<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>COMMISSIE VAN ADVIES INZAKE VOLKENRECHTELIJKE VRAAGSTUKKEN
          Advisory Committee on Issues of Public International Law
                            ADVIES INZAKE
     AANSPRAKELIJKHEID VAN
INTERNATIONALE ORGANISATIES
                            ADVIES NR. 27
                              DEN HAAG
                           DECEMBER 2015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>COMMISSIE VAN ADVIES INZAKE VOLKENRECHTELIJKE VRAAGSTUKKEN
         Advisory Committee on Issues of Public International Law
                          ADVIES INZAKE
     AANSPRAKELIJKHEID VAN
INTERNATIONALE ORGANISATIES
                           ADVIES NR. 27
                             DEN HAAG
                         DECEMBER 2015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
Voorwoord                                                                        1
Samenvatting                                                                     3
1. Inleiding                                                                     5
2. Bestaande procedures om internationale organisaties aansprakelijk te stellen 8
   2.1 Procedures op internationaal niveau                                       8
   2.2 Procedures bij de organisatie zelf                                        9
   2.3 Nationale procedures                                                     10
3. Immuniteit van internationale organisaties voor de nationale rechter         12
   3.1 Afstand van immuniteit                                                   13
   3.2 Immuniteit en alternatieve rechtsgang: welke verhouding?                 13
   3.3 Eisen aan de beschikbare (alternatieve) rechtsgang                       17
   3.4 Functionele immuniteit                                                   20
4. Voldoende mogelijkheden om organisaties aansprakelijk te stellen?            22
5. Praktische gevolgen van een vaststelling van aansprakelijkheid               25
6. Alternatieve mogelijkheden                                                   27
7. Conclusie                                                                    29
                                                   i
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Bijlagen
Adviesaanvraag aansprakelijkheid van internationale organisaties d.d. 4 mei 2014
Samenstelling van de Commissie van Advies inzake Volkenrechtelijke Vraagstukken
                                           ii
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Lijst van gebruikte afkortingen
ARIO                 Articles on the Responsibility of International Organizations
CPIUN                Convention on the Privileges and Immunities of the United Nations
EHRM                 Europees Hof voor de Rechten van de Mens
EOO                  Europese Octrooi Organisatie
EU                   Europese Unie
ESA                  European Space Agency
EVRM                 Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
ICC                  International Criminal Court (Internationaal Strafhof)
ICTY                 International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia
                     (‘Joegoslavië-tribunaal’)
IGH                  Internationaal Gerechtshof
ILC                  International Law Commission
ILO                  International Labour Organization (Internationale
                     Arbeidsorganisatie)
ILOAT                ILO Administrative Tribunal
NAVO                 Noord-Atlantische Verdragsorganisatie
OPCW                 Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons (Organisatie
                     voor het Verbod op Chemische Wapens)
UNAT                 United Nations Appeals Tribunal
VN                   Verenigde Naties
                                           iii
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>iv</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Voorwoord
Op 4 mei 2014 verzocht de Minister van Buitenlandse Zaken de Commissie van Advies
inzake Volkenrechtelijke Vraagstukken om een advies over de aansprakelijkheid van
internationale organisaties. In de adviesaanvraag wordt de Commissie gevraagd om zowel
in te gaan op de bestaande procedures en mogelijkheden om internationale organisaties
aansprakelijk te stellen als om een beoordeling hiervan en eventuele alternatieven.
Binnen de CAVV is een schrijfgroep samengesteld bestaande uit prof. dr. R.A. Wessel, die
als cöordinator optrad, dr. C.M. Brölmann, prof. dr. J.G. Lammers en prof. dr. W.G.
Werner. De schrijfgroep wil graag Renuka Dhinakaran bedanken voor haar ondersteuning
in de vorm van onderzoek.
De CAVV heeft dit advies op 12 oktober 2015 voor de laatste keer in plenaire vergadering
besproken. Op 23 december 2015 is de definitieve tekst van het advies vastgesteld.
                                              1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>2</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>AANSPRAKELIJKHEID VAN INTERNATIONALE ORGANISATIES
Samenvatting
Internationale organisaties hebben een steeds grotere invloed op het leven van individuen
in de zin dat hun besluiten burgers rechtstreeks kunnen raken. Een gevolg is dat er een
behoefte is om internationale organisaties aan te kunnen spreken op hun handelen (of
nalaten). De vraag naar bestaande procedures met betrekking tot beslechting van geschillen
waarbij een internationale organisatie partij is, leidt al snel naar de nationale rechter. Hier
speelt de toekenning van immuniteit aan organisaties een belangrijke rol, omdat immuniteit
het een individu onmogelijk maakt een internationale organisatie voor de nationale rechter
aan te spreken.
De beoordeling van het leerstuk van de immuniteit van internationale organisaties heeft
zowel vanuit de rechtspraak als vanuit de rechtswetenschap een verandering ondergaan.
Hoewel de immuniteit op basis van de zetel- en oprichtingsverdragen nog onaantastbaar is,
wijst zowel Europese als nationale rechtspraak in toenemende mate op het feit dat deze
onaantastbaarheid op gespannen voet kan staan met andere internationale verplichtingen.
Deze verplichtingen betreffen met name het verzekeren van het recht op toegang tot een
rechter en een eerlijk proces. Waar internationale organisaties zelf niet voorzien in
toereikende procedures om klagers de mogelijkheid te geven in geweer te komen tegen
besluiten of beleid van een internationale organisatie, zien (rechters binnen) staten zich
steeds vaker geconfronteerd met zaken waarin een beroep wordt gedaan op verplichtingen
die dezelfde staat heeft op basis van mensenrechtenverdragen (zoals met name het
Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens) en daarmee met een dilemma.
De CAVV constateert dat er in toenemende mate erkenning is van een conflict tussen
verschillende internationale verplichtingen en realiseert zich dat er verschillen zijn tussen
bijvoorbeeld situaties waarin voor een werknemer bij een organisatie geen (afdoende)
rechtsmiddelen openstaan en situaties waarin individuen worden geraakt door (het nalaten
van) activiteiten, bijvoorbeeld in het kader van VN vredesoperaties.
Vanuit mensenrechtenperspectief is alertheid ten aanzien van mogelijke gaten in de
rechtsbescherming toe te juichen. Immers, het blijft onbevredigend wanneer staten in
toenemende mate bevoegdheden overdragen aan internationale organisaties, maar deze
laatsten vervolgens onaantastbaar blijken wanneer zij door individuen worden
aangesproken op de (soms zeer ernstige en ingrijpende) gevolgen van hun handelen.
Tegelijkertijd is de immuniteit van internationale organisaties niet voor niets in het leven
geroepen. Het stelt deze organisaties in staat hun taken uit te voeren onafhankelijk van het
rechtssysteem van – in het bijzonder – de gaststaat. Deze onafhankelijkheid is in veel
gevallen essentieel voor het functioneren van een internationale organisatie en een
internationale organisatie zal dan ook niet snel genegen zijn zich te vestigen in een land
                                                3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>waar zij afhankelijk is van (veranderende) nationale wetgeving en waar de organisatie of
haar medewerkers gevaar lopen gedagvaard te worden voor een nationale rechter die
wellicht regels toepast die zij niet erkennen. Staten zijn zich van hun
verantwoordelijkheden ten opzichte van internationale organisaties goed bewust en een
regering of minister van Buitenlandse Zaken heeft daarnaast te maken met de druk vanuit
andere lidstaten die het gastland het vertrouwen hebben gegeven als ‘veilige’
vestigingslokatie.
In dit advies worden opties geïdentificeerd om met de spanning tussen immuniteit en
rechtsbescherming om te gaan.
                                                4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>1. Inleiding
Op 4 mei 2014 heeft de Minister van Buitenlandse Zaken de Commissie van Advies inzake
Volkenrechtelijke Vraagstukken (CAVV) verzocht een antwoord te geven op de vraag hoe
de internationale aansprakelijkheid van internationale organisaties is geregeld (bijlage I).
Meer concreet wordt gevraagd daarbij in te gaan op de volgende vragen:
     –        Hoe beoordeelt u de bestaande procedures met betrekking tot beslechting van
              geschillen waarbij een internationale organisatie partij is? Leiden deze
              procedures tot een eerlijke procesgang?
     –        Zijn er voldoende mogelijkheden om internationale organisaties aansprakelijk te
              stellen?
     –        Hoe beoordeelt u, als aansprakelijkheid van een internationale organisatie wordt
              vastgesteld, de praktische uitvoerbaarheid van de juridische gevolgen van die
              vaststelling?
     –        Hoe zouden alternatieve claimprocedures er uit kunnen zien?
In de adviesaanvraag wordt aangegeven dat de achtergrond van deze vragen gevormd
wordt door twee ontwikkelingen. Enerzijds vindt er al langere tijd een gestage uitbreiding
van het werkterrein van internationale organisaties plaats, waardoor zij steeds vaker
handelingen verrichten die directe gevolgen hebben voor burgers. Of, zoals gesteld door
Schrijver: “Zeker in het geval dat internationale organisaties het respect voor
mensenrechten en fundamentele vrijheden willen bevorderen, is het een terechte vraag in
hoeverre deze organisaties zelf die rechten eerbiedigen”.1 Dit roept vervolgens de vraag op
hoe het is gesteld met de juridische aansprakelijkheid van dergelijke organisaties. Deze
vraag komt ook uitgebreid aan de orde in de in 2011 door de International Law
Commission van de Verenigde Naties vastgestelde Articles on the Responsibility of
International Organizations (ARIO).2 Het blijkt moeilijk voor individuen of groepen van
individuen om internationale organisaties juridisch aan te spreken op inbreuken van het
(internationaal) recht. Zo ontbreekt een algemene gerechtelijke instantie op internationaal
niveau (het Internationaal Gerechtshof behandelt alleen zaken tussen staten en
adviesaanvragen van organen van de VN). Internationale organisaties hebben vaak zelf
claimprocedures opgesteld, maar deze zijn niet altijd compleet, terwijl het aanspreken van
internationale organisaties voor nationale rechters veelal moeilijk of onmogelijk is
gebleken door de immuniteit die internationale organisaties genieten.
1
  N.J. Schrijver, ‘Srebrenica voorbij. De volkenrechtelijke immuniteit van de Verenigde Naties’, in
Handelingen Nederlandse Juristen-Vereniging – Immuniteiten: het recht opzijgezet?, 2013, pp. 211-273, p.
214.
2
  ILC Report, Sixty-third Session (UN Doc. A/66/10 (2011) pp. 50-170; UN General Assembly resolution
66/100, 9 December 2011).
                                                      5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>De problemen rondom de aansprakelijkheid van internationale organisaties zijn van
bijzonder belang voor Nederland, omdat het gastland is van een groot aantal internationale
organisaties. Daarnaast heeft Nederland recentelijk te maken gehad met een aantal
rechtszaken voor de nationale rechter waarin deze vragen een cruciale rol speelden.
Hoewel in deze zaken vrijwel altijd de vraag naar voren komt of de immuniteit van de
internationale organisaties – die veelal is vastgelegd in het oprichtingsverdrag van de
organisatie en in de zetelovereenkomst van de organisatie met Nederland – in de weg staat
aan het ter verantwoording roepen van de organisatie, verschillen de zaken aanzienlijk.
Waar het in een aantal zaken gaat om werknemers van een internationale organisatie die
niet (het gevoel hebben) via de interne procedures van de betreffende organisatie hun recht
(te) kunnen halen, waar het bijvoorbeeld hun arbeidsomstandigheden betreft, laten zaken
zoals die rondom ‘Srebrenica’ zien dat ook individuen die niet aan de organisatie
verbonden zijn een terechte behoefte kunnen voelen om een internationale organisatie
aansprakelijk te stellen voor geleden schade. Uit deze zaken blijkt ook de bijzondere positie
van de Verenigde Naties, van welke organisatie de Hoge Raad in 2012 vaststelde dat de
immuniteit ‘absoluut’ is.3
De verschillen tussen internationale organisaties, hun officiële taken en de mogelijkheden
voor eigen staf en derden om deze organisaties aansprakelijk te stellen komen in dit rapport
naar voren. De CAVV constateert dat zaken betreffende arbeidsomstandigheden van
medewerkers van internationale organisaties niet vergelijkbaar zijn met situaties waarin
bijvoorbeeld nabestaanden genoegdoening eisen voor de gevolgen van het optreden of de
nalatigheid van een organisatie in een gewapend conflict. Tegelijkertijd kan het in meer
abstracte zin gaan om dezelfde vraag: de spanning tussen verplichtingen die voortkomen
uit het respecteren van enerzijds immuniteit en anderzijds de bescherming van de rechten
van individuen.
Buiten de reikwijdte van het advies (en de adviesvraag) valt de vraag naar de
aansprakelijkheid van staten als lidstaten van een internationale organisatie.4 Niet
uitgesloten is dat bij de toerekeningsvraag blijkt dat lidstaten een eigen of gedeelde
verantwoordelijkheid hebben voor activiteiten die door, of in het kader van, een
internationale organisatie plaatsvinden. Los van de complexe verhouding tussen
internationale organisaties en hun leden,5 gaat de CAVV in dit advies uit van een
principieel onderscheid tussen de internationale organisatie en haar lidstaten. Waar voorop
blijft staan dat een lidstaat altijd verantwoordelijk gehouden kan worden voor eigen
3
  Stichting ‘Mothers of Srebrenica’ c.s. tegen de Staat der Nederlanden en de VN, Hoge Raad, 13 april 2012,
rov. 4.3.6, ECLI:NL:HR:2012:BW1999.
4
  Zie hierover het special issue ‘Member State Responsibility and International Organizations’, International
Organizations Law Review, 2015, nr. 1.
5
  Zie daarover recentelijk I.F. Dekker en R.A. Wessel, ‘Identities of States in International Organizations’; en
C. Brölmann, ‘Member States and International Legal Responsibility: Developments of the Institutional
Veil’, in het bovengenoemde nummer van het International Organizations Law Review.
                                                       6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>handelen (zoals ook bevestigd door de Hoge Raad in de Nuhanovic en Mustafic zaken in
2013)6 is het onjuist het handelen van een internationale organisatie in het algemeen te zien
als het handelen van één of meer lidstaten. De genoemde regels rondom de
aansprakelijkheid van internationale organisaties (ARIO) maken dat onderscheid ook
nadrukkelijk.
In dit advies zullen de verschillende dimensies van de vraagstelling als volgt aan de orde
komen: in paragraaf 2 zal een korte schets worden gegeven van de mogelijkheden om
internationale organisaties aansprakelijk te stellen. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt
tussen procedures op internationaal niveau, binnen de organisatie zelf en op nationaal
niveau. De laatste procedures raken aan een problematiek die een grote rol speelt bij de
adviesaanvraag door de Minister, de immuniteit van internationale organisaties voor de
nationale rechter. In paragraaf 3 zal daarom apart worden stilgestaan bij deze problematiek.
Op basis van een analyse van de rechtspraak op nationaal en Straatsburgs niveau zal
worden uiteengezet hoe rechterlijke instanties zijn omgegaan met de vraag van immuniteit
van internationale organisaties. Zoals zal blijken, houden rechters bij hun beoordeling van
de immuniteit van internationale organisaties vaak bijzonder rekening met de vraag of de
betreffende organisatie zelf een toereikende alternatieve rechtsgang biedt. Dit roept de
vraag op wat dan geldt als een ‘toereikende’ alternatieve rechtsgang. Deze vraag zal ook in
paragraaf 3 aan de orde komen. Op basis van deze analyse kan dan aan het einde worden
overgegaan tot de beantwoording van een van de hoofdvragen van het advies, namelijk of
de bestaande procedures als ‘voldoende’ kunnen worden gekwalificeerd. Paragraaf 4 gaat
in op de vraag naar wat praktisch mogelijk is na een vaststelling van aansprakelijkheid.
Ook bij de executie van gerechtelijke uitspraken speelt de immuniteit van internationale
organisaties in de praktijk een zeer belangrijke rol. Het advies zal worden afgesloten met
enkele conclusies en aanbevelingen.
6
  ECLI:NL:HR:2013:BZ9225 respectievelijk ECLI:NL:HR:2013:BZ9228.
                                               7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>2. Bestaande procedures om internationale organisaties aansprakelijk te stellen
2.1 Procedures op internationaal niveau
Op internationaal niveau hebben internationale organisaties aan de basis gestaan van de
oprichting van internationale hoven met een rechtsprekende functie. Zo fungeert het
Internationaal Gerechtshof (IGH), het voornaamste gerechtelijke orgaan van de Verenigde
Naties, voor de staten die zijn rechtsmacht erkennen als rechter in tussenstatelijke
geschillen. Met betrekking tot internationale organisaties is de rechtsmacht van het IGH
beperkt tot het geven van zogenoemde Advisory Opinions. Hierin heeft het Hof zich een
aantal keren gebogen over de juridische zelfstandigheid van internationale organisaties. In
1949 (Advies Reparation for Injuries7) stelde het Hof vast dat de VN objectieve
internationale rechtspersoonlijkheid geniet. De gebruikte argumenten zijn daarna ook
veelvuldig aangehaald met betrekking tot de nationale en internationale juridische status
van andere internationale organisaties; een status die van belang is om aan de vraag van de
immuniteit toe te komen.
Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, onderdeel van de Raad van Europa, biedt
personen (na uitputting van de nationale rechtsmiddelen) een rechtsgang tegen de
aangesloten staten. Uitspraken van dit Hof hebben echter geregeld betrekking gehad op het
vraagstuk van de immuniteit van internationale organisaties, met name waar het gaat om de
rechtsbeschermingsverplichtingen van de aangesloten staat. De belangrijkste zaken komen
later in dit rapport aan de orde. Het Hof van Justitie van de Europese Unie (inclusief het
Gerecht) kan onder voorwaarden klachten in behandeling nemen tegen besluiten van
(organen van) de Europese Unie (EU) zelf, maar is geen toezichthouder van andere
internationale organisaties.
Voor geschillen tussen de organisatie en degenen in haar dienst (internationale ambtenaren;
international civil servants) voorzien de meeste internationale organisaties in een
procedure die uitmondt bij een internationale ambtenarenrechter, welke een bindende
uitspraak doet. Aldus fungeert ILOAT, het gespecialiseerde Ambtenarengerecht van de
Internationale Arbeidsorganisatie ILO in Genève, voor ongeveer 60 internationale
organisaties en zo’n 46.000 internationale ambtenaren wereldwijd als ambtenarenrechter.
In Nederland (mede) gevestigde internationale organisaties zoals (het onderdeel in Rijswijk
van) de Europese Octrooi Organisatie (EOO), het Internationaal Strafhof (ICC) en de
Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW) maken gebruik van de
diensten van het ILOAT op basis van een overeenkomst met de ILO. De ‘VN-familie’,
waaronder bijvoorbeeld het Joegoslavië-Tribunaal (ICTY), kent voor dit soort zaken sinds
7
  Reparation for Injuries Suffered in the Service of the United Nations, Advisory Opinion, I.C.J. Reports
1949, p. 179 en p. 185.
                                                        8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>2009 het United Nations Dispute Tribunal (met de mogelijkheid van hoger beroep bij het
United Nations Appeals Tribunal; UNAT).
Waar voor de werknemers van internationale organisaties, de internationale ambtenaren,
dus nog wel mogelijkheden kunnen openstaan bij internationale tribunalen, ontbreken deze
volledig voor individuen die niet in dienst zijn bij de organisatie, maar toch geraakt zijn
door besluiten, beleid of handelingen van die organisatie.
2.2 Procedures bij de organisatie zelf
Tot de procedures waarin internationale organisaties zelf voorzien, behoren in de eerste
plaats de al genoemde regelingen tot beslechting van geschillen betreffende de
aansprakelijkheid van de organisatie als werkgever tegenover de personen in haar dienst.
De personeelsstatuten van internationale organisaties voorzien doorgaans in een
administratieve geschillenbeslechtingsprocedure voor (voormalige) personeelsleden, ten
aanzien van besluiten betreffende hun (arbeidsrechtelijke) rechtspositie. Deze procedures,
waarin de werknemer tegenover de internationale organisatie als werkgever staat, hebben
veel gemeen met een bestuursrechtelijke rechtsgang.
Algemeen gesproken zal de werknemer die wil opkomen tegen een besluit van de
organisatie dat hem raakt, eerst bezwaar moeten maken bij de beslissende functionaris. Als
dat niet tot het gewenste resultaat leidt, staat er veelal intern beroep open bij een commissie
(bijvoorbeeld genaamd Internal Appeals Committee of Advisory Board) waarin
gebruikelijk zowel door het management van de organisatie als door de werknemers(-
vertegenwoordiging) benoemde vertegenwoordigers zitting hebben. Deze commissie
brengt een beredeneerd (niet-bindend) advies uit, met inachtneming waarvan de
beslissende functionaris vervolgens op het beroep beslist. Deze procedure kan in sommige
gevallen vergeleken worden met ‘ambtenarenrechtspraak’ zoals hiervoor genoemd. De
ambtenarenrechter kan intern zijn (zoals in het geval van de European Space Agency
(ESA), die een eigen Appeals Board kent, of het Gerecht voor ambtenarenzaken van de
EU), maar het kan ook gaan om een extern lichaam (zie boven).
Daarnaast is er soms voorzien in meer op onderlinge toenadering dan op tegenspraak
toegespitste geschillenbeslechting, zoals bij een Ombudspersoon of mediator, bijvoorbeeld
voor kleine conflicten op de werkvloer. Het verschilt per internationale organisatie in
hoeverre een, meer of minder uitvoerige, interne procedure is voorgeschreven alvorens de
werknemer zo nodig toegang kan krijgen tot de internationale ambtenarenrechter. In
sommige gevallen is bepaald dat uitputting van de interne beroepsgang (bezwaar, intern
beroep) niet nodig is om tot de ambtenarenrechter toegang te krijgen, bijvoorbeeld als niet
in geschil is dat de kwestie die partijen verdeeld houdt een zuivere rechtsvraag betreft.
                                                 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Voor niet-werknemers van de betreffende internationale organisatie staan meestal geen
interne klachtprocedures open. Een voorbeeld van een uitzondering betreft de instelling van
een Ombudspersoon bij de Verenigde Naties naar aanleiding van de vele zaken die zowel
op nationaal als regionaal (EU) niveau werden geïnitieerd naar aanleiding van de
sanctielijsten die het Al Qaida-Sanctiecomité van de VN-Veiligheidsraad (ook wel bekend
als het ‘1267-Sanctiecomité’) opstelde na ‘9/11’ (de zogenoemde Kadi-zaken en
vergelijkbare zaken).8 De (vermeende) terroristen op deze lijsten werden individueel
getroffen door sancties die de lidstaten van de VN geacht werden op te leggen, zonder dat
voorzien werd in een rechtsgang om eventuele misstanden te toetsen. In het huidige
systeem kan de Ombudspersoon de VN-Veiligheidsraad verzoeken een bepaalde persoon
van de lijst te verwijderen. Hoewel het hier geen juridische procedure betreft, kan het
leiden tot een procesgang waarin de klager zich gehoord en erkend voelt. Deze
klachtprocedure bij de VN laat zien dat er goede successen mee behaald kunnen worden.
Begin 2015 waren er 48 zaken afgerond, hetgeen heeft geleid tot een zogenoemde delisting
(het verwijderen van de sanctielijst) van in totaal 37 individuen en 28 entiteiten. In het
overgrote aantal van de gevallen stelde de Ombudsman op basis van de verzoeken en eigen
onderzoek tegenover het ‘1267-Sanctiecomité’ dat er sprake was van een onterechte
listing.9 Van belang hierbij is ook dat het Sanctiecomité alleen bij consensus van een
delisting-voorstel van de Ombudspersoon kan afwijken (bij ontbreken van consensus gaat
de zaak naar de Veiligheidsraad zelf).
2.3      Nationale procedures
Waar interne en internationale procedures afwezig zijn of volgens justitiabelen te kort
schieten, wordt de laatste jaren steeds vaker een beroep gedaan op de nationale rechter
waar het gaat om geschillen tussen individuen en internationale organisaties.10 Hierbij zijn
grofweg drie soorten geschillen te onderscheiden: (a) arbeidsgeschillen tussen een
organisatie en haar eigen werknemers; (b) geschillen tussen een organisatie en derden met
wie zij een contract heeft gesloten; (c) geschillen tussen organisaties en derden die door
handelen of nalaten van de betreffende organisatie zijn geraakt.
Internationale organisaties waarvan Nederland gastland is, verschijnen wanneer zij worden
gedaagd doorgaans in de nationale procedure. Wanneer internationale organisaties
verschijnen, doen zij echter steevast een beroep op hun immuniteit. Zij verschijnen met
8
  Zie voor een analyse hiervan bijvoorbeeld: C. Eckes, EU Counter-Terrorist Policies and Fundamental
Rights: The Case of Individual Sanctions, Oxford University Press, 2009.
9
  Zie het rapport van de Ombudspersoon aan de voorzitter van de Veiligheidsraad van 2 februari 2015,
S/2015/80.
10
   C. Ryngaert, ‘The Immunity of International Organizations Before Domestic Courts: Recent Trends’,
International Organizations Law Review, 121, 136 (2010).
                                                    10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>andere woorden vooral ter verdediging van hun voorrecht van immuniteit. Zelfs als een
internationale organisatie niet verschijnt en dus geen expliciet beroep doet op immuniteit,
is het naar tegenwoordige opvatting aan de Nederlandse rechter om zijn bevoegdheid
ambtshalve te toetsen, ook al gebeurt dat in de praktijk nog niet altijd.
Dit standpunt werd, onder meer, ook ingenomen door de Nederlandse Staat in de zaak
Stichting Moeders van Srebrenica c.s. tegen de Staat der Nederlanden en de Verenigde
Naties en vindt ook steun in artikel 15 van de Europese Overeenkomst inzake de
immuniteit van Staten van 197211 (waarbij Nederland partij is) en artikel 6 van het (nog
niet in werking getreden) in 2004 gesloten Verdrag van de Verenigde Naties inzake de
immuniteit van rechtsmacht van staten en hun eigendommen12. Deze verdragen betreffen
weliswaar de immuniteit van jurisdictie van een vreemde staat, maar niet valt in te zien dat
in het geval van immuniteit van jurisdictie van een internationale organisatie anders zou
moeten worden geoordeeld.13
De nationale rechters dienen derhalve naar de huidige opvatting ambtshalve te onderzoeken
of zij bevoegd zijn om kennis te nemen van, en uitspraak te doen, in zaken tegen een
internationale organisatie, ook wanneer deze niet voor de rechter verschijnt.
Omdat het immuniteitsvraagstuk zo’n centrale rol heeft gespeeld in een veelheid aan zaken,
zal hierop apart worden ingegaan in de volgende paragraaf.
11
   Trb. 1973, 43.
12
   Trb. 2010, 272.
13
   De tegenwoordige opvatting, die blijkens een amendement van artikel 1 van het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering in 2011 thans ook door de Nederlandse wetgever wordt gedeeld en waarvoor ook al steun in
de Nederlandse volkenrechtelijke literatuur bestond, wijkt dus af van het door de Hoge Raad in zijn arrest van
25 november 1994 (NJ 1995/650, m.nt. Th.M. de Boer) in de zaak Marokko/Stichting Revalidatiecentrum De
Trappenberg ingenomen, en nog eens in zijn arrest van 26 maart 2010 (NJ 2010/526, m.nt. Th.M. de Boer) in
de zaak Azeta B.V./Chili bevestigde standpunt.
                                                     11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>3. Immuniteit van internationale organisaties voor de nationale rechter
Internationale organisaties opereren niet in een juridisch vacuüm. Als internationale
rechtspersoonlijkheid bezittende publiekrechtelijke entiteiten zijn ook internationale
organisaties in beginsel gebonden aan de regels van het volkenrecht. De relatie tussen een
internationale organisatie en haar gastland wordt in juridische zin beheerst door
wederzijdse verplichtingen tot samenwerking en goede trouw.14
Het is echter de vraag in hoeverre een nationale rechter bevoegd is om in een concreet
geval uitspraak te doen over de vraag of een internationale organisatie rechtsplichten heeft
geschonden. Onder het internationaal recht genieten internationale organisaties immers
immuniteit van rechtsprekende en uitvoerende jurisdictie. Deze immuniteit is vergelijkbaar
met de immuniteit van een vreemde staat en zijn vertegenwoordigers en komt voort uit het
idee dat een organisatie haar functies ongehinderd moet kunnen uitoefenen. Internationale
organisaties zijn eigenstandige internationale juridische entiteiten die, noodgedwongen,
hun vestiging moeten hebben op het grondgebied van een gaststaat (die bijna altijd één van
de lidstaten is). Het volledig onderwerpen van een internationale organisatie aan de
rechtsmacht van die betreffende lidstaat zou niet alleen het (internationale) functioneren
van de organisatie in de weg staan, maar ook raken aan de rechten en belangen van de
andere lidstaten.
Het zetelverdrag (host state of headquarters agreement), en veelal ook het
oprichtingsverdrag van de internationale organisatie, voorziet om die reden in een status
aparte van de organisatie binnen het gastland. Deze status omvat in eerste instantie de
immuniteit van de internationale organisatie binnen het rechtssysteem van het gastland.
Deze immuniteit impliceert niet dat de organisatie en haar staf zich niet dienen te houden
aan de regels die in het betreffende land gelden, maar vooral dat zij niet onderworpen
kunnen zijn aan rechterlijke toetsing binnen het land. Ook de uitvoering (executie) van
gerechtelijke uitspraken valt, mede vanwege de onaantastbaarheid van de eigendommen
van de organisatie, onder de immuniteit.
De vraag of immuniteit ook geldt bij het ontbreken van een verwijzing ernaar in het
oprichtings- of zetelverdrag (en de vraag of er sprake is van gewoonterecht of van een
‘inherente’ karakteristiek van een internationale organisatie) wordt in de literatuur niet
eenduidig beantwoord, maar is grotendeels theoretisch van aard omdat de immuniteiten en
privileges in de meeste gevallen de basis vormen van de inhoud van een zetelverdrag en
een zetelverdrag niet snel ontbreekt. In Nederland heeft de Hoge Raad echter in 1986 in het
Spaans-arrest vastgesteld dat ook in dat geval de immuniteit van de internationale
organisatie het uitgangspunt zal moeten zijn:
14
   Vgl. advies Internationaal Gerechtshof d,d, 20 december 1980, “Interpretation of the Agreement of 25
March 1951 between the WHO and Egypt”, I.C.J. Reports 1980, p. 73.
                                                     12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>        “Aangenomen moet worden dat ook bij gebreke van een verdrag […] uit het
        ongeschreven volkenrecht voortvloeit dat een internationale organisatie, ten minste
        in de staat op welks grondgebied die organisatie met instemming van de regering
        van die staat is gevestigd, gerechtigd is tot het privilege van immuniteit van
        jurisdictie op dezelfde voet als zulks in de hiervoor bedoelde verdragen pleegt te
        worden geregeld. Dat betekent dat volgens huidig ongeschreven volkenrecht een
        internationale organisatie in beginsel niet is onderworpen aan de rechtsmacht van
        de rechter van de gastheerstaat ter zake van alle geschillen welke onmiddellijk
        verband houden met de vervulling van de aan die organisatie opgedragen taken.”15
Dit uitgangpunt is in de rechtspraak nadien niet herzien.
 3.1    Afstand van immuniteit
Aan de mogelijkheid van afstand (waiver) van immuniteit (op basis van bijvoorbeeld de
Convention on the Privileges and Immunities of the United Nations (CPIUN) van 1946, een
verwijzing in een zetelovereenkomst of ad hoc) ligt de gedachte ten grondslag dat moet
worden voorkomen dat de behoorlijke rechtspleging in een concreet geval belemmerd
wordt door immuniteit van jurisdictie. Op basis van de rationale achter immuniteit (zie
boven) van een organisatie is het echter niet ter bepaling van de nationale rechter van een
enkele (lid)staat of die immuniteit wordt opgeheven.
Tegelijkertijd komt het voor dat – wanneer een organisatie zich blijft beroepen op haar
immuniteit – een nationale rechter zich gedwongen voelt een afweging te maken tussen het
belang van het respecteren van de immuniteit en het recht van een klager op een
beschikbare rechtsgang.
3.2      Immuniteit en alternatieve rechtsgang: welke verhouding?
Dit breng ons bij de volgende vraag: bestaat er een verplichting voor rechters om de
immuniteit van internationale organisaties te erkennen? Zoals hierboven reeds werd
aangegeven, zijn internationale organisaties in beginsel niet onderworpen aan de
rechtsmacht van nationale rechters, voor zover het gaat om handelingen die verband
houden met de uitoefening van hun taken. Tegelijkertijd hebben staten onder artikel 6 van
het EVRM (Recht op een eerlijk proces) de verplichting om het recht op toegang tot de
rechter te respecteren. Deze twee verplichtingen van staten (respecteren van immuniteit en
verlenen van rechtsbescherming) kunnen op gespannen voet met elkaar komen te staan
15
   HR 20 december 1985, NJ 1986, 438 m.nt. P.J.I.M. de Waard, rov. 3.3.4.
                                                  13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>wanneer een individu poogt een organisatie aan te spreken voor de nationale rechter. De
afgelopen jaren hebben nationale rechters en het Hof in Straatsburg geregeld uitspraak
moeten doen in geschillen waarin individuen claimden dat toekenning van immuniteit aan
een internationale organisatie een schending zou opleveren van artikel 6 EVRM. Hierbij is
het zo dat het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg klachten heeft
behandeld die specifiek zagen op immuniteit als beweerde schending van het recht op een
eerlijk proces, terwijl de Nederlandse rechters zich hebben gebogen over beweerde
schending van rechtsplichten door internationale organisaties, waarbij de immuniteit in het
kader van ontvankelijkheid preliminair aan de orde kwam. Zo weegt het Straatsburgse hof
verschillende belangen en verplichtingen mee, maar toetst het strikt genomen alleen de
naleving door de staat van artikel 6 EVRM; bij de Nederlandse rechter daarentegen kan er
sprake zijn van een echte juridische ‘afweging’ als de rechter wordt geconfronteerd met de
twee rechtsplichten van de staat waaraan niet tegelijkertijd gehoor kan worden gegeven.
Bij de beoordeling van de plicht tot het garanderen van een rechtsmiddel heeft het
Europees Hof in Straatsburg, overeenkomstig de beperkingssystematiek toegepast bij niet-
absolute rechten in het EVRM, telkens als uitgangspunt genomen dat de toegang tot de
rechter mag worden beperkt, mits deze beperking de kern van het recht niet aantast, een
legitiem doel dient en proportioneel is ten opzicht van het met de beperking nagestreefde
doel. Uit de jurisprudentie van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens is duidelijk
geworden dat het toekennen van immuniteit aan internationale organisaties in beginsel een
legitiem doel dient en niet per se een aantasting van de kern van het recht op toegang tot de
rechter, of een schending van andere mensenrechten, inhoudt.16 De discussie spitst zich in
de praktijk vooral toe op het derde criterium, de proportionaliteit.
Bij de bepaling van de proportionaliteit van erkenning van immuniteit spelen twee
algemene afwegingen een rol. In de eerste plaats is dat het al dan niet voorhanden zijn van
een alternatieve rechtsgang bij de betreffende internationale organisatie zelf. Zoals het
EHRM in de parallelzaken Waite & Kennedy en Beer & Regan (1999) overwoog, is het
voorhanden zijn van een alternatieve rechtsgang bij de betreffende internationale
organisatie een zwaarwegende factor (material factor) bij het beoordelen van de
rechtmatigheid van erkenning van immuniteit. Volgens het Hof dient er sprake te zijn van
“reasonable alternative means to protect effectively their rights under the Convention.”17
De Hoge Raad heeft recent geoordeeld dat het ook dan er op aankomt of, gelet op die
alternatieve middelen, de immuniteit van jurisdictie de kern (het wezen) van iemands recht
16
   Zie b.v. de uitspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Naletilić v Croatia, App. No.
51891/99, van 4 mei 2000 (waarnaar o.a. wordt verwezen in de Nederlandse uitspraak die aanleiding gaf tot
EHRM Milošević v The Netherlands, App. No 77631/01, van 19 maart 2002), waarin het Hof uitgaat van de
presumptie dat de procedure regels van het ICTY de diverse rechten neergelegd in het EVRM voldoende
respecteren.
17
   Waite & Kennedy v. Germany, App. no. 26083/94, European Court of Human Rights, 18 februari 1999.
                                                    14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>op toegang tot de rechter aantast.18 In andere jurisprudentie – die overigens niet zozeer ziet
op de immuniteit maar meer de aansprakelijkheid van lidstaten betrof – koos het Europees
Hof ook wel andere bewoordingen en sprak het over de noodzaak tot rechtsbescherming
die equivalent of vergelijkbaar is aan de bescherming die door het Europees Verdrag wordt
geboden en die geen overduidelijke gebreken (manifest deficiencies) vertoont.19 De
Straatsburgse jurisprudentie vindt weerklank in zaken die voor nationale rechters spelen en
deze rechters zijn in toenemende mate genegen na te gaan of internationale organisaties
voorzien in een rechtsgang die de klager in staat stelt zijn rechten op basis van het EVRM
te beschermen. Zo niet, zo lijkt de redenering, dan rust er een verplichting op de staat als
partij bij het EVRM om deze rechten alsnog te garanderen (zie onder).
In de tweede plaats gaat het om de aard en opdracht van de betreffende organisatie. Hierbij
kende het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in de zaak Mothers of Srebrenica
een bijzondere positie toe aan de Verenigde Naties, in ieder geval voor zover deze handelt
door middel van de Veiligheidsraad onder hoofdstuk VII van het Handvest. Het Hof
overwoog dat operaties die door de Veiligheidsraad onder hoofdstuk VII waren opgezet,
fundamenteel zijn voor één van de kerntaken van de VN, de bescherming van
internationale vrede en veiligheid. Dat betekent, aldus het Hof, dat
          “the Convention cannot be interpreted in a manner which would subject the acts
          and omissions of the Security Council to domestic jurisdiction without the accord of
          the United Nations. To bring such operations within the scope of domestic
          jurisdiction would be to allow individual States, through their courts, to interfere
          with the fulfilment of the key mission of the United Nations in this field, including
          with the effective conduct of its operations.”20
Hoewel de redenering van het Hof begrijpelijk is (er is een gevaar dat de wezenlijke rol van
de VN-Veiligheidsraad wordt uitgehold wanneer nationale rechters de mogelijkheid
zouden hebben haar besluiten juridisch te toetsen), laat dit tegelijkertijd de spanning zien
die ten grondslag ligt aan de adviesaanvraag. Hoe belangrijk een internationale organisatie
ook is in het besturen en reguleren van grote wereldvraagstukken, zouden individuen die
rechtstreeks worden geraakt door internationale besluiten niet de mogelijkheid moeten
hebben om hun klacht bij een beoordelende instantie neer te leggen?
18
   HR 18 december 2015, ECLI:NL:HR:2015:3609, rov. 3.3.2.
19
   Bosphorus v. Ireland, App. no 45036/98, European Court of Human Rights, 30 juni 2005. Vgl. ook HR 18
december 2015 voornoemd, waarin de Hoge Raad (rov. 3.3.3-slot) aanneemt dat deze maatstaf door het
Gerechtshof Den Haag in de appelinstantie werd gelijkgesteld aan de maatstaf van aantasting van het wezen
van iemands recht op toegang tot de rechter.
20
   Stichting Mothers of Srebrenica v. The Netherlands, App. no 65542/12, European Court of Human Rights,
11 juni 2013, para. 15.
                                                    15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>Het uitgangspunt in deze zaken voor het Europees Hof voor de Rechten van de Mens
(specifiek gericht op bescherming van de rechten neergelegd in het EVRM) is de vraag of
het erkennen van immuniteit van een internationale organisatie door een nationale rechter
rechtmatig is in de zin van verenigbaar met het recht op een eerlijk proces als neergelegd in
artikel 6 EVRM. Het niet voorhanden zijn van een alternatieve rechtsgang kan betekenen
dat er sprake is van een inbreuk op artikel 6 EVRM, maar betekent niet automatisch dat een
staat gehouden is (of zelfs het recht heeft) de immuniteit van een internationale organisatie
opzij te zetten.
Ervan uitgaande dat Nederland gelijkelijk wordt gebonden door deze twee rechtsplichten
(het respecteren van immuniteit en van de plicht tot rechtsbescherming), kan men zeggen
dat op dit moment noch het internationaal recht noch het Nederlands recht een harde regel
geven over welke van de twee verplichtingen moet voorgaan. Wel kent het academische
debat sinds twee decennia een gezaghebbende trend (vaak verbonden met
‘constitutionalisering’ van het internationaal recht) die aan mensenrechten een hogere
plaats toeschrijft dan aan andere internationale rechten en plichten.21 Hoewel onduidelijk is
in hoeverre dit gevolgen heeft voor het immuniteitsvraagstuk, blijkt het criterium van het
recht op (in de brede zin) ‘toegang tot de rechter’ – meestal in de vorm van de vraag naar
een alternatieve rechtsgang – ook bij de afwegingen die nationale rechters maken vaak van
belang. Een kort overzicht van enkele zaken uit de (lagere) Nederlandse rechtspraak kan dit
illustreren:
        Het Hof Den Haag in de zaak van de Mothers of Srebrenica respecteerde de
         immuniteit van de VN ondanks het algeheel ontbreken van een eigen rechtsgang,
         maar sprak, bij wege van obiter dictum, uit te betreuren dat de VN (nog altijd) geen
         eigen voorziening had getroffen voor het beslechten van privaatrechtelijke
         geschillen zoals in het vooruitzicht gesteld in de Convention on the Privileges and
         Immunities of the United Nations (CPIUN) van 1946.22
        In een zaak tegen de Europese Octrooi Organisatie (EOO) betreffende een
         commerciële aanbesteding van cateringdiensten voor EOO in Rijswijk, waarin geen
         alternatieve rechtsgang (in kort geding) beschikbaar was voor de teleurgestelde
         inschrijver, heeft het Hof Den Haag de oplossing gezocht in het beperkt uitleggen
         van de verdragstekst op het punt van wat ‘strikt noodzakelijk’ is voor de ‘officiële
         werkzaamheden’ van de internationale organisatie, om aldus het geschil buiten de
         reikwijdte van de immuniteit van jurisdictie te brengen.23
21
   Zie bijvoorbeeld Erika De Wet and Jure Vidmar (eds.), Hierarchy in International Law: The Place of
Human Rights, OUP 2012.
22
   Gerechtshof Den Haag 30 maart 2010, ECLI:NL:GHSGR:2010:BL8979, rov. 5.13.
23
   Gerechtshof Den Haag 21 juni 2011, ECLI:NL:GHSGR:2011:BR0188.
                                                   16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>        In een kort geding bij de Haagse Rechtbank tegen (onder andere) EOO, waar de
         persoon met wie het arbeidsgeschil bestond wel werkzaam was voor, maar niet in
         dienst van, de internationale organisatie – namelijk, ingehuurd van een derde –
         woog de rechter bij het respecteren van de immuniteit van de organisatie de, uit de
         Waite & Kennedy-jurisprudentie bekende, factor mee dat er voor de eiser een
         alternatieve rechtsgang tegen de formele werkgever beschikbaar was.24
        In een recente zaak tegen de Europese Octrooi Organisatie overwoog het Hof dat
         toekenning van immuniteit een schending van artikel 6 EVRM zou opleveren,
         omdat de rechtsgang van de betreffende organisatie ‘manifestly deficient’ zou
         zijn.25
3.3 Eisen aan de beschikbare (alternatieve) rechtsgang
Zoals aangegeven heeft het Europees Hof voor de Rechten van de Mens enige
aanwijzingen gegeven waar een onderzoek naar de kwaliteit van rechtsbescherming binnen
een internationale organisatie op kan zien. Vanuit de eisen van fair trial, waartoe het recht
op toegang tot de rechter behoort, mag van een internationale organisatie een
‘vergelijkbare’ maar uitdrukkelijk niet aan de nationale rechter ‘identieke’
rechtsbescherming worden verwacht.26 Nu internationale organisaties geen partij (kunnen)
zijn bij het EVRM (behalve mogelijk op termijn de EU), hoeft die kwalificatie geen
verbazing te wekken. Op grond van de rechtspraak van het EHRM kan verder worden
aangenomen dat de nationale rechter als uitgangspunt (behoudens te leveren (tegen-)bewijs
door de werknemer) mag hanteren dat de rechtsbescherming in de eigen rechtsgang van de
internationale organisatie voldoet aan de daaraan te stellen eisen van ‘vergelijkbare’
rechtsbescherming. Indien de beschikbare rechtsgang zodanige gebreken vertoont dat de in
die rechtsgang aan de justitiabele geboden bescherming ‘kennelijk ontoereikend’ is,27 is
verdedigbaar dat de kern van het recht op toegang tot de rechter wordt geschonden. Het
recht op toegang tot de rechter mag reeds volgens de Waite & Kennedy-rechtspraak niet
zodanig worden beperkt dat ‘de kern’ daarvan zou worden geraakt (dat zou op een denial
of justice neerkomen).
Binnen deze context kunnen twee hoofdsituaties worden onderscheiden, namelijk die
waarin de zaak bij de Nederlandse rechter dient terwijl de beschikbare rechtsgang bij de
24
   Rechtbank Den Haag 3 oktober 2013, ECLI:NL:RBSGR:2013:16952.
25
   Hof Den Haag 17 februari 2015, ECLI:NL:GHDHA:2015:255.
26
   Bosphorus v. Ireland, App. No 45036/98, European Court of Human Rights, 30 juni 2005; Al-Dulimi and
Montana management v. Switzerland, App. No. 5809/08, European Court of Human Rights, 26 november
2013, para. 115-116.
27
   Bosphorus v. Ireland en Gasparini v. Italy and Belgium, App. No. 10750/03, European Court of Human
Rights, 12 mei 2009.
                                                     17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>internationale organisatie nog niet is benut of doorlopen, en die waarin dit al wel is gebeurd
en er een beslissing (bindende uitspraak) in die rechtsgang is verkregen.
Nu een effective remedy in het EVRM niet ziet op de uitkomst van de procedure, maar op
hoe het resultaat werd bereikt,28 volstaat in de eerste hoofdsituatie in beginsel de
constatering, zoals die in de praktijk door de Nederlandse rechter ook wel wordt gedaan,
dát er een alternatieve rechtsgang openstaat of open stond voor de justitiabele.29 Geheel
abstracte verwijten over veronderstelde tekortkomingen in de beschikbare rechtsgang
kunnen ook wat het EHRM betreft niet de basis vormen voor een klacht.30 Dit laatste zal
ook gelden ten aanzien van klachten gebaseerd op hypotheses of prognoses over een
veronderstelde te lange doorlooptijd van zaken (undue delay) in de beschikbare
rechtsgang.31 In de Nederlandse rechtspraktijk zijn (beweerde) ‘algemene’ tekortkomingen
in de beschikbare rechtsgang aan de orde gesteld ten aanzien van het recht op mondelinge
behandeling bij ILOAT,32 de vraag naar toereikende procedures voor spoedeisende
gevallen bij ILOAT33 en de reikwijdte van de bevoegdheid van de Appeals Board (bij
ESA) in verband met het abstract kunnen toetsen van de geldigheid van de regelgeving van
de internationale organisatie, alsook van de voorwaarde dat de justitiabele rechtstreeks en
individueel geraakt moet zijn door een besluit wil hij tegen (de toepassing van) de geldende
regel kunnen ageren.34 In deze gevallen is de Nederlandse rechter vooralsnog tot de
conclusie gekomen dat de bij de internationale organisatie beschikbare rechtsgang – of de
daarmee samenhangende internationale beroepsmogelijkheid – niet zodanig tekortschiet dat
‘de kern’ van het recht op toegang tot de rechter is geschonden.
In verband met de tweede hoofdsituatie – als de beschikbare (alternatieve) rechtsgang door
de klager reeds is doorlopen – is relevant dat het EHRM in een uitspraak uit 2000 (een
arbeidsgeschil betreffende de NAVO35) heeft bepaald dat de eigen rechtsgang bij een
internationale organisatie aan een aantal eisen moet voldoen. Daarbij is duidelijk dat, nu
artikel 6 EVRM ziet op toegang tot een rechterlijke instantie, de (eventuele) daaraan
voorafgegane interne beroepsprocedure bij de organisatie in principe niet aan die eisen is
onderworpen. De eisen die het EHRM heeft geduid, zoals toegepast door de Nederlandse
28
   Bijvoorbeeld Swedish Engine Drivers’ Union v. Sweden, App. No. 5614/72, European Court of Human
Rights, 6 feb 1976, para. 50, 122.
29
   Bijvoorbeeld Hof Den Haag 17 september 2013, ECLI:NL:HR:2015:687; Hof Den Haag 25 september
2012, ECLI:NL:GHSGR:2012:BX8215; Rb (Ktr) Douglas/ESA (rolnr. 272/87, 25 maart 1987, n.g.).
30
   Bijvoorbeeld Chapman c. Belgique, App. No. 39619/06, European Court of Human Rights, 5 maart 2013.
31
   Hof Den Haag 30 september 2014, zaaknr. 200.136.028/01, n.g. (kenbaar uit Hof Den Haag 2 juni 2015,
ECLI:NL:GHDHA:2015:1245).
32
   Hoge Raad 23 oktober 2009, ECLI:NL:HR:2009:BI9632.
33
   Hof Den Haag 2 juni 2015, ECLI:NL:GHDHA:2015:1245.
34
   Hof Den Haag 6 mei 2014, ECLI:NL:GHDHA:2014:1762, in verbinding met HR 18 december 2015
voornoemd, ECLI:NL:HR:2015:3609.
35
   AL v. Italy, App. no 41387/98, European Court of Human Rights, 11 mei 200; de rechtsgang bij de NAVO
was door klager doorlopen.
                                                    18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>rechter, zien concreet op de volgende vragen: (i) zijn de leden van het gerecht eminente
personen met voldoende juridische scholing en/of kennis; (ii) zijn zij onafhankelijk in de
uitoefening van hun taken en onpartijdig; (iii) wordt de procedure op tegenspraak gevoerd
en worden beide partijen gehoord en processueel gelijkwaardig behandeld; (iv) wordt de
beslissing gemotiveerd.36
Deze eisen laten ruimte voor nadere invulling door de nationale rechter in het concrete
geval, al dient de aangezochte nationale rechter ervoor te waken niet al te zeer vanuit zijn
nationale perspectief te redeneren en daarbij de specifieke context van (gebruikelijke
institutionele regelingen binnen) internationale organisaties uit het oog te verliezen. Zo kan
men zich bijvoorbeeld de vraag stellen of de Belgische rechter in de welbekende
arbeidszaak Siedler/WEU,37 niet te zeer vanuit de gedachte van een klassieke scheiding der
machten volgens het model van nationale staatsinrichting, voldoende ‘afstand’ tussen de
internationale organisatie en het rechtsprekend orgaan als criterium aanlegde voor de
beoordeling tot het al dan niet respecteren van de immuniteit van de internationale
organisatie. Daarbij zij nog opgemerkt dat de immuniteitsverlening door een lidstaat op
zijn territoir niet alleen ten opzichte van de internationale organisatie van belang is, maar
ook ten opzichte van de andere lidstaten van de organisatie. Een belangrijke ratio van
immuniteit, het voorkómen van tegenstrijdige rechterlijke beslissingen, kan in gevaar
komen als de ene nationale rechter de bij de internationale organisatie beschikbare
rechtsgang ‘afkeurt’, terwijl de andere nationale rechter dezelfde rechtsgang ‘goedkeurt’.
Niet uitgesloten is immers dat de justitiabele zich met (vrijwel) dezelfde zaak of zaken tot
verschillende nationale rechters wendt, bijvoorbeeld die van de lidstaat waarin hij
gebruikelijk zijn arbeid verricht, de lidstaat waarvan hij de nationaliteit draagt en de lidstaat
waar de statutaire zetel van de organisatie zich bevindt. Dit risico valt niet volledig af te
dekken met een beroep op litispendentie en/of ne bis in idem.
De – weinige – praktijk hier te lande laat zien dat de Nederlandse rechter in het geval dat
de beschikbare rechtsgang reeds is doorlopen, ‘achteraf’ een diepgaandere ‘controle’ op de
kenmerken van die rechtsgang uitvoert dan als dit (nog) niet is gebeurd (‘vooraf’). Dit wekt
naar de aard der zaak geen verbazing, omdat een geschil over de reeds benutte rechtsgang
in het concrete geval nu eenmaal meer stof tot discussie tussen de partijen oplevert dan een
geschil dat op basis van abstracties en hypotheses over de beschikbare rechtsgang gevoerd
wordt. Praktisch gesproken is het effect hiervan evenwel dat de Nederlandse rechter
indirect alsnog een soort toezichthoudende functie vervult, daar waar in zijn uitspraak
punten van kritiek op de concreet gevolgde rechtsgang bij de internationale organisatie
36
   Vgl. voor die toepassing (op de Appeals Board van ESA) Rb Den Haag 14 maart 2012, JAR 2012/250 en
Hof Den Haag 6 mei 2014, ECLI:NL:GHDHA:2014:1762.
37
   Kritisch over de uitspraken van de Belgische rechters, met name in hoger beroep, in Siedler/WEU is
bijvoorbeeld E. de Brabandere, ‘Belgian courts and the immunity of International Organizations’,
International Organizations Law Review vol. 10, no. 2 (2014), p. 484 e.v.
                                                     19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>worden gesignaleerd. Dit laatste is minder wenselijk voor zover deze ‘nationale’
kritiekpunten in verwijderd verband staan tot wat nog een ‘kennelijke ontoereikendheid’ in
de gevolgde procedure genoemd kan worden. Verdedigbaar is immers, dat dergelijke
kritiekpunten hun oorsprong en onderbouwing zullen moeten vinden in algemene
procesrechtelijke rechtsbeginselen wil een dergelijke (poging tot) beïnvloeding van de
internationale rechtsgang door de rechter op nationaal niveau aanvaardbaar zijn.
3.4 Functionele immuniteit
In alle gevallen is het zinvol na te gaan in welke hoedanigheid een internationale
organisatie handelt. Net als staten kunnen internationale organisaties ook als ‘private
contractant’ optreden. Immuniteit is eerst en vooral bedoeld om de organisatie in staat te
stellen haar ‘publieke’ taken goed te vervullen. Waar dit onderscheid met betrekking tot de
vaststelling van immuniteit van staten al wel gemeengoed is, hebben internationale
organisaties (en rechters) de neiging om alle activiteiten van organisaties te beschouwen als
verband houdend met hun functie, waardoor de immuniteit in de praktijk een absoluut
karakter heeft, ook waar het gaat om geschillen over zaken waarvan men zou kunnen
zeggen dat die niet direct gerelateerd zijn aan de officiële functie van de organisatie.
Ook in de Nederlandse jurisprudentie is dit ‘functionaliteits’-criterium geregeld als
toetssteen gebruikt. Enkele voorbeelden laten zien dat de rechter in het algemeen goed kijkt
naar de aard van de werkzaamheden en een beroep op immuniteit accepteert wanneer deze
werkzaamheden uitgevoerd worden ‘in de context van de uitvoering van de taken van de
organisatie’. Meer specifiek kijkt de Nederlandse rechter vaak naar de meer omvattende
vraag wat er onmiddellijk verband houdt met de functie van de organisatie.
       Dit werd duidelijk in het arrest van de Hoge Raad uit 2007 waarin wordt bepaald
        dat de internationale organisatie Euratom functionele immuniteit geniet en niet
        vervolgd kan worden voor gedragingen (i.c. veroorzaking van milieuschade) die
        onmiddellijk verband houden met de vervulling van de aan Euratom opgedragen
        taken.38
       In het arrest van de Hoge Raad uit 2009 in de zaak tegen EOO wordt ingegaan op
        de maatstaf “Geschillen die onmiddellijk verband houden met de vervulling van de
        aan de internationale organisatie opgedragen taken”.39
       De serie uitspraken in de zaak Stichting Moeders van Srebrenica tegen de
        Nederlandse Staat en de VN, waar de rechter (in dit geval primair op basis van de
38
   ECLI:NL:HR:2007:BA9173, rov. 6.4.
39
   ECLI:NL:HR:2009:BI9632, rov. 3.3.
                                               20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>         eerder genoemde Conventie van 1946) steeds immuniteit toekende aan de
         Organisatie.40
        Het Hof Den Haag deed tweemaal (in 2012 en 2013) uitspraak inzake een
         arbeidsgeschil tussen het Iran US Claims Tribunal en een werknemer. In 2012 werd
         gesteld:
                  “Het Tribunaal is dus, optredend binnen de grenzen van zijn taakuitoefening
                  (‘within the scope of the performance of its tasks’) niet onderworpen aan de
                  rechtsmacht van de Nederlandse rechter.” […] “Tot de geschillen welke
                  onmiddellijk verband houden met de vervulling van de taken van de
                  internationale organisatie, behoren in elk geval die arbeidsgeschillen welke
                  kunnen rijzen tussen de organisatie en diegenen die in haar dienst bij het
                  vervullen van die taken een essentiële rol spelen.”41
         Een jaar later, in 2013, stelde het Hof :
                  “[t]ot de geschillen welke onmiddellijk verband houden met de vervulling
                  van de taken van het Tribunaal behoren in elk geval ook die
                  arbeidsgeschillen welke kunnen rijzen tussen het Tribunaal en degenen die
                  in zijn dienst werkzaamheden verrichten, noodzakelijk voor de vervulling
                  van zijn taak.”42
        In de al genoemde EOO zaak over de aanbesteding van een catering-faciliteit stelde
         de rechtbank Den Haag in eerste aanleg43: “dat tot geschillen welke onmiddellijk
         verband houden met de vervulling van de taken van gedaagde, niet behoren
         geschillen welke kunnen rijzen tussen gedaagde en eiseres in verband met de
         opdracht. […] een cateringfaciliteit voor de werknemers van gedaagde [draagt] niet
         onmiskenbaar bij aan de vervulling van de aan gedaagde opgedragen taken, te
         weten het verlenen van Europese octrooien.”
40
   Rechtbank Den Haag, 10 juli 2008, Stichting ‘Mothers of Srebrenica’ c.s. tegen de Staat der Nederlanden
en de VN; Hof Den Haag, 30 maart 2010, Stichting ‘Mothers of Srebrenica’ c.s. tegen de Staat der
Nederlanden en de VN (zie rov. 5.14); Hoge Raad, 13 april 2012, Stichting ‘Mothers of Srebrenica’ c.s. tegen
de Staat der Nederlanden en de VN, para. 4.3.6. De nationale rechtsgang werd gevolgd door de zaak voor het
EHRM, dat oordeelde: ”the grant of immunity to the UN served a legitimate purpose and was not
disproportionate.” [para. 169], zie noot 19 hierboven met hoofdtekst.
41
   ECLI:NL:GHSGR:2012:BX8215, rov. 8.
42
   ECLI:NL:GHDHA:2013:3938, rov. 4.2.
43
   ECLI:NL:RBSGR:2010:BL4892, rov. 3.3.
                                                      21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>4. Voldoende mogelijkheden om organisaties aansprakelijk te stellen?
Uit het voorgaande blijkt dat de mogelijkheden om internationale organisaties
aansprakelijk te stellen beperkt kunnen zijn. Op internationaal niveau zijn er doorgaans niet
of nauwelijks mogelijkheden (met uitzondering van ambtenarengeschillen), en op nationaal
niveau geldt dat, hoewel het beeld niet geheel eenduidig is, de immuniteit van jurisdictie
overwegend in de weg staat aan de bevoegdheid van de nationale rechter tot beoordeling
ten gronde van een geschil tegen een internationale organisatie. Dit speelt in het bijzonder
wanneer het gaat om derden die de organisatie willen aanspreken voor geleden schade.
Hierbij dient wel te worden gewezen op de naming and shaming die gepaard kan gaan met
een nationale procedure, zelfs als die niet leidt tot een bindende uitspraak over de inhoud
van de zaak. Zo kan een rechter wel constateren dat er in zijn ogen iets structureel mis is
met de rechtsbescherming. Een voorbeeld is het Hof Den Haag dat het in de genoemde
Srebrenica uitspraak betreurde dat de VN nog altijd geen rechtsgang had opengesteld
volgens de Convention on Privileges and Immunities of the United Nations van 1946 (zie
ook onder). Zo ook overwoog ILOAT, aangehaald in EHRM Klausecker v. Germany,44 dat
er helaas een lacune bestaat in de rechtsbescherming van sollicitanten die willen opkomen
tegen het feit dat zij zijn afgewezen voor de positie van internationaal ambtenaar (het ging
daar om een zaak tegen de EOO). Nationale rechters tonen zich in de praktijk bereid om de
rechtsbescherming, inclusief de kenmerken van de beschikbare rechtsgang bij de
organisatie, uitvoerig te onderzoeken en daar een gemotiveerd oordeel over te geven.
Juridisch bezien zou de meest wenselijke oplossing zijn dat een ‘lacune’ in de
rechtsbescherming tegen internationale organisaties door die organisaties zelf wordt
opgeheven. Een gemis aan een vaste procedure voor geschillenbeslechting bij de
internationale organisatie doet zich met name gevoelen bij de operationele activiteiten van
de VN; een situatie waar dit advies wat langer bij stil wil staan. Hier gaat het om niet aan
de organisatie verbonden individuen die schade ondervinden van de organisatie, en door de
ongelukkige combinatie van toerekening van een handeling aan de organisatie (en niet aan
de lidstaten), enerzijds, en immuniteit van de organisatie voor de nationale rechter,
anderzijds, over geen enkel rechtsmiddel beschikken.
Voor de analyse van deze problematiek is de Convention on the Privileges and Immunities
of the United Nations (CPIUN) van 1946 van belang. Artikel VIII (secties 29 en 30) van dit
verdrag bepaalt ten aanzien van dergelijke geschillen het volgende:
        “Article VIII SETTLEMENTS OF DISPUTES
        SECTION 29.
44
   Klausecker v. Germany, App. No. 415/07, European Court of Human Rights, 29 januari 2015, par. 19–20.
                                                  22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>         The United Nations shall make provisions for appropriate modes of settlement of:
         (a) Disputes arising out of contracts or other disputes of a private law character to
         which the United Nations is a party;
         (b) Disputes involving any official of the United Nations who by reason of his
         official position enjoys immunity, if immunity has not been waived by the Secretary-
         General.
         SECTION 30.
         All differences arising out of the interpretation or application of the present
         convention shall be referred to the International Court of Justice, unless in any case
         it is agreed by the parties to have recourse to another mode of settlement. If a
         difference arises between the United Nations on the one hand and a Member on the
         other hand, a request shall be made for an advisory opinion on any legal question
         involved in accordance with Article 96 of the Charter and Article 65 of the Statute
         of the Court. The opinion given by the Court shall be accepted as decisive by the
         parties.”
Ondanks het dwingende taakgebruik in sectie 29 is de VN nooit overgegaan tot instelling
van een dergelijk systeem van geschillenbeslechting. Een probleem daarbij is verder dat,
wanneer het wel zou zijn geïmplementeerd, artikel VIII, sectie 29, niet geschreven lijkt te
zijn voor de onderlinge verhouding tussen de VN en aan vredesmissies deelnemende
lidstaten. Hoewel het door de lidstaat op verzoek van de VN toezeggen van een nationaal
contingent aan een VN vredesmissie een contractuele vorm heeft, levert een dergelijk
contract, tussen twee internationale publiekrechtelijke rechtspersonen over de inzet van een
overheidsinstrument (de krijgsmacht) voor internationale publieke doeleinden (het
handhaven van de internationale vrede en veiligheid), een overeenkomst op van
(overwegend) publiekrechtelijke aard, zodat de daaruit voortvloeiende geschillen tussen de
partijen niet snel als privaatrechtelijk zullen worden beschouwd. Artikel VIII, sectie 29 sub
(a) dat ziet op geschillen uit contracten of ‘andere’ geschillen ‘met een privaatrechtelijk
karakter’, lijkt dus niet bedoeld om toepassing te vinden in de verhouding tussen de
lidstaten en de VN waar het de operationele uitvoering van VN-taken en
verantwoordelijkheden betreft. Het Internationaal Gerechtshof zou hier desgevraagd zijn
licht op kunnen laten schijnen (Artikel VIII, sectie 30 hierboven).
Artikel VIII, sectie 29 sub (a) zou wel duidelijk een basis bieden voor het tot stand brengen
van een vaste procedure voor geschillen met een privaatrechtelijk karakter. Welbeschouwd
legt artikel VIII, sectie 29 aan de VN enkel de verplichting op tot het instellen van
“appropriate modes of settlement”, hetgeen niet een vastomlijnd begrip is en ruimte laat
                                                23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>voor ad hoc geschillenbeslechting. De door de VN in missies wel gehanteerde praktijk van
het bieden van compensatie voor schade louter op basis van vrijwilligheid (ex gratia) is
kennelijk niet bedoeld als een invulling van artikel VIII, sectie 29. Reeds in de zaak van
Manderlier tegen de VN in 1969, over schade tijdens vredesoperaties in de Congo,
constateerde de Belgische rechter dat de VN geen uitvoering had gegeven aan artikel VIII,
sectie 29.45
Deze leemte is voor Nederland actueel geworden door de nasleep van de Srebrenica-zaken.
Nu operationele activiteiten van de VN, in het bijzonder peacekeeping, geschillen met
derden kunnen opleveren die aan de omschrijving van artikel VIII, sectie 29 sub (a)
voldoen (onrechtmatige daad ligt als grondslag voor de hand, maar contractuele
tekortkomingen zijn eveneens denkbaar), hebben derden die met schade geconfronteerd
worden, toegebracht door VN medewerkers, en die geen compensatie krijgen aangeboden,
bij gebrek aan procedures binnen de organisatie geen mogelijkheid om de VN rechtstreeks
aansprakelijk te stellen. Pogingen om via nationale rechters de VN aansprakelijk te houden
zijn immers gestrand.
Daarnaast heeft het sanctiebeleid van de VN Veiligheidsraad, met name waar financiële
tegoeden van individuen en bedrijven worden bevroren op basis van sanctielijsten
waartegen tot voor kort geen mogelijkheid van ‘beroep’ bestond, duidelijk gemaakt dat er
een vacuüm bestaat in de rechtsbescherming als de VN sancties oplegt (zie met name de
eerder genoemde Kadi zaken).
45
   Manderlier v. Verenigde Naties en België, Hof Brussel, 15 september 1969 (69 ILR 139).
                                                    24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>5. Praktische gevolgen van een vaststelling van aansprakelijkheid
Ook als de Nederlandse rechter meent gerechtigd te zijn de immuniteit ‘opzij te zetten’ en
zich bevoegd te verklaren, bijvoorbeeld omdat hij tot het oordeel komt dat de bij de
internationale organisatie beschikbare rechtsgang ‘kennelijk ontoereikend’ is en daardoor
de ‘kern’ van de toegang tot de rechter is geschonden, rijst vervolgens nog de vraag wat
daarvan dan de concrete materiële rechtsgevolgen (kunnen) zijn.
Hierboven is er al op gewezen dat de immuniteit van internationale organisaties zeker ook
de immuniteit van executie betreft. Dat wil zeggen dat, zelfs als een nationale rechter tot
het oordeel komt dat het beroep van een organisatie op immuniteit van jurisdictie faalt
vanwege het ontbreken van een toereikende interne rechtsgang, en als de rechter
vervolgens oordeelt dat er sprake is van schending van een rechtsplicht van de kant van de
organisatie, de tenuitvoerlegging van een vonnis nog geen uitgemaakte zaak is. Algemeen
kan gesteld worden dat de immuniteit absoluut is wanneer het voor de executie van een
gerechtelijke uitspraak bijvoorbeeld nodig is om op basis van een dwangbevel het gebouw
van de organisatie te betreden of financiële tegoeden van de organisatie op een nationale
bankrekening te blokkeren.
Het is ook begrijpelijk dat een gastland in een dergelijk geval zijn plicht op basis van de
zetelovereenkomst om de organisatie tegen (fysieke) inmenging te beschermen serieus
neemt, hetgeen bijvoorbeeld bleek bij de voorgenomen executie van de uitspraak van het
Hof Den Haag inzake de EOO waarin de rechtsgang van de organisatie als ‘manifestly
deficient’ werd gekwalificeerd (zie boven). De Minister van Veiligheid en Justitie
oordeelde (op advies van de Minister van Buitenlandse Zaken) dat tenuitvoerlegging van
het arrest in strijd zou zijn met de internationaalrechtelijke verplichtingen van Nederland.
Met Blokker constateert de CAVV dat “Immuniteit van executie […] van fundamenteel
andere aard [is] dan immuniteit van jurisdictie. […] Reciprociteit helpt bij de naleving van
regels van staatsimmuniteit, maar ontbreekt bij de immuniteit van internationale
organisaties. Waar staatsimmuniteit hoofdzakelijk is gebaseerd op het beginsel van de
formele gelijkheid van staten (par in parem non habet imperium), is de immuniteit van
internationale organisaties in de kern gebaseerd op de noodzaak van onafhankelijke
functie-uitoefening. Internationale organisaties hebben geen eigen territoir, en zijn voor de
onafhankelijke uitoefening van hun functies grotendeels afhankelijk van hun zetelstaat.”46
Tegelijkertijd is duidelijk dat immuniteit van executie een eventueel doorbreken van
immuniteit van jurisdictie volledig kan ondergraven/zijn effect kan ontnemen. Ryngaert en
Pennings stelden ten aanzien van het executiebevel in de EOO-zaak zelfs: “Deze
aanzegging holt niet alleen de grondwettelijk bepaalde scheiding der machten uit, maar
46
   N.M. Blokker, Korte reactie op: ‘Fundamentele arbeidsrechten en immuniteit – De zaak tegen de Europese
Octrooi Organisatie’, door Cedric Ryngaert & Frans Pennings, NJB 8 mei 2015, pp. 1212-1218.
                                                    25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>wordt ook niet verplicht door het volkenrecht: immuniteit van executie kan, net als
immuniteit van rechtsmacht, slechts worden toegekend wanneer de organisatie
fundamentele rechten afdoende beschermt”.47 Deze stelling gaat de CAVV te ver. Executie
van een vonnis grijpt diep in in een internationale organisatie en het miskennen van
immuniteit op dit vlak zou het stelsel op losse schroeven zetten. Met een uitspraak van een
nationale rechter in de hand heeft een gaststaat echter een middel om de betreffende
organisatie met politieke druk te bewegen bepaalde activiteiten te wijzigen of te stoppen.
De autonomie van de organisatie op regelgevend terrein roept tevens de vraag op, of een
nationale rechter de internationale organisatie een doen of nalaten (‘reële executie’; specific
performance) met directe rechtspositionele gevolgen kan opleggen, zoals het terugdraaien
van een disciplinaire sanctie48 of het verplichten tot het opnieuw in dienst nemen van een
ontslagen werknemer dan wel het aannemen van een sollicitant.49 Als het geschil al is
voorgelegd in de beschikbare rechtsgang en de Nederlandse rechter verklaart zich bevoegd,
brengt dat ook niet mee dat daardoor de internationale ambtenarenrechter niet langer
bevoegd zou zijn. Waar er al een bindende uitspraak van de internationale
ambtenarenrechter tussen de partijen over dezelfde kwestie is gewezen, kan de Nederlandse
rechter die beslissing niet opzij zetten of ‘overdoen’. Zou hij dat met zijn uitspraak wel
beogen, dan staat de immuniteit zonder meer in de weg aan de tenuitvoerlegging van die
uitspraak.
47
   C. Ryngaert en F. Pennings, ‘Fundamentele arbeidsrechten en immuniteit – De zaak tegen de Europese
Octrooi Organisatie’, NJB 8 mei 2015, pp. 1212-1218.
48
   De EHRM zaak Lopez Cifuentes v. Spain, App. No. 18754/06, 7 juli 2009, impliceert dat een dergelijke
beslissing, die binnen de organisatie zijn werking heeft en daartoe ook beperkt is, niet aan het oordeel van de
nationale rechter is onderworpen.
49
   De EHRM zaak Perez v. Germany, App. No. 15521/08, 29 januari 2015, alsook EHRM Klausecker v.
Germany (zie noot 44 en hoofdtekst) impliceren dat een dergelijke beslissing, die binnen de organisatie zijn
werking heeft en daartoe ook beperkt is, niet aan het oordeel van de nationale rechter is onderworpen.
                                                       26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>6. Alternatieve mogelijkheden
De bovenstaande analyse laat zien dat een adequate rechtsgang in bepaalde situaties
ontbreekt. Een slotvraag in de adviesaanvraag betreft hoe eventuele alternatieve
claimsprocedures eruit zouden kunnen zien. In deze paragraaf lopen wij enkele
mogelijkheden kritisch langs, waarbij tevens nagegaan wordt of bestaande mogelijkheden
procedureel beter geregeld of verzekerd zouden kunnen worden.
1. Een voor de hand liggende, zij het in de praktijk wellicht in politiek opzicht moeilijke,
     oplossing ligt in het opnemen in het zetelverdrag tussen het gastland en een
     internationale organisatie van de verplichting tot het hebben van een claimsprocedure
     die voldoet aan de EVRM eisen (vooropgesteld dat het oprichtingsverdrag niet voorziet
     in een dergelijke procedure). Landen als Zwitserland, Oostenrijk en Italië kennen dit
     beleid al. In ieder geval voor nieuw te vestigen internationale organisaties zou een
     dergelijke clausule onderwerp van de onderhandelingen moeten zijn.
2. Met betrekking tot VN vredesoperaties zou Nederland kunnen pleiten voor een
     aanpassing van de huidige modelovereenkomst (1990 Model SOFA) langs deze lijn.50
     Eerder is al gepleit voor de oprichting van standing claims commissions, wellicht langs
     de lijn van het UN Dispute Tribunal en het UN Appeals Tribunal die zijn opgericht
     voor interne personeelsaangelegenheden.51
3. Een toetsingskader op internationaal niveau zou internationale organisaties kunnen
     beschermen tegen nationale rechters die hun boekje, internationaalrechtelijk, te buiten
     gaan en een zekere uniformiteit in de rechtspraak kunnen bevorderen.52 Het idee is dat
     nationale rechters in beginsel in staat moeten zijn claims op de juiste manier af te
     handelen, met oog voor de balans tussen de verschillende internationaalrechtelijke
     verplichtingen. De aangehaalde voorbeelden laten echter een zekere inconsistentie zien.
     In de woorden van Reinisch:
          “Where a state’s judiciary has clearly impeded the independence and hampered the
          functioning of an international organization, this might give rise to the international
          claim concerning a denial of justice.”53
4. Binnen een dergelijk kader zou ook aandacht moeten zijn voor gevallen waarin een
     internationale organisatie geacht wordt afstand te doen van immuniteit. De basis
     daarvoor kan gevonden worden in de praktijk, waarin veelal al een waiver wordt
50
   N. Schrijver, Beyond Srebrenica and Haiti: Exploring Alternative Remedies against the United Nations,
10 IOLR (2013) pp. 588-600.
51
   Ibid.
52
   A. Reinisch, International Organizations before National Courts, CUP, 2000, p. 389.
53
   Ibid., p. 390.
                                                    27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>     gebruikt wanneer het gaat om verkeersovertredingen, beschuldigingen van sexueel
     misbruik en materiële schade veroorzaakt door vredesoperaties.54
5. Een dergelijk mechanisme kan men zich ook a priori voorstellen. In dat geval kan
     gedacht worden aan de mogelijkheid voor een (hogere/hoogste) rechter om een
     prejudiciële vraag te stellen aan een internationaal hof or tribunaal. Onderzocht zou
     kunnen worden of de route van een advisory opinion van het Internationaal Gerechtshof
     hiervoor zinvol en bruikbaar is. Voor de volledigheid kan nog genoemd worden dat
     staten de mogelijkheid hebben om de aansprakelijkheid van een internationale
     organisatie via een meerderheid in de Algemene Vergadering van de VN of via de
     Veiligheidsraad door het Internationaal Gerechtshof te laten ‘toetsen’ middels een
     advisory opinion.55
6. Tot slot zou in een aantal gevallen niet gezocht hoeven te worden naar strikt juridische
     rechtsbescherming, maar zouden ook ‘Ombudspersoon-achtige’ constructies uitkomst
     kunnen bieden. Een dergelijke figuur wordt veelal als minder ‘ingrijpend’ beschouwd
     en kan om die reden voor een internationale organisatie eerder aanvaardbaar zijn. De
     instelling van de Ombudspersoon bij de VN als aanspreekpunt voor individuen die
     geplaatst zijn op de Al Qaida sanctielijst van de VN-Veiligheidsraad laat zien dat dit
     een goede en effectieve eerste stap kan zijn, zeker wanneer de adviezen van de
     Ombudspersoon ook procedureel gewicht in de schaal leggen. Nog afgezien van de
     success rate (die zoals we zagen in het geval van de VN-Ombudspersoon overigens
     heel hoog ligt) zal voor veel klagers de aanwezigheid van een instantie waartoe men
     zich kan wenden in de wetenschap dat de klacht goed wordt onderzocht al een
     verademing zijn.
54
   Zie ook Schrijver, op.cit. p. 257.
55
   Karel Wellens, Remedies against International Organisations, CUP, 2002, p. 228. Zie ook I.F. Dekker en
C. Ryngaert, ‘Immunity of international organisations: Balancing the organisation’s functional autonomy and
the fundamental rights of individuals’, Mededelingen van de Nederlandse Vereniging voor Internationaal
Recht – Nr. 138 – Making Choices in Public and Private International Immunity Law - KNVIR Preadviezen
2011.
                                                     28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>7. Conclusie
De vraag naar bestaande procedures met betrekking tot beslechting van geschillen waarbij
een internationale organisatie partij is, leidt al snel naar de nationale rechter. Op dat
moment speelt echter de immuniteit van organisaties een belangrijke rol, daar zulke
immuniteit het een individu onmogelijk maakt een internationale organisatie voor de
rechter aan te spreken. De beoordeling van het leerstuk van de immuniteit van
internationale organisaties heeft zowel vanuit de rechtspraak als vanuit de
rechtswetenschap een verandering ondergaan. Hoewel de immuniteit op basis van de zetel-
en oprichtingsverdragen nog onaantastbaar is, wijst zowel Europese als nationale
rechtspraak in toenemende mate op het feit dat deze onaantastbaarheid op gespannen voet
kan staan met andere internationale verplichtingen. Deze verplichtingen betreffen met
name het verzekeren van het recht op toegang tot een rechter en een eerlijk proces. Waar
internationale organisaties zelf niet voorzien in procedures om klagers de mogelijkheid te
geven in geweer te komen tegen besluiten of beleid van een internationale organisatie, zien
(rechters binnen) staten zich geconfronteerd met uiteenlopende verplichtingen. De CAVV
constateert dat er in toenemende mate erkenning is van dit conflict tussen verschillende
internationale verplichtingen, en dat het onverkort toepassen van de immuniteitsregel om
die reden niet altijd vanzelfsprekend is.
Vanuit mensenrechtenperspectief is dit toe te juichen. Immers, het blijft onbevredigend
wanneer staten in toenemende mate bevoegdheden overdragen aan internationale
organisaties, maar deze laatsten vervolgens onaantastbaar blijken wanneer zij door
individuen worden aangesproken op de (soms zeer ernstige en ingrijpende) gevolgen van
hun handelen of nalaten. Tegelijkertijd is het leerstuk van de immuniteit niet voor niets in
het leven geroepen. Het stelt internationale organisaties in staat hun taken uit te voeren
onafhankelijk van het rechtssysteem van de gaststaat. Deze onafhankelijkheid is in veel
gevallen essentieel voor het functioneren van een internationale organisatie en een
internationale organisatie zal dan ook niet snel genegen zijn zich te vestigen in een land
waar zij afhankelijk is van (veranderende) nationale wetgeving en waar de organisatie of
haar medewerkers gevaar lopen gedagvaard te worden voor een nationale rechter die
wellicht regels toepast die zij niet erkennen. Staten zijn zich van hun
verantwoordelijkheden ten opzichte van internationale organisaties goed bewust en een
regering of minister van Buitenlandse Zaken heeft daarnaast te maken met de druk vanuit
andere lidstaten die het gastland het vertrouwen hebben gegeven als ‘veilige’
vestigingslocatie.
De CAVV komt op basis van het bovenstaande tot de volgende conclusies in relatie tot de
gestelde vragen.
                                                 29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>–        Hoe beoordeelt u de bestaande procedures met betrekking tot beslechting van
geschillen waarbij een internationale organisatie partij is? Leiden deze procedures tot een
eerlijke procesgang?
Hier moet een onderscheid gemaakt worden tussen procedures aangespannen door
medewerkers van een organisatie en procedures door derden. Veel organisaties kennen
interne procedures voor eigen personeel, al dan niet via een gedeeld tribunaal zoals
ILOAT. De CAVV is van oordeel dat deze procedures essentieel zijn en waar nodig
zouden moeten worden uitgebreid zodat ook in de juridische grensgevallen waar
justitiabelen zich nu gedwongen voelen een nationale gerechtelijke procedure te starten bij
de organisatie zelf terecht kunnen. Moeilijker is het voor derden die geraakt worden door
besluiten of beleid van een internationale organisatie. In de meeste gevallen voorzien
interne procedures niet in een ontvankelijkheid van klachten van niet-stafleden. Deze
klagers zullen zich dan vaak melden bij de nationale rechter. Daar wordt bij klachten van
derden tegen een organisatie uiteindelijk meestal immuniteit verleend aan de organisatie,
zodat ook op nationaal niveau aan het individu geen rechtsmiddel ter beschikking staat.
–        Zijn er voldoende mogelijkheden om internationale organisaties aansprakelijk te
stellen?
Uit het bovenstaande blijkt dat het antwoord op deze vraag afhangt van de situatie. De
rechtspraak laat zowel gevallen zien waar het gaat om werknemers van (of bij) een
internationale organisatie als gevallen van derden die de gevolgen ondergaan van (in hun
ogen) onrechtmatig handelen door een organisatie. De CAVV onderstreept nogmaals dat
zaken betreffende arbeidsomstandigheden van medewerkers van internationale organisaties
niet vergelijkbaar zijn met situaties waarin bijvoorbeeld nabestaanden genoegdoening eisen
voor de gevolgen van het optreden of de nalatigheid van een organisatie in een gewapend
conflict. In veel gevallen voldoen de interne procedures voor eigen stafleden en is de aard
van de klacht van een andere orde. Tegelijkertijd is de CAVV van mening dat in al deze
situaties klagers de mogelijkheid moeten hebben op een eerlijke behandeling van hun
klacht. Internationale organisaties doen er goed aan deze procedures in eigen hand te
houden. Waar dit op basis van de in de internationale rechtspraak ontwikkelde criteria
onvoldoende is, ziet de CAVV een rol voor de nationale rechter, zij het dat deze moet
handelen op basis van een duidelijk en uniform afwegingskader (zie onder).
Tegelijk is duidelijk dat internationale organisaties nog niet alle mogelijkheden hebben
benut. Het meest pregnante voorbeeld daarvan betreft het niet treffen van regelingen door
de VN voor een passende wijze van beslechting van geschillen waarbij de VN partij is (zie
boven; artikel VIII, sectie 29 CPIUN). De CAVV beveelt aan dat Nederland deze
verplichting van de VN blijft onderstrepen. Ook het instellen van een Ombudspersoon is
een mogelijkheid die, in ieder geval in een overgangssituatie, mogelijkheden aan klagers
biedt om gehoord te worden en zelfs rechtsbescherming te ontvangen.
                                              30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Waar het gaat om klachten tegen internationale organisaties, zou nog nadrukkelijker een
onderscheid gemaakt kunnen worden tussen taken die essentieel zijn voor het functioneren
van de internationale organisatie en andere zaken waarbij dat niet het geval is die tot
conflicten in het rechtsverkeer kunnen leiden. Er bestaat evenwel een neiging om
immuniteit van internationale organisaties te verbinden aan een ruim uitgelegde categorie
zaken die ‘onmiddellijk verband houden met’ de vervulling door de organisatie van haar
taken. Zo heeft in de praktijk de immuniteit van organisaties een meer absolute werking
dan die van staten. Bij handelingen als private partij zoals het aangaan van commerciële
contracten, voorzien internationale organisaties vaak in arbitrageclausules voor het
beslechten van contractuele geschillen. Het verdient aanbeveling deze rechtsontwikkeling
te bevorderen in de richting van een onderscheid tussen ‘publieke’ handelingen en
handelingen als private partij zoals dat bij de immuniteit van staten wordt gehanteerd.
De CAVV pleit ervoor de mogelijkheid te onderzoeken dat het gastland een afweging kan
maken aan de hand van een (internationaal overeengekomen) afwegingskader, op basis
waarvan de eerder genoemde afweging tussen erkenning van immuniteit en
rechtsbescherming zorgvuldig gemaakt kan worden. Deze internationale afspraken zijn met
name van belang om te voorkomen dat organisaties zich slechts gaan vestigen in staten die
immuniteit als een absoluut gegeven beschouwen waar de bescherming van mensenrechten
te allen tijde aan ondergeschikt is. Voor de vorm van een dergelijke kader zijn er
verschillende mogelijkheden. Voorstelbaar is een internationaal overleg tussen de
verschillende hoogste rechters of met volkenrechtelijke zaken belaste overheidsjuristen
(wellicht te beginnen binnen Europa), maar de ontwikkeling van een internationale
conventie, vergelijkbaar met de VN-Conventie over Staatsimmuniteit,56 lijkt in ieder geval
vanuit juridisch oogpunt op termijn ook een mogelijkheid. Wat de inhoud betreft zou de
Straatsburgse jurisprudentie de basis kunnen vormen.
Nederland zou zich kunnen inzetten om de internationale discussie over het omgaan met
immuniteit van internationale organisaties in de daarvoor geëigende gremia te starten. De
CAVV is bereid mee te werken aan de voorbereiding van discussiebijeenkomsten met
betrokken instanties en andere deskundigen om zo te komen tot een startdocument, dat
wellicht in eerste instantie vooral in eigen land als leidraad kan dienen bij de door de
rechter te maken afwegingen. In een dergelijk afwegingskader zou nadrukkelijk aandacht
moeten worden geschonken aan de vraag in welke gevallen er sprake zou kunnen zijn van
relativering van de immuniteit wanneer het gaat om zaken die niet onmiddellijk verband
houden met de vervulling door de organisatie van haar taken of wanneer sprake is van een
niet-adequate rechtsgang bij de organisatie zelf. Onderdeel van dit debat zou tevens kunnen
56
   United Nations Convention on Jurisdictional Immunities of States and Their Property, New York, 2
december 2004, Trb. 2010, 272. Zie ook de European Convention on State Immunity, Basel, 16 mei 1972,
Trb. 1973, 43.
                                                   31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>zijn na te gaan of het zinvol en mogelijk is te komen tot een in immuniteitszaken
gespecialiseerde (kamer bij de) rechtbank om de jurisprudentie te stroomlijnen.
–        Hoe beoordeelt u, als aansprakelijkheid van een internationale organisatie wordt
vastgesteld, de praktische uitvoerbaarheid van de juridische gevolgen van die vaststelling?
Voor de tenuitvoerlegging (executie) van gerechtelijke uitspraken gelden eveneens
immuniteitsregels. Dit betekent dat ook wanneer klagers via een nationale procedure de
mogelijkheid voor een procesgang wordt geboden, de tenuitvoerlegging van een positief
vonnis uiteindelijk toch niet kan worden afgedwongen. Nog meer dan het vaststellen van
het overtreden van regels raakt de executie van een vonnis aan de immuniteit van een
internationale organisatie. Immers, voor executie is het veelal noodzakelijk dat het gastland
meewerkt aan het beslagleggen op tegoeden of andere eigendommen van een internationale
organisatie of meewerkt aan toegangverschaffing tot de gebouwen of eigendommen van
medewerkers. Dergelijke handelingen zijn vrijwel altijd in strijd met de afspraken die de
organisatie en het gastland hebben vastgelegd in de zetelovereenkomst en/of met het
oprichtingsverdrag. De partij die een proces heeft gewonnen zal in geval van executie dus
afhankelijk blijven van de goede wil van de organisatie.
–        Hoe zouden alternatieve claimprocedures er uit kunnen zien?
De CAVV ziet als beste oplossing dat de internationale organisatie zelf voorziet in
procedures die in overeenstemming zijn met de eisen die, met name, door het EVRM
daaraan worden gesteld. Deze procedures zouden zowel eigen stafleden als derden
voldoende garanties moeten bieden voor een eerlijke beoordeling van hun klacht. Op die
manier is er geen sprake van een conflict met de immuniteit van internationale organisaties.
Idealiter zou het bestaan van dergelijke procedures onderdeel zijn van de onderhandeling
over de zetelovereenkomst, maar erkend moet worden dat het niet realistisch is te
verwachten dat bestaande zetelovereenkomsten worden herzien of dat gaststaten in politiek
opzicht genegen zijn hiertoe het initiatief te nemen. In nieuwe gevallen zou dit echter een
thema moeten zijn binnen de onderhandelingen over de zetelovereenkomst.
De CAVV constateert echter ook dat, vooral waar het gaat om klachten van derden (dus
niet de werknemers van een internationale organisatie), de organisaties vooralsnog niet
altijd een goede rechtsgang bieden. Om die reden zal een rol voor de nationale rechter (ook
op basis van de EVRM-uitspraken) onontbeerlijk blijven. Dit kan op termijn ook leiden tot
verbeteringen in het systeem van een internationale organisatie zelf, zoals ook de VN een
klachtensysteem heeft ingericht voor individuen en groepen op de VN-sanctielijsten, mede
om een grote variëteit aan uitspraken en uitkomsten van nationale (en regionale) rechters te
voorkomen. De Kadi-uitspraken van het Hof van Justitie van de EU (maar ook
vergelijkbare uitspraken op nationaal niveau) hebben in dat verband de druk op de VN
                                               32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>opgevoerd om het bestaande systeem van rechtsbescherming te verbeteren. Kritische
uitspraken van nationale rechters kunnen daarnaast schadelijk zijn voor het imago van
internationale organisaties en kunnen (mede daardoor) het begin vormen van een dialoog
tussen de organisatie en het gastland. Wel zal, zoals aangegeven, zoveel mogelijk
voorkomen moeten worden dat er sprake is van willekeur wanneer rechters een (soms
gevoelsmatige) eigen afweging maken op het punt van de erkenning van immuniteit.
Zeker ook gelet op de bijzonder positie van de VN zou moeten worden nagegaan of het
mandaat van het UN Appeals Tribunal op termijn niet kan worden uitgebreid zodat deze
instantie niet alleen uitspraken kan doen in beroepszaken aangespannen door personen die
een (werk)relatie met de VN hebben, maar ook in zaken van derden.57
Om tot een verdere ontwikkeling van dit vraagstuk te komen voorziet de CAVV, tegen de
achtergrond van de in paragraaf 6 genoemde mogelijkheden van alternatieve
claimprocedures, allereerst de volgende mogelijke concrete stappen:
1. Vergroting van de bewustwording en verruiming van de kennis bij nationale rechters
rondom het thema van de immuniteit van internationale organisaties om zo te komen tot de
ontwikkeling van een afwegingskader op basis van internationaalrechtelijke uitgangspunten
en jurisprudentie.
2. Het onderzoeken van de mogelijkheid en wenselijkheid van een immuniteitskamer bij
een rechtbank met specifieke expertise op dit terrein.
3. Het streven naar het opnemen in zetelovereenkomsten met nieuw te vestigen
internationale organisaties van een clausule inzake een eerlijke rechtsgang voor zowel de
eigen staf als derden. In de onderhandelingen over deze clausule zou het EVRM en de
betreffende jurisprudentie als leidraad kunnen dienen.
4. Het op gang brengen van een discussie over dit onderwerp in internationale organisaties,
waarbij Nederland zich in eerste instantie kan richten op de hier gevestigde organisaties.58
Van belang is te onderkennen dat – niettegenstaande de eigen rechtspersoonlijkheid van
een internationale organisatie – lidstaten tevens als de bestuurders van internationale
organisaties kunnen worden gezien en dat Nederland dus ook op dit vlak samen met de
andere lidstaten een eigen verantwoordelijkheid heeft. Ten aanzien van de VN blijft met
name de implementatie van artikel VIII, sectie 29 CPIUN aandacht verdienen, maar is ook
57
   Zie ook N. Schrijver, ‘Srebrenica voorbij’, op.cit. p. 261.
58
   De CAVV realiseert zich dat eerder pogingen om de voorrechten en immuniteiten van internationale
organisaties te harmoniseren net per sé succesvol zijn geweest. Zie ook Zetel akkoord? Eindrapport van de
werkgroep Beleidskader werving en opvang internationale organisaties, Interdepartementaal
Beleidsonderzoek, Ronde 2001/2002, nr. 8.
                                                       33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>de discussie over een mogelijke uitbreiding van het mandaat van het UN Appeals Tribunal
van belang.
5. Het internationaal bekendmaken en naar voren brengen van het onder punt 1 genoemde
afwegings- of beoordelingskader om zo internationale overeenstemming te bevorderen
over de vraag hoe nationale rechters om zouden moeten gaan met de spanning tussen de
verschillende verplichtingen die staten kunnen hebben ten aanzien van het respecteren van
zowel immuniteit als rechtsbescherming. Naast het onderzoeken van de mogelijkheid van
een conventie over de immuniteit van internationale organisaties, zou nagegaan kunnen
worden of via ‘transnationale’ afspraken tussen rechters of met volkenrechtelijke zaken
belaste overheidsjuristen overeenstemming over de uitgangspunten van het
immuniteitsvraagstuk bij internationale organisaties zou kunnen worden bevorderd.
                                             34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Bijlage I
Adviesaanvraag aansprakelijkheid van internationale organisaties d.d. 4 mei 2014
                                           1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>2</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>3</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>4</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Bijlage II
Samenstelling van de Commissie van Advies inzake Volkenrechtelijke Vraagstukken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>2</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Samenstelling van de Commissie van Advies inzake volkenrechtelijke vraagstukken
Voorzitter
Prof. dr. W.G. Werner
Vicevoorzitter
Prof. dr. L.J. van den Herik
Leden
Dr. C.M. Brölmann
Dr. G.R. den Dekker
Dr. A.G. Oude Elferink
Prof. dr. T. D. Gill
Prof. dr. N.M.C.P. Jägers
Prof. dr. J.G. Lammers
Prof. dr. R.A. Wessel
Ambtelijk adviseur
Prof. dr. E. Lijnzaad
Secretarissen
mr. D. Klaasen, LL.M.
mr. drs. E.M. van Rijssen
Postbus 20061
2500 EB Den Haag
Telefoon: 070 348 6724
Fax: 070 348 5128
Website: www.cavv-advies.nl
De Commissie van advies inzake volkenrechtelijke vraagstukken adviseert de regering en de
Staten-Generaal over vraagstukken van internationaal recht.
                                               3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>4</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Postbus 20061
2500 EB Den Haag
Telefoon: 070 348 6724
Fax: 070 348 5128
Website: www.cavv-advies.nl
De Commissie van advies inzake volkenrechtelijke vraagstukken adviseert de regering en de
Staten-Generaal over vraagstukken van internationaal recht.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>