<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>raad voor dierenaangelegenheden
        Dierbare hulpverleners
     Welzijn voor mens en dier?
                  samenvatting
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Doel en activiteiten                          Woord Vooraf
van de raad
De Raad voor Dierenaangelegenheden            Er worden in Nederland steeds meer        Deze publieksuitgave biedt een be-
(RDA) is een onafhankelijke Raad van          dierondersteunde interventies uitge-      knopte weergave van die zienswijze.
deskundigen die de minister van Land-         voerd. Bekend zijn de training en het     De integrale versie kan worden ge-
bouw, Natuur en Voedselkwaliteit              gebruik van hulphonden en bijvoor-        download op de website van de RDA.
gevraagd en ongevraagd adviseert over         beeld paardrijden met gehandicapten,
multidisciplinaire vraagstukken op het        maar het kan gaan om velerlei vormen      Den Haag, mei 2019
gebied van dierenwelzijn inclusief dierge-    van therapie, educatie, coaching of
zondheid. De RDA bestaat op dit moment        andere activiteiten met dieren. Zulke
uit circa vijfendertig leden met zeer uiteen- interventies kunnen het welzijn van de
lopende achtergrond en deskundigheid,         betrokken mensen ten goede komen,
die er op persoonlijke titel en zonder last   maar het is lang niet altijd duidelijk of
of ruggenspraak zitting in hebben.            dat werkelijk het geval is. Intussen is
                                              het niet uitgesloten dat de inzet van     Jan Staman, voorzitter
De Raad voor Dierenaangelegenheden be-        dieren bij deze interventies van invloed
handelt vraagstukken over de volle breedte    is op het welzijn van de dieren zelf.
van het dierbeleid: over gehouden en niet-    Hierdoor rijst de vraag óf en op welke
gehouden, dus ‘in het wild levende’ die-      wijze dieren bij interventies op verant-
ren, over hobbydieren, over gezelschaps-      woorde wijze kunnen worden ingezet.       Marc Schakenraad, secretaris
dieren, en over productie- en proefdieren.
                                              Er zijn veel factoren rond dieronder-
De Raad legt het resultaat van zijn be-       steunde interventies waarover nog on-
raadslagingen neer in een zogenaamde          voldoende duidelijkheid bestaat, zoals
zienswijze. Die geeft een overzicht van       de precieze omvang en structuur van
wetenschappelijke en maatschappelijke         de sector, de veelheid aan toepassin-
achtergronden van een vraagstuk, en ad-       gen en hun effect op mens en dier.
viseert over beleidsrichtingen en oplos-      Daarom heeft de Raad voor Dierenaan-
singsrichtingen voor dilemma’s. Consen-       gelegenheden zich georiënteerd op dit
sus is niet noodzakelijk: een zienswijze      onderwerp en daarover een zienswijze
van de Raad kan minderheidsstandpunten        uitgebracht. We hopen hiermee een bij-
bevatten.                                     drage te leveren aan een verantwoorde
                                              ontwikkeling van de sector.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>raad voor dierenaangelegenheden
            dierbare hulpverleners
         welzijn voor mens en dier?
                      samenvatting
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Dierbare hulpverleners;
welzijn voor mens en dier?
Zienswijze op eigen initiatief
Vraag: Er is een enorme toename én een grote variatie       Overwegingen: ‘We hebben eerst verkend wat er van-
in het aantal activiteiten met dierondersteunde interven-   uit de wetenschap bekend is over de vraag of dieren echt
ties in Nederland (Animal Assisted Interventions, AAI).     een positieve bijdrage kunnen leveren aan het welzijn
Hebben die interventies nut voor de mens en zijn ze wel     van mensen, bijvoorbeeld met autisme of een verslaving,’
noodzakelijk? Hoe is het gesteld met het welzijn van de     zegt Endenburg. ‘Dat leverde veel onderzoek op maar in
betrokken dieren en welke maatregelen kunnen er wor-        het algemeen is dat op dit moment niet van voldoende
den genomen om dat welzijn te beschermen?                   kwaliteit om de toets van wetenschappelijke kritiek te
                                                            doorstaan.’ De conclusie was dus dat er onvoldoende hard
Aanleiding: ‘Dieren worden steeds vaker ingezet bij         bewijs is voor die therapeutische bijdrage, terwijl dat wel
activiteiten om mensen te helpen of beter te laten wor-     gewenst is bijvoorbeeld om dierondersteunde interven-
den,’ zegt RDA-raadslid Nienke Endenburg, voorzitter        ties vergoed te krijgen door de verzekering. Ook het wel-
van het forum dat deze vraag onderzocht. Zij is in het      zijn van dieren die worden ingezet bij AAI komt in boven-
dagelijks leven gezondheidszorg-psycholoog en docent        genoemde onderzoeken niet of nauwelijks aan de orde.
aan de faculteit Diergeneeskunde in Utrecht, met speci-     De Raad keek daarnaast naar de manier waarop de sector
ale belangstelling voor de invloed van dieren op ontwik-    is georganiseerd. ‘In sommige delen van de sector is dat
keling en gedrag van mensen. ‘Je ziet het aan alle kanten   prima, maar in andere minder,’ zegt Endenburg daarover.
opkomen: hulphonden, zorgboerderijen, paardencoa-           ‘Soms ontbreekt het helemaal aan organisatie, en dat
ching, noem maar op. Maar we hebben heel weinig gege-       heeft ook gevolgen voor de aanwezigheid van bijvoorbeeld
vens over aantallen, toepassingen en het welzijn van de     een beroepsopleiding en nascholing, belangrijke aspec-
dieren, en er is ook geen brede organisatie. Je krijgt wel  ten van professionalisering. In het Duitstalige gebied is
eens de indruk dat er naast professionele ook minder        er al meer op dat terrein: daar moet je geaccrediteerd zijn
professionele interventies worden aangeboden, maar we       om hulphonden te mogen opleiden.’ De sector zou gebaat
moeten eerlijk zijn: we weten het niet precies. De Raad     zijn bij professionalisering, vindt Endenburg, maar daar-
vond het daarom de moeite waard om een zienswijze uit       voor ontbreekt nu vaak de infrastructuur.
te brengen over de legitimiteit van dierondersteunde
interventies en de vraag hoe het is gesteld met het welzijn
van de daarbij betrokken dieren.’
4 –dierbare
    dierbarehulpverleners
               hulpverleners––raad raadvoor
                                         voordierenaangelegenheden
                                              dierenaangelegenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Foto Paul Voorham
                                                                                  signaalhonden voor doven, waarvan je het nut niet hoeft
                                                                                  te betwijfelen, oordeel je anders over een eventuele inbreuk
                                                                                  op het welzijn van het dier, dan wanneer het effect niet
                                                                                  is aangetoond. In dat laatste geval moet je welzijnsaan-
                                                                                  tastingen van het dier afwijzen. Als er alternatieven
                                                                                  bestaan voor de inzet van dieren, zullen die ook over­
                                                                                  wogen moeten worden.’
                                                                                  Advies: Er is goed wetenschappelijk onderzoek nodig,
                    Forumvoorzitter Nienke Endenburg
                                                                                  met de daarbij behorende kwaliteitscriteria, naar de effec-
                                                                                  ten van dierondersteunde interventies op mens én dier.
                    Tenslotte heeft het forum gekeken naar de hamvraag:           De sector moet worden geprofessionaliseerd, met oplei-
                    ‘Wat doet het met dieren als ze als hulpdier fungeren?’       dingen volgens vastgestelde criteria, nascholingen en een
                    Ook daarover bleken nauwelijks betrouwbare onderzoek-         accreditatiestelsel dat duidelijkheid schept voor consu-
                    gegevens voorhanden. Endenburg: ‘Er zijn genoeg aan-          menten, hulpzoekers en verzekeraars. Op die manier kan
                    wijzingen dat er welzijnsaantastingen voorkomen, maar         ruimte ontstaan voor professionals en worden de moge-
                    we weten te weinig over de schaal en de ernst daarvan.’       lijkheden beperkt voor amateuraanbieders zonder pas-
                    Ook daarover is dus onderzoek nodig. Toch kon het forum       sende opleiding. De overheid kan hierbij een initiërende
                    wel voorsorteren op een conclusie op dit gebied. ‘Je moet     en stimulerende rol spelen. Veel kan op dit gebied worden
                    dan kijken naar het resultaat dat de interventie oplevert,’   overgenomen, uiteraard aangepast aan de Nederlandse
                    zegt de forumvoorzitter. ‘Als de interventie duidelijk        situatie, uit het Duitstalige gebied. Ook is het belangrijk
                    resultaat oplevert zoals bijvoorbeeld het geval is bij        dat er een beroepsorganisatie voor de sector komt.
                                                                                                                       Aanbieding aan
                        Begin werkzaam-                 Startdocument                 Concept-zienswijze               minister van
                          heden forum                       gereed                         in Raad                     LNV
                          Februari 2018                 Augustus 2018                   Februari 2019                     Mei 2019
                                                                 raad
                                                                 raadvoor
                                                                      voordierenaangelegenheden
                                                                          dierenaangelegenheden––dierbare
                                                                                                 dierbarehulpverleners
                                                                                                          hulpverleners – 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre> Korte weergave van de zienswijze
1 Inleiding                                                   2 Uitgangssituatie
Het aantal dierondersteunde interventies is de laatste jaren  Er is geen specifieke wetgeving voor dierondersteunde
gestegen. Het gaat dan om activiteiten bij mensen met een     interventies in Nederland. Iedereen kan zonder enige
fysieke en/of mentale beperking met tussenkomst van die-      vorm van scholing, vaardigheden of kennis dieronder-
ren. Het doel is om vooruitgang te krijgen in de fysieke,     steunde interventies aanbieden zolang dit niet in strijd is
sociale, emotionele en/of cognitieve gezondheid of functi-    met de Wet op de beroepen in de individuele gezondheids-
oneren van een persoon. Dierondersteunde interventies         zorg. De manier van werken met deze groep dieren loopt
worden toegepast bij mensen van alle leeftijden en voor       dan ook sterk uiteen. In Nederland ontbreekt een systeem
een verscheidenheid aan problematiek waaronder autisme        van scholing en accreditatie om de kwaliteit binnen de
spectrum stoornis, gedragsproblematiek, leesvaardig-          dierondersteunde interventies te waarborgen. Andere lan-
heidsachterstand, ADHD, syndroom van Down, depressie          den in Europa hebben hier al wel al stappen in gezet, zoals
en dementie. Geplande, informele activiteiten met doelein-    Oostenrijk met wetgeving betreffende assistentie- en
den zoals ontspanning of teambuilding en de inzet van         therapiehonden.
hulpdieren zoals blindengeleidehonden, vallen ook onder
de dierondersteunde interventies.                             Uit literatuuronderzoek blijkt dat er weinig wetenschappe-
                                                              lijke studies zijn gedaan naar welzijnsproblematiek bij de
De inzet van dieren ten behoeve van de mens vraagt om         dieren die worden ingezet, die de toets der kritiek kunnen
een afweging tussen het nut en de noodzaak van de hande-      doorstaan. Enkele studies rapporteren tekenen van stress,
ling ten opzichte van de eventuele inbreuk op het dieren-     uitputting en (incidentele) mentale of fysieke mishande-
welzijn. De groeiende belangstelling voor dierondersteun-     ling. Uit de interviews ter voorbereiding van deze ziens-
de interventies was voor de Raad voor Dierenaan­gelegen-      wijze is gebleken dat er inderdaad soms misstanden voor-
­heden aanleiding om te onderzoeken of het dierenwelzijn      komen, vaak door gebrekkige kennis van het gedrag en de
 in deze praktijken voldoende gewaarborgd wordt en wat er     verzorging van de dieren bij diegene die dieren voor inter-
 nodig is om dit ook in de toekomst veilig te stellen. Daarom venties inzet. Daarnaast bestaan er welzijnsrisico’s voor de
 geeft de Raad in deze zienswijze zijn visie op het gebruik   betrokken mensen. Denk hierbij aan zoönosen en aan bijt-,
 van hulpdieren ten behoeve van de mens met als centrale      krab- en trapincidenten. Deze risico’s nemen toe doordat
 vraag:                                                       er gewerkt wordt met kwetsbare groepen: kinderen, min-
                                                              der validen, bejaarden en mensen met psychische proble-
 “Wat is er nodig om dierondersteunde interventies op een     matiek.
 verantwoorde wijze in te zetten, zodanig dat het welzijn van
 mens en dier gewaarborgd blijft?”
 6 –dierbare hulpverleners – raad voor dierenaangelegenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Foto Miranda Bruinsma
                        3 Conclusie en aanbevelingen                                  passingen in de zorgsector en de Raad signaleert dat er on-
                        Uit het onderzoek dat tot heden heeft plaatsgevonden komt     derzoek gaande is om uit te zoeken of hier daadwerkelijk
                        weinig concreet bewijs naar voren dat therapie met onder-     sprake van is. Indien het nut en de noodzaak van een inter-
                        steuning van een dier daadwerkelijk betere resultaten geeft   ventie onvoldoende is aangetoond, moet het dierenwelzijn
                        dan de inzet van een therapeut alleen. Wel heeft de inzet     in ieder geval geborgd blijven. Bij interventies met een
                        van dieren wellicht toegevoegde waarde voor enkele toe-       redelijk doel, die nuttig en noodzakelijk zijn, dient men
                                                                     raad voor dierenaangelegenheden – dierbare hulpverleners – 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>een eventuele welzijnsinbreuk bij het dier te minimalise-     Aanbevelingen aan de sector:
ren. De Raad vindt dierondersteunde interventies dus          De RDA acht het noodzakelijk dat de sector zich organi-
acceptabel, mits het welzijn van het dier in voldoende mate   seert en zich professionaliseert, zodat (1) dieren niet worden
geborgd is en er geen redelijke alternatieven voorhanden      ingezet voor interventies waarbij het welzijn van het dier
zijn.                                                         geschaad wordt, zonder aannemelijk nut en noodzaak; (2)
                                                              bij nut en noodzaak van de interventie het dierenwelzijn
Er is op het moment sprake van een groeiende branche          geborgd blijft tot waar redelijkerwijs mogelijk; (3) misstan-
rondom de dierondersteunde interventies. Daar waar die-       den en onkunde voorkomen worden en (4) er transparan-
ren gebruikt worden bestaat er een risico van inbreuk op      tie bestaat over de gehanteerde werkwijzen en kwaliteits-
dierenwelzijn. De Raad constateert dat er weinig grip valt    systemen in de sector. Het oprichten van een
te krijgen op de daadwerkelijke omvang van de inbreuk op      beroepsvereniging, het opzetten van een uniform oplei-
het welzijn van dieren bij de verscheidenheid aan interven-   dingscurriculum en een eventueel kwaliteitskeurmerk
ties. In Nederland is de groeiende sector slecht georgani-    zouden eraan bijdragen het welzijn van dier en mens te
seerd en omdat iedereen dierondersteunde interventies         borgen.
mag inzetten is het des te belangrijker om het welzijn van    •   Waarborging (dieren)welzijn. Het dierenwelzijn
dieren en van mensen te beschermen en te borgen. Het              kan worden geoptimaliseerd door het selecteren van
inzetten van dierondersteunde interventies kan volgens de         geschikte dieren, het instellen van passende leer-
Raad verantwoord zijn onder bepaalde voorwaarden.                 en trainingstrajecten voor het dier, door gebruik te
De RDA doet daarom de volgende aanbevelingen:                     maken van matchingsprocedures, preventieve en
                                                                  therapeutische veterinaire zorg, en door een maxi-
                                                                  male werkbelasting in werking te stellen. Menselijke
                                                                  welzijnsrisico’s kunnen geminimaliseerd worden
                                                                  door het gebruik van protocollen met betrekking tot
                                                                  hygiëne en veiligheid. Ook moet de begeleider vol-
                                                                  doende kennis hebben van het betrokken dier.
                                                              •   Beroepsvereniging. Een uniforme handelswijze op
                                                                  het gebied van kwaliteit, kunde en veiligheid kan
                                                                  bereikt worden door het opzetten van een beroeps-
                                                                  vereniging. Binnen deze beroepsvereniging kun-
                                                                  nen statuten en reglementen worden opgesteld met
                                                                  eisen aan de selectie en opleiding van dieren en aan
                                                                  de uitvoerende professionals. Aan dit kwaliteits­
                                                                  systeem zou de vereniging een kwaliteitskeurmerk
                                                                  kunnen koppelen.
                                                  Foto iStock
8 –dierbare hulpverleners – raad voor dierenaangelegenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Foto iStock
              •   (Na)scholing. Het oprichten een beroepsvereniging           breiden met dieren die diensten leveren, zoals ook
                  biedt tevens kansen om eisen te stellen aan de oplei-       aanbevolen is in de RDA zienswijze Toetsingskader
                  dingen die worden aangeboden in de branche. Hier-           voor Productiedieren (2016). Bij de toetsing of een
                  voor kan een uniform curriculum worden opgesteld.           diersoort geschikt is om in te zetten voor dieronder-
                  De eisen kunnen worden opgedeeld per interventie-           steunde interventies kunnen eisen worden gesteld
                  type en diersoort.                                          aan de opleider of begeleider, bijvoorbeeld dat con-
                                                                              form een keurmerk wordt gewerkt.
              Aanbevelingen aan de overheid:                              •   Ondersteuning sector. De RDA adviseert de minis-
              •   Aanvullende clausule wet Dieren. Artikel 2.3 van            ters van LNV en VWS ook om de professionalisering
                  de Wet dieren betreft het gebruik van dieren, maar          van de betreffende sector te faciliteren, startende met
                  over dierondersteunde interventies wordt in de wet          het bij elkaar brengen van de aanbiedende partijen.
                  niet gesproken. De minister van LNV kan de reik-            De sector kan gesteund worden bij het formeren van
                  wijdte van het toetsingskader productiedieren uit-          een beroepsvereniging en een kwaliteitskeurmerk.
                                                          raad voor dierenaangelegenheden – dierbare hulpverleners – 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Aanbevelingen onderzoek:
•   Onderzoek naar dierenwelzijn. Om in kaart te bren-
    gen wat de welzijnsproblematiek bij hulpdieren
    behelst, is onderzoek nodig. Duidelijk moet worden
    waar de belasting van therapie- en assistentiedieren
    afwijkt van die van gezelschapsdieren. Dit om te eva-
    lueren wat de inzet van deze getrainde dieren voor
    effect heeft op de dieren zelf.
•   Onderzoek naar effectiviteit van de interventies.
    Onderzoek naar de effecten van dierondersteunde
    interventies is nodig om inzicht te verkrijgen in de
    meerwaarde van inzet van therapie- en assistentiedie-
    ren. Dit om de inzet van dieren binnen activiteiten,
    educatie en therapieën te kunnen rechtvaardigen.
•   Onderzoek naar alternatieven. De Raad beveelt aan                                             Foto iStock
    om onderzoek te doen naar de effectiviteit van alter-
    natieven voor dierondersteunde interventies die       Aanbeveling aan instellingen
    worden ontwikkeld op het gebied van technologie       • Samenwerking met aanbieders. Instellingen die
    en robotisering. Indien alternatieven minimaal even     gebruik willen maken van dierondersteunde inter-
    effectief zijn bestaat de morele verantwoordelijk-      venties zouden dat alleen moeten doen in samen-
    heid het alternatief te verkiezen boven de dieronder-   werking met vertrouwde aanbieders, bijvoorbeeld
    steunde interventie.                                    aan de hand van het voorgestelde kwaliteitskeur-
                                                            merk.
Aanbevelingen aan zorgverzekeraars en
gemeenten
•   Dierenwelzijn in de criteria voor vergoeding. Zorg-
    verzekeraars en gemeenten kunnen het al dan niet
    verstrekken van vergoedingen gaan koppelen aan
    een professionele structuur in de aanbiedende sec-
    tor van dierondersteunde interventies. Dierenwel-
    zijnsborging is een criterium dat opgenomen zou
    moeten worden om binnen de aanvullende verzeke-
    ring te kunnen vallen of vergoeding vanuit de WMO
    mogelijk te maken. Het voornoemde kwaliteitskeur-
    merk kan hier leidend zijn.
10 –dierbare hulpverleners – raad voor dierenaangelegenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Bijlage
Deze zienswijze is een product van de gehele Raad voor
Dierenaangelegenheden. Hij werd opgesteld door een
forum bestaande uit de raadsleden N. Endenburg (voor-
zitter), W.T.A.A.G.M. van den Bergh, L.J.A. Lipman, R.A.
Tombrock en oud-raadslid H. Hopster. Het forum is
ondersteund door adjunct-secretaris D. (Daniëlle) Hartman,
adjunct-secretaris A.E. (Anne) van den Ende en secreta-
ris M.H.W. (Marc) Schakenraad van het bureau van de
Raad.
Leden van de Raad voor Dierenaangelegenheden
Prof.dr. J.J.M. van Alphen                                 A. Kemps
Dr.ir. G.B.C. Backus                                       Dr. L.J.A. Lipman
J.P. van den Berg                                          Dr. F.L.B. Meijboom
W.T.A.A.G.M. van den Bergh                                 Drs. F.E. Rietkerk
Prof.dr. J.M. de Boer                                      Mr. C.W. Ripmeester
Drs. H.R. Chalmers Hoynck van Papendrecht                  Dr. ir. M.C.T. Scholten
Mr. A.G. Dijkhuis                                          Prof.dr. Y.H. Schukken
Dr. N. Endenburg                                           Ir. G.C. Six
prof. dr. ir. J.W. Erisman                                 Drs. M. Slob
Drs. D. van Gennep                                         Prof.dr. G.R. de Snoo
Prof.dr. M.A.M. Groenen                                    Mr. drs. J. Staman, voorzitter
Prof.dr. S. Haring                                         Dr.ir. J.W.G.M. Swinkels
Prof.dr.ir. L.A. den Hartog                                Drs. R.A. Tombrock
A.L. ten Have-Mellema                                      Prof.dr.ir. J.C.M. van Trijp
Prof.dr.ir. J.A.P. Heesterbeek                             dr. H.A.P. Urlings
Drs. G. Hofstra                                            Dr. J.B.F. van der Valk
H. Huijbers                                                J. van de Ven
Prof.dr.ir. A. van Huis                                    Drs. F.A.L.M. Verstappen
Prof.dr.ir. B. Kemp
                                             raad voor dierenaangelegenheden – dierbare hulpverleners – 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre> 2019, Raad voor Dierenaangelegenheden, Den Haag
 © Sommige rechten zijn voorbehouden / Some rights reserved
 Voor deze uitgave zijn gebruiksrechten van toepassing
 zoals vastgelegd in de Creative Commons licentie
 Naamsvermelding 3.0 Nederland. Voor de volledige tekst van
 deze licentie zie http://www.creativecommons.org/licenses/
 by/3.0/nl/
 Ontwerp:
 Ellen Bouma, www.ellenbouma.nl
 Productie en eindredactie:
 Martijn de Groot, www.martijndegroot.com
 Opmaak en drukwerk:
 Xerox/OBT, Den Haag
 Foto omslag:
 Institut für soziales Lernen mit Tieren
 Foto’s binnenwerk:
 Copyright vermeld naast de foto
 www.rda.nl
 Raad voor Dierenaangelegenheden
 Bezuidenhoutseweg 73
 2594 AC Den Haag
Bij de productie van deze samenvatting is gebruik gemaakt
van papier dat het keurmerk Forest Stewardship Council®
(FSC®) draagt. Bij dit papier is het zeker dat de productie niet
tot bosvernietiging heeft geleid. Ook is het papier 100%
chloorvrij gebleekt en 100% gerecylced.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>