<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN
                      Dierenwelzijn in de
                  kringlooplandbouw
                                        samenvatting
       DIERENWELZIJN IN DE KRINGLOOPLANDBOUW – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN – 1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Doel en activiteiten                                Woord vooraf
van de raad
De Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA)            Het kabinet wil dat Nederland koploper         komen om in de transitie naar kring-
                                                    wordt in kringlooplandbouw, waarbij zo         looplandbouw het welzijn van productie-
is een onafhankelijke raad van deskundigen die
                                                    min mogelijk grondstoffen en hulpbron-         dieren te waarborgen en te verbeteren.
de minister van Landbouw, Natuur en Voedsel-        nen van elders worden betrokken. Het dier
kwaliteit gevraagd en op eigen initiatief adviseert heeft volgens de Raad een belangrijke rol      De Raad adviseert om de komende pe-
over multidisciplinaire vraagstukken op het         in de kringlooplandbouw. Het opwaarde-         riode - waarin de transitie naar kringloop­
                                                    ren van reststromen naar hoogwaardige          landbouw vorm gaat krijgen - te benutten
gebied van dierenwelzijn, inclusief diergezond-
                                                    eiwitten maakt het dier de komende jaren       om een aantal noodzakelijke stappen te
heid en ethische vraagstukken. De RDA bestaat       een noodzakelijke schakel in de keten. Het     zetten om dierenwelzijn te borgen én te
momenteel uit ongeveer veertig leden met zeer       welzijn en de gezondheid van het dier zijn     verbeteren.
uiteenlopende achtergrond en deskundigheid,         daarin belangrijk, en worden steeds belang-
                                                    rijker zoals de Raad in ‘Staat van het Dier’   De ambitie om koploper te worden in de
die op persoonlijke titel en zonder last of rug-    betoogt. Verbetering van dierenwelzijn gaat    kringlooplandbouw vraagt om een grote
genspraak zitting hebben.                           echter niet vanzelf. De transitie naar een     transitie. Laten we deze gezamenlijk aan-
                                                    kringlooplandbouw biedt naar ons idee          grijpen om het dier voorop te zetten en
                                                    zowel kansen als bedreigingen voor die-        verder te bouwen aan een dierwaardige
De Raad behandelt vraagstukken over de volle
                                                    renwelzijn.                                    veehouderij.
breedte van het dierbeleid: over ge­­houden
dieren (hobbydieren, gezelschapsdieren, pro-        Daarom heeft de Raad op eigen initiatief       Deze publieksuitgave biedt een beknopte
ductiedieren en proefdieren) en niet-gehouden       deze zienswijze opgesteld, met als centrale    weergave van de zienswijze. De integrale
                                                    vraagstelling ‘Welke kansen en bedreigingen    versie kan worden gedownload op de
(dus ‘in het wild levende’) dieren.
                                                    ontstaan door de transitie naar kringloopland- website van de RDA.
                                                    bouw voor het welzijn van het dier?’
De RDA legt het resultaat van zijn beraad-
slagingen neer in een zogenaamde zienswijze.        Bij het formuleren van deze zienswijze         Den Haag, mei 2020
                                                    zijn diverse deskundigen geraadpleegd,
Een zienswijze geeft een overzicht van weten-       in afzonderlijke interviews en in een
schappelijke en maatschappelijke achtergron-        gemeenschappelijke sessie.
den van een vraagstuk, en biedt adviezen over
                                                    In kringlooplandbouw worden productie-
beleidsrichtingen en oplossingsrichtingen voor
                                                    dieren vooral ingezet als verwerkers van
dilemma’s. Consensus is niet noodzakelijk:          reststromen en gras en speelt mestkwa-
een zienswijze van de Raad kan minderheids-         liteit en -aanwending een belangrijke rol.     Jan Staman, voorzitter
standpunten bevatten.                               Kringlooplandbouw kan tot gevolg hebben
                                                    dat niet alleen de voeding, maar ook de
                                                    huisvesting en het productieniveau van
                                                    het dier veranderen. In deze zienswijze
                                                    verkent de Raad de consequenties van
                                                    deze systeemverandering voor het wel-
                                                    zijn van productiedieren, in de hoop dat
                                                    hiermee aanknopingspunten beschikbaar          Marc Schakenraad, secretaris
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN
            Dierenwelzijn in de
           kringlooplandbouw
                 samenvatting
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Dierenwelzijn in de kringlooplandbouw
Zienswijze op eigen initiatief
Vraag: In de toekomstvisie van minister Carola Schouten
(september 2018) moet de Nederlandse landbouw omscha-
kelen naar kringlooplandbouw. De Raad heeft zich afgevraagd
wat die omschakeling voor gehouden dieren (productiedieren)
gaat betekenen. Dat begint met de vraag wat kringloopland-
bouw precies is. Hebben (gehouden) dieren daar een rol in en,
                                                                                                                                     Foto: Paul Voorham
zo ja, welke gevolgen kan kringlooplandbouw voor deze dieren
hebben? Moeten we ons zorgen maken over dierenwelzijn in
de kringlooplandbouw? En wat is er nodig om het dierenwelzijn
in de kringlooplandbouw te borgen en verder te verbeteren?
Aanleiding: In de kringloopvisie van minister Schouten wordt
niet of nauwelijks ingegaan op dierenwelzijn. De Raad heeft deze      Forumvoorzitter Imke de Boer
zienswijze opgesteld om de mogelijke consequenties van de tran-
sitie naar kringlooplandbouw voor welzijn, inclusief gezondheid,      Overwegingen:            “Het uitgangspunt van de RDA is
van productiedieren in kaart te brengen. De zienswijze is voorbe-     steeds ‘produceren met respect voor het welzijn van het dier’.
reid door een RDA-forum onder voorzitterschap van Imke de Boer,       Dierenwelzijn is de kwaliteit van leven zoals die door het dier zelf
hoogleraar Dierlijke Productiesystemen in Wageningen. “Het dier       ervaren wordt, en omvat meer dan enkel diergezondheid”, legt De
heeft zeker een functie in kringlooplandbouw, daar waren we het       Boer uit. Het forum heeft in bijeenkomsten, via literatuuronder-
snel over eens”, vertelt zij: “Dieren kunnen reststromen uit het      zoek en in interviews met deskundigen de aandachtspunten met
voedselsysteem (bijvoorbeeld gewasresten, en bijproducten uit         betrekking tot dierenwelzijn in de kringlooplandbouw geïnventari-
de levensmiddelenindustrie) en gras benutten en omzetten in           seerd. “Uit ons onderzoek en onze gesprekken met deskundigen
hoogwaardig voedsel, en op die manier nutriënten en koolstof          is naar voren gekomen dat er meer aandacht nodig is voor de ge-
benutten die anders voor ons voedselsysteem verloren gaan.”           volgen voor het welzijn van het dier, maar ook dat kringloopland-
Naast voedselproductie kunnen deze dieren (vooral herkauwers)         bouw zowel kansen als bedreigingen biedt voor het welzijn van het
ook bijdragen aan andere ecosysteemdiensten, zoals instandhou-        dier”, vertelt de forumvoorzitter. “Het voeren van meer en nieuwe
ding van het landschap of biodiversiteit, en verbetering van de bo-   reststromen verbetert de benutting van natuurlijke hulpbronnen,
demkwaliteit. De invulling van het concept kringlooplandbouw zal      zoals land en regenwater, maar het betekent ook dat we zowel bij
gevolgen hebben voor de inrichting van de veehouderijsector en        de verwerking, de verzameling als tijdens de kwaliteitscontrole
voor het welzijn van productiedieren. Door deze gevolgen nu in        in kringlopen moeten gaan denken. Voor een veilig gebruik van
kaart te brengen wil de Raad ervoor zorgen dat dierenwelzijn een      ‘swill’ en slachtbijproducten, bijvoorbeeld, moeten we er wel voor
plek krijgt in de transitie naar kringlooplandbouw.                   zorgen dat deze grondstoffen zodanig bewerkt worden dat ze
4 – DIERENWELZIJN IN DE KRINGLOOPLANDBOUW – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>geen gezondheidsrisico’s vormen voor mens, dier en milieu.”            Aanbevelingen:          De Raad voor Dierenaangelegenheden
De Raad heeft in deze zienswijze de fysische, chemische en biolo-      adviseert om dierenwelzijn (inclusief diergezondheid) voorop
gische risico’s van het gebruik van reststromen in kaart gebracht.     te zetten bij de transitie naar kringlooplandbouw, en adviseert
“We hebben ons ook gebogen over de nutritionele kwaliteit van          om de transitie naar kringlooplandbouw aan te grijpen om ver-
restproducten”, vertelt De Boer. “De voerformulering zal moeten        der te bouwen aan een dierwaardige veehouderij.
worden aangepast als we meer reststromen uit de levensmidde-           De tijd die nodig is voor ontwikkeling van het concept ‘kring-
lenindustrie en meer gewasresten van de akkerbouw gaan gebrui-         looplandbouw’ kan benut worden om een aantal noodzakelijke
ken. Ook geven we in overweging dat het productieniveau en het         stappen te zetten ten behoeve van het borgen én verbeteren van
ras van landbouwhuisdieren waarschijnlijk zullen veranderen: een       het welzijn van het dier. De RDA wil graag bijdragen aan het ont-
melkkoe op meer gras en minder krachtvoer zal minder melk pro-         wikkelen, verzamelen en delen van de kennis die hiervoor nodig
duceren, en een varken zal minder snel groeien op een voer met         is.”We willen daarbij vertegenwoordigers van overheid, bedrijfs-
meer reststromen. Hier ligt ook een taak voor de fokkerij: robuus-     leven en ngo’s betrekken”, legt de forumvoorzitter uit.
tere dieren zullen waarschijnlijk gemakkelijker om kunnen gaan         Om kringlooplandbouw uit te werken met aandacht voor dieren-
met de veranderingen die de transitie naar kringlooplandbouw met       welzijn adviseert de RDA de benoeming van een adviescommis-
zich meebrengt. Bovendien zijn robuustere dieren naar verwach-         sie - met deelnemers uit de verschillende belangengroeperingen
ting beter bestand tegen productie-gerelateerde gezondheidspro-        - om het welzijn van dieren in de kringlooplandbouw te bevor-
blemen, dus hier kunnen we een win-win-situatie creëren.”              deren. Deze commissie kan dierenwelzijnsaspecten formuleren
In een landbouwsysteem dat kringlopen zo veel mogelijk sluit is        voor de onderzoeksagenda, parameters benoemen voor monito-
bovendien aandacht nodig voor de kwaliteit en toepassing van           ring van dierenwelzijn, en adviseren over (institutionele) borging
dierlijke mest. Huisvestingssystemen waarbij mest en urine ge-         van het welzijn van dieren in Nederland en daarbuiten.
scheiden worden opgevangen kunnen daaraan bijdragen, omdat             Een expertisecentrum voor dierenwelzijn kan dienen als vraag-
je gescheiden producten makkelijker kunt verwerken tot waarde-         baak en platform voor kennisuitwisseling; dit is belangrijk voor
volle meststoffen. Dit vereist mogelijk ook een herinrichting van      ondernemers die de transitie naar kringlooplandbouw willen ma-
een (buiten)uitloop, waar ook een deel van de mest terecht komt,       ken. De Raad pleit ook voor investeringen in onderzoek gericht
merkt De Boer op. Al deze aspecten van de transitie naar kring-        op dierenwelzijn in kringlooplandbouw. Daarnaast is het belang-
looplandbouw verdienen aandacht. “Uiteindelijk moeten we voor          rijk om binnen Europa netwerken te versterken en afstemming
de verschillende categorieën productiedieren houderijsystemen          te verbeteren om een breed draagvlak te creëren voor borging en
ontwerpen die recht doen aan de principes van kringloopland-           verbetering van dierenwelzijn in kringloopsystemen.
bouw én aan het welzijn van het dier”, besluit zij.
            Begin                   Startdocument                 Expert-            Concept-zienswijze            Aanbieding aan
  werkzaamheden forum                    gereed                bijeenkomst                 in Raad               minister van LNV
        Maart 2019                     Juli 2019              Januari 2020               Maart 2020                  Mei 2020
                                         DIERENWELZIJN IN DE KRINGLOOPLANDBOUW – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN – 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Kringlooplandbouw
Nederland wil omschakelen naar kringlooplandbouw. Dieren spelen
hierin een grote rol, want zij zetten gras en reststromen van onze
voedselproductie om in hoogwaardig voedsel en mest. Maar welke
gevolgen heeft kringlooplandbouw voor dieren? Biedt dit kansen of
juist bedreigingen voor dierenwelzijn? Hebben we dat voldoende in
beeld?
     6 – DIERENWELZIJN IN DE KRINGLOOPLANDBOUW – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>DIERENWELZIJN IN DE KRINGLOOPLANDBOUW – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN – 7</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Korte weergave van de zienswijze
Inleiding
De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Carola      kringlooplandbouw die aandacht vaak te ontbreken. Dit was
Schouten heeft in haar visie ‘Landbouw, natuur en voedsel:       aanleiding voor de Raad om zich te verdiepen in de mogelijke
waardevol en verbonden’ (LNV, 2018) uiteengezet dat het          effecten van kringlooplandbouw voor dieren.
voor Nederland noodzakelijk is om over te stappen op kring-
looplandbouw. De Raad heeft geconstateerd dat in het denken      De centrale vraag voor deze zienswijze was:
over kringlooplandbouw de gevolgen voor het dier tot nu toe      ‘Welke kansen en bedreigingen ontstaan door de transitie naar
onderbelicht zijn. Nadat in de afgelopen jaren de aandacht       kringlooplandbouw voor het welzijn van het dier?’
voor dierenwelzijn is toegenomen, lijkt in de discussies over
Figuur 1 Ontstaan van reststromen in de waardeketen van voedsel.
8 – DIERENWELZIJN IN DE KRINGLOOPLANDBOUW – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>De RDA heeft in het Denkkader Dierenwelzijn (RDA, 2018)                   Voeren van dieren
beschreven dat voor dierenwelzijn niet alleen diergezondheid,             Een voor dieren belangrijk aspect van kringlooplandbouw is
maar ook de mogelijkheid tot uitvoeren van soorteigen gedrag en           het grotere aandeel van reststromen uit de voedselproductie
de emotionele status van een dier van belang zijn: “Dierenwelzijn         en -consumptie in hun voeding. Die reststromen ontstaan
is de kwaliteit van leven zoals deze door het dier zelf wordt ervaren”    in iedere stap in de waardeketen van voedsel (Figuur 1). Wat
(Bracke et al., 1999). Een dier ervaart een positieve staat van welzijn   betekent het voeren van deze reststromen voor de gezondheid
indien het de vrijheid heeft om normale, soorteigen gedragspatronen       van het dier, het soorteigen gedrag en de emotionele status
uit te voeren en het in staat is om adequaat te reageren op de uitda-     (hongergevoel, verzadiging, verveling, positieve ‘state of
gingen die de heersende omstandigheden bieden. Deze definitie van         mind’)? Ons is gebleken dat door toenemend gebruik van rest-
dierenwelzijn hanteren wij ook in deze zienswijze.                        stromen in het voer er grotere of nieuwe gezondheidsrisico’s
                                                                          voor dieren kunnen ontstaan.
Kringlooplandbouw
Het kringloopconcept heeft als doel om natuurlijke grondstof-             Risico’s door mogelijke verontreinigingen
fen te behouden en te beheren ten behoeve van toekomstige                 De veiligheid van reststromen voor het gebruik van voer wordt
generaties en het richt zich strikt genomen op de ecologische             vooral bepaald door de aan/afwezigheid van fysische of chemi-
dimensie van duurzaamheid (De Boer en Van Ittersum, 2018).                sche residuen, of biologische besmettingen. Tabel 1 geeft een
Kringlooplandbouw moet echter ook economisch levens-                      indruk van enkele gezondheidsrisico’s die nu bekend zijn.
vatbaar zijn (economische dimensie van duurzaamheid) en
sociaal-maatschappelijk verantwoord (sociale dimensie van                 Risico’s door lagere voedingswaarde
duurzaamheid). Dierenwelzijn is in dit model een element                  Sommige reststromen bevatten minder voedingsstoffen dan no-
binnen de sociale dimensie van duurzaamheid en niet binnen                dig voor het dier. Wanneer dieren uitsluitend met reststromen
de ecologische dimensie. Daardoor maakt dierenwelzijn niet                zouden worden gevoerd, kunnen nutriëntentekorten ontstaan
automatisch onderdeel uit van kringlooplandbouw, en dient                 met gezondheidsproblemen tot gevolg (bijv. botontkalking bij
goed dierenwelzijn (waaronder diergezondheid) een apart ge-               fosfortekort of het optreden van beschadigend en agressief ge-
formuleerde en bewaakte vereiste te zijn voor de ontwikkeling             drag bij een tekort aan bepaalde aminozuren). Een tekort aan
van kringlooplandbouw.                                                    nutriënten kan worden aangevuld met voedingssupplementen,
Tabel 1 Voorbeelden van gezondheidsrisico’s voor dieren van het gebruik van huidige reststromen in diervoer, genoemd tijdens expertinterviews.
                                      • Plastic van uitgepakte retailproducten
   Fysische residuen
                                      • Grond
                                      • Mycotoxines in graan/mais/stro en in schroot van oliehoudende zaden
   Chemische residuen
                                      • Zware metalen
                                      • Mond- en klauwzeer, klassieke varkenspest, BSE (via swill)
   Biologische residuen
                                      • Listeria en Clostridium (via grond in voer)
                                          DIERENWELZIJN IN DE KRINGLOOPLANDBOUW – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN – 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>maar mogelijk moet ook het productieniveau van het dier (en                     Risico’s door minder constante kwaliteit en beschikbaarheid
het ras) worden aangepast aan de kwaliteit van beschikbare rest-                De kwantiteit en kwaliteit van het aanbod van reststromen is
stromen.                                                                        gedurende het jaar variabel. Dit maakt het lastiger om dieren
                                                                                van een constante voersamenstelling te voorzien. In dat geval
Risico’s door andere verteerbaarheid                                            moeten we mogelijk dieren selecteren die beter bestand zijn te-
Wanneer de verteerbaarheid van bepaalde reststromen anders                      gen wisselingen in voeraanbod en -kwaliteit. Doen we dat niet,
is dan het dier nu gewend is, kan dit tot gezondheidsproble-                    dan kunnen gezondheidsproblemen ontstaan.
men leiden. Te makkelijk verteerbaar voer kan darmziekten
veroorzaken. En moeilijk verteerbaar voer kan tot nutriënten-                   Kansen voor beter dierenwelzijn
tekorten leiden.                                                                Gelukkig bestaan er niet alleen risico’s door toenemend
                                                                                gebruik van reststromen in veevoer. Er zijn ook kansen voor
                                                                                verbetering van dierenwelzijn. Zo zal de melkproductie van een
                                                                                koe die enkel gras en reststromen krijgt waarschijnlijk lager
                                                                                zijn dan nu. Hierdoor kunnen er minder productie-gerelateer-
                                                                                de reproductieproblemen en (metabole) aandoeningen zijn,
                                                                                hetgeen positief is voor dierenwelzijn. Reststromen met veel
                                                                                vezels hebben meer volume en worden langzamer verteerd.
                                                                                Het dier is daardoor langer bezig met eten en voelt zich meer
                                                                                verzadigd, wat tot minder verveling en een kleinere kans op
                                                                                beschadigend gedrag kan leiden.
                                                                                De Raad constateert dat een volledig overzicht van het effect
                                                                                van het voeren van reststromen aan dieren op gezondheid en
                                                                                gedrag nu niet aanwezig is.
                                                                                Huisvesten van dieren
                                                                                Kringlooplandbouw is vooral gericht op het behouden en
                                                                                beheren van natuurlijke grondstoffen en dit biedt ruimte voor
                                                                                keuzes in huisvesting en bedrijfsvoering. Die diversiteit in
                                                                                oplossingsrichtingen is essentieel, en biedt ook ruimte voor
                                                           Foto: Sabine Löwer
                                                                                ondernemerschap. Uitgangspunt van de Raad is dat het wel-
                                                                                zijn van het dier in ieder huisvestingssysteem is gewaarborgd.
                                                                                Op dit gebied ziet de Raad verschillende mogelijke risico’s,
                                                                                maar ook kansen voor dieren.
10 – DIERENWELZIJN IN DE KRINGLOOPLANDBOUW – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Mogelijke risico’s                                              ben een unieke rol in kringlooplandbouw, omdat zij gras om-
In kringlooplandbouw dient de mestkwaliteit zo hoog             zetten in hoogwaardig voedsel voor de mens (melk en vlees).
mogelijk te zijn en moet de mest optimaal worden gebruikt       Kippen kunnen hoogwaardige reststromen (bijv. bakkerijafval)
in het voedselproductiesysteem. Verliezen van nutriënten zijn   heel effectief omzetten in eieren en vlees. Varkens kunnen
extra lekken uit de kringloop. Daarom zal optimalisatie van het goed omgaan met brijvoer op basis van vloeibare reststromen.
mestgebruik en van de mestkwaliteit een hoge prioriteit heb-    Voedselreststromen zijn echter ook prima geschikt voor het
ben. Afhankelijk van de gemaakte keuzes kan dit leiden tot een  kweken van insecten, die dan als voedsel voor mens of dier
slechter stalklimaat of tot minder gelegenheid voor buitenuit-  kunnen dienen. Insecten kunnen bovendien leven van reststro-
loop. Op het gebied van huisvesting bestaan er duidelijk moge-  men die andere landbouwhuisdieren niet of minder goed kun-
lijke afwentelingen tussen milieu en dierenwelzijn.             nen benutten.
Indien wordt gekozen voor het (meer) buiten huisvesten van
dieren ontstaan er juist andere risico’s, zoals vogelgriep bij  Het antwoord op de vraag welke (combinatie van) diersoor-
pluimvee, tetanus / ziekte van Weil / huidverbranding bij var-  ten welke reststromen het meest effectief kunnen omzetten in
kens, en leverbot bij koeien die grazen in natte weiden.        hoogwaardig voedsel is nog onbekend. Vragen die daarbij een
                                                                rol spelen zijn onder meer:
Mogelijke kansen                                                • Welk dier kan het meest efficiënt reststromen en gras in
In de optimalisatie van de mestkwaliteit kan het bij de bron      hoogwaardig voedsel omzetten?
scheiden van mest en urine een belangrijke bijdrage leveren.    • Welk dier is het beste bestand tegen wisselende kwaliteit en
Het scheiden dringt de stalemissie van ammoniak sterk terug,      hoeveelheden voer?
met positieve effecten op het stalklimaat.                      • Welk dier/ras is het meest geschikt voor huisvestingssyste-
Indien wordt gekozen voor het (meer) buiten huisvesten            men met buitenuitloop?
van dieren kan dit een positieve bijdrage aan dierenwelzijn     • Welke rassen passen het beste bij een eventueel lager
opleveren door het kunnen uitvoeren van diereigen gedrag          productieniveau?
(bijv. grazen, wroeten, scharrelen), meer variatie in de omge-
ving, of het ervaren van de buitenlucht. Overigens kunnen koei-
en in de wei ook bijdragen aan landschapsbeheer en behoud
van biodiversiteit.
Welk dier past in kringlooplandbouw?
Dieren verschillen onderling in hun vermogen om reststromen
en gras om te zetten in hoogwaardig voedsel, mest en andere
ecosysteemdiensten. Dit vermogen wordt o.a. beïnvloed door
de diersoort, het ras en het productieniveau. Herkauwers heb-
                                      DIERENWELZIJN IN DE KRINGLOOPLANDBOUW – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN – 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Veilige en eerlijke handelingsruimte voor
duurzame voedselsystemen
Een goed dierenwelzijn dient een uitgangspunt te zijn voor
iedere vorm van landbouw. Omdat dierenwelzijn niet automa-
tisch in het kringloopconcept zit, is aparte aandacht hiervoor
noodzakelijk. Mensen gunnen dieren steeds meer en willen
dieren niet zien lijden (RDA, 2019). Een nieuw landbouwsys­
teem zal dus een verbetering in moeten houden voor het
welzijn van dieren. De Raad beschouwt het als taak van
de overheid om de uitgangspunten t.a.v. dieren-
welzijn in kringlooplandbouw duidelijk vast te
stellen, en als de taak van de Raad om hierin
te adviseren. Maar de overheid moet voor
de lange termijn duidelijkheid creëren
op alle dimensies (ecologisch, eco-
nomisch en sociaal) van de voedsel-
productie in Nederland. Dit geeft
boeren de mogelijkheid te kiezen
voor diverse oplossingsrichtingen
aangaande kringlooplandbouw en
stimuleert ondernemerschap. Dit
is weergegeven in Figuur 2 als de
Veilige en eerlijke handelingsruimte
voor voedselproductie.                                          t
                                                           Stiks
                                                                    ie
                                                                erl
                                                             ofv
                                                                    z
                                                                    n
Figuur 2 Vaststellen van de veilige en eerlijke handelingsruimte voor duurzame voedselsystemen (De Boer et al., 2019). De vrije handelingsruimte voor
          landbouwondernemers wordt bepaald door enerzijds het ecologische plafond (bijv. stikstofverliezen en biodiversiteitsverlies) en anderzijds
          door het sociale fundament, onze sociaal-maatschappelijke waarden (bijv. dierenwelzijn en arbeidsomstandigheden).
12 – DIERENWELZIJN IN DE KRINGLOOPLANDBOUW – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Conclusies                                                       2. De transitie naar kringlooplandbouw is een systeemverande-
De belangrijkste conclusies van deze zienswijze zijn:               ring en vraagt tijd. Benut als overheid, bedrijfsleven en ngo’s
• Verbetering van dierenwelzijn (inclusief gezondheid) gaat niet    deze tijd om een aantal noodzakelijke stappen te zetten ten be-
   vanzelf in de kringlooplandbouw. Naar de mening van de           hoeve van het borgen én verbeteren van het welzijn van het dier:
   Raad kan kringlooplandbouw met een rol voor dieren alleen        • Investeer in een onderzoeksagenda en voorzie in meer­
   succesvol worden als goed dierenwelzijn een vereiste is.            jarige financiering.
• Kringlooplandbouw biedt zowel kansen als bedreigingen             • Beleg de functie van expertisecentrum voor Dierenwelzijn
   voor dierenwelzijn. Dat geldt met name voor de voeding,             (vraagbaak, kennisuitwisseling) voor ondernemers die een
   huisvesting en geschiktheid van het dier. Er is nog weinig          verandertraject naar kringlooplandbouw willen ingaan.
   bekend over deze specifieke kansen en bedreigingen.              • Benoem een adviescommissie (of beleg deze rol bij de RDA)
• Kringlooplandbouw vergt een herontwerp van ons voedsel­              om het welzijn van dieren in de kringlooplandbouw te verbe-
   systeem waarbij met de inrichting en productie al rekening          teren en borgen met daarin deelnemers uit de verschillende
    gehouden wordt met alle dimensies van duurzaamheid                 belangengroeperingen (bedrijfsleven, ngo’s en overheid).
   (people, planet en profit).                                         Deze commissie kan onder meer aan de slag met:
                                                                       – het formuleren van innovatieopgaven en –vragen aan-
Aanbevelingen                                                             gaande dierenwelzijn en kringlooplandbouw voor de ken-
Op basis van deze zienswijze komt de Raad tot de volgende                 nis- en innovatieagenda van de Topsector Agri & Food;
aanbevelingen:                                                         – het benoemen van de parameters aan de hand waarvan
1. Zet dierenwelzijn voorop bij de transitie naar kringloopland-          dierenwelzijn kan worden gemonitord; en
   bouw, en vertaal concepten van ‘positief welzijn’ van dieren        – het adviseren over het (eventueel institutioneel) borgen
   naar veehouderijsystemen. Grijp de transitie aan om verder             van het welzijn van dieren.
   te bouwen aan een dierwaardige veehouderij. De Raad ziet      3. Versterk het netwerk en de afstemming in Europa om ook in
   hier voor zichzelf ook een rol en zal nadenken over de aard      Europees verband kringlooplandbouw uit te werken.
   van zo’n dierwaardige veehouderij en de weg ernaartoe.        Binnen Europa is een gelijk speelveld nodig en dat betekent
                                                                 dat Europees draagvlak gevonden moet worden. Benut waar
                                                                 mogelijk ook de Europese dierenwelzijnsgremia.
                                      DIERENWELZIJN IN DE KRINGLOOPLANDBOUW – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN – 13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Literatuur
Bracke, M.B.M, Spruijt, B.M. & Metz, J.H.M. (1999). Overall    De Boer, I.J.M. & Van Ittersum, M.K. (2018). Circularity in agri-
welfare reviewed. Part 3: Welfare assessment based on needs    cultural production, Scientific basis for Mansholt lecture 2018,
and supported by expert opinion. Netherlands Journal of        Wageningen University & Research.
Agricultural Science 47, 307-322.
                                                               Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (2018).
De Boer, I.J.M., Van Der Linden, A. & De Olde, E.M. (2019).    Landbouw, natuur en voedsel: waardevol en verbonden.
How to handle trade-offs and synergies in our search towards
a sustainable food system? In: Book of Abstracts of the 70th   RDA (2018). Denkkader Dierenwelzijn. Raad voor Dieren­
annual meeting of the European Federation of Animal Science,   aangelegenheden.
26-30 August, Ghent, Belgium. P345.
                                                               RDA (2019). Staat van het Dier. Schukken, Y.H., Van Trijp, J.C.M.,
                                                               Van Alphen, J.J.M. & Hopster, H. (eds.)
                                                                                                                            Foto: Henk Riswick
14 – DIERENWELZIJN IN DE KRINGLOOPLANDBOUW – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Bijlage
Deze zienswijze is een product van de gehele Raad voor             Het forum is uitgebreid met dr.ir. R.A. Jongeneel van WUR en
Dierenaangelegenheden. Hij werd opgesteld door een forum           dr. L.M. Stadig van Jong RDA.
onder voorzitterschap van prof.dr.ir. I.J.M. de Boer, met          Het forum is ondersteund door adjunct-secretaris ir. R. Pothoven
als andere leden dr.ir. G.B.C. Backus, W.T.A.A.G.M. van den        en secretaris ir. M.H.W. Schakenraad van het bureau van
Bergh, prof.dr.ir. J.W. Erisman, J.A.M. Huijbers en prof.dr.ir. B. de Raad.
Kemp.
Leden van de Raad voor Dierenaangelegenheden op 1 januari 2020
Prof.dr. J.J.M. van Alphen                                         Prof.dr.ir. B. Kemp
Dr.ir. G.B.C. Backus                                               A. Kemps
J.P. van den Berg                                                  Dr. L.J.A. Lipman
W.T.A.A.G.M. van den Bergh                                         Dr. F.L.B. Meijboom
Prof.dr.ir. I.J.M. de Boer                                         Drs. F.E. Rietkerk
Dr. J.J.L. Candel MA                                               Mr. C.W. Ripmeester
Drs. H.R. Chalmers Hoynck van Papendrecht                          Prof.dr.ir. T.B. Rodenburg
Prof.dr.ir. G. van Dijk                                            Drs. L. de Ruigh
Mr. A.G. Dijkhuis                                                  Dr. M.C.Th. Scholten
Dr. N. Endenburg PhD                                               Prof.dr. Y.H. Schukken
Prof.dr.ir. J.W. Erisman                                           Ir. G.C. Six
Prof.dr. R. Gehring                                                Drs. M. Slob
Drs. D. van Gennep                                                 Prof.dr. G.R. de Snoo
Prof.dr. M.A.M. Groenen                                            Mr.drs. J. Staman, voorzitter
Prof.dr. S. Haring                                                 Dr.ir. J.W.G.M. Swinkels
Prof.dr.ir. L.A. den Hartog                                        Drs. R.A. Tombrock
A.L. ten Have-Mellema                                              Prof.dr.ir. J.C.M. van Trijp
Prof.dr.ir. J.A.P. Heesterbeek                                     Dr. H.A.P. Urlings
Drs. G. Hofstra                                                    Dr. J.B.F. van der Valk
J.A.M. Huijbers                                                    J. van de Ven
Prof.dr. ir. A. van Huis                                           Drs. F.A.L.M. Verstappen
                                      DIERENWELZIJN IN DE KRINGLOOPLANDBOUW – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN – 15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre> 2020, Raad voor Dierenaangelegenheden, Den Haag
 © Sommige rechten zijn voorbehouden / Some rights reserved
 Voor deze uitgave zijn gebruiksrechten van toepassing
 zoals vastgelegd in de Creative Commons licentie
 Naamsvermelding 3.0 Nederland. Voor de volledige tekst van
 deze licentie zie http://www.creativecommons.org/licenses/
 by/3.0/nl/
 Ontwerp:
 Ellen Bouma, www.ellenbouma.nl
 Productie en eindredactie:
 Carolien Makkink, c.makkink@hetnet.nl
 Foto omslag:
 Henk Riswick, www.henkriswick.nl
 Foto’s binnenwerk:
 Copyright vermeld bij de foto
 Infographics:
 In60seconds, www.in60seconds.nl
 Opmaak en drukwerk:
 Xerox/Osage, Den Haag
 www.rda.nl
 Raad voor Dierenaangelegenheden
 Bezuidenhoutseweg 73
 2594 AC Den Haag
Bij de productie van deze samenvatting is gebruik gemaakt
van papier dat het keurmerk Forest Stewardship Council®
(FSC®) draagt. Bij dit papier is het zeker dat de productie
niet tot bosvernietiging heeft geleid. Ook is het papier 100%
chloorvrij gebleekt en 100% gerecycled.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>