<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>raad voor dierenaangelegenheden
            Dierenwelzijn te koop!
                    Samenvatting
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Doel en activiteiten van de                  Woord Vooraf
Raad
De Raad voor Dierenaangelegenheden           In de Nederlandse samenleving is        Met deze publiekssamenvatting
(RDA) is een onafhankelijke raad van         de betrokkenheid bij het welzijn van    hoopt de Raad een groot publiek
deskundigen die de staatssecretaris van      dieren in de veehouderij groot. Toch    te bereiken. De integrale versie van
Economische Zaken gevraagd en onge-          is het marktaandeel van vlees met       deze zienswijze is te downloaden op
vraagd adviseert over multidisciplinaire     een bovenwettelijk niveau van dier-     de website van de Raad voor Dieren-
vraagstukken op het gebied van dierenwel-    welzijn nog heel beperkt. De afzet      aangelegenheden: www.rda.nl.
zijn inclusief diergezondheid. De RDA be-    van vlees met een welzijnsplus lijkt
staat op dit moment uit circa vijfendertig   geen gelijke tred te houden met de      Den Haag, april 2017
leden met zeer uiteenlopende achtergrond     consumentenwens op dat gebied.
en deskundigheid, die er op persoonlijke     Dit was voor de Raad voor Dieren-
titel en zonder last of ruggenspraak zitting aangelegenheden aanleiding om
in hebben.                                   te onderzoeken welke factoren hier
                                             remmend werken.
De Raad voor Dierenaangelegenheden be-
handelt vraagstukken over de volle breedte   In de zienswijze die in deze publicatie Marc Schakenraad, secretaris
van het dierbeleid: over gehouden en niet-   beknopt wordt gepresenteerd, staat
gehouden, dus ‘in het wild levende’ dieren,  de vraag centraal hoe het welzijn
over hobbydieren, over gezelschapsdieren,    van dieren in de Nederlandse vee-
en over productie- en proefdieren.           houderij kan worden verbeterd door
                                             middel van marktwerking en welke
De Raad legt het resultaat van zijn          rol de overheid kan spelen om die
beraadslagingen neer in een zogenaamde       ontwikkeling aan te jagen. Er blijken
zienswijze. Die geeft een overzicht van      nog voldoende mogelijkheden te
wetenschappelijke en maatschappelijke        zijn om diervriendelijk vlees onder-
achtergronden van een vraagstuk, en          scheidend op de markt te brengen
adviseert over beleidsrichtingen en oplos-   in Nederland en Europa, en voor de
singsrichtingen voor dilemma’s. Consen-      overheid om belemmeringen daartoe
sus is niet noodzakelijk: een zienswijze     weg te nemen.
van de Raad kan minderheidsstandpunten
bevatten.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>raad voor dierenaangelegenheden
            Dierenwelzijn te koop!
        De rol van de overheid bij
 marktwerking rond dierenwelzijn
                    Samenvatting
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Dierenwelzijn te koop! De rol van de overheid
bij marktwerking rond dierenwelzijn
Ongevraagde zienswijze
Vraag: Wat kan de overheid doen om haar eigen streven
                                                               Foto: William Hoogteyling
naar hoger welzijn van dieren in de Nederlandse veehou-
derij verder te realiseren op basis van het uitgangspunt
dat dit moet worden bereikt via de markt?
Aanleiding: De maatschappelijke belangstelling voor
dierenwelzijn is de laatste jaren steeds groter geworden.
Tegelijk is bij beleidsmakers de overtuiging gegroeid dat
de rol van de overheid bescheiden moet blijven. ‘Dat was
aanleiding om het bevorderen van dierenwelzijn via de
markt nog eens goed te analyseren met als uitgangspunt
dat de overheid geen actieve rol in de markt speelt,’ zegt
prof. Hans van Trijp, voorzitter van het forum dat het
advies voorbereidde.
Overwegingen: ‘Bij het denken over dit advies waren
mensen met heel verschillende achtergrond betrokken,’
aldus Van Trijp, die in het dagelijks leven hoogleraar
Marktkunde en Consumentengedrag is aan Wageningen
Universiteit. ‘Je moet dan eerst weten wat je met de
belangrijkste begrippen precies bedoelt, zodat je over het-
zelfde praat. Met marktwerking bedoelen wij twee dingen.
In de eerste plaats zijn vraag en aanbod beslissend voor
producten en prijzen, en in de tweede plaats is de hoofd-
rol weggelegd voor commerciële partijen’. Het alternatief
is immers wetgeving, maar dat levert al snel problemen
op in Europa. Als de Nederlandse wetgeving rond dieren-
welzijn strenger wordt dan die in andere landen van de EU,
kan dat heel schadelijk zijn voor onze export, en zeventig    Forumvoorzitter Hans van Trijp
4 – Dierenwelzijn
    Paardenmarktente koop!
                     in Nederland
                           Samenvatting
                                  – raad –voor
                                           raaddierenaangelegenheden
                                                voor dierenaangelegenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>procent van onze landbouwproductie wordt geëxporteerd.      en voor de afstemming juist wat olie erin!’ Peper aan de
‘Je moet het dus wel in de markt zoeken,’ aldus van Trijp,  vraagkant betekent bijvoorbeeld dat de overheid kan zor-
‘En dan is vervolgens de vraag of de consument het ook      gen voor meer transparantie, zodat de consument er vaker
wil.’ Dat lijkt bij een deel van de consumenten zeker het   en beter op wordt geattendeerd dat er in de markt keuze
geval: ‘Kijk maar naar de groei van biologische producten,  is. Zand uit de machine aan de aanbodkant houdt in dat
en producten met een ster van de Dierenbescherming.’        de overheid faciliterend optreedt bij het experimenteren
De volgende stap is dan opnieuw die naar het buitenland,    met diervriendelijke productie of ‘dierenwelzijnsproduc-
maar nu niet met massaproducten maar voor niche-            ten’. De overheid kan ook bevorderen dat de financiering
markten waar ook een hogere marge valt te realiseren.       van ontwikkelingen in die richting gemakkelijker wordt.
‘Als die belangstelling voor producten met een extra
op het gebied van dierenwelzijn in Nederland bestaat,       En als het op afstemming aankomt betekent ‘olie in de
zal dat zeker ook in het buitenland zo zijn.’               machine’ dat er nog veel hindernissen in wetten en regels
                                                            weg te nemen zijn, die een meer diervriendelijke produc-
Advies: ‘Je hebt drie hoofdonderdelen in het proces,’       tie in de weg staan. Niet zelden gaat het om tegenstrijdige
zegt Van Trijp. ‘Vraag, aanbod en afstemming. Aan de        regels, aldus Van Trijp. ‘Bijvoorbeeld milieu-eisen, die
vraag zou wat peper toegevoegd moeten worden. Voor het      zich niet laten rijmen met het streven om de dieren een
aanbod willen we de zandkorrels uit de machine halen,       beter leven te geven.’
   Start werkzaamheden                 Vaststelling                     Concept-zienswijze      Aanbieding aan
   op initiatief Raad                  startdocument                    in Raad                 staatssecretaris EZ
  November 2015                          Maart 2016                       December 2016            Voorjaar 2017
                                raad voor
                                       raaddierenaangelegenheden
                                              voor dierenaangelegenheden
                                                                       – Dierenwelzijn
                                                                              – Paardenmarkten
                                                                                           te koop! Samenvatting
                                                                                                    in Nederland – 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Korte weergave van de zienswijze
Uitgangspunt                                                                     Dit potentieel en de nadelige gevolgen hiervan voor
In de maatschappij leeft sterk de wens om dierenwelzijn                          de dieren in de Nederlandse veehouderij en voor de
in de Nederlandse veehouderij te verhogen. Het is ook nog                        economie, waren voor de RDA aanleiding om de barrières
steeds een beleidsambitie om dit te bereiken, en wel via                         voor het bevorderen van dierenwelzijn via de markt onder
de markt. In 2012 pleitte de RDA al voor marktwerking                            de loep te nemen. Daarnaast meent de RDA dat verho-
in plaats van hogere wettelijke minimumnormen voor                               ging van het dierenwelzijn in de Nederlandse veehouderij
alle veehouders in Nederland. Er lijkt echter nog steeds                         een manier kan zijn om de sector in Europa en de wereld
een aanzienlijk onbenut marktpotentieel in Nederland.                            onderscheidend en winstgevend te maken.
                                                                                 De RDA hanteert bij marktwerking een ‘nee, tenzij’-visie
                                                                                 op de rol van de overheid; er is geen rol voor de overheid
                                                                                 tenzij de markt niet optimaal functioneert als gevolg van
                                                                                 marktimperfecties. Volgens de Raad is er een bescheiden
                                                                                 rol voor de overheid met betrekking tot vooral de markt-
                                                                                 imperfecties informatie-asymmetrie en externaliteiten.
                                                                                 Met het eerste wordt bedoeld dat niet iedereen over de
                                                                                 juiste informatie beschikt, het tweede duidt op externe
                                                                                 effecten die niet in de prijs worden meegenomen, zoals
                                                                                 het effect van voedselproductie op dierenwelzijn. Wat
                                                                                 de RDA betreft richt de rol van de overheid zich verder
                                                                                 slechts op het op gang brengen van marktwerking rond
                                                                                 dierenwelzijn, niet op het onderhoud ervan. De aanbe-
                                                                                 velingen voor de rol van de overheid worden bovendien
                                                                                 ingegeven door de barrières die het bevorderen van
                                                                                 dierenwelzijn via de markt nu in de weg staan.
                                                                                 Barrières
                                                                                 De RDA ziet barrières aan de vraag- en aanbodzijde
                                                                                 van de markt en bij de overheid zelf. Aan de vraagkant
                                                                     Foto: RDA
                                                                                 is er gemiddeld gesproken nog onvoldoende koop-
                                                                                 krachtige vraag. Producten moeten liefst ook op andere
                                                                                 fronten onderscheidend zijn zoals smaak, gemak of
Een strovloer geldt als eis voor twee sterren van het Beter Leven keurmerk       gezondheid. Informatie over het welzijn van de dieren is
6 – Dierenwelzijn te koop! Samenvatting – raad voor dierenaangelegenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Foto: Nationale Beeldbank
                            Vrije uitloop is een kenmerk dat door verschillende welzijnskeurmerken verplicht wordt gesteld voor pluimee
                                                                raad voor dierenaangelegenheden – Dierenwelzijn te koop! Samenvatting – 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>bovendien voor de kopers van vlees of eieren nog niet trans-            bewezen businessconcepten soms moeite met de (meer
parant genoeg doordat er relatief veel keurmerken zijn die              risicovolle) financiering. Ten slotte hebben ketens nog
niet allemaal begrepen of vertrouwd worden door                         onvoldoende samenhang om nieuwe concepten op de
consumenten. Aan de aanbodkant is het gebrek aan                        markt te brengen en vierkantsverwaarding te realiseren:
marktsegmentering een barrière. Er zijn wel degelijk con-               het commercieel benutten van alle, dus ook de minder
sumenten die belang hechten aan dierenwelzijn en daar                   gangbare, onderdelen van het karkas. Daardoor komen
ook voor willen betalen. Zij worden echter onvoldoende                  de hogere kosten van meer dierenwelzijn ten laste van
bediend doordat de sector een mainstream-aanpak han-                    slechts enkele producten.
teert met ‘de consument’ als eenduidige doelgroep. Ook
staan dominante businesslogica’s – beproefde recepten                   Ook de overheid zorgt voor barrières, bijvoorbeeld in
in de dagelijkse gang van zaken – de ontwikkeling van                   het vergunningensysteem. In gebieden met veel inten-
nieuwe businessmodellen in de weg en hebben nog niet                    sieve veehouderij worden lokaal hoge eisen gesteld aan
  Foto: Nationale Beeldbank
Runderen die niet zijn onthoornd; onthoornen is onder enkele keurmerken verboden of streng gereguleerd.
8 – Dierenwelzijn te koop! Samenvatting – raad voor dierenaangelegenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>bedrijven in termen van geur, ammoniak en fijnstof.          7.	Communicatie over best practices. Dit geeft energie en
Hierdoor zijn bijvoorbeeld systemen met buitenuit-               stimuleert het verkennen van innovaties.
loop alleen mogelijk op zeer kleine schaal. Daarnaast is     8.	Kritisch kijken waar wetten en regels een meer dier-
er onduidelijkheid over de ruimte voor samenwerking              vriendelijkere veehouderij in de weg staan. Streven
rond verduurzaming in bijvoorbeeld producenten-                  naar verlichting zonder andere maatschappelijke
organisaties. De overheid lijkt bovendien strenger toe           belangen te frustreren.
te zien op mededinging dan nodig is op basis van de
Europese regels.                                             Rol van de overheid
                                                             De Raad ziet de volgende rol van de overheid bij het slech-
Mogelijkheden                                                ten van genoemde barrières.
De Raad ziet de volgende mogelijkheden om de genoemde        1.	De consument beschermen tegen misleiding over het
barrières te slechten.                                           dierenwelzijnsniveau van producten. Hiervoor is een
1.	Meer bewustzijn en kennis bij consumenten. Cam-              versterking nodig van de wettelijke basis voor trans-
    pagnes van maatschappelijke organisaties (NGO’s)             parantie van keurmerken, claims en fabriekslogo’s
    en de introductie van het Beter Leven-keurmerk               over dierenwelzijn. Bij de opzet en uitvoering van
    dragen hieraan bij.                                          keurmerken is betrokkenheid van alleen het bedrijfs-
2.	Nieuwe businessmodellen ontwikkelen om meer                  leven niet voldoende. Ook de maatschappij moet, in
    consumenten te bereiken met dierlijke producten              de vorm van NGO’s, hierin een rol spelen. Verder
    met een hoger dierenwelzijnsniveau tegen een lagere          moeten consumenten keurmerken op hun waarde
    prijs.                                                       kunnen controleren. Consumentenbescherming met
3.	Scherpere eisen stellen aan keurmerken, claims en            betrekking tot gezondheidsclaims kan als voorbeeld
    fabriekslogo’s over dierenwelzijn. Er is een behoefte        dienen.
    aan een beperkt aantal heldere, gecontroleerde en
    wetenschappelijk gefundeerde keurmerken die maat-
    schappelijke zijn verankerd.
                                                                Foto: ANP
4.	Meer inzet van marketingexpertise en ruimte voor
    ‘dwarsdenkers’ moet leiden tot differentiatie in kana-
    len en doelgroepen en tot nieuwe proposities die aan-
    sluiten bij consumentenwaarden.
5.	Meer gerichte financiële ondersteuning door banken
    en vanuit de overheid garantiestelling en/of investe-
    ringspremieregelingen.
6.	Sterke, vraaggerichte ketens moeten inhoud geven aan
    het principe ‘de markt vraagt, de boer draait’. Keten-
    arrangementen kunnen het mogelijk maken dat dier-
    lijke producten ‘vierkant’ tot waarde worden gebracht.
                             raad voor dierenaangelegenheden – Dierenwelzijn te koop! Samenvatting – 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>2.	Ketenprestaties op het gebied van dierenwelzijn sti-        3.	Consumenten wijzen op het feit dat er keuzes zijn en
    muleren. De overheid moet bedrijven uitdagen tot                zo bewuster maken van afwegingen en keuzemoge-
    (financieel) leiderschap, platforms voor samenwer-              lijkheden:
    king bieden en de regie voeren om ‘het zand uit de              1.	in de vorm van campagnes;
    machine te halen’. Dat kan door:                                2.	via het onderwijs (zo vroeg mogelijk!);
    • de lock-in in de sector te onderzoeken;                       3.	door zelf het goede voorbeeld te geven uit te dragen
    • onderzoek te doen naar aandacht in het groene,                    dat de overheid het welzijn van de dieren belang-
       grijze en food-onderwijs voor een duurzamere her-                rijk vindt.
       komst van voedsel en consumentensegmentering;            4.	(1) Onderzoek laten doen naar tegenstellingen tussen
    • netwerkfora te organiseren en partijen bijeen te              milieu, humane gezondheid en dierenwelzijn en de
       brengen;                                                     mogelijke oplossingen daarvoor, (2) de regie op zich
    • stakeholders te werven, bundelen en faciliteren               nemen om met de ministeries van Economische Zaken
       die het als een uitdaging zien om dierenwelzijn              en Infrastructuur en Milieu, provincies en gemeenten
       ‘op de markt te brengen’;                                    zaken af te stemmen en (3) waar nodig en gewenst
    • best practices te communiceren om bijvoorbeeld                barrières wegnemen in vergunningverlening en mili-
       potentiele ketenpartners kennis te laten maken               euregelgeving en innovatieve systemen stimuleren.
       met succesvolle ketens elders;                           5.	Duidelijkheid scheppen over de mogelijkheden voor
    • innovatiesubsidies die kennis opleveren die voor              bedrijven om binnen de Europese mededingingsregels
       de gehele sector relevant is.                                samen te werken aan verduurzaming. De RDA sluit
    • een revolving fund om bedrijven over dode punten              zich aan bij het pleidooi van de Agricultural Markets
       heen te helpen.                                              Task Force van de Europese Commissie voor heldere
                                                                    en werkbare regels over mededinging.
                                                                6.	Nederland internationaal profileren als voorloper
                                                                    op het gebied van dierenwelzijn zodat gewerkt
                                                                    wordt aan de voorwaarden voor een Europese markt
                                                                    voor Nederlandse producten met meer dierenwel-
                                                                    zijn. Dat kan door: internationale acceptatie van
                                                                    standaarden na te streven, hogere minimumei-
                                                                    sen voor dierenwelzijn te bevorderen in Europees
                                                                    verband, toe te zien op minimum eisen in inter-
                                                                    nationale handelsverdragen en te stimuleren dat
                                                                    dierenwelzijn wordt toegevoegd aan EU-regels over
                                                    Foto: ANP
                                                                    consumentenbescherming.
Herkenbaar biologisch vlees in het winkelschap
10 – Dierenwelzijn te koop! Samenvatting – raad voor dierenaangelegenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Bijlage
Betrokkenen bij deze zienswijze
Deze zienswijze is een product van de gehele Raad         Ter ondersteuning van het forum hebben secretaris
voor Dierenaangelegenheden. Hij werd voorbereid           ir. M.H.W. Schakenraad en adjunct-secretaris drs.
door een forum bestaande uit de raadsleden prof.dr.ir.    E.E.C. van Wijk-Jansen van het bureau van de Raad
H.J.C.M. van Trijp (voorzitter), dr.ir. G.B.C. Backus,    meegewerkt.
dr. H.M.G. van Beers-Schreurs, W.T.A.A.G.M. van den
Bergh, A.L. ten Have-Mellema, dr. S.A. Hertzberger,
ir. M.H.A. Steverink, dr.ir. J.W.G.M. Swinkels en
drs. R.A. Tombrock. Daarnaast is gesproken met de externe
deskundigen drs. K.J. Poppe en prof. dr. C.J.M. Termeer.
Leden van de Raad voor Dierenaangelegenheden
Prof.dr. J.J.M. van Alphen                                Drs. J. Kaandorp
Dr.ir. G.B.C. Backus                                      Prof.dr.ir. B. Kemp
Dr. H.M.G. van Beers-Schreurs                             Prof.dr. F. van Knapen
W.T.A.A.G.M. van den Bergh                                Prof.dr. P.A. Koolmees
Mr. A.G. Dijkhuis                                         Prof.dr. M.P.G. Koopmans
Prof.mr. A.A. Freriks                                     Dr. F.L.B. Meijboom
Prof.dr. S. Haring                                        Ir. F.C. van der Schans
Prof.dr.ir. L.A. den Hartog                               Dr. M.C.T. Scholten
A.L. ten Have-Mellema                                     Prof.dr. Y.H. Schukken
Prof.dr.ir. J.A.P. Heesterbeek                            Prof.dr. M.M. Sloet van Oldruitenborgh-Oosterbaan
Prof.dr. L.J. Hellebrekers                                Ir. M.H.A. Steverink
Dr. S.A. Hertzberger                                      H.W.A. Swinkels
J.E. Hesterman                                            Dr.ir. J.W.G.M. Swinkels
A.J.M. van Hoof                                           Prof.dr.ir. C.J.A.M. Termeer
Dr.ing. H. Hopster                                        Drs. R.A. Tombrock
Prof.dr.ir. A. van Huis                                   Prof.dr.ir. J.C.M. van Trijp
Ir. M. de Jong-Timmerman                                  Drs. H.M. van Veen
J.Th. de Jongh
                             raad voor dierenaangelegenheden – Dierenwelzijn te koop! Samenvatting – 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre> 2017, Raad voor Dierenaangelegenheden, Den Haag
 © Sommige rechten zijn voorbehouden / Some rights reserved
 Voor deze uitgave zijn gebruiksrechten van toepassing
 zoals vastgelegd in de Creative Commons licentie
 Naamsvermelding 3.0 Nederland. Voor de volledige tekst van
 deze licentie zie http://www.creativecommons.org/licenses/
 by/3.0/nl/
 Ontwerp:
 Ellen Bouma, www.ellenbouma.nl
 Productie en eindredactie:
 Martijn de Groot, www.martijndegroot.com
 Opmaak en drukwerk:
 Xerox/OBT, Den Haag
 Foto omslag:
 Dreamstime
 Foto’s binnenwerk:
 Copyright foto vermeld naast de foto
 www.rda.nl
 Raad voor Dierenaangelegenheden
 p/a Ministerie van Economische Zaken
 Bezuidenhoutseweg 73
 2594 AC Den Haag
Bij de productie van deze samenvatting is gebruik gemaakt
van papier dat het keurmerk Forest Stewardship Council®
(FSC®) draagt. Bij dit papier is het zeker dat de productie
niet tot bosvernietiging heeft geleid. Ook is het papier 100%
chloorvrij gebleekt en 100% gerecylced.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>