<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>raad voor dierenaangelegenheden
     Laat dierenwelzijn
  niet ondersneeuwen
               Effecten van (beleid tegen) klimaatverandering op
                               het welzijn van dieren in de veehouderij
                                               Samenvatting
         LAAT DIERENWELZIJN NIET ONDERSNEEUWEN – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN – 1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Woord vooraf
Wereldwijd worden snelle klimaatveran-        veel minder bekend. Bij klimaatmitigatie-   Het klimaatbeleid voor de veehouderij
deringen waargenomen. Weersextremen           maatregelen staat het voor de RDA niet      moet niet alleen zijn gericht op de huidige
als hittegolven, zware neerslag, langduri-    ter discussie óf die moeten worden geno-    vorm, maar juist ook op een dierwaardige
ge droogte en stormen zijn aantoonbaar        men, maar wel welke maatregelen vanuit      veehouderij. De Raad pleit er daarom
toegenomen. Ook in Nederland krijgen          het dier gezien het meest geschikt zijn.    voor om klimaatadaptatie en het aanpas-
wij steeds vaker te maken met extreme                                                     singsvermogen van dieren mee te nemen
weersomstandigheden, die mens én dier         In de zienswijze zijn de risico’s van       in de transitie naar een dierwaardige
voor een uitdaging plaatsen. De Raad          klimaatverandering voor het welzijn van     veehouderij. Dit betekent ook een keuze
heeft daarin aanleiding gezien om zich        productiedieren geïnventariseerd. Met       voor meer structurele aanpassingen aan
af te vragen wat de klimaatverandering        name hittestress zal steeds vaker op-       klimaatverandering, zowel op het vee-
betekent voor het welzijn, inclusief de ge-   treden in Nederland. Ook leidt klimaat­     houderijbedrijf als bij transport en slacht.
zondheid, van de dieren in de Nederland-      verandering mogelijk tot de opkomst         Daarnaast dient dierenwelzijn meer aan-
se veehouderij 1. Deze zienswijze heeft de    van nieuwe dierziekten en tot vaker op-     dacht te krijgen in klimaatbeleidsplannen.
Raad op eigen initiatief opgesteld om         tredende overstromingen, storm, hagel
mogelijke welzijnsknelpunten door de          en blikseminslag (met mogelijk uitval       De Raad blijft graag in gesprek over hoe
klimaatverandering én het klimaatbeleid       van klimaatapparatuur tot gevolg). Tegen    we kunnen voorkomen dat het dier on-
te signaleren en te agenderen.                deze risico’s zijn voorzorgsmaatregelen     dersneeuwt in het klimaatbeleid.
                                              nodig, die momenteel nog onvoldoende
Klimaatverandering en klimaatbeleid heb-      worden genomen.                             Deze publieksuitgave biedt een beknopte
ben beide effecten op dieren in de veehou-    Klimaatbeleid heeft onder meer als doel     weergave van de zienswijze. De volledige
derij. Bij klimaatbeleid wordt onderscheid    om de uitstoot van broeikasgassen in de     versie kan worden gedownload op de
gemaakt in maatregelen die klimaatver-        veehouderij te beperken. De bedachte        website van de RDA.
andering moeten inperken (klimaatmiti-        maatregelen daarvoor (zoals aanpas-
gatie) en maatregelen die zijn gericht op     singen aan stallen, aan het rantsoen van    Den Haag, februari 2024
aanpassing aan het veranderende klimaat       dieren, aan dieren zelf (genetica), aan het
(klimaatadaptatie). Er is al veel kennis      verwerken en aanwenden van mest, of
over de invloed van klimaatverandering op     aan het volledige veehouderijsysteem),
productieprestaties en diergezondheid,        kunnen zelf ook weer effect hebben op
maar over de effecten op dierenwelzijn is     het welzijn van productiedieren. De Raad    Jan Staman, voorzitter
                                              constateert dat er tot nu toe in het onder-
1
   Klimaatverandering en klimaatbeleid        zoek (en het beleid) te weinig aandacht is
   kunnen ook invloed hebben op het welzijn   voor de mogelijke effecten van klimaat­
   en de gezondheid van in het wild levende
   dieren, de niet-gehouden dieren. De RDA    mitigatiemaatregelen in de veehouderij
   brengt hierover een aparte zienswijze uit. op het welzijn van productiedieren.         Marc Schakenraad, secretaris-directeur
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>raad voor dierenaangelegenheden
     Laat dierenwelzijn
  niet ondersneeuwen
           Effecten van (beleid tegen) klimaatverandering op
                     het welzijn van dieren in de veehouderij
                                  Samenvatting
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Interview forumvoorzitter Gé Backus
‘Laat dierenwelzijn niet ondersneeuwen’
Zienswijze op eigen initiatief
Aanleiding
Klimaatverandering raakt ons allemaal en maatregelen tegen
klimaatverandering zijn dan ook onontkoombaar. Ook het wel-
zijn van onze productiedieren wordt beïnvloed door het ver-
anderende klimaat, maar eveneens door de maatregelen die
we nemen om de opwarming van de aarde tegen te gaan. De
dierenwelzijnsaspecten krijgen tot nu toe te weinig aandacht
in de beleidsvoornemens rondom klimaatverandering, vindt de
Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA).
                                                                                                                                     Foto: René Verleg
Daarom brengt de Raad in de verkennende en agenderende
zienswijze de effecten van (beleid tegen) klimaatverandering
op het welzijn van productiedieren in kaart.
                                                                 Forumvoorzitter Gé Backus
Overwegingen
“We constateerden dat er op zich al vrij veel bekend is over     management aanpassen, maar ook die aanpassingen zullen
de invloed van klimaatverandering op productiedieren”, vertelt   gevolgen hebben voor het dierenwelzijn.” Indirecte effecten
Gé Backus, voorzitter van het forum dat de zienswijze voorbe-    van de eiwittransitie, de beperking van voedselverspilling en
reidde. “Maar het onderzoek heeft zich tot nu toe vooral ge-     een eventuele verkleining van de veestapel in Nederland blijven
richt op de effecten van hittestress op productieprestaties en   in de zienswijze grotendeels buiten beschouwing.
economische gevolgen, en dan met name bij melkvee. Over
de invloed op het welzijn en de effecten op andere diersoorten   Doel
is veel minder bekend, net als over welzijnsconsequenties van    In de zienswijze ‘Laat dierenwelzijn niet ondersneeuwen’ wordt
wateroverlast door overstromingen, blikseminslag en nieuwe       allereerst stilgestaan bij hoe het klimaat in Nederland verandert
dierziekten door hogere temperaturen.”                           en wat productiedieren daarvan zouden kunnen gaan merken.
                                                                 “Vervolgens behandelen we de mogelijk negatieve effecten van
Backus legt uit dat ook maatregelen die klimaatverandering       klimaatverandering en klimaatmitigatiemaatregelen op het die-
moeten tegengaan effecten kunnen hebben op dierenwelzijn:        renwelzijn in de veehouderij”, vertelt Backus. De (verwachte)
“Om de uitstoot van broeikasgassen in de veehouderij te ver-     effecten zijn afgezet tegen de zes principes voor dierwaardige
minderen kunnen we stalsystemen, voeding, genetica of mest-      veehouderij.
4 – LAAT DIERENWELZIJN NIET ONDERSNEEUWEN – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>De zienswijze is verkennend van aard en heeft als doel knel-         Een gerichte inzet is nodig om in het klimaatbeleid dierenwel-
punten voor het welzijn van gehouden dieren als gevolg van de        zijnsaspecten op te nemen. Dat geldt ook voor meer struc-
klimaatproblematiek te signaleren en te agenderen.                   turele aanpassingen aan houderijsystemen, zowel op het pri-
                                                                     maire bedrijf als bij transport en slacht.
Bevindingen
“Uit de forumdiscussies, literatuuronderzoek en interviews met       Oplossingsrichtingen
experts kwam naar voren dat een integrale benadering noodza-         “We adviseren om bij regelgeving rond klimaatverandering
kelijk is. Als we slechts één aspect - zoals productieprestaties     steeds in kaart te brengen of de maatregelen kunnen leiden tot
of economische resultaten of broeikasgasemissies - in ogen-          knelpunten voor het dierenwelzijn”, zegt Backus.
schouw nemen, dan doe je geen recht aan andere aspecten - zo-        De zienswijze sluit af met een aantal oplossingsrichtingen die
als dierenwelzijn, diergezondheid of mineralenuitstoot – en dan      nog verder uitgewerkt moeten worden. “Maak daarbij gebruik
krijg je waterbedeffecten: op één onderdeel boek je vooruitgang,     van beschikbare kennis hierover en maak integrale systeem-
maar op andere aspecten kunnen er dingen mis gaan”, vertelt          aanpassingen zo snel mogelijk praktijkrijp”, adviseert Backus.
Backus. Zo’n integrale benadering is wel lastig, omdat we nu         “We kunnen daarbij denken aan sensortechnologie en came-
eenmaal nog niet alles weten over de effecten van (beleid tegen)     ra’s in de stal om het stalklimaat en het gedrag van de dieren
klimaatverandering. “Maar als we wachten tot we alle informatie      te monitoren, zodat veehouders snel kunnen ingrijpen bij pro-
hebben, dan zijn we te laat”, waarschuwt Backus.                     blemen met bijvoorbeeld klimaatregeling en ventilatie. Bij be-
                                                                     weiding en vrije uitloop kunnen schaduw en modderpoelen de
De Raad concludeert in de zienswijze dat bij klimaatmitigatie-       dieren helpen bij hun thermoregulatie. Genetische selectie van
maatregelen meer aandacht nodig is voor de leefomgeving van          dieren op weerbaarheid tegen weersextremen kan ook helpen,
productiedieren, inclusief de mogelijkheden voor natuurlijk          maar ook dit moet geïntegreerd worden in andere fokdoelen,
gedrag, aangezien het klimaatbeleid negatieve gevolgen kan           om ongewenste neveneffecten te voorkomen.”
hebben voor het dierenwelzijn. Maatregelen die zijn gebaseerd
op een integrale afweging van dierenwelzijn, klimaat en eco-         Blijf dus bij alles wat je doet steeds vragen: “Wat betekent dit
nomie zijn nauwelijks onderzocht, en daarmee ook nauwelijks          voor het dierenwelzijn?” Dat is waar de Raad voor staat, besluit
beschikbaar voor toepassing.                                         Backus.
   Begin werkzaamheden           Startdocument              Deskundigen­             Concept-zienswijze          Aanbieding aan
            forum                    gereed                  bijeenkomst                   in Raad              minister van LNV
        augustus 2021              maart 2022                 mei 2022                    maart 2023             december 2023
                                       LAAT DIERENWELZIJN NIET ONDERSNEEUWEN – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN – 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Laat dierenwelzijn niet ondersne
Het veranderende klimaat en de                               Risico’s door klimaatverandering
maatregelen die we nemen om                                  • Hittestress in de stal, in de weide
de opwarming van de aarde tegen                                 of tijdens transport
te gaan, beïnvloeden ook het welzijn                         • Nieuwe dierziekten
van dieren in de veehouderij.                                • Slechter/minder voer
                                                             • Overstroming/verdrinking
 6 – LAAT DIERENWELZIJN NIET ONDERSNEEUWEN – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>euwen
   Risico’s door klimaatmaatregelen                       Oplossingsrichtingen
   in de veehouderij bij:                                 • Regie door het Rijk bij
   • Stalaanpassingen                                        afstemming klimaatbeleid
   • Voeraanpassingen                                     • Maak aanpassing aan
   • Verandering van fokdoelen                               klimaatverandering onderdeel
   • Andere mestverwerking                                   van dierwaardige veehouderij
      en -gebruik                                         • Leren van warmere landen bij
                                                             bescherming van dieren
                                                          • Geen noodoplossingen, maar
                                                             structurele aanpassing van
                                                             veehouderij
                          LAAT DIERENWELZIJN NIET ONDERSNEEUWEN – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN – 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Korte weergave van de zienswijze
Maatschappelijke context van de problematiek                     welzijn van dieren. Het staat voor de RDA niet ter discussie
De zienswijze heeft als doel knelpunten voor het welzijn van     óf klimaatmitigatiemaatregelen moeten worden genomen,
productiedieren door de klimaatproblematiek te signaleren en     maar wel welke maatregelen vanuit het dier gezien het meest
te agenderen. Hierbij gaat het dus enerzijds om de gevolgen      geschikt zijn. Voor het dier maakt het namelijk geen verschil
van klimaatverandering voor het dierenwelzijn, maar ander-       of het effecten ondervindt van de klimaatverandering of van
zijds ook om de effecten van maatregelen die zijn gericht op     het beleid om die verandering tegen te gaan. Daarom behan-
beperking van klimaatverandering (mitigatie).                    delt de RDA in de zienswijze wat de (verwachte) impact is van
Wereldwijd is het klimaat aan het veranderen. Weersextremen      het veranderende klimaat en van het beleid daartegen, op het
als hittegolven, zware neerslag, langdurige droogte en stormen   welzijn en de gezondheid van in Nederland gehouden produc-
zijn aantoonbaar toegenomen. Ook in Nederland krijgen wij        tiedieren.
steeds vaker te maken met extreme weersomstandigheden,
die mens én dier voor een uitdaging plaatsen. Deze extremen,     Risico’s van klimaatverandering voor dieren­
maar ook de meer geleidelijke effecten van klimaatverandering,   welzijn
hebben effecten op het welzijn van productiedieren. Ook de       Er zijn verschillende effecten van klimaatverandering op het
maatregelen die klimaatverandering moeten tegengaan (kli-        welzijn van gehouden dieren. Hittestress in de stal, in de weide
maatmitigatiemaatregelen) kunnen effecten hebben op het          en tijdens transport zal vaker voorkomen. Nieuwe dierziekten
Vaker langdurige droogte
                                                                                                                                    Foto: Stupiz / Dreamstime
8 – LAAT DIERENWELZIJN NIET ONDERSNEEUWEN – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Foto: Flynt / Dreamstime
                           Vaker zware neerslag
                           kunnen opkomen. De beschikbaarheid en kwaliteit van dier-         houderijsysteem) kunnen zelf ook weer effect hebben op het
                           voeders kunnen minder worden. Het risico op uitval van stal-      welzijn van gehouden dieren. De Raad constateert dat er tot
                           klimaatregulatiesystemen, stalbranden en schade ten gevolge       nu toe in het onderzoek (en het beleid) te weinig aandacht is
                           van onweer, storm en hagel neemt toe. En bij overstromingen       voor de mogelijke effecten van klimaatmitigatiemaatregelen in
                           lukt het niet altijd om dieren snel te evacueren.                 de veehouderij op het welzijn van productiedieren.
                           Risico’s van maatregelen tegen klimaatveran­                      Maatregelen tegen de invloed van klimaat­
                           dering voor dierenwelzijn                                         verandering
                           De gehouden dieren in de landbouw zijn zelf een aan de mens       Met name hittestress zal steeds vaker optreden in Nederland.
                           gerelateerde bron van broeikasgasuitstoot. Het klimaatbeleid      Het is daarom van belang dat zo snel mogelijk wordt overge-
                           heeft daarom onder andere als doel om de uitstoot van broei-      stapt van maatregelen die alleen tijdelijk hittestress voorkomen
                           kasgassen in de veehouderij te reduceren. De maatregelen die      (noodoplossingen) naar maatregelen die een structurele op-
                           daarvoor bedacht worden (zoals aanpassingen aan stallen, aan      lossing bieden. In de zienswijze worden er vele genoemd.
                           het dieet van de dieren, aan de dieren zelf (genetica), aan het   Ook voor andere effecten van klimaatverandering heeft de
                           verwerken en aanwenden van mest of aan het volledige vee-         Raad mogelijke maatregelen beschreven: Voorkom nieuwe
                                                                LAAT DIERENWELZIJN NIET ONDERSNEEUWEN – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN – 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>dierziekten door monitoring van de diergezondheid en het tij-      Maatregelen om klimaatverandering te beperken
dig signaleren van tekenen van een nieuwe ziekte; beperk de        Bij het zoeken naar geschikte klimaatmitigatiemaatregelen zijn
risico’s van overstroming door vroegtijdig waarschuwen van         een integrale onderzoeksaanpak en het hieruit voortvloeiende
dierhouders, zodat dieren tijdig geëvacueerd kunnen worden;        klimaatbeleid dringend noodzakelijk. Er moet worden onder-
voorkom blikseminslag door het plaatsen van bliksemafleiders;      kend dat klimaatmitigatiemaatregelen negatieve effecten op
beperk de risico’s bij storm en hagel door dieren schuilmoge-      dierenwelzijn kunnen hebben en dit dient te worden meegewo-
lijkheden te bieden; installeer bijvoorbeeld dubbele beveiliging   gen in het onderzoek en de ontwikkeling van deze maatrege-
of een back-upsysteem om risico’s van uitval van klimaatap-        len. Klimaatonderzoek en -beleid dienen zich te richten op een
paratuur te beperken.                                              combinatie van verbeteringen in klimaatmitigatie, voedselze-
                                                                   kerheid en dierenwelzijn (win-win-win).
Hittestress bij legkippen
                                                                                                                                    Foto: Poultrygraphics / Dreamstime
10 – LAAT DIERENWELZIJN NIET ONDERSNEEUWEN – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                                                           Foto: Hilda Weges / Dreamstime
Schapen zoeken schaduw
Conclusies
Op basis van de analyse in de zienswijze komt de Raad tot de       klimaatmitigatiebeleid komt niet vanzelf tot stand. Het betreft
volgende conclusies:                                               een meervoudige opgave voor een sector die is ingebed in een
• Klimaatverandering heeft negatieve gevolgen voor het die-        complex geheel van technische en juridische beleidsregels.
  renwelzijn van productiedieren, zowel bij het primaire bedrijf   Veel klimaatmaatregelen staan de ontwikkeling richting meer
  als bij transport en slacht. Zowel de geleidelijke toename van   dierenwelzijn in de weg. Zonder deze barrières in kaart te bren-
  de temperatuur als extreem weer en incidenten zoals over-        gen en acties te bedenken om deze barrières te doorbreken en
  stromingen spelen hierbij een rol.                               uit te voeren komt er geen samenhangend beleid en worden
• Bij klimaatmitigatiemaatregelen is meer en gerichte aan-         dieren weggedrukt in de steeds urgentere klimaatdiscussie.
  dacht nodig voor het welzijn van productiedieren. Maat-          De RDA doet daarom de oproep om dierenwelzijn niet te laten
  regelen die zijn gebaseerd op een integrale afweging van         ondersneeuwen in het klimaatbeleid en om proactief te gaan
  dierenwelzijn, klimaat en economie dienen beter te worden        werken aan een gemeenschappelijke aanpak:
  onderzocht, zodat ze ook kunnen worden toegepast.                • Zorg dat klimaatadaptatie en het aanpassingsvermogen van
                                                                     dieren in de transitie naar een dierwaardige veehouderij wor-
Laat dierenwelzijn niet ondersneeuwen in het                         den meegenomen in de keuzes voor huisvestingssystemen,
klimaatbeleid                                                        rassen, managementmaatregelen en de wijze en duur van
Iedereen zal zich kunnen vinden in het voornemen om gelijk-          dierentransport. Ga als overheden, bedrijfsleven, onderzoe-
tijdig te werken aan dierenwelzijn en het klimaatmitigatiebe-        kers en maatschappelijke organisaties vanuit een gezamen-
leid. De stip op de horizon is helder. Maar rekening houden          lijke verantwoordelijkheid voor dierenwelzijn na hoe knel-
met het welzijn van productiedieren bij klimaatverandering en        punten als moeilijk uitvoerbare regelgeving weggenomen
                                     LAAT DIERENWELZIJN NIET ONDERSNEEUWEN – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN – 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                                                                                          Foto: Modfos / Dreamstime
Voorbeeld uit warmere landen: koeling met ventilatoren
  kunnen worden, zodat veehouders en toeleverende bedrijven          gemeenten in het kader van de ruimtelijke ordening en het
  in staat zijn te werken aan dierwaardige veehouderij.              Nationaal Programma Landelijk Gebied - dient de rijksover-
• Klimaatmitigatiemaatregelen in de veehouderij kunnen een           heid onder meer:
  negatieve invloed op het dierenwelzijn hebben. Een integrale       • Partijen voor te bereiden op extreme weersomstandighe-
  aanpak waarbij dierenwelzijn niet ondersneeuwt is hard nodig.         den op basis van protocollen die zijn gericht op preventie
                                                                        en zo nodig interventie.
Oplossingsrichtingen                                                  • Vergunningverlening van stallen te baseren op een dier-
Slechts in gezamenlijkheid kunnen overheden, onderzoekers,               gericht ontwerp.
ketenpartijen en stallenbouwers werken aan oplossingen waar-          • Klimaat- en dierenwelzijnsmaatregelen te koppelen aan
mee het welzijn van productiedieren geborgd kan worden bij               de toewijzing van GLB-gelden.
klimaatverandering én bij beleid dat klimaatverandering moet       2) Gebruikmaken van ervaringen in warmere landen
tegengaan. De RDA heeft vooralsnog de volgende oplossings-            Maak bij stallenbouw en stalklimaatmanagement gebruik
richtingen geïdentificeerd:                                           van de mogelijke oplossingen voor klimaat-gerelateerde
1) Regie van de rijksoverheid op het afstemmen van het                knelpunten waarover al praktische kennis aanwezig is in
   klimaatbeleid richting andere overheden en stakeholders            warmere landen.
   Bij voorkeur de rijksoverheid zou de regie moeten nemen op      3) Onderzoek stimuleren naar effecten van klimaatverande-
   het bij elkaar brengen en verspreiden van alle beschikbare         ring op dierenwelzijn en naar het beter meetbaar maken van
   inhoudelijke kennis. Om het landelijke klimaatbeleid af te         dierenwelzijn
   stemmen op herzieningen in de EU-dierenwelzijnswetge-              Voor het accuraat en tijdig tegen kunnen gaan van dieren-
   ving - alsook richting de beleidsuitvoering van provincies en      welzijnsproblemen door klimaatverandering is onderzoek
12 – LAAT DIERENWELZIJN NIET ONDERSNEEUWEN – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                        nodig, onder meer naar toepassingsmogelijkheden van sys­           duurzaam voedselsysteem kunnen ketenpartijen en stallen-
                        tematische diergerelateerde monitoring van dierenwelzijn.          bouwers een belangrijke bijdrage hebben. Samen kan werk
                     4) In gezamenlijkheid werken aan de veehouderij van de toe-           worden gemaakt van bijvoorbeeld een valideringsprotocol
                        komst                                                              voor stallen.
                        Het klimaatmitigatiebeleid van de overheid voor de veehou-
                        derij moet niet alleen zijn gericht op de veehouderij in zijn   De RDA is van plan om in vervolg op de zienswijze met de
                        huidige vorm, maar juist ook op een dierwaardige veehou-        meest betrokken partijen in gesprek te gaan over deze (en
                        derij. Dan gaat het om structurele aanpassingen van huis-       eventuele andere) oplossingsrichtingen, en over de uitwerking
                        vestingssystemen, maar ook om onder meer transportmid-          ervan. We nodigen een ieder uit om ons hiervoor een reactie op
                        delen, waterkeringen en fokdoelen. Bij het streven naar een     onze zienswijze te sturen.
                     Voldoende fris water voor buitenvarkens
Foto: Henk Riswick
                                                               LAAT DIERENWELZIJN NIET ONDERSNEEUWEN – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN – 13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Doel en activiteiten van de raad                             Literatuur
De Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA) is een              Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
onafhankelijke raad van deskundigen die de bewinds-          (2021). Basis voor een Plan van aanpak Hittestress bij
personen op het ministerie van Landbouw, Natuur en           bedrijfsmatig gehouden landbouwhuisdieren, Ministerie
Voedselkwaliteit gevraagd of op eigen initiatief advi-       van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, 12 pp.
seert over multidisciplinaire vraagstukken op het ge-        https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/
bied van dierenwelzijn, inclusief diergezondheid en          07/27/basis-voor-een-plan-van-aanpak-hittestress-bij-bedrijfs-
ethische vraagstukken. De RDA bestaat uit ongeveer           matig-gehouden-landbouwhuisdieren
veertig leden met zeer uiteenlopende achtergrond en
deskundigheid, die er op persoonlijke titel en zonder        Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
last of ruggespraak zitting in hebben.                       (2023). Plan van aanpak voor hittestress bij bedrijfsmatig
                                                             gehouden landbouwhuisdieren, 15 pp.
De Raad voor Dierenaangelegenheden behandelt                 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/
vraagstukken over de volle breedte van het dierbeleid:       06/08/plan-van-aanpak-voor-hittestress-bij-bedrijfsmatig-
over gehouden dieren en niet-gehouden dieren, dus            gehouden-landbouwhuisdieren
‘in het wild levende’ dieren, over hobbydieren, over
gezelschapsdieren, en over productie- en proefdieren.        RDA (2018). Denkkader Dierenwelzijn. Raad voor Dieren-
                                                             aangelegenheden.
De RDA legt het resultaat van zijn beraadslagingen           https://www.rda.nl/publicaties/publicaties/2018/12/21-rda-
neer in een zogenaamde zienswijze. Die geeft een             denkkader/denkkader
overzicht van wetenschappelijke en maatschappelijke
achtergronden van een vraagstuk, en adviseert over           RDA (2019). Staat van het Dier. Schukken, Y.H., Van Trijp,
beleidsrichtingen en oplossingsrichtingen voor dilem-        J.C.M., Van Alphen, J.J.M. & Hopster, H. (eds.)
ma’s. Consensus is niet noodzakelijk: een zienswijze         https://www.rda.nl/publicaties/publicaties/2019/10/04/
van de Raad kan minderheidsstandpunten bevatten.             de-staat-van-het-dier
                                                             RDA (2021). Dierwaardige veehouderij, RDA, Den Haag,
                                                             44 pp.
                                                             https://www.rda.nl/publicaties/zienswijzen/2021/11/18/ziens-
                                                             wijze-dierwaardige-veehouderij
14 – LAAT DIERENWELZIJN NIET ONDERSNEEUWEN – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Bijlage
Samenstelling forum en Raad
De zienswijze is een product van de gehele Raad voor                Het forum is uitgebreid met dr. L.M. Stadig van Jong RDA.
Dierenaangelegenheden. Hij werd opgesteld door een                  Het forum is ondersteund door commissiesecretarissen
forum bestaande uit de raadsleden dr.ir. G.B.C. Backus              ir. R. Pothoven en L. Stolze MSc (tot februari 2023), en
(voorzitter), prof.dr.ir. L.A. den Hartog, prof.dr.ir. A. van Huis, secretaris-directeur ir. M.H.W. Schakenraad van het bureau
J.A.M. Huijbers, dr. L.J.A. Lipman en prof.dr.ir. T.B. Rodenburg.   van de Raad.
De RDA bestond op 1 november 2022 uit de volgende leden:
Prof. dr. J.J.M. van Alphen                                         Dr. L.J.A. Lipman
Dr. ir. G.B.C. Backus                                               Drs. F.E. Rietkerk
J.P. van den Berg                                                   Mr. C.W. Ripmeester
W.T.A.A.G.M. van den Bergh                                          Prof. dr. ir. T.B. Rodenburg
Dr. B. Bovenkerk                                                    Dr. M.C.Th. Scholten
Dr. J.J.L. Candel MA                                                Prof. dr. Y.H. Schukken
Drs. H.R. Chalmers Hoynck van Papendrecht                           Ir. G.C. Six
Prof. dr. ir. G.M. van Dijk                                         Drs. M. Slob
Dr. N. Endenburg PhD                                                Prof. dr. G.R. de Snoo
Prof. dr. R. Gehring                                                Mr. drs. J. Staman, voorzitter
Drs. D. van Gennep                                                  Dr. ir. J.W.G.M. Swinkels
Prof. dr. M.A.M. Groenen                                            Drs. R.A. Tombrock
Prof. dr. S. Haring                                                 Prof. dr. ir. J.C.M. van Trijp
Prof. dr. ir. L.A. den Hartog                                       Dr. H.A.P. Urlings
A.L. ten Have-Mellema                                               Dr. J.B.F. van der Valk
Prof. dr. ir. J.A.P. Heesterbeek                                    J. van de Ven
Drs. G. Hofstra                                                     Drs. F.A.L.M. Verstappen
J.A.M. Huijbers                                                     Mr. dr. J. Vink
Prof. dr. ir. A. van Huis
Prof. dr. ir. B. Kemp                                               Secretaris-directeur van de Raad is Ir. M.H.W. Schakenraad
Prof. dr. M.F.M. Langelaar
                                        LAAT DIERENWELZIJN NIET ONDERSNEEUWEN – RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN – 15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>2024, Raad voor Dierenaangelegenheden, Den Haag
© Sommige rechten zijn voorbehouden / Some rights reserved
Voor deze uitgave zijn gebruiksrechten van toepassing zoals
vastgelegd in de Creative Commons licentie Naamsvermelding
3.0 Nederland. Voor de volledige tekst van deze licentie zie
http://www.creativecommons.org/licenses/ by/3.0/nl/
Tekst:
Carolien Makkink, c.makkink@hetnet.nl
Foto omslag:
Place-to-be / Dreamstime
Foto’s binnenwerk:
Copyright vermeld bij de foto
Infographic:
VormVijf, www.vormvijf.nl
Opmaak en drukwerk:
Xerox/Osage Den Haag
Raad voor Dierenaangelegenheden
Bezuidenhoutseweg 73
2594 AC Den Haag
www.rda.nl
Bij de productie van deze samenvatting is gebruik gemaakt
van papier dat het keurmerk Forest Stewardship Council®
(FSC®) draagt. Bij dit papier is het zeker dat de productie
niet tot bosvernietiging heeft geleid. Ook is het papier 100%
chloorvrij gebleekt en 100% gerecycled.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>