<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>raad voor dierenaangelegenheden
 digitalisering van de veehouderij
                     samenvatting
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Doel en activiteiten                         Woord Vooraf
van de raad
De Raad voor Dierenaangelegenheden           De opkomst van het internet-der-         én bedreigingen levert aangrijpings­
(RDA) is een onafhankelijke Raad van des-    dingen heeft de digitalisering in de     punten op voor het beleid van publieke
kundigen die de minister van Landbouw,       veehouderij in een stroomversnelling     en private partijen.
Natuur en Voedselkwaliteit gevraagd en       gebracht. Managementsystemen kun-
ongevraagd adviseert over multidisci-        nen onbeperkt gebruik maken van big      Deze zijn weergegeven in een ziens-
plinaire vraagstukken op het gebied van      data uit procesapparatuur, elektroni-    wijze, waarvan deze publieksuit-
dierenwelzijn inclusief diergezondheid.      sche identificatie, sensoren en andere   gave een beknopte weergave biedt.
De RDA bestaat op dit moment uit circa       bronnen en daarmee ook geautoma-         De integrale versie van de zienswijze
vijfendertig leden met zeer uiteenlopende    tiseerd processen sturen. Dat kan lei-   is te downloaden is op de website van
achtergrond en deskundigheid, die er op      den tot betere verzorging, kwaliteit en  de RDA.
persoonlijke titel en zonder last of ruggen- voedselveiligheid en tot grotere trans-
spraak zitting in hebben.                    parantie voor de consument, maar het     Den Haag, juni 2019
                                             kan ook ontwikkelingen meebrengen
De Raad voor Dierenaangelegenheden be-       die minder wenselijk zijn voor dier en
handelt vraagstukken over de volle breedte   ondernemer. Het kan schaalvergroting     Jan Staman, voorzitter
van het dierbeleid: over gehouden en niet-   verder in de hand werken en het kan
gehouden, dus ‘in het wild levende’ die-     ten koste gaan van het contact tussen
ren, over hobbydieren, over gezelschaps-     veehouder en dieren. Digitalisering zal
dieren, en over productie- en proefdieren.   effecten hebben op onderlinge relaties
                                             in de veehouderij: tussen mensen en
De Raad legt het resultaat van zijn be-      dieren, tussen mensen onderling, en      Marc Schakenraad, secretaris
raadslagingen neer in een zogenaamde         tussen dieren onderling.
zienswijze. Die geeft een overzicht van
wetenschappelijke en maatschappelijke        De Raad voor Dierenaangelegenheden
achtergronden van een vraagstuk, en ad-      wil met dit advies nader inzicht geven
viseert over beleidsrichtingen en oplos-     in de effecten van digitalisering op het
singsrichtingen voor dilemma’s. Consen-      dier in de veehouderij, integraal bezien
sus is niet noodzakelijk: een zienswijze     vanuit het perspectief van het dier, de
van de Raad kan minderheidsstandpunten       veehouder, en de markt en de samen-
bevatten.                                    leving. Het identificeren van kansen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>raad voor dierenaangelegenheden
   digitalisering van de veehouderij
                       samenvatting
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Raad voor dierenaangelegenheden
Digitalisering van de veehouderij
Samenvatting
Vraag: Digitalisering verspreidt zich snel in de veehou-   kansen en bedreigingen die zich daar voordoen voor de
derij en dat heeft ook gevolgen voor het dier. Wat moeten  betrokken partijen: dier, veehouder en markt/maatschap-
overheden en marktpartijen doen om kansen en moge-         pij. Neem bijvoorbeeld het beschikbaar komen van grote
lijkheden die uit digitalisering ontstaan te gebruiken, en hoeveelheden sensordata. Bij goed gebruik kan je beter
om de risico’s die tegelijk optreden te verkleinen?        zien of er bepaalde risico’s zijn op het gebied van voeding
                                                           en gezondheid. Maar bij onoordeelkundig gebruik kan
Aanleiding: In de veehouderij komen in snel tempo          het dier daar het slachtoffer van worden omdat er minder
digitale technieken op om gegevens te verzamelen en te     menselijk contact en menselijke controle is. Er zijn dus
communiceren. ‘Dat roept vragen op in verband met het      steeds kansen en bedreigingen, en dat zie je bij alle drie
welzijn van de dieren,’ zegt voorzitter Gé Backus van het  de invalshoeken. We hebben dus niet willen, en vooral
Forum dat deze zienswijze voorbereidde. De belangrijk-     niet kúnnen zeggen: doe dit of doe dat niet! Maar we zeg-
ste reden om deze vraag nu te stellen is de opkomst van    gen wel: we zien bij elke nieuwe ontwikkeling bepaalde
het internet-der-dingen: sensoren en andere meetappa-      kansen en bedreigingen; kijk daar goed naar!’
ratuur die zonder tussenkomst van de gebruikers data
aan elkaar doorgeven en daar acties uit laten volgen.      Duidelijk is, aldus Backus, dat de ontwikkelingen snel
                                                           gaan en dat ze een grote invloed zullen hebben op de
Overwegingen: ‘We hebben natuurlijk eerst gekeken:         bedrijfsvoering in de veehouderij. Niets doen is geen
wat is er te koop en wat is er in ontwikkeling? Er komen   optie. En: ‘Met verstandige beleidsmaatregelen, zowel
steeds goedkopere sensoren op de markt en met behulp       vanuit de overheid als in het bedrijfsleven, kunnen we
van draadloze netwerken kunnen die met elkaar en met       zorgen dat die ontwikkelingen de goede kant op gaan
proces- en managementsystemen worden verbonden.            voor mens, dier, markt en samenleving.’ Om daaraan bij
Dat klinkt eenvoudig maar het is heel ingewikkeld omdat    te dragen heeft het forum een aantal aanbevelingen
de ontwikkelingen zo snel gaan, en je weet niet wat er     gedaan: ‘Wat eraan komt kan je niet weten, maar je kan
achter de volgende innovatie komt. Je kunt ook niet voor-  wel zorgen dat je de ontwikkelingen op het gebied van
bij het eerstvolgende knelpunt kijken. We hebben dus       digitalisering heel goed volgt zodat je er snel adequaat
steeds een inschatting gedaan van de aard en omvang        op kan inspelen.’
van de ontwikkelingen. Dan kan je iets zeggen over
4 – digitalisering van de veehouderij – raad voor dierenaangelegenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Foto Paul Voorham
                                                                       Aanbevelingen: Laat overheid en bedrijfsleven het
                                                                       meer zoeken in doelvoorschriften als het om dierenwel-
                                                                       zijn gaat, is een van de belangrijkste aanbevelingen. Nu
                                                                       gelden er vaak middelvoorschriften, over de oppervlakte
                                                                       per dier bijvoorbeeld. Bij controle gebaseerd op sensor-
                                                                       data kan je ook het gedrag van dieren als criterium nemen
                                                                       voor bijvoorbeeld een vergunning. Dat geeft de dieren
                                                                       en de veehouder meer vrijheid.
                                                                       Zorg verder dat data en datanetwerken toegankelijk blij-
                                                                       ven, luidt een volgende aanbeveling. Garandeer dat net-
                                                                       werken zoveel mogelijk open blijven. ‘Met behoud van
                                                                       privacy en respect voor de eigendom van data,’ beklem-
                                                                       toont Backus: ‘Data van de boer moeten eigendom blijven
                                                                       van de boer.’
                                                                       Laat alle betrokken partijen samenwerken aan een open
                                                                       innovatiesysteem waarin vernieuwingen makkelijk wor-
                                                                       den uitgewisseld, is ook een aanbeveling. Zorg voor con-
                                                                       tactmomenten tussen agrofoodsector en high tech om
                                                                       voor doorstroming van informatie te zorgen en cross-
                                                                       overs te stimuleren. Besteed verder in onderzoek en
                                                                       onderwijs voldoende aandacht aan digitalisering en de
                                                                       kansen en bedreigingen die eraan verbonden zijn.
                                                                       Aan partijen die werken aan het delen van data tenslotte,
                                                                       wordt geadviseerd om dat zo te doen dat administratieve
                                                                       taken op de boerderij worden teruggedrongen zodat vee-
                                                                       houders en dierverzorgers minder dubbel hoeven te
                                                                       schrijven en meer tijd kunnen besteden aan het verzor-
                    Forumvoorzitter Gé Backus                          gen van hun dieren.
                                                                                                          Aanbieding aan
                        Start werkzaam-          Vaststelling start-       Concept-zienswijze             minister van
                         heden forum                document                    in Raad                   LNV
                                                    14-06-2018                15-04-2019                   19-06-2019
                                                raad
                                                 raadvoor
                                                      voordierenaangelegenheden
                                                           dierenaangelegenheden––digitalisering
                                                                                  digitaliseringvan
                                                                                                 vande
                                                                                                    deveehouderij
                                                                                                       veehouderij – 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>    • Op individueel niveau                                                                                                • Dier zien als ding
      meer vrijheid                                                                                                     • Dier kan niet kiezen
    • Sociaal gedrag mogelijk                                                                                                      voor sensor
      maken                                                                                                                  • Meer sturing en
                                                                                                                               minder vrijheid
                                                             Keuzevrijheid
     • Angstreactie op mens                                                                                        • Camera vervangt weging
     • Onoordeelkundig gebruik                                                                                            • Betere verzorging
       van gegevens                                                                                                             • Brandalarm
     • Misinterpretatie van data                                                                                       • Betere leefomgeving
                                                       Kansen en bedreigingen
                                                         van digitalisering in
      404                                               de veehouderij vanuit
                                                                                                   e l z ij n
                                       G ezo
                                                         het dierperspectief
                                                                                               nw
                                          nd                                                ere
                                            he i d                                       Di
                                                                                                                6
                                                                                                                          6
                                                                                                                  6
     • Betere verzorging                                                                                           • Misinterpretatie van data
     • Beter tijdig waarnemen                                                                                   • Ingreep in fysieke integriteit
     • Beter stalklimaat                                                                                              • Angstreactie op mens
Figuur 1: Kansen en bedreigingen van digitalisering in de veehouderij vanuit het dierperspectief
6 – digitalisering van de veehouderij – raad voor dierenaangelegenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Korte weergave van de zienswijze
De digitalisering van de veehouderij is ingezet. Op vee-     zich te identificeren met sociaal-culturele waarden die in
houderijbedrijven zal binnen vijf à tien jaar digitalisering voedsel besloten liggen.
gemeengoed zijn. Dit heeft ook gevolgen voor de dieren.
Er komen steeds meer mogelijkheden om data te verza-         Digitalisering zal effecten hebben op onderlinge relaties
melen, met data te sturen en om data te delen. Zowel         in de veehouderij: tussen mensen en dieren, tussen men-
kansen als bedreigingen spelen hierbij een rol. Kansen       sen onderling, en tussen dieren onderling. De Raad voor
komen voort uit het sneller beschikbaar komen van meer       Dierenaangelegenheden wil nader inzicht geven in de
gegevens door de hele veehouderijketen heen en het ver-      effecten van digitalisering op het dier in de veehouderij
binden van verschillende gegevens voor nieuwe informa-       en op zijn verzorging. Die worden mede bepaald door de
tie en inzichten. Veehouders krijgen meer mogelijkheden      invloed van digitalisering op de dierverzorgers-veehou-
om de leefomgeving van de dieren aan te laten sluiten        ders. Deze hebben de verplichting goed voor hun dieren
op hun behoeften, met positieve gevolgen voor gezond-        te zorgen. Maar de invulling van deze verantwoordelijk-
heid en dierenwelzijn. Door het vervangen van fysieke        heid door de veehouders komt tot stand in onderlinge
handelingen aan dieren worden de arbeidsomstandighe-         wisselwerking tussen hun individuele normen en waar-
den beter en hebben de dieren mogelijk minder stress.        den, arbeidsomstandigheden en inkomen. Het uiteinde-
De ongelijke verdeling van informatie tussen ketenpar-       lijke effect van digitalisering op het welbevinden van
tijen (toeleverancier, veehouder, verwerker, afzetorgani-    dieren hangt niet alleen af van technologische ontwik-
satie, consument) kan afnemen. Door de toegenomen            kelingen op zichzelf, maar ook van in de samenleving
transparantie neemt het vertrouwen toe en zullen con-        geldende normen en waarden, wettelijke kaders en eco-
sumenten meer keuzemogelijkheden krijgen bij het             nomische wetmatigheden in de voedselketen. De effecten
kopen van diervriendelijke producten.                        van digitalisering worden dan ook integraal bezien vanuit
                                                             het perspectief van het dier, de veehouder, en de markt
Digitalisering brengt ook bedreigingen met zich mee.         en de samenleving. Daarbij wordt onderscheid gemaakt
De stappen van big data naar betrouwbare en relevante        tussen de effecten van digitalisering op:
informatie en vervolgens naar onderbouwde juiste beslis-     • De gezondheid, het welzijn en de keuzevrijheid van
singen zijn geen automatisme en ze zijn ingewikkeld.             dieren;
Zeker wat betreft het automatisch (bij)sturen van proce-     • Het inkomen, de arbeidsomstandigheden en de
sapparatuur op basis van sensordata is terughoudendheid          managementvrijheid van veehouders;
vooralsnog op zijn plaats. Verder kan onder meer de          • De gezondheid en veiligheid van voedsel, de in voed-
autonomie van dieren en veehouders afnemen, en kun-              sel opgesloten waarden, en de keuzemogelijkheid
nen consumenten minder mogelijkheden ervaren om                  van consumenten.
                                 raad voor dierenaangelegenheden – digitalisering van de veehouderij – 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre> • Minder onduidelijkheid                                                                                             • Risico op hacken
 • Gerichte stuurinformatie                                                                              • Systemen die niet aansluiten
 • Camera vervangt wegen                                                                                          • Meer bezig met data
 • Sneller en beter overzicht                                                                                             dan met dieren
 • Minder dubbel vastleggen                                                                                 • Frustratie nieuwe techniek
 • Ontzorgen dierverzorger                                                                                                       • Stress
                                                                     ment-vrijh
                                                                 nage
  • Misinterpretatie van data                                                                                         • Beter rendement
 • Meer bezig met data dan met dieren                           a              eid                             • Betere stuurinformatie
 • Minder vakmanschap nodig                                    M                                            • Uitsluiten menselijke fout
 • Automatisering keurslijf                                                                                     • Integrala analyse data
 • Meer sturing door ketenpartijen                                                                        • Vergelijkingsmogelijkheden
 • Schending privacy                                                                                                • Ketenoptimalisatie
 • Lock in                                                                                                             • Marktconcepten
                                                               Kansen en bedreigingen
                                                               in de veehouderij vanuit
                                     A r b eid s o
                                                                  het perspectief van
                                                                     de veehouder
                                                                                               n
                                         ms                                                me
                                              tan                                         ko
                                                     ig
                                                     d                                    In
                                                          he
                                                               den
                                                                                                            • Onoordeelkundig gebruik
 • Meer verantwoordelijkheid                                                                                         • Overinterpretatie
 • Bijstellen procesapparatuur makkelijker                                                                   • Misinterpretatie van data
 • Communicatie met ketenpartijen                                                                                    • Datamanipulatie
 • Communicatie met consumenten                                                                    • Onzekere levensduurs en sensoren
 • Bewustwording alternatieven                                                                                       • Risico op hacken
Figuur 2: Kansen en bedreigingen in de veehouderij vanuit het perspectief van de veehouder
8 – digitalisering van de veehouderij – raad voor dierenaangelegenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Door gericht te werken aan bovenstaande thema’s ver-      3. de overheid verantwoordelijkheid neemt voor het
sterken we de kansen en worden de bedreigingen beperkt.      onderhouden van open datanetwerken door hier-
In dat licht beveelt de Raad voor Dieraangelegenheden        voor kaders op te stellen en een meldpunt in te
dan ook aan dat:                                             stellen waar niet beschikbare netwerken kunnen
                                                             worden gemeld.
1. systemen meer en sneller worden gebaseerd op           4. de overheid en marktpartijen open innovaties stimu-
    doelvoorschriften, waarbij;                              leren, waarbij high tech en de veehouderij een laag-
    a. aanvullend op de in gang gezette acties van           drempelige toegang tot elkaar hebben. Denk hierbij
        de Rijksoverheid om milieuvoorschriften op           aan het stimuleren van bijeenkomsten waar op een
        realtime data te baseren, dit ook voor welzijn       open manier informatie gedeeld kan worden. Deze
        ingevoerd zou moeten worden. Dat biedt ook           bijeenkomsten moeten goed worden aangekondigd
        de mogelijkheid om de in het kader van het           en duidelijk vindbaar zijn, ook voor bedrijven, instel-
        EU Welfare Quality programma ontwikkelde             lingen of personen die momenteel (nog) niet werk-
        welzijnsindicatoren geschikter te maken voor         zaam zijn in de veehouderij.
        gebruik door de veehouder.                        5. digitalisering wordt geïntegreerd in onderzoek en
    b. overheden hun vergunningsystemen meer base-           onderwijs zodat veehouders en adviseurs meer vaar-
        ren op realtime metingen over de kwaliteit van       digheden krijgen om informatie juist te interprete-
        de leefomgeving van mens en dier in en rondom        ren en ernaar te gaan handelen. Die informatie komt
        de stal dan op de stalinrichting.                    daardoor meer ten goede aan het dier en er treden
    c. controlerende instanties meer nadruk leggen op        geen of minder averechtse effecten op. Dit betekent
        deze nieuwe doelvoorschriften zodra ze voor-         dat hogescholen en universiteiten digitalisering op
        handen zijn, met dien verstande dat de meetuit-      dienen te nemen in hun curriculum.
        komsten ook gerelateerd kunnen worden aan         6. aanbieders van technologie voor de veehouderij op
        het handelen van de veehouder.                       aanvraag van controlerende instanties inzicht kun-
    d. overheden en marktpartijen samen een keur-            nen geven in validatie en robuustheid van de ontwik-
        merk voor betrouwbare digitale informatie            kelde en gebruikte algoritmen.
        opzetten, inclusief een vrijwillige gedragscode - 7. de discussie over digitalisering van de veehouderij
        met een bijbehorende codecommissie - waarbij         niet los wordt gevoerd van die over beleidsmaatrege-
        tegen misleidende digitale informatie bezwaar        len in andere domeinen, zoals de discussie over de
        en beroep kan worden ingesteld.                      nieuwe richtlijnen over het eigenaarschap van data,
2. partijen die werken aan het delen van data, dat           het delen van informatie tussen banken onderling of
    zo doen dat administratieve taken op de boerderij        het recht op nummerbehoud, maar ook bijvoorbeeld
    worden teruggedrongen zodat veehouders en dier-          kringlooplandbouw. Hiermee worden de risico’s
    verzorgers minder dubbel hoeven te schrijven en          van onvoorziene, averechtse neveneffecten beperkt.
    meer tijd kunnen besteden aan het verzorgen van
    hun dieren.
                                 raad voor dierenaangelegenheden – digitalisering van de veehouderij – 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                                                              6
 • Vergelijkingsmogelijkheid
 • Informatie over productie-om                                                             6
   standigheden
 • Productdifferentiatie                                                                                           • Misinterpretatie van data
 • Uitbetalen naar kwaliteit
                                                            zemogelijkheid
                                                         Keu
                                                                                                                 • Hogere kwaliteits- normen
 • Te veel ‘robotisering’                                                                                                    • Transparantie
 • Geen identificatie met                                                                                                 • Borging kwaliteit
   traditionele waarden                                                                                         • Meer aandacht voorkwaliteit
                                                        Kansen en bedreigingen
                                                          van digitalisering in
                                                                                                o e d s el
                                  W a ard e
                                                         de veehouderij vanuit
                                                        markt en maatschappij
                                                                                             li g v
                                     v ol                                                   v ei
                                         vo                                            en
                                               se
                                              ed
                                                    l                                  nd
                                                                             G   ezo
 • Opbouwen vertrouwen
 • Herkomst bekend
 • Samenwerking met producenten                                                                                             • Datamanipulatie
 • Personalisering                                                                                           • Averechtse consumentenreactie
 • Borging                                                                                                          • Misinterpretatie van data
Figuur 3: Kansen en bedreigingen van digitalisering in de veehouderij vanuit markt en maatschappij
10 – digitalisering van de veehouderij – raad voor dierenaangelegenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Bijlage
Deze zienswijze is een product van de gehele Raad voor
Dierenaangelegenheden. Hij werd opgesteld door een
forum bestaande uit de raadsleden G.P. van den Berg,
dr.ir. G.B.C. Backus (voorzitter), prof. dr. ir. B. Kemp,
prof.dr. S. Haring, prof.dr.ir. J.A.P. Heesterbeek,
A. Kemps, dr. F.L.B. Meijboom en dr. H.A.P. Urlings.
Het forum is bij zijn werkzaamheden ondersteund door
secretaris ir. M.H.W. Schakenraad en adjunct-secretaris
dr. ir. K. van Hees van het RDA-team.
Leden van de Raad voor Dierenaangelegenheden op 1 augustus 2018
Prof.dr. J.J.M. van Alphen                                A. Kemps
Dr.ir. G.B.C. Backus                                      Dr. L.J.A. Lipman
G.P. van den Berg                                         Dr. F.L.B. Meijboom
W.T.A.A.G.M. van den Bergh                                Drs. F.E. Rietkerk
Prof.dr. J.M. de Boer                                     Mr. C.W. Ripmeester
Drs. H.R. Chalmers Hoynck van Papendrecht                 Dr. ir. M.C.T. Scholten
Mr. A.G. Dijkhuis                                         Prof.dr. Y.H. Schukken
Dr. N. Endenburg                                          Ir. G.C. Six
prof. dr. ir. J.W. Erisman                                Drs. M. Slob
Drs. D. van Gennep                                        Prof.dr. G.R. de Snoo
Prof.dr. M.A.M. Groenen                                   Mr. drs. J. Staman, voorzitter
Prof.dr. S. Haring                                        Dr.ir. J.W.G.M. Swinkels
Prof.dr.ir. L.A. den Hartog                               Drs. R.A. Tombrock
A.L. ten Have-Mellema                                     Prof.dr.ir. J.C.M. van Trijp
Prof.dr.ir. J.A.P. Heesterbeek                            dr. H.A.P. Urlings
Drs. G. Hofstra                                           Dr. J.B.F. van der Valk
H. Huijbers                                               J. van de Ven
Prof.dr.ir. A. van Huis                                   Drs. F.A.L.M. Verstappen
Prof.dr.ir. B. Kemp
                               raad voor dierenaangelegenheden – digitalisering van de veehouderij – 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre> 2019, Raad voor Dierenaangelegenheden, Den Haag
 © Sommige rechten zijn voorbehouden / Some rights reserved
 Voor deze uitgave zijn gebruiksrechten van toepassing
 zoals vastgelegd in de Creative Commons licentie
 Naamsvermelding 3.0 Nederland. Voor de volledige tekst van
 deze licentie zie http://www.creativecommons.org/licenses/
 by/3.0/nl/
 Ontwerp:
 Ellen Bouma, www.ellenbouma.nl
 Productie en eindredactie:
 Martijn de Groot, www.martijndegroot.com
 Opmaak en drukwerk:
 Xerox/OBT, Den Haag
 Foto omslag:
 iStock
 Foto binnenwerk:
 Paul Voorham
 www.rda.nl
 Raad voor Dierenaangelegenheden
 Bezuidenhoutseweg 73
 2594 AC Den Haag
Bij de productie van deze samenvatting is gebruik gemaakt
van papier dat het keurmerk Forest Stewardship Council®
(FSC®) draagt. Bij dit papier is het zeker dat de productie
niet tot bosvernietiging heeft geleid. Ook is het papier 100%
chloorvrij gebleekt en 100% gerecylced.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>