoals over de combinatie van biotechnologie          In de eerste plaats bestaan ook op gebieden buiten de
                              met embryo’s als onderdeel van ‘biokunst’.                 biokunst interacties met dieren die morele verplichtingen
                                                                                         meebrengen tegenover het dier, welke ook niet in wetten
                              Geldende wetgeving voldoende?                              zijn vastgelegd. Als de regels worden aangepast zou dat
                              Daarna heeft de raad gekeken of deze visies sterk genoeg   ook invloed hebben de regels over die andere interacties,
                              zijn om de geldende wetgeving aan te passen. Zo’n aan-     terwijl die in de meeste gevallen wel voldoet.
                              passing speciaal voor het tentoonstellen van genetisch         Ten tweede biedt de huidige wetgeving mogelijkheden
Wikimedia Commons, Karol007
                              Kweekexemplaren zebravis voor wetenschappelijke doeleinden
                                                              raad voor dierenaangelegenheden – zichtbaar veranderd – 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>om tegemoet te komen aan eventuele zorgen over bio-        in de biotechnologie, kunstenaars en organisatoren van
kunst met genetische modificatie en embryo’s. Gezien       tentoonstellingen, moeten echter rekening te houden met
de vele verschillende visies op de beschermwaardigheid     hun ethisch-maatschappelijke plicht om verantwoording
van embryo’s zal hier niet meteen een ander proces van     af te leggen over hun gebruik van dieren. Zij moeten hun
vergunningverlening uit voortvloeien.                      beslissingen transparant onderbouwen in het licht van de
    Ten derde zijn de publieke waarden waarom het zou      maatschappelijke verscheidenheid, en zich niet te beperken
kunnen gaan, zoals volksgezondheid, milieu of dieren-      tot het wettelijk vereiste kader.
welzijn, al in wetgeving neergelegd. En waar het niet gaat     De raad adviseert daarom om bij elke vergunningaan-
om publieke waarden bestaat in Nederland een traditie      vraag een Reflectie en Verantwoording te vragen, zoals
om als overheid terughoudend te zijn met regels.           dat nu wordt gedaan met de zogenaamde Niet Techni-
                                                           sche Samenvatting (NTS) die een verplicht onderdeel
In de meeste gevallen biedt de huidige wetgeving dus       vormt van de vergunningaanvraag bij dierproeven. Als
genoeg houvast om te beoordelen of er al dan niet een      er een vergunning wordt verleend, moet deze reflectie
vergunning moet worden verleend. Dit is met name het       openbaar worden gemaakt.
geval als:                                                     De Wd vereist individuele toetsing van aanvragen
• er sprake is van een biotechnologische handeling         voor genetische modificatie van dieren. Toch adviseert
    met risico voor mens en milieu;                        de raad om in het kader van het Nee, Tenzij-beleid mo-
• het gaat om dieren die onder de Wod en de Wd val-        gelijke aanvragers van vergunningen meer duidelijkheid
    len en waarbij het welzijn (inclusief gezondheid) en   te geven voor welke maatschappelijk geaccepteerde
    de integriteit van het dier in het geding zijn;        toepassingen dieren genetisch gemodificeerd zouden
• er biotechnologische handelingen aan dieren en em-       mogen worden. Dat kan voorkomen dat onterecht en
    bryo’s aan de orde zijn, die vallen onder het hoofd-   onnodig vergunningen worden aangevraagd.
    stuk biotechnologie bij dieren van de Wd.
Verantwoording afleggen
Voor beleid en wetgeving is het daarom belangrijk de
bestaande diversiteit aan visies serieus te nemen, maar
de raad ziet op basis van de gemaakte inventarisatie
geen aanleiding om de reikwijdte van de huidige wet-
ten en regels te verbreden. Die reikwijdte is gebaseerd
op afwegingen over de positie van het dier, de veiligheid
voor mens en milieu en overwegingen van consistentie
en level playing field.
    Een organisator van een tentoonstelling of een kun-
stenaar moet volgens de wet zorg dragen voor het welzijn
en de integriteit van de betrokken dieren. Professionals                                             Foto: Naturalis
10 – zichtbaar veranderd – raad voor dierenaangelegenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>raad voor dierenaangelegenheden – zichtbaar veranderd – 11</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>2015, Raad voor Dierenaangelegenheden, Den Haag
© Sommige rechten zijn voorbehouden / Some rights
reserved
Voor deze uitgave zijn gebruiksrechten van toepas-
sing zoals vastgelegd in de Creative Commons licentie
Naamsvermelding 3.0 Nederland. Voor de volledige tekst van
deze licentie zie http://www.creativecommons.org/licenses/
by/3.0/nl/
Vormgeving:
Ellen Bouma, www.ellenbouma.nl
Productie en eindredactie:
Martijn de Groot, www.martijndegroot.com
Drukwerk:
Xerox/OBT
Foto omslag: www.glofish.com
Foto’s binnenwerk:
Copyright vermeld naast de foto
www.rda.nl
Raad voor Dierenaangelegenheden
p/a Ministerie van Economische Zaken
Bezuidenhoutseweg 73
2594 AC Den Haag
Bij de productie van deze samenvatting is gebruik gemaakt
van papier dat het keurmerk Forest Stewardship Council®
(FSC®) draagt. Bij dit papier is het zeker dat de productie
niet tot bosvernietiging heeft geleid. Ook is het papier 100%
chloorvrij gebleekt en 100% gerecylced.
         A – zichtbaar veranderd – raad voor dierenaangelegenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>