<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Rechtsgevolgen van een
ernstige schending van een
regel van dwingend recht:
de internationale rechten en
plichten van staten bij schending
van het agressieverbod.
      Advies 41, 17 november 2022
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Leden Commissie van advies inzake
volkenrechtelijke vraagstukken
Voorzitter            Prof. dr. L.J. (Larissa) van den Herik
Vicevoorzitter        Dr. mr. C.M. (Catherine) Brölmann
Leden                 Dr. mr. R. (Rosanne) van Alebeek
                      Dr. mr. D.A. (Daniëlla) Dam-de Jong
                      Dr. G.R. (Guido) den Dekker
                      Dr. B. (Bibi) van Ginkel
                      Dr. mr. A.J.J. (André) de Hoogh
                      Prof. dr. J.G. (Johan) Lammers
                      Mr. A.E. (Annebeth) Rosenboom
                      Prof. C. (Cedric) Ryngaert
Secretaris            K.E. (Kirsten) van Loo LLM
Postbus 20061
2500 EB Den Haag
T: 070 - 348 5011
E: cavv@minbuza.nl
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht 2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
       Introductie                                               4
―      Deel I
       Drie verplichtingen voor staten                           6
       1 De verplichting tot samenwerken om de
       ernstige schending tot een einde te brengen               6
       2 De verplichting tot niet-erkenning van de
       situatie die ontstaan is door de ernstige
       schending                                                 10
       3 De verplichting om geen hulp of
       assistentie te verlenen aan het handhaven
       van de situatie                                           11
―      Deel II
       De rechtmatigheid van
       tegenmaatregelen in het
       algemeen belang                                           13
       1 Terminologie                                            13
       2 Rechtmatigheid van tegenmaatregelen
       in het algemeen belang                                    13
       3 Bezwaren tegen eenzijdige maatregelen                   15
       4 Aandachtspunten                                         16
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht 3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Introductie
In augustus 2022 heeft de Minister van Buitenlandse Zaken advies gevraagd over de rechtsgevolgen
van een ernstige schending van een regel van dwingend recht (ius cogens). De aanleiding hiervoor
was de invasie door de Russische Federatie in Oekraïne, in de adviesaanvraag gekwalificeerd als ‘een
ernstige schending van het verbod op het gebruik van geweld, de territoriale integriteit en politieke
onafhankelijkheid van Oekraïne.’ De adviesaanvraag benadrukt dat dit een ernstige schending is
van een regel van dwingend recht en dat een dergelijke schending verplichtingen schept voor
(de gemeenschap van) staten. De adviesaanvraag heeft als oogmerk meer duidelijkheid te krijgen
over wat deze verplichtingen precies inhouden, en wat de rechtsgevolgen van een ernstige schending
van dwingend recht voor Nederland en andere staten zijn.
De twee concrete vragen die gesteld worden zijn:
-   Welke type maatregelen moeten (en mogen) staten nemen, individueel dan wel collectief,
    om aan hun verplichtingen van artikel 41 van de Artikelen inzake Staatsaansprakelijkheid
    (ARSIWA) te voldoen?
-   Mogen staten (collectieve) tegenmaatregelen nemen in reactie op een schending van
    dwingend recht, ook wanneer zij niet direct geraakt zijn door de schending?
Corresponderend met deze twee vragen bestaat het advies uit twee delen, voorafgegaan
door een korte inleiding op het begrip ‘dwingend recht’ en op de focus van dit advies.
Deel I behandelt drie concrete verplichtingen die voortvloeien uit Artikel 41 van de Artikelen inzake
Staatsaansprakelijkheid (ARSIWA),1 namelijk (1) de verplichting om samen te werken om de schending
te beëindigen, (2) de verplichting tot niet-erkenning van de situatie die is ontstaan als gevolg van de
schending, en (3) de verplichting om geen steun of assistentie te geven aan het in stand houden van
die situatie.
Deel II gaat in op sancties, en meer specifiek op de vraag of derde staten tegenmaatregelen in het
algemeen belang mogen nemen, dat wil zeggen of derde staten maatregelen mogen nemen die onder
normale omstandigheden zelf ook het internationaal recht schenden maar gerechtvaardigd zijn als
reactie op de ernstige schending van een regel van dwingend recht, in het bijzonder het verbod op
agressie.
Het begrip ‘dwingend recht’ en de focus van het advies
Regels van dwingend recht beschermen de fundamentele waarden van de internationale
gemeenschap. Zij zijn hiërarchisch superieur aan andere regels van internationaal recht en ze
hebben universele gelding. Voorbeelden van regels die algemeen als regels van dwingend recht
worden erkend zijn: het agressieverbod, het genocideverbod en het recht op zelfbeschikking.
In een eerder advies is de CAVV in zijn algemeenheid ingegaan op het speciale rechtsregime dat geldt
ten aanzien van regels van dwingend recht.2 Het onderhavige advies richt zich specifiek op bepaalde
rechtsgevolgen. Bovendien gaat het advies vooral in op de rechtsgevolgen van een schending van
één bepaalde norm van dwingend recht, namelijk het agressieverbod. Deze focus vloeit voort uit
de concrete aanleiding van het advies, zijnde de invasie van Oekraïne door de Russische Federatie.
De CAVV hanteert de agressie-kwalificatie in navolging van de Algemene Vergadering van de
Verenigde Naties (VN). Dit orgaan kwalificeerde op 2 maart 2022 het optreden van de Russische
Federatie met een overweldigende meerderheid als agressie.3
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht                              4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>De Algemene Vergadering gebruikte wel de kwalificatie ‘agressie’, maar niet het begrip ‘dwingend
recht’ als zodanig. Desalniettemin volgt de toepasselijkheid van dit begrip automatisch uit de
kwalificatie van agressie, omdat het agressieverbod algemeen erkend is als een regel van dwingend
recht. In andere situaties kan de toepasselijkheid van het begrip van dwingend recht evenwel aan
discussie onderhevig zijn, ofwel omdat onenigheid bestaat over de vraag of een specifieke norm
een norm van dwingend recht is, ofwel omdat onenigheid bestaat over de vraag of de feiten als
zodanig aanleiding geven tot de vaststelling dat een norm van dwingend recht is geschonden.
In dit kader kan ook gewezen worden op het belang van de aanbevolen procedure in Conclusie 21
van de ontwerpconclusies van de International Law Commission (ILC) over dwingende regels van
algemeen internationaal recht.4 Deze conclusie gaat specifiek over de situatie waarin een staat een
regel van dwingend recht inroept als grond voor de ongeldigheid of beëindiging van een andere regel
van internationaal recht. Conclusie 21 heeft als oogmerk misbruik van het begrip dwingend recht door
eenzijdige en arbitraire inroeping te voorkomen. Conclusie 21 is echter beperkt in haar reikwijdte
en heeft als zodanig geen bindend karakter. Het risico van eenzijdige en arbitraire inroeping van de
regels van dwingend recht om aan andere regels van internationaal recht voorbij te gaan is in zijn
algemeenheid reëel, maar niet aan de orde met betrekking tot de invasie van Oekraïne.
Uitdagingen bij de berechting van het misdrijf agressie: rechtsmacht en immuniteiten                 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>― Deel I
Drie verplichtingen voor staten
Artikel 41 ARSIWA behandelt de specifieke                               providing an effective remedy’.8
rechtsgevolgen van een ernstige schending van
een regel van dwingend recht.5 De bepaling bevat                        In 2022 heeft de ILC onomwonden gesteld
drie verplichtingen voor staten die in dit deel                         dat de verplichting tot samenwerking om een
beurtelings besproken worden.                                           ernstige schending van dwingend recht te
                                                                        beëindigen inmiddels algemeen wordt erkend
                                                                        onder internationaal recht.9 Er lijkt onder staten
―1                                                                      weinig weerstand te zijn tegen het bestaan van
De verplichting tot samenwerken om de ernstige                          deze verplichting tot samenwerking. Tijdens het
schending tot een einde te brengen                                      debat in de Zesde Commissie van de Algemene
                                                                        Vergadering en in later ingezonden schriftelijke
De verplichting om samen te werken is een                               reacties wordt de gewoonterechtelijke status van
algemene verplichting onder het internationaal                          deze verplichting tot samenwerking nauwelijks
recht. Op basis van deze vrij open geformuleerde                        betwist.10 Net als Australië en Japan heeft
algemene samenwerkingsverplichting is door de                           Nederland de ILC verzocht haar positie met
ILC ook een meer gerichte verplichting erkend                           betrekking tot het bestaan van de verplichting
om samen te werken specifiek met het doel                               nader te onderbouwen met voorbeelden van
om een ernstige schending van een regel van                             statenpraktijk en opinio iuris.11 De door de ILC
dwingend recht tot een einde te brengen.6 Deze                          genoemde voorbeelden van resoluties zouden
is neergelegd in artikel 41(1) van de ARSIWA en                         kunnen worden beschouwd als gevolg gevend
conclusie 19(1) van de ILC ontwerpconclusies                            aan dit verzoek.12 De CAVV leidt hier uit af dat het
inzake dwingendrechtelijke regels.                                      bestaan van een gewoonterechtelijke verplichting
                                                                        tot samenwerking om ernstige schendingen
Ten aanzien van deze meer specifieke                                    van dwingend recht tot een einde te brengen op
verplichting wordt in deze paragraaf het                                voldoende steun van staten kan rekenen.
volgende behandeld: (i) de status van deze
verplichting tot samenwerking, (ii) de vraag op                         Ondanks voldoende steun voor het bestaan van
welk niveau, waar en hoe de samenwerking                                een dergelijke verplichting, zijn er echter veel
dient plaats te vinden, en (iii) de inhoud van de                       onduidelijkheden met betrekking tot de precieze
verplichting tot samenwerking om een ernstige                           invulling van de verplichting. De CAVV zal in de
schending van een regel van dwingend recht tot                          volgende paragrafen trachten nadere duiding te
een einde te brengen.                                                   geven, op basis van de schaarse rechtspraktijk op
                                                                        dit terrein.
(i) Is er een specifieke verplichting tot
samenwerking om een ernstige schending van een                          (ii) Op welk niveau, waar en hoe dient
regel van dwingend recht tot een einde te brengen?                      samenwerking plaats te vinden?
De verplichting tot samenwerking om een                                 Uit de aard van de verplichting tot samenwerking
ernstige schending van dwingend recht                                   vloeit voort dat deze in eerste instantie wordt
te beëindigen werd in 2001 door de ILC                                  vormgegeven via samenwerking binnen
geïntroduceerd als ‘progressive development’.7                          internationale organisaties.13 Uit het karakter
Echter, ook toen werd aangegeven dat dergelijke                         van de normen van dwingend recht, die de
samenwerking al wel plaatsvond, en dan vooral                           hele internationale gemeenschap aangaan, kan
binnen de context van internationale organisaties                       bovendien een voorkeur voor de VN volgen.14
zoals de Verenigde Naties. Zoals destijds door de                       Ten aanzien van het recht op zelfbeschikking
ILC onderstreept, is samenwerking om ernstige                           heeft het Internationaal Gerechtshof (IGH)
schendingen te beëindigen ‘often the only way of                        inderdaad een voorkeur voor de VN uitgesproken
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht                                                   6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>in twee zaken betreffende het voormalig                                 verzoeken om deze schendingen te beëindigen
mandaatgebied Palestina en betreffende                                  en/of verantwoordingsmechanismen instellen.18
de dekolonisatie van de Chagos archipel.15                              Bovendien heeft de Algemene Vergadering op 26
Aangezien het VN-Handvest voorziet in speciale                          april 2022 een resolutie aangenomen die voorziet
procedures ten aanzien van zelfbeschikking is                           in een doorlopend mandaat voor de Algemene
deze voorkeur van het IGH niet onlogisch. Ten                           Vergadering om bijeen te komen wanneer een
aanzien van andere regels van dwingend recht                            of meerdere leden van de Veiligheidsraad een
kan een dergelijke voorkeur evenwel minder                              veto hebben uitgesproken.19 Hoewel de Algemene
voor de hand liggend of richtinggevend zijn.                            Vergadering geen verplichtingen kan opleggen
De vraag kan daarom worden gesteld of er bij                            aan staten (behoudens ten aanzien van interne
andere schendingen van dwingend recht, zoals                            aangelegenheden zoals bijvoorbeeld het budget
schending van het agressieverbod, ook uiting                            van de VN), legt een breed gesteunde resolutie
kan worden gegeven aan de verplichting tot                              die staten verzoekt om op een bepaalde manier
samenwerking buiten het collectieve systeem van                         samen te werken om een ernstige schending
de VN om.                                                               van dwingend recht tot een einde te brengen,
                                                                        aanmerkelijk gewicht in de schaal. Er bestaan
In geval van het verbod van agressie,                                   derhalve alternatieven voor samenwerking
dat in onderhavig advies centraal staat,                                binnen het raamwerk van de Verenigde Naties.
heeft de VN Veiligheidsraad een primaire                                De CAVV hecht er daarom aan de algemene, zij
verantwoordelijkheid voor de handhaving van                             het niet exclusieve, voorkeur voor samenwerking
de internationale vrede en veiligheid. Echter, het                      binnen internationale organisaties, en dan het
feit dat de permanente leden besluiten kunnen                           liefst binnen de Verenigde Naties, te benadrukken.
tegenhouden door het uitspreken van een veto                            Deze voorkeur voor samenwerking binnen
leidt ertoe dat een absolute voorkeur voor                              internationale organisaties strekt zich tevens
samenwerking binnen de VN Veiligheidsraad de                            uit tot vaststellingen dat er een schending van
verplichting tot samenwerking in feite buiten                           een dwingendrechtelijke regel heeft plaats
werking zou stellen, vooral als een permanent                           gevonden, zoals de CAVV ook in een eerder advies
lid zelf als agressor optreedt zoals het geval                          al heeft aangegeven.20 Dit ook om misbruik van
is in de situatie die aanleiding vormt voor dit                         het speciale regime dat geldt voor regels van
advies. Japan heeft de vraag opgeworpen of de                           dwingend recht te voorkomen.
verplichting tot samenwerking om een schending
van dwingend recht te beëindigen niet ook zo                            De verplichting tot samenwerking kan
gelezen moet worden dat er een verplichting                             evenwel ook geïmplementeerd worden op
bestaat voor de permanente leden om zich te                             een niet-geinstitutionaliseerde manier, dat
onthouden van het uitbrengen van een veto in                            wil zeggen buiten internationale organisaties
situaties waarin een ernstige schending van                             om.21 Niettegenstaande een voorkeur voor de
dwingend recht aan de orde is.16 Ook andere                             VN danwel internationale organisaties meer
landen hebben zich uitgesproken over de veto-                           algemeen, kan zowel de vaststelling dat er een
problematiek en het disfunctioneren van de VN                           ernstige schending van een regel van dwingend
Veiligheidsraad met name ook in de voorliggende                         recht geschonden is als de samenwerking buiten
situatie.17 Een conclusie die in ieder geval                            de VN plaatsvinden. In het eerdere advies dat
getrokken kan worden naar aanleiding van deze                           de CAVV uitbracht ten aanzien van regels van
discussies is dat het in dergelijke situaties van                       dwingend recht verwelkomde de CAVV al de
belang is om naar oplossingen te zoeken buiten                          overwegingen van de ILC dat staten ook buiten
de VN Veiligheidsraad om. Het ligt dan voor de                          instituties om geacht kunnen worden maatregelen
hand dat de voorkeur voor samenwerking binnen                           te nemen om een einde te maken aan ernstige
de VN verschuift naar andere organen, zoals in                          schendingen van dwingendrechtelijke regels.22
het bijzonder de Algemene Vergadering van de                            In dit kader is van belang dat het IGH in zijn
VN en de Mensenrechtenraad. Er zijn talloze                             advies inzake de muur gebouwd door Israël
voorbeelden van resoluties van deze organen                             onderstreept heeft dat het aan alle staten is om
die schendingen als agressie, genocide en                               erop toe te zien dat dergelijke schendingen tot
andere regels van dwingend recht veroordelen;                           een einde worden gebracht.23 Iedere staat moet
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht                                                 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>zich inspannen om de situatie tot een einde te                          hebben om zich te onthouden van stemmen en
brengen. Vooral als samenwerking binnen de                              tegelijkertijd een constructieve houding innemen
VN niet tot (voldoende) resultaat leidt, is het aan                     met betrekking tot het nemen van maatregelen
staten om ook buiten de VN om, in coalities of via                      om de schending te beëindigen.26 Bovendien heeft
regionale organisaties, gevolg te geven aan de                          een onthouding geen consequenties voor het
verplichting tot samenwerking om de schending                           behalen van een gekwalificeerde meerderheid
tot een einde te brengen. Regionale organisaties                        voor de resolutie, omdat de betreffende staat
kunnen met name een goed alternatief zijn                               niet wordt meegeteld bij het bepalen van
wanneer de staat die de dwingendrechtelijke                             de stemverhoudingen.27 Dit ligt anders bij
regel heeft geschonden zelf lid is van die                              tegenstemmen. Daarom is het van belang om de
organisatie. In de situatie die aanleiding heeft                        beweegredenen van de tegenstemmende staat
gegeven voor dit advies, zou de Raad van Europa                         te achterhalen: is er sprake van een weigering
tot voor kort een goed alternatief zijn geweest.24                      om de schending als zodanig te veroordelen en
                                                                        zo ja, op welke grond, of maakt de betreffende
(iii)   Wat houdt de verplichting tot                                   staat bezwaar tegen overige aspecten van de
samenwerking in?                                                        resolutie? Onder specifieke omstandigheden,
                                                                        bijvoorbeeld indien een staat niet te goeder trouw
Een cruciale vraag is wat de verplichting tot                           handelt, valt niet uit te sluiten dat een weigering
samenwerking inhoudt, wat worden staten                                 om in te stemmen met een resolutie die de
precies geacht te doen? Deze vraag is niet                              schending als zodanig veroordeelt, zou kunnen
eenvoudig te beantwoorden, omdat de bestaande                           worden aangemerkt als een schending van de
praktijk beperkt is en het van de geschonden                            verplichting tot samenwerking. Een dergelijke
regel afhangt hoe invulling moet worden gegeven                         karakterisering zou kunnen voortvloeien uit de
aan de verplichting. Binnen de Verenigde                                gedachte dat collectieve maatregelen, waaronder
Naties wordt de verplichting tot samenwerking                           het aannemen van resoluties die schendingen
vaak vormgegeven via resoluties aangenomen                              vaststellen en/of veroordelen, de essentie
door de Algemene Vergadering van de VN en                               vormen van de verplichting tot samenwerking.28
de VN Mensenrechtenraad, die schendingen                                Vooralsnog is er echter geen concrete praktijk die
van dwingend recht veroordelen, verzoeken                               onderschrijft dat een tegenstem neerkomt op een
om deze schendingen te beëindigen en/of                                 schending van de verplichting tot samenwerking.
verantwoordingsmechanismen instellen. Het                               Het is daarom van belang dat staten die deze
nemen van dergelijke collectieve maatregelen                            mening zijn toegedaan zich nadrukkelijk op
wordt beschouwd als de essentie van de                                  dit standpunt stellen en zich inzetten voor het
verplichting tot samenwerking.25                                        creeëren van relevante praktijk. Dit kunnen zij
                                                                        bijvoorbeeld doen door tegenstemmende staten
Dit roept de vraag op of staten handelen tegen                          te verzoeken om een stemverklaring af te geven,
de (geest van de) verplichting tot samenwerking                         vooral bij herhaald tegenstemmen. Een dergelijke
wanneer zij tegen een veroordelende                                     verklaring kan de omstandigheden van het
resolutie stemmen of zich onthouden van                                 geval verhelderen en daarmee een duidelijker
stemming. Deze vraag is niet eenduidig te                               beeld bieden van de beweegredenen van de
beantwoorden. Resoluties bevatten veelal                                tegenstemmende staat. Het biedt bovendien de
meerdere overwegingen en bepalingen en                                  mogelijkheid voor het voeren van een dialoog met
kunnen bijvoorbeeld tevens voorstellen doen                             de betreffende staat.
ten aanzien van modaliteiten om een schending
van dwingendrechtelijke regels te beëindigen.                           Een volgende vraag is of de verplichting tot
Wanneer een staat tegen een dergelijke resolutie                        samenwerking verder gaat dan het veroordelen
stemt of zich onthoudt van stemming, betekent                           van de schending, het verzoeken om de
dit derhalve niet automatisch dat deze weigert                          schending te beëindigen en/of het collectief
om de schending als zodanig te veroordelen.                             instellen van verantwoordingsmechanismen.
Daarbij moet bovendien onderscheid worden                               Met andere woorden, kan het actief nemen
gemaakt tussen een tegenstem en een                                     van maatregelen ook onder de verplichting tot
onthouding. Staten kunnen goede redenen                                 samenwerking vallen? In het advies van het IGH
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht                                                  8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>inzake de Chagos archipel, overwoog het Hof dat                         van de verplichting tot samenwerking.
samenwerking met de VN om de modaliteiten
voor de dekolonisatie van Mauritius in werking                          De nadruk op de ‘combined efforts of all States’
te stellen, onderdeel uitmaakt van de verplichting                      brengt tevens met zich mee dat staten de
tot samenwerking.29 Dit veronderstelt dat de                            maatregelen die andere staten hebben genomen
verplichting tot samenwerking inderdaad ook                             ter implementatie van de verplichting tot
actieve maatregelen kan behelzen. De keuze                              samenwerking niet direct mogen ondermijnen.
welke soorten maatregelen worden ingezet,                               Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn wanneer staten
wordt echter aan staten zelf overgelaten en                             de economische sancties die andere staten hebben
zal afhangen van de situatie.30 Een belangrijke                         opgelegd met opzet frustreren. Wanneer een staat
voorwaarde is dat de genomen maatregelen                                doelbewust en te kwader trouw maatregelen van
in overeenstemming moeten zijn met het                                  andere staten ondermijnt, dan zou dit aangemerkt
internationaal recht.31 Deze voorwaarde is zowel                        kunnen worden als een schending van de
van belang wanneer staten samenwerken binnen                            verplichting tot samenwerking. Het is aan die
de VN als buiten de VN om. Echter, in dat laatste                       andere staten om deze expliciete kwalificatie te
geval zullen zij extra alert moeten zijn, aangezien                     maken. Een dergelijke kwalificatie zou vervolgens
institutionele waarborgen ten aanzien van de                            een basis kunnen zijn voor gerechtvaardigde
rechtmatigheid van maatregelen dan ontbreken.                           tegenmaatregelen om de ondermijning tegen te
De vraag hoe unilaterale sancties als een vorm                          gaan.34 In dergelijke gevallen van ondermijning
van samenwerking zich verhouden tot het                                 kan mogelijk ook worden gesteld dat de
internationaal recht wordt behandeld in deel II                         betreffende staat de verplichting om geen hulp of
van dit advies.32                                                       assistentie te verlenen aan het handhaven van de
                                                                        situatie, zoals hieronder besproken, schendt.
De verplichting tot samenwerking komt,
zoals eerder aangegeven, neer op een                                    Een andere vraag die zich voordoet is of
inspanningsverplichting, waarbij van staten                             het uiten van politieke steun aan een staat
wordt verwacht dat zij naar hun beste kunnen                            die dwingendrechtelijke regels schendt, de
invulling geven aan de verplichting. Dit                                verplichting tot samenwerking schendt. In dit
betekent ook dat staten hun verplichting tot                            verband kan worden gewezen op het rapport
samenwerking op verschillende wijzen kunnen                             van de door het Ministerie van Buitenlandse
invullen, mede afhankelijk van hun capaciteiten.                        Zaken ingestelde ad hoc commissie inzake
Zij moeten echter wel kunnen aantonen dat zij                           humanitaire interventie en politieke steun voor
alles hebben gedaan wat redelijkerwijs van hen                          interstatelijk geweldgebruik dat stelt dat het uiten
kon worden verwacht. Dit kan worden afgeleid                            van politieke steun ten aanzien van schendingen
uit de uitspraak van het IGH inzake de genocide                         van dwingendrechtelijke regels indruist tegen de
in Bosnië, waarin het Hof overwoog dat een                              geest van de verplichting om samen te werken om
inspanningsverplichting inhoudt dat staten alle                         dergelijke schendingen tot een einde te brengen.35
middelen die redelijkerwijs tot hun beschikking                         De CAVV sluit zich bij dit standpunt aan.
staan moeten inzetten. Het Hof overwoog
bovendien dat het argument dat de individuele                           Tot slot kan worden opgemerkt dat (coalities
inbreng van een staat niet voldoende zou zijn                           van) staten die maatregelen nemen, temeer
geweest om het beoogde resultaat te bereiken,                           wanneer dit buiten de Verenigde Naties om
irrelevant is. Het Hof beredeneerde dit als volgt:                      gebeurt, duidelijk moeten aangeven dat
‘the possibility remains that the combined                              deze maatregelen een implementatie van de
efforts of several States, each complying with                          verplichting tot samenwerking betreffen en dat
its obligation […], might have achieved the                             zij van oordeel zijn dat het internationaal recht
result […] which the efforts of only one State                          hen verplicht om deze maatregelen te nemen.
were insufficient to produce.’33 Op basis van                           Op deze manier dragen deze staten bij aan het
dit uitgangspunt, kunnen staten elkaar ook ter                          verder inhoud geven aan de verplichting tot
verantwoording roepen bij een vermeend gebrek                           samenwerking om een ernstige schending van
aan inspanning en/of elkaar om uitleg vragen                            een regel van dwingend recht te beëindigen.
met betrekking tot de respectievelijke invulling                        Voorbeelden van maatregelen die kunnen gelden
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht                                                   9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>als maatregelen genomen ter implementatie                               (ii) Wat wordt van staten verwacht?
van de verplichting tot samenwerking zijn:
wapenleveranties, sancties (zie verder deel II                          De verplichting tot niet-erkenning van de situatie
van dit advies) en meewerken aan (het oprichten                         ontstaan door de ernstige schending houdt in
van) verantwoordingsmechanismen. Door                                   dat staten zich onthouden van handelingen die
mensen die de situatie ontvluchten waarin de                            erkenning kunnen inhouden. Er is dus sprake
ernstige schendingen worden gepleegd op te                              van een negatieve verplichting (een niet-doen), in
nemen, kan bovendien worden bijgedragen aan                             tegenstelling tot de verplichting tot samenwerking
het beëindigen van andere schendingen van                               om een schending van dwingendrechtelijke
internationaal recht, zoals schendingen van het                         regels tot een einde te brengen, die positieve
internationaal humanitair recht en het verbod op                        actie van staten vereist. Van belang is verder
misdrijven tegen de menselijkheid.                                      dat de verplichting tot niet-erkenning
                                                                        specifiek betrekking heeft op de situatie die is
                                                                        ontstaan als gevolg van de schending van een
―2                                                                      dwingendrechtelijke regel. Dit betekent onder
De verplichting tot niet-erkenning van de situatie                      meer dat staten geen wijziging van de territoriale
die ontstaan is door de ernstige schending                              status quo mogen erkennen, zoals wanneer
                                                                        een onafhankelijke staat wordt uitgeroepen op
(i) Is er een verplichting tot niet-erkenning?                          het grondgebied van door agressie ingenomen
                                                                        gebieden of wanneer aansluiting bij een andere
De verplichting tot niet-erkenning is opgenomen                         staat wordt gezocht.39 Deze verplichting geldt ook
in artikel 41(2) van de ARSIWA en in Conclusie                          voor de agressor staat zelf. Deze mag niet pogen
19(2) van de ILC ontwerpconclusies inzake                               om een situatie die is ontstaan door een schending
dwingendrechtelijke regels. Al in 2001                                  van het verbod op agressie te bestendigen
kwalificeerde de ILC de verplichting tot niet-                          door een nieuwe staat te erkennen of door het
erkenning als gewoonterechtelijk van aard.36 Er                         veroverde grondgebied te annexeren.40
is inderdaad een aanzienlijke rechtspraktijk die
uiting geeft aan de verplichting, onder meer ten                        De verplichting tot niet-erkenning is bovendien
aanzien van het racistische minderheidsregime                           zowel van toepassing op formele erkenning (een
in Zuid-Rhodesië in de jaren 60 van de vorige                           politieke verklaring) als op andere handelingen
eeuw, de inval door Irak van Koeweit in de                              die kunnen worden uitgelegd als het inhouden
jaren 90 van de vorige eeuw en de bouw                                  van erkenning.41 Voorbeelden van dergelijke
van een afscheidingsmuur door Israël, deels                             impliciete erkenning betreffen het sluiten van
grenzend aan en deels in de Palestijnse                                 een verdrag met de onwettig tot stand gekomen
gebieden, begin van deze eeuw.37 Tegelijkertijd                         staat (ook wel aangeduid als de facto staat) of
is de bestaande praktijk beperkt tot situaties                          de agressor, of het aangaan van diplomatieke,
ontstaan door schendingen van enkele specifieke                         economische en consulaire betrekkingen met
dwingendrechtelijke regels, waaronder                                   een dergelijke entiteit of de agressor. Ook mogen
agressie.38 Dit is niet onlogisch, omdat erkenning                      staten reisdocumenten die zijn uitgegeven door
alleen kan worden onthouden wanneer er sprake                           een de facto staat of de agressor niet erkennen.42
is van een situatie die om erkenning vraagt,                            Voor zover het gaat om betrekkingen met de
bijvoorbeeld bij het uitroepen van een nieuwe                           agressor staat zelf, moet worden opgemerkt
staat door een agressor. Gezien deze praktijk,                          dat deze regels uitsluitend van toepassing zijn
sluit de CAVV zich aan bij de positie van de ILC                        wanneer de agressor optreedt ten behoeve van de
inzake de gewoonterechtelijke status van de                             betreffende gebieden of wanneer het afspraken
verplichting tot niet-erkenning van de situatie die                     betreft die deze gebieden aangaan. Dit vloeit
is ontstaan door een ernstige schending van een                         voort uit de observatie dat de verplichting tot
dwingendrechtelijke regel.                                              niet-erkenning alleen betrekking heeft op de
                                                                        situatie die is ontstaan door de schending van een
                                                                        dwingendrechtelijke regel.
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht                                                 10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>De verplichting tot niet-erkenning gaat echter                          ongeacht of er al dan niet een collectief besluit
niet zover dat iedere vorm van samenwerking                             wordt genomen.46 Een dergelijk collectief besluit
met de facto staten of geannexeerde gebieden                            kan echter wel gewicht in de schaal leggen en de
moet worden uitgesloten. Al in 1971 formuleerde                         inhoud van de verplichting tot niet-erkenning in
het IGH een uitzondering op de verplichting                             een specifiek geval nader specificeren.
tot niet-erkenning, gebaseerd op humanitaire
gronden. Het Hof overwoog meer specifiek dat
het onthouden van erkenning aan het bestuur                             ―3
van Zuid-Afrika over Namibië er niet toe mocht                          De verplichting om geen hulp of assistentie te
leiden dat de bevolking van Namibië van alle                            verlenen aan het handhaven van de situatie
voordelen van internationale samenwerking
zou worden uitgesloten.43 Deze zogenaamde                               (i) Is er een verplichting om geen hulp of
‘Namibië uitzondering’ heeft navolging gekregen                         assistentie te verlenen?
in de praktijk van de VN en statenpraktijk.44 De
uitzondering vindt bovendien weerslag in het                            De verplichting om geen hulp of assistentie
internationaal bezettingsrecht, dat bezetters                           te verlenen aan het handhaven van de
toestaat om publieke goederen in bezet gebied                           situatie ontstaan door een schending van een
te beheren voor zover zij handelen in het                               dwingendrechtelijke regel is opgenomen in artikel
belang van de lokale bevolking. Dit betekent                            41(2) ARSIWA en in Conclusie 19(2) van de ILC
dat bezetters uit dien hoofde ook internationale                        ontwerpconclusies inzake dwingendrechtelijke
(handels)betrekkingen moeten kunnen aangaan                             regels. Ook deze verplichting is in 2001 door de
wanneer dit in het belang is van de lokale                              ILC aangemerkt als gewoonterechtelijk van
bevolking, wat een uitzondering inhoudt op de                           aard.47 Zoals in haar eerdere advies aangegeven,
algemene regel dat het aangaan van economische                          steunt de CAVV de positie die de ILC in deze
betrekkingen met een agressor de verplichting                           inneemt.48
tot niet-erkenning zou schenden, zoals hierboven
uiteengezet. Staten zullen derhalve per geval                           (ii) Wat wordt van staten verwacht?
moeten afwegen of er humanitaire redenen zijn
die minimale betrekkingen met een de facto                              Evenals de verplichting tot niet-erkenning, is
staat of bezetter rechtvaardigen. Dergelijke                            de verplichting om geen hulp of assistentie
minimale betrekkingen maken geen inbreuk                                te verlenen aan het handhaven van de
op de verplichting tot niet-erkenning van de                            situatie ontstaan door een schending van een
situatie ontstaan door de schending van een                             dwingendrechtelijke regel negatief van aard:
dwingendrechtelijke regel.                                              staten moeten zich onthouden van handelingen
                                                                        die bijdragen aan het handhaven van de situatie.
Een laatste vraag betreft de aard van de                                Het gaat hier wederom expliciet om hulp en
verplichting tot niet-erkenning: is het aan                             assistentie aan de ontstane situatie en niet aan
iedere staat individueel om tot niet-erkenning                          de schending zelf. Dit betekent overigens niet dat
over te gaan of is een collectief besluit vereist?                      staten aansprakelijkheid ontlopen wanneer zij
In het commentaar bij de artikelen inzake                               hulp en assistentie verlenen aan de schending
staatsaansprakelijkheid, refereert de ILC                               zelf. Deze aansprakelijkheid is echter gebaseerd
specifiek aan een verplichting tot collectieve                          op artikel 16 ARSIWA, dat bepaalt dat een staat
niet-erkenning.45 Ook het Namibië advies van het                        die een andere staat hulp of assistentie verleent
IGH wordt soms geïnterpreteerd als bewijs dat er                        bij het plegen van een onrechtmatige daad zelf
een formeel besluit moet worden genomen door                            verantwoordelijk is wanneer de betreffende staat
de politieke organen van de VN. De CAVV steunt                          zich bewust is van de omstandigheden van de
deze positie niet. Uit diverse gezaghebbende                            onrechtmatige daad en de daad ook onrechtmatig
verklaringen van de Algemene Vergadering                                zou zijn wanneer gepleegd door deze staat zelf.
van de VN, waaronder de Verklaring inzake                               Een staat die bijvoorbeeld willens en wetens
vriendschappelijke betrekkingen tussen staten,                          zijn grondgebied ter beschikking stelt aan een
kan worden opgemaakt dat de verplichting                                agressor staat, zodat deze vanaf dat grondgebied
tot niet erkenning van toepassing is op staten,                         aanvallen kan uitvoeren, is medeplichtig aan de
                                                                        agressie zelf.49
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht                                                 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Artikel 41(2) ARSIWA heeft betrekking op hulp
en assistentie aan de situatie die is ontstaan
als gevolg van de schending, ongeacht of de
schending zelf voortduurt.50 Deze bepaling moet
volgens de ILC worden gelezen in samenhang
met artikel 16 ARSIWA inzake medeplichtigheid
aan een onrechtmatige daad.51 Uit deze
samenhang volgt dat er sprake moet zijn van een
causale relatie tussen de gegeven steun en het
handhaven van de situatie veroorzaakt door de
schending van een dwingendrechtelijke regel.52
Wapenleveranties aan de agressor zijn een
typisch voorbeeld van het verlenen van hulp en
assistentie, ofwel aan de schending zelf (wanneer
de wapens worden ingezet om territorium te
veroveren) ofwel aan het in stand houden van
de situatie (wanneer de wapens worden ingezet
om militaire overmacht te behouden).53 Ook
het ondermijnen van maatregelen (waaronder
sancties), door andere staten genomen met als
doel de situatie veroorzaakt door de schending
te beëindigen, kan onder omstandigheden
neerkomen op hulp of assistentie in de zin van
artikel 41(2) ARSIWA. Dit is met name het geval
wanneer de staat die de maatregelen ondermijnt
zich ervan bewust is dat deze handelingen
bijdragen aan het in stand houden van de
situatie.
Tot slot kan worden opgemerkt dat het in de
praktijk niet altijd makkelijk is om een scherp
onderscheid te maken tussen handelingen
die indruisen tegen de verplichting tot niet-
erkenning enerzijds of neerkomen op het
verlenen van hulp of assistentie anderzijds.
Moet het onderhouden van diplomatieke
betrekkingen met een agressor staat in relatie
tot de ingenomen gebieden bijvoorbeeld
worden aangemerkt als een schending van de
verplichting tot niet-erkenning, als het verlenen
van hulp en assistentie of als beide? Gesteld
kan worden dat de verplichting om geen hulp
of assistentie te verlenen betrekking heeft op
concrete hulpmaatregelen die directe gevolgen
hebben voor de onrechtmatige situatie waaraan
een einde moet worden gemaakt, terwijl niet-
erkenning betrekking heeft op de meer algemene,
politieke vormen van steun.54 Echter, de twee
verplichtingen zijn complementair en enige
overlap is derhalve niet uit te sluiten.
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht 12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>― Deel II
De rechtmatigheid van tegenmaat-
regelen in het algemeen belang
In de adviesaanvraag wordt eveneens de                                  Vanuit juridisch oogpunt dient voorts een
vraag opgeworpen of staten (collectieve)                                onderscheid gemaakt te worden tussen retorsies
tegenmaatregelen in het algemeen belang mogen                           en tegenmaatregelen. Een retorsie betreft een
nemen als reactie op een ernstige schending van                         maatregel genomen als reactie op een eerdere
een regel van dwingend recht óók wanneer zij zelf                       schending van internationaal recht, maar
niet direct geraakt worden door de betreffende                          deze behoeft geen rechtvaardiging aangezien
schending. Deze vraag wordt in dit deel behandeld                       de maatregel zelf op geen enkele manier
met daarbij aandacht voor (i) terminologie,                             een verplichting van de staat of organisatie
(ii) de rechtmatigheid van tegenmaatregelen                             schendt. Retorsies betreffen derhalve per
in het algemeen belang, (iii) bezwaren tegen                            se rechtmatige maatregelen en kunnen als
tegenmaatregelen in het algemeen belang en (iv)                         reactie op een schending van internationaal
aandachtspunten.                                                        recht dus altijd genomen worden. Of een
                                                                        maatregel gekwalificeerd dient te worden als
                                                                        tegenmaatregel of retorsie zal afhangen van de
―1                                                                      verplichtingen die op een staat of organisatie
Terminologie                                                            rusten naar internationaal recht en dit kan per
                                                                        situatie en per staat of organisatie verschillen.
Tegenmaatregelen zijn maatregelen van                                   Typische retorsiemaatregelen zijn het uitwijzen
staten die onder normale omstandigheden een                             van diplomaten en afbreken van diplomatieke
schending opleveren van het internationaal                              betrekkingen, en inreisverboden en import-
recht, maar waarvan de onrechtmatigheid                                 en exportverboden die geen schending van
wordt weggenomen omdat zij een                                          internationale verplichtingen opleveren.
gerechtvaardigde reactie zijn op een eerdere
schending gepleegd door een andere staat.                               Dit advies richt zich, conform de adviesaanvraag,
Wanneer tegenmaatregelen in het algemeen                                op maatregelen die internationale verplichtingen
belang worden genomen door staten die niet                              schenden en derhalve als tegenmaatregel
zelf direct geraakt worden door de eerdere                              (in het algemeen belang) dienen te worden
schending wordt wel gesproken over ‘third party                         gekwalificeerd. Deze tegenmaatregelen kunnen
countermeasures’, ‘third State countermeasures’,                        in het bijzonder politieke, economische,
‘collective countermeasures’, ‘countermeasures                          financiële, culturele en andere activiteiten
in the name of community interests’, enz. In dit                        beknotten. Tegenmaatregelen kunnen geen
advies zal voornamelijk worden gesproken over                           militair of gewapend geweld inhouden.56 Typische
tegenmaatregelen in het algemeen belang.                                tegenmaatregelen zijn het verbreken van
                                                                        economische betrekkingen en het bevriezen van
In meer populair taalgebruik wordt veelal de                            officiële banktegoeden in strijd met internationale
term sancties gebruikt, vooral in verband met                           verplichtingen.
maatregelen afgekondigd door een (orgaan
van een) internationale organisatie, zoals de
VN Veiligheidsraad of de Raad van de Europese                           ―2
Unie. Het woord sancties komt echter niet als                           Rechtmatigheid van tegenmaatregelen
zodanig terug in de oprichtingsverdragen van                            in het algemeen belang
deze organisaties,55 en dit advies spreekt daarom
meer algemeen over maatregelen zoals ook                                Tegenmaatregelen kunnen door staten of
gangbaar in het internationaal recht inzake                             internationale organisaties genomen geworden
staatsaansprakelijkheid.                                                als reactie op een eerdere schending van
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht                                                  13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>internationaal recht waardoor zij direct geraakt                        90 van de vorige eeuw hield de ILC de positie
zijn. Het typerende van tegenmaatregelen                                aan dat ingeval van de schending van collectieve
is dat zij normaal gesproken een schending                              verplichtingen en verplichtingen tegenover de
van verplichting(en) zouden opleveren voor                              internationale gemeenschap alle staten (of alle
de staat of organisatie die ze neemt, maar                              staten gebonden door de betreffende regel) als
dat de onrechtmatigheid van de maatregelen                              ‘injured State’ dienden te worden beschouwd.64
wordt weggenomen door het bestaan van de                                De bepalingen inzake tegenmaatregelen waren
eerdere schending: de maatregelen worden als                            indertijd verder onverkort van toepassing bij
gerechtvaardigd beschouwd.58                                            de schendingen van collectieve verplichtingen
                                                                        en verplichtingen tegenover de internationale
De vraag die de CAVV voorligt, is of staten die                         gemeenschap.65
niet direct geraakt worden ook tegenmaatregelen
mogen nemen in het algemeen belang indien de                            Na 2001 is deze praktijk van maatregelen in het
voorafgaande schending door de andere staat een                         algemeen belang voortgezet. Daarbij gaat het om
ernstige schending van een regel van dwingend                           maatregelen tegen Soedan, Myanmar, Zimbabwe,
recht betreft. De ILC heeft in 2001 aangegeven                          Belarus, Libië, Syrië en Rusland, waarbij in
dat staten die niet direct geraakt worden de                            een aantal gevallen ook andere dan westerse
aansprakelijkheid van de schendende staat                               staten betrokken waren.66 Sinds de militaire
mogen inroepen en stopzetting van de ernstige                           machtsovername en omverwerping van de civiele
schending mogen eisen. Niet direct geraakte                             regering van Myanmar heeft onder andere de EU
staten kunnen ook toezeggingen van niet-                                nieuwe beperkende maatregelen aangekondigd.67
herhaling en garanties tegen herhaling eisen, en                        Als laatste en meest recente voorbeeld van
zij kunnen nakoming van de plicht tot restitutie,                       maatregelen mag natuurlijk genoemd worden
schadevergoeding of genoegdoening ten behoeve                           de zeer verstrekkende beperkende maatregelen
van een geraakte staat of organisatie of de                             genomen tegen Rusland door voornamelijk maar
begunstigden van de verplichting verzoeken.                             niet exclusief westerse staten.68 In dit kader
Met betrekking tot de vraag of niet-geraakte                            kunnen ook maatregelen worden genoemd tegen
staten ook tegenmaatregelen mogen nemen bleek                           staten die direct betrokken zijn bij de Russische
echter weerstand te bestaan.59                                          agressie, zoals tegen Belarus en Iran.69 Bovendien
                                                                        gaan ook niet-Westerse staten vaker over tot het
Vandaar dat de ILC besloot artikel 54 ARSIWA                            instellen van sancties. Hierbij is het niet altijd
op te nemen, een clausule waarin de vraag naar                          duidelijk of het retorsies of tegenmaatregelen
de rechtmatigheid van tegenmaatregelen in het                           betreft, maar deze praktijk geeft wel een
algemeen belang onbeantwoord werd gelaten.60                            verschuivend beeld weer van de praktijk en
Ook in het recente werk van de ILC inzake                               de rechtsopvatting over wat toelaatbaar en
regels van dwingend recht is deze vraag niet                            rechtmatig is. In dit kader kan bijvoorbeeld
geadresseerd ondanks een oproep daartoe van                             verwezen worden naar een aantal maatregelen
de Nederlandse regering.61 De CAVV betreurt deze                        genomen tegen Qatar door Saoedi-Arabië, de
omissie en acht deze niet in overeenstemming                            Verenigde Arabische Emiraten, Bahrein en Egypte
met de stand van het internationaal recht op dit                        tussen 2017 en 2021.70 Maar ook de praktijk van
punt, vooral ook gezien de recente statenpraktijk.                      staten zoals China, Rusland en India laat een
Voordat wordt ingegaan op deze meer recente                             verschuivend beeld zien.71
praktijk mag worden opgemerkt dat de praktijk
van tegenmaatregelen door niet-geraakte staten                          Uit deze groeiende en verschuivende praktijk
of internationale organisaties al vóór 2001 veel                        kan de rechtsovertuiging worden afgeleid dat
wijdverbreider was dan de toelichting van de                            dit soort maatregelen rechtmatig kunnen zijn.72
ILC bij artikel 54 ARSIWA suggereert.62 Daarnaast                       In dit verband mag ook worden opgemerkt
kan worden geconstateerd dat de staten die                              dat veel van de genomen maatregelen niet tot
betrokken waren bij deze (vroege) praktijk lang                         protest aan de kant van andere staten leidden
niet alleen westerse staten waren maar juist                            of soms zelfs werden gesteund,73 behoudens
ook die uit andere delen van de wereld.63                               natuurlijk protest van de kant van de doelstaten
Sterker nog, tot in de tweede helft van de jaren                        en bij gelegenheid ook gesteund door andere
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht                                                 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>staten.74 Naast de impliciete rechtsovertuiging                         geen lex specialis die de algemene regels inzake
mag worden vermeld dat staten zich bij tijd en                          tegenmaatregelen opzij zou zetten.81 De VN
wijle ook explicieter hebben geuit.75 Zo heeft                          Veiligheidsraad heeft geen alomvattend mandaat
de Europese Unie aangegeven dat eenzijdige                              om het internationaal recht te handhaven.
economische maatregelen toelaatbaar zijn in                             Het standpunt dat het recht betreffende
bepaalde omstandigheden, in het bijzonder ter                           dwangmaatregelen exclusief en uitputtend zou
bestrijding van terrorisme en proliferatie van                          zijn neergelegd in het VN Handvest en daarmee
massavernietigingswapens of ter waarborging                             eenzijdige maatregelen door lidstaten zou
van respect voor mensenrechten, democratie,                             uitsluiten is onjuist.82 Als zodanig behouden de
de rechtstaat en behoorlijk bestuur.76 De CAVV                          lidstaten dan ook de vrijheid om, binnen de
adviseert de regering om zich bij gelegenheid                           grenzen van het internationaal recht, maatregelen
en bij herhaling ook expliciet uit te laten over                        te nemen ter handhaving van dat recht.83
de rechtmatigheid van tegenmaatregelen in het
algemeen belang.                                                        De vraag rijst of dwangmaatregelen
                                                                        gekwalificeerd kunnen worden als strijdig met
                                                                        het non-interventie beginsel, dat staten verbiedt
―3                                                                      te interveniëren in de interne en externe
Bezwaren tegen eenzijdige maatregelen                                   aangelegenheden van andere staten. Van een
                                                                        “verboden” interventie is sprake, volgens het
Een grote groep staten wijzen eenzijdige                                IGH in de Nicaragua zaak, wanneer deze ziet op
maatregelen af als strijdig met beginselen van                          aangelegenheden waarover een staat op grond
internationaal recht neergelegd in het Handvest                         van het beginsel van staatssoevereiniteit vrijelijk
van de Verenigde Naties; basisbeginselen van                            mag beschikken. Als voorbeelden van dergelijke
het multilaterale handelssysteem (vrijheid                              aangelegenheden noemt het IGH de keuze van
van handel en investeringen en mededinging);                            het politieke, economische, sociale en culturele
de soevereiniteit van ontwikkelingslanden                               systeem en het bepalen van het buitenlands
(soevereine gelijkheid); de plicht tot niet-                            beleid van een staat. Interventie is onrechtmatig,
inmenging in interne aangelegenheden;                                   aldus IGH, wanneer dwang wordt gebruikt met
beginselen van vreedzame betrekkingen                                   betrekking tot dergelijke keuzes, die vrij dienen te
tussen staten; de plicht tot samenwerking;                              blijven.84
of mensenrechten.77 Op basis van dergelijke
overwegingen wordt in resoluties van de                                 Hoewel eenzijdig beperkende maatregelen in
Algemene Vergadering de terminologie                                    beginsel een dwangkarakter hebben,85 kunnen zij
‘eenzijdige dwangmaatregelen’ gebruikt waarbij                          als tegenmaatregelen in het algemeen belang niet
vooral verwezen wordt naar politieke en                                 als “verboden” of “onrechtmatige” interventie in
economische dwang tegen ontwikkelingslanden                             de interne of externe aangelegenheden
en waarbij geen duidelijk onderscheid wordt                             van de doelstaat worden beschouwd. Dit
gemaakt tussen tegenmaatregelen en retorsies.78                         soort maatregelen zijn immers een reactie op
In deze paragraaf worden twee belangrijke                               schendingen van internationaal recht en hebben
bezwaren besproken. Ten eerste het bezwaar dat                          tot doel de schendende staat tot stopzetting,
alleen de VN Veiligheidsraad dwangmaatregelen                           het bieden van verzekeringen of garanties
mag opleggen, en ten tweede het bezwaar dat                             tegen herhaling, restitutie, schadevergoeding of
maatregelen in het algemeen belang het non-                             genoegdoening ten bate van de direct geraakte
interventieverbod schenden.                                             staat of begunstigden aan te zetten. Op grond
                                                                        van de regels van staatsaansprakelijkheid is de
De VN Veiligheidsraad heeft onder Hoofdstuk                             doelstaat juist niet vrij te beschikken over dit
VII van het VN Handvest de bevoegdheid                                  soort aangelegenheden, nu deze in strijd met het
om dwangmaatregelen op te leggen.79 Deze                                internationaal recht heeft gehandeld en gehouden
dwangmaatregelen van de VN Veiligheidsraad                              is de schending(en) ongedaan en goed te maken.86
worden opgelegd in geval van bedreigingen
van de vrede, inbreuken op de vrede en daden
van agressie.80 Deze maatregelen vormen echter
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht                                                   15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>De bezwaren dienen serieus genomen te worden                            De aspecten waarop verduidelijking welkom
voor zover zij zien op ongewenste effecten van                          zou zijn betreffen:
tegenmaatregelen en sancties in meer algemene
zin. Maar dit betekent niet dat tegenmaatregelen                        - Aard van de verplichtingen en ernst van de
in het algemeen belang per definitie                                    schendingen: Allereerst meent de CAVV dat
onrechtmatig zijn. De resoluties van de Algemene                        meer duidelijkheid moet worden geboden over
Vergadering waarin dwangmaatregelen                                     wanneer tegenmaatregelen in het algemeen
worden bekritiseerd hinken op vele gedachten,                           belang genomen mogen worden; als reactie op
hetgeen deels kan verklaren waarom de                                   welke schendingen precies? Men mag aannemen
stemverhoudingen gespleten zijn tussen rond de                          dat niet alle collectieve verplichtingen een gelijk
130 ontwikkelingslanden die voorstemmen en                              gewicht toekomt,89 zelfs al wordt veelvuldig
zo’n 50 ontwikkelde landen die tegenstemmen of                          gesteld dat alle mensenrechten ‘inalienable
zich onthouden.87                                                       and indivisible’ zijn. In vergelijkbare zin kan
                                                                        gesteld worden dat niet elke verplichting ter
De CAVV ziet tegenmaatregelen in het algemeen                           bescherming van het milieu in gebieden buiten
belang als belangrijk middel om de ernstigste                           nationale jurisdictie bij schending daarvan tot
schendingen van internationaal recht te                                 tegenmaatregelen door andere staten zou kunnen
adresseren. Dit belang is nog groter in die                             leiden. Er kan derhalve voor worden gekozen
situaties waarin een permanent lid van de VN                            om de toelaatbaarheid van tegenmaatregelen
Veiligheidsraad de schendende staat is. Op basis                        in het algemeen belang te beperken tot ernstige
van deze overwegingen en met name ook gelet                             schendingen van regels van dwingend recht en
op de groeiende en verschuivende praktijk                               alleen voor bepaalde collectieve verplichtingen.90
zoals in de voorgaande paragraaf besproken
acht de CAVV de stelling dat tegenmaatregelen                           - Vaststelling van schending(en): Gezien het
in het algemeen belang onder omstandigheden                             horizontale karakter van de betrekkingen
rechtmatig zijn verdedigbaar. De CAVV acht het                          tussen staten, gebaseerd op het beginsel van
toepassen van deze maatregelen in bepaalde                              hun soevereine gelijkheid, is de beginpositie
omstandigheden zelfs wenselijk als reactie op de                        van het internationaal recht dat elke staat voor
ernstige schendingen van internationaal recht                           zichzelf bepaalt wanneer een verplichting
waarover in dit advies wordt gesproken.                                 is geschonden.91 De CAVV is van mening, nu
                                                                        collectieve verplichtingen en verplichtingen
                                                                        tegenover de internationale gemeenschap primair
―4                                                                      het algemeen belang van staten dienen, dat
Aandachtspunten                                                         zoveel mogelijk in multilateraal verband dient
                                                                        te worden gehandeld, in het bijzonder middels
Alhoewel de bezwaren zoals besproken in de                              de procedures van de Verenigde Naties,92 en dat
voorgaande paragraaf niet tot de conclusie leiden                       tegenmaatregelen in het algemeen belang bij
dat tegenmaatregelen in het algemeen belang                             voorkeur genomen dienen te worden nadat de
per definitie onrechtmatig zijn, geven zij wel                          ernstige schendingen in multilateraal verband
aan dat er legitieme zorgen zijn over misbruik                          zijn vastgesteld en dus niet op basis van een
of excessieve maatregelen.88 De CAVV onderkent                          unilaterale vaststelling alleen.
deze zorgen en is daarom van mening dat nadere
regulering gewenst is waarbij meer duidelijkheid                        - Geschillenbeslechting: Aangezien de
kan worden geschapen voor wat betreft de                                betrekkingen tussen staten horizontaal van
voorwaarden waaronder tegenmaatregelen in                               karakter zijn, brengt dit met zich mee dat
het algemeen belang kunnen worden genomen.                              een staat geen besluiten kan nemen die een
Dit is met name gewenst omdat de regels van de                          andere staat binden. Wanneer een staat, groep
ARSIWA vooral zijn toegespitst op reguliere, dat                        van staten, of een internationale organisatie
wil zeggen bilaterale, tegenmaatregelen.                                tegenmaatregelen in het algemeen belang
                                                                        neemt, is daarmee niet definitief of zelfs
                                                                        maar overtuigend vastgesteld dat een andere
                                                                        staat een schending van internationaal recht
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht                                                  16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>heeft gepleegd. Vandaar dat het nemen van                               opleveren voor andere staten dan de staten
tegenmaatregelen tot geschillen kan leiden met                          waartegen de maatregelen gericht zijn.96 In dat
de staat die het doelwit van de maatregelen is                          geval zouden de staten die tegenmaatregelen
voor wat betreft het bestaan van een schending,                         nemen bereid dienen te zijn, naar analogie met
de rechtvaardiging voor tegenmaatregelen of de                          artikel 50 Handvest van de Verenigde Naties,97
naleving van voorwaarden voor het nemen van                             in overleg te treden met geraakte staten om een
tegenmaatregelen. Geschillen kunnen natuurlijk                          oplossing te zoeken voor mogelijke bijzondere
voorgelegd worden aan internationale tribunalen                         economische problemen die het gevolg zijn van de
of hoven, maar het internationaal recht eist in                         maatregelen.
dat geval dat staten hebben ingestemd met de
rechtsmacht daarvan. Gezien het belang van                              - Fundamentele mensenrechten: Als ondergrens
tegenmaatregelen in het algemeen belang en                              voor de rechtmatigheid van tegenmaatregelen
de steun die daarvoor ook gevraagd wordt van                            geldt dat zij geen fundamentele mensenrechten
andere staten, meent de CAVV dat in beginsel                            dienen te schenden.98 In General Comment 8
de bereidheid zou dienen te bestaan mee te                              heeft het Comité inzake Economische, Sociale
werken aan het beslechten van geschillen                                en Culturele Rechten ook aangegeven dat
inzake tegenmaatregelen. Daarbij geldt wel als                          het essentieel is om onderscheid te maken
randvoorwaarde dat een internationaal tribunaal                         tussen politieke en economische druk op de
of hof eveneens kan oordelen over mogelijke                             bestuurselite van een staat om hen aan te
schendingen door de doelstaat.93 In dit verband                         zetten het internationaal recht na te leven en
mag worden opgemerkt dat het Koninkrijk der                             mogelijke nevenschade voor de meest kwetsbare
Nederlanden de jurisdictie van het Internationaal                       groepen binnen de doelstaat. Fundamentele
Gerechtshof in zijn algemeenheid heeft erkend,                          mensenrechten die in dit kader van belang
zonder veel beperkende voorwaarden, middels                             zijn betreffen bijvoorbeeld het verbod op
een verklaring in de zin van artikel 36, tweede                         verhongering binnen een internationaal
lid, van het Statuut IGH, en dat geschillen inzake                      gewapend conflict; en artikel 1, tweede lid van
tegenmaatregelen potentieel dus voor het IGH                            het Internationaal Verdrag inzake economische,
kunnen worden gebracht.94                                               sociale en culturele rechten dat aangeeft dat ‘[i]n
                                                                        geen geval mogen een volk zijn bestaansmiddelen
- Proportionaliteit: Indien tegenmaatregelen                            worden ontnomen.’99 Alhoewel een ondergrens
parallel worden genomen door een (groot)                                voor tegenmaatregelen van belang is, dient
aantal staten kan dit vragen opwerpen inzake de                         wel te worden opgemerkt dat de primaire
proportionaliteit van die maatregelen tezamen                           verantwoordelijkheid om mensenrechten te
ten opzichte van de eerdere schending(en)                               respecteren en te verzekeren ligt bij de overheid
gezien de ernst en effecten en de doelen die                            van de staat tegen wie de maatregelen zijn
met de tegenmaatregelen worden nagestreefd.95                           gericht. Verder mag worden opgemerkt dat,
Het is de vraag of artikel 51 van de ARSIWA                             naast de mogelijkheid van derogatie, in veel
voldoende is toegespitst op de situatie van                             gevallen mensenrechten beperkt kunnen worden
parallelle tegenmaatregelen. Hierbij dient wel te                       op grond van legitieme doelen als nationale
worden opgemerkt dat tegenmaatregelen naar                              veiligheid. Desalniettemin is het van belang
aanleiding van een grove schending van het                              dat sanctieregimes met tegenmaatregelen
agressieverbod zoals het geval is bij de huidige                        en retorsies duidelijke bepalingen bevatten
invasie van Oekraïne door Rusland, waarbij                              ten aanzien van humanitaire vrijstellingen
ook nog kernregels van het internationaal                               van sancties, bijvoorbeeld met betrekking tot
humanitair recht op systematische wijze worden                          landbouwproducten, medicijnen en medische
geschonden, alleen in de meest uitzonderlijke                           hulpmiddelen. Ook is meer procedurele
gevallen als disproportioneel zouden kunnen                             duidelijkheid gewenst voor wat betreft de
worden aangeduid.                                                       beperkingen die staten of internationale
                                                                        organisaties en in het bijzonder de EU opleggen
- Ongewenste neveneffecten: Tegenmaatregelen                            aan personen die zich binnen hun jurisdictie
genomen door een collectief van staten zouden                           bevinden en die onderworpen worden aan
mogelijk wel ernstige neveneffecten kunnen                              gerichte sancties.
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht                                                  17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>De CAVV is van mening dat de regering
bovenstaande aandachtspunten en suggesties in
overweging kan nemen bij het formuleren van
het eigen beleid en voor inbreng bij het beleid
van de Europese Unie voor wat betreft het nemen
van tegenmaatregelen in het algemeen belang.
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht 18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Afsluiting en advies
Dit advies betreft de internationale rechten en                            belang, met name wanneer (coalities van)
plichten van (derde) staten bij ernstige schending                         staten maatregelen nemen buiten de VN, om
van dwingende regels van internationaal recht                              duidelijk aan te geven dat deze maatregelen
en meer specifiek het agressieverbod. In deze                              een implementatie van de verplichting tot
slotparagraaf wordt de kern van het advies                                 samenwerking betreffen en dat de betreffende
puntsgewijs weergegeven:                                                   staten van oordeel zijn dat het internationaal
                                                                           recht hen verplicht om deze maatregelen te
1. Regels van dwingend recht beschermen de                                 nemen. Wanneer een staat doelbewust en
	fundamentele waarden van de internationale                               te kwader trouw maatregelen van andere
    gemeenschap. Zij zijn hiërarchisch superieur                           staten ondermijnt zou dit aangemerkt kunnen
    aan andere regels van internationaal recht                             worden als een schending van de verplichting
    en ze hebben universele gelding. Het risico                            tot samenwerking.
    van eenzijdige en arbitraire inroeping van
    de regels van dwingend recht om aan andere                          4. De verplichting tot niet-erkenning van de
    regels van internationaal recht voorbij te                          	situatie die ontstaan is door de ernstige
    gaan is in zijn algemeenheid reëel, maar niet                          schending heeft gewoonterechtelijke status en
    aan de orde met betrekking tot de invasie van                          betreft zowel formele als impliciete erkenning.
    Oekraïne.                                                              Ook mogen staten reisdocumenten die zijn
                                                                           uitgegeven door een de facto staat of de
2. Artikel 41 van de Artikelen inzake                                      agressor niet erkennen. Humanitaire redenen
	Staatsaansprakelijkheid (ARSIWA) bevat                                   kunnen minimale betrekkingen met een de
    drie verplichtingen voor staten om op te                               facto staat of bezetter rechtvaardigen. Het
    treden tegen ernstige schendingen van                                  is aan iedere individuele staat om tot niet-
    dwingend recht, waaronder ook schending                                erkenning over te gaan; er is geen collectief
    van het agressieverbod, namelijk (1) de                                besluit vereist.
    verplichting om samen te werken om de
    schending te beëindigen, (2) de verplichting                        5. De verplichting om geen hulp of assistentie te
    tot niet-erkenning van de situatie die is                           	verlenen aan het handhaven van de
    ontstaan als gevolg van de schending, en (3)                           situatie heeft gewoonterechtelijke status.
    de verplichting om geen steun of assistentie                           Wapenleveranties aan de agressor zijn een
    te geven aan het in stand houden van die                               typisch voorbeeld van het verlenen van hulp
    situatie.                                                              en assistentie aan het in stand houden van
                                                                           de situatie, bijvoorbeeld wanneer de wapens
3. De verplichting tot samenwerking om                                     worden ingezet om militaire overmacht
	een ernstige schending van een regel van                                 te behouden. Ook het ondermijnen van
    dwingend recht tot een einde te brengen heeft                          maatregelen (waaronder sancties), door
    gewoonterechtelijke status. De verplichting                            andere staten genomen met als doel de situatie
    wordt bij voorkeur vormgegeven binnen                                  veroorzaakt door de schending te beëindigen,
    internationale organisaties, en dan het liefst                         kan onder omstandigheden neerkomen op
    binnen de VN. Indien samenwerking binnen                               hulp of assistentie aan het handhaven van de
    de VN niet tot (voldoende) resultaat leidt,                            situatie. Dit is met name het geval wanneer
    is het aan staten om ook buiten de VN om,                              de staat die de maatregelen ondermijnt
    in coalities of via regionale organisaties,                            zich ervan bewust is dat deze handelingen
    gevolg te geven aan de verplichting tot                                bijdragen aan het in stand houden van de
    samenwerking om de schending tot een                                   situatie.
    einde te brengen. Wat de verplichting tot
    samenwerking precies behelst is niet volledig
    uitgekristalliseerd. Het is daarom van
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht                                                 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>			
  6. Derde staten, dat wil zeggen staten die
  	niet direct zelf geraakt zijn, kunnen ook op
      ernstige schendingen van dwingende regels
      van internationaal recht reageren door
      het opleggen van sancties. Sanctieregimes
      kunnen bestaan uit maatregelen die het
      internationaal recht niet schenden (retorsies)
      en maatregelen die het internationaal recht
      wel schenden, maar die gerechtvaardigd
      zijn door de eerdere ernstige schending van
      dwingend recht waar de maatregelen op
      reageren (tegenmaatregelen in het algemeen
      belang). Op basis van de bestaande en
      omvattende praktijk van tegenmaatregelen
      in het algemeen belang, waaronder ook die
      van niet-westerse staten, concludeert de CAVV
      dat tegenmaatregelen in het algemeen belang
      onder omstandigheden rechtmatig zijn onder
      het internationaal recht. De CAVV adviseert
      de regering evenwel om zich bij gelegenheid
      en bij herhaling expliciet uit te laten over de
      rechtmatigheid van tegenmaatregelen in het
      algemeen belang.
  7. Alhoewel de bezwaren die geuit worden tegen
  	tegenmaatregelen in het algemeen belang
      deze niet per definitie onrechtmatig maken,
      geven zij wel aan dat er legitieme zorgen zijn
      over misbruik of excessieve maatregelen. De
      CAVV onderkent deze zorgen en is daarom
      van mening dat nadere regulering is gewenst.
      Dit is met name gewenst omdat de regels
      van de ARSIWA vooral zijn toegespitst
      op reguliere, dat wil zeggen bilaterale,
      tegenmaatregelen. Nadere regulering is met
      name gewenst op de volgende punten:
      -   Aard van de verplichtingen en ernst van
  		      de schendingen;
      -   Vaststelling van schending(en);
      -   Geschillenbeslechting;
      -   Proportionaliteit;
      -   Ongewenste neveneffecten;
      -   Fundamentele mensenrechten.
  Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht 20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Eindnoten
1                                                                       6
    Artikel 41 van de artikelen inzake                                      ILC, Report of the Seventy-third session, VN Doc.
	staatsaansprakelijkheid (ARSIWA, afkorting                            	A/77/10 (2022), Conclusie 19, toelichting onder (2), p.
    van ‘Articles on Responsibility of States for                          71. Zie ook toelichting onder (9), p. 73-74.
    Internationally Wrongful Acts’) behandelt bijzondere
                                                                        7
    rechtsgevolgen van een ernstige schending van                           ILC, ‘Draft articles on Responsibility of States for
    dwingend recht en luidt als volgt: ‘1. States shall                 	Internationally Wrongful Acts, with commentaries
    cooperate to bring to an end through lawful means                      (2001)’, Yearbook of the International Law
    any serious breach within the meaning of article                       Commission, 2001, vol. II, Part Two, Artikel 41,
    40; 2. No State shall recognize as lawful a situation                  toelichting onder (3), p. 114.
    created by a serious breach within the meaning
                                                                        8
    of article 40, nor render aid or assistance in                          Ibid.
    maintaining that situation; 3. This article is without
                                                                        9
    prejudice to the other consequences referred to                         ILC, Report of the Seventy-third session, VN Doc.
    in this part and to such further consequences that                  	A/77/10 (2022), Conclusie 19, toelichting onder (2),
    a breach to which this chapter applies may entail                      p. 71. Zie ook toelichting onder (9), p. 73-74.
    under international law.’ ILC, ‘Draft articles on
                                                                        10
    Responsibility of States for Internationally Wrongful                  Zie de beraadslagingen van de Zesde Commissie in
    Acts, with commentaries (2001)’, Yearbook of the                    	de 74e sessie. Zie ook Comments by Governments,
    International Law Commission, 2001, vol. II, Part Two,                  73rd session of the International Law Commission, 		
      p. 26.                                                               VN Doc. A/CN.4/748 (2021). Alleen Israël, het Verenigd 		
                                                                           Koninkrijk en de Verenigde Staten zetten vraagtekens
2
      CAVV, Advies inzake de ontwerpconclusies van de                      bij de gewoonterechtelijke status van de plicht.
     International Law Commission over dwingende regels
                                                                        11
    van algemeen internationaal recht, advies nr. 37, 27                   Het Nederlandse verzoek sloot aan bij CAVV, Advies
      juli 2020.                                                           inzake de ontwerpconclusies van de International
                                                                           Law Commission over dwingende regels van algemeen
3
      Resolutie van de Algemene Vergadering, 2 maart                       internationaal recht, Advies 37, 27 juli 2020.
	2022, VN Doc. A/RES/ES-11/1 (voorstemmers: 141,
                                                                        12
    tegenstemmers: 5, onthouding: 35, niet-gestemd: 12).                   ILC, ‘Draft articles on Responsibility of States for
                                                                        	Internationally Wrongful Acts, with commentaries
4
      Peremptory norms of general international law                        (2001)’, in: Yearbook of the International Law
    (jus cogens) in: ILC, Report of the Seventy-third                     Commission, 2001, vol. II, Part Two, p. 114, Artikel 41,
     session, VN Doc. A/77/10 (2022), p. 11.                               toelichting onder (3).
5                                                                       13
      Zie bijv. ‘The Declaration on Principles of                          Ibid. Dit kan ook worden afgeleid uit de voorbeelden
	International Law Concerning Friendly Relations and                       van resoluties die de ILC in de toelichting bij conclusie
     Cooperation among States in accordance with the                        19 heeft opgenomen.
     Charter of the United Nations (1970)’, resolutie van
                                                                        14
     de Algemene Vergadering, 24 oktober 1970, VN Doc.                     De voorkeur is onderstreept door het IGH in de
     A/RES/2625(XXV) , annex, para. 1 (‘States have the                 	hierna te noemen zaken. De voorkeur voor de VN
     duty to cooperate with one another, irrespective of                   wordt ook expliciet benoemd in verdragen waarin
     the differences in their political, economic and social               dwingendrechtelijke normen centraal staan, zoals
     systems, in the various spheres of international                      artikel VIII van het Verdrag inzake de voorkoming
     relations, in order to maintain international peace                   en de bestraffing van genocide (Genocideverdrag),
     and security and to promote international economic                    9 december 1948, United Nations Treaty Series vol.
     stability and progress, the general welfare of                        78, p. 277 en Artikel VIII van het Internationaal
     nations and international cooperation free from                       Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van
     discrimination based on such differences’).                           rassendiscriminatie, 7 maart 1969, United Nations
                                                                           Treaty Series vol. 660, p. 195.
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht                                                            21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>15
    IGH 9 juli 2004, Legal Consequences of the                             te bevorderen, verdient het de voorkeur dat de
    Construction of a Wall in the Occupied Palestinian                    regering en het parlement aansluiting zoeken
    Territory, Advisory Opinion, I.C.J. Reports 2004, p.                   bij internationale kwalificaties door relevante
    136, par. 159-160; en IGH 25 februari 2019, Legal                      VN-organen. Hierbij kan worden onderscheiden
    Consequences of the Separation of the Chagos                           tussen (i) meer politieke vaststellingen door de
    Archipelago from Mauritius in 1965, , Advisory                         VN Veiligheidsraad of de Algemene Vergadering,
    Opinion, I.C.J. Reports 2019, p. 95, par. 178-180.                     waarbij de achterliggende feiten niet in detail
    In deze zaken refereert het Hof aan normen met                         worden benoemd, (ii) vaststellingen door VN-
    ‘erga omnes’ werking en niet aan normen van                            onderzoekscommissies, waarbij de feiten op meer
    dwingend recht. In het algemeen kan worden                             gedetailleerde en nauwgezette wijze worden
    gesteld dat alle normen van dwingend recht tevens                      vastgesteld en gekwalificeerd, en (iii) vaststellingen
    erga omnes werking hebben, oftewel deze normen                         van internationale gerechtshoven en strafhoven.’
    brengen rechten en verplichtingen met zich mee
                                                                        21
    voor alle staten, omdat de hele internationale                         ILC, Report of the Seventy-third session, VN Doc.
    gemeenschap wordt geacht een belang te hebben                       	A/77/10 (2022), Conclusie 19, toelichting, onder (10), p.
    bij de bescherming van die normen. Zie ook                             75. Zie ook CAVV, Advies inzake de ontwerpconclusies
    Conclusie 17 van de ILC ontwerpconclusies inzake                       van de International Law Commission over dwingende
    dwingendrechtelijke regels, ILC, Report of the                         regels van algemeen internationaal recht, Advies 37, 27
    Seventy-third session, VN Doc. A/77/10 (2022),                         juli 2020, p. 16.
    conclusie 17.
                                                                        22
                                                                           CAVV, Advies inzake de ontwerpconclusies van de
16
    VN Doc. A/CN.4/748, p. 87.                                             International Law Commission over dwingende regels
                                                                           van algemeen internationaal recht, Advies 37, 27 juli
17
    Zie onder meer de stemverklaringen die staten                           2020.
	hebben afgegeven bij het aannemen van een
                                                                        23
    resolutie door de Algemene Vergadering van de                          IGH 9 juli 2004, Legal Consequences of the
    VN inzake een ‘Standing mandate for a General                       	Construction of a Wall in the Occupied Palestinian
    Assembly debate when a veto is cast in the Security                    Territory, Advisory Opinion, par. 159.
    Council’, VN Doc. A/RES/76/262, 26 april 2022,
                                                                        24
    hieronder besproken. Zie voor de stemverklaringen                      Deze keuze ligt inmiddels minder voor de hand
    VN Doc. A/76/PV.69.                                                 	nu Rusland onlangs uit de Raad van Europa is gezet.
                                                                           Zie de volgende besluiten van de Raad van Europa:
18
    Zie ten aanzien van Oekraïne, Algemene Vergadering                     Resolutie CM/RES(2022)2 inzake de beeïndiging
	resolutie VN Doc. A/RES/ES-11/1 van 2 maart 2022,                        van het lidmaatschap van de Russische Federatie
    par. 2, 5 en 11; en VN Mensenrechtenraad resolutie,                    van de Raad van Europa, 16 maart 2022 en CM/Del/
    4 maart 2022, VN Doc. A/HRC/RES/49/1 par. 11. Zie                      Dec(2022)1428ter/2.3 inzake de gevolgen van de
    voor andere voorbeelden, ILC, Report of the Seventy-                   agressie van de Russisiche Federatie tegen Oekraïne,
    third session, VN Doc. A/77/10 (2022), Conclusie 19,                   16 maart 2022.
    toelichting onder (9), p. 73-74.
                                                                        25
                                                                           ILC, Report of the Seventy-third session, VN Doc.
19
    Resolutie van de Algemene Vergadering van de                        	A/77/10 (2022), Conclusie 19, toelichting onder (7), p.
	Verenigde Naties inzake een Standing mandate for a                       72, waar de ILC collectieve maatregelen aanmerkt als
    General Assembly debate when a veto is cast in the                     ‘the essence of “cooperation”’.
    Security Council, A/RES/76/262, 26 april 2022. Deze
                                                                        26
    resolutie bouwt voort op de oorspronkelijke basis                      Zie bijvoorbeeld de volgende uitspraken van
    hiervoor, Algemene Vergadering resolutie, VN Doc.                   	VN ambassadeur Georges Nzongola-Ntalaja van
    A/RES/377 (V), Uniting for Peace.                                      de Democratische Republiek Congo, die overigens
                                                                           - ondanks de hier volgende bezwaren - voor de
20
    In het CAVV/EVA, Advies inzake mogelijkheden,                          betreffende resolutie stemde: ‘We deplore the politics
     betekenis en wenselijkheid van het gebruik door                      of the double standards of the powerful of this world
    politici van de term genocide, Advies 28, 3 maart                      when it comes to Africa, […] We support Ukraine. We
    2017, werd het volgende gesteld: ‘Gezien de ambitie                    want to see the war ended […] But we would like to
    van Nederland om de internationale rechtsorde
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht                                                          22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>    see the international community take similar action                    with international law, to bring to an end serious
    against other situations in the world where countries                  breaches of peremptory norms of general
    are being invaded and occupied.’ Zie https://www.                      international law (jus cogens) if their mandates permit
    reuters.com/world/united-nations-condemns-russias-                     them to do so’ (nadruk toegevoegd). ILC, Report of
    move-annex-parts-ukraine-2022-10-12/ en https://                       the Seventy-third session, VN Doc. A/77/10 (2022),
    press.un.org/en/2022/ga12458.doc.htm.                                  Conclusie 19, toelichting onder (8), p. 73.
27                                                                      33
    Zie het Reglement van Orde van de VN Algemene                          IGH 26 februari 2007, Application of the Convention
	Vergadering, regel 86, https://www.un.org/en/ga/                         on the Prevention and Punishment of the Crime of
    about/ropga/plenary.shtml.                                             Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and
                                                                           Montenegro), Judgment, I.C.J. Reports 2007, p. 43, par.
28
    Zie R.J. Barber, ‘Cooperating through the General                      430.
	Assembly to End Serious Breaches of Peremptory
                                                                        34
    Norms’, International and Comparative Law                              Zie verder deel II.
    Quarterly, Vol. 71(1), 2022, p. 23-25; en ILC, Report
                                                                        35
    of the Seventy-third session, VN Doc. A/77/10 (2022),                  Report of the Expert Group Established by the
    Conclusie 19, toelichting onder (11), p. 75-76.                     	Minister of Foreign Affairs of the Netherlands,
                                                                           Humanitarian Intervention and Political Support for
29
    IGH 25 februari 2019, Legal Consequences of the                        Interstate Use of Force, December 2019, par. 14.
    Separation of the Chagos Archipelago from
                                                                        36
    Mauritius in 1965, Advisory Opinion, I.C.J. Reports                    ILC, ‘Draft articles on Responsibility of States for
    2019, p. 95, par. 180.                                              	Internationally Wrongful Acts, with commentaries
                                                                           (2001)’, in: Yearbook of the International Law
30
    ILC, ‘Draft articles on Responsibility of States for                   Commission, 2001, vol. II, Part Two, Artikel 41,
	Internationally Wrongful Acts, with commentaries                         toelichting onder (6), p. 114.
    (2001)’, in: Yearbook of the International Law
                                                                        37
    Commission, 2001, vol. II, Part Two, Artikel 41,                       Voor deze en andere voorbeelden: ibid., Artikel 41,
    toelichting onder (3), p. 114: ‘Neither does paragraph              	toelichting onder (6-8), p. 114-115; ILC, Report of the
    1 prescribe what measures States should take in                        Seventy-third session, VN Doc. A/77/10 (2022), p. 76-78.
    order to bring to an end serious braches in the sense                  Zie ook International Law Association Committee on
    of article 40. Such cooperation must be through                        Recognition/Non-recognition in International Law,
    lawful means, the choice of which will depend on the                   Conference Report Sydney 2018, te vinden op: https://
    circumstances of the given situation.’                                 www.ila-hq.org/en_GB/documents/conference-report-
                                                                           sydney-2018-6, p.15.
31
    Ibid., Artikel 41, tekst en toelichting onder (3), p. 114,
                                                                        38
	en ILC, Report of the Seventy-third session, VN Doc.                     M. Dawidowicz, ‘The Obligation of Non-
    A/77/10 (2022), tekst van Conclusie 19 en toelichting               	Recognition of an Unlawful Situation’, in
    onder (7) en, specifiek met betrekking tot unilaterale                 James Crawford et al., The Law of International
    maatregelen (10), p. 72-75. Zie ook IGH 9 juli 2004,                   Responsibility (Oxford University Press 2010),
    Legal Consequences of the Construction of a Wall in                    p. 678-679.
    the Occupied Palestinian Territory, Advisory Opinion,
                                                                        39
    I. C. J. Reports 2004, p. 136, par. 159, waar het Hof                  Resolutie van de Algemene Vergadering, 12 oktober
    opmerkte dat ‘It is also for all States, while respecting           	2022, VN Doc. A/RES/ES-11/4, par. 4 (voorstemmers:
    the Charter of the United Nations and international                    143, tegenstemmers: 5, onthouding: 35, niet-gestemd:
    law, to see to it that any impediment, resulting from                  10).
    the construction of the wall, to the exercise by the
                                                                        40
    Palestinian people of its right to self-determination is               Ibid., par. 5; ILC, ‘Draft articles on Responsibility
    brought to an end.’ (nadruk toegevoegd)                             	of States for Internationally Wrongful Acts,
                                                                           with commentaries (2001)’, in: Yearbook of the
32
    De vraag of regionale organisaties maatregelen                         International Law Commission, 2001, vol. II, Part Two,
	(sancties) mogen nemen tegen staten buiten hun                           Artikel 41, toelichting onder (9), p. 115.
    organisatie wordt ook behandeld in deel II van dit
                                                                        41
    advies. De ILC stelt hierover ‘Other international                     Ibid., p. 114.
    organizations may also adopt measures, consistent
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht                                                          23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>42                                                                      49
    Deze voorbeelden zijn gebaseerd op de praktijk van                     M. Jackson, Complicity in International Law (Oxford
    de VN Veiligheidsraad en de Algemene Vergadering.                      University Press 2015), p. 137-144; Resolutie van de
    Zie bijvoorbeeld VN Veiligheidsraad resolutie                          Algemene Vergadering, 14 december 1974, VN Doc.
    inzake Zuid-Rhodesië, VN Doc. S/RES/253, (1968), VN                    A/RES/3314 (XXIX), Annex, Definition of Aggression,
    Veiligheidsraad resolutie inzake Namibië, VN Doc. S/                   Artikel 3(f).
    RES/283 (1970); VN Algemene Vergadering resolutie
                                                                        50
    inzake Zuid-Afrika, VN Doc. A/RES/32/105N (1977),                      ILC, ‘Draft articles on Responsibility of States for
    m.n. par. 5. Zie ook M. Dawidowicz, ‘The Obligation                    Internationally Wrongful Acts, with commentaries
    of Non-Recognition of an Unlawful Situation’,                          (2001)’, Yearbook of the International Law
    in J. Crawford et al., The Law of International                        Commission, 2001, vol. II, Part Two, Artikel 41,
    Responsibility (Oxford University Press 2010), p. 679-                 toelichting onder (11), p. 115.
    683.
                                                                        51
                                                                           Ibid., Artikel 41, toelichting onder (11), p. 115.
43
    IGH 21 juni 1971, Legal Consequences for States of
                                                                        52
    the Continued Presence of South Africa in Namibia                      Zie H. Aust, Complicity and the Law of State
    (South West Africa) notwithstanding Security Council                   Responsibility (Cambridge University Press 2011),
    Resolution 276 (1970), Advisory Opinion, I.C.J. Reports                p. 336.
    1971, p. 16, par. 125.
                                                                        53
                                                                           M. Jackson, Complicity in International Law
44
    A. Cullen and S. Wheatley, ‘The Human Rights of                        (Oxford University Press 2015), p. 146.
    Individuals in De Facto Regimes under the European
                                                                        54
    Convention on Human Rights’ (2013) 14 (4) Human                        H. Aust, Complicity and the Law of State
    Rights Law Review, p. 691; T. de Waal, Uncertain                       Responsibility (Cambridge University Press 2011),
    Ground: Engaging with Europe’s De Facto States and                     p. 337.
    Breakaway Territories (Carnegie Endowment for
                                                                        55
    International Peace 2018), p. 31-33.                                   Artikel 41 VN Handvest; artikel 215 Verdrag
                                                                           betreffende de Werking van de Europese Unie.
45
    ILC, ‘Draft articles on Responsibility of States for                   Zie ook ILC, ‘Draft articles on Responsibility of
    Internationally Wrongful Acts, with commentaries                       States for Internationally Wrongful Acts, with
    (2001)’, Yearbook of the International Law                             commentaries (2001)’, Yearbook of the International
    Commission, 2001, vol. II, Part Two, Artikel 41,                       Law Commission, 2001, vol. II, Part Two, Artikel 22,
    toelichting onder (5), p. 114.                                         toelichting onder (3), p. 75.
46                                                                      56
    Zie ook S. Talmon, ‘The Duty Not to ‘Recognize as                      Dit volgt reeds uit het geweldsverbod als neergelegd
    Lawful’ a Situation Created by the Illegal Use of Force                in artikel 2(4) VN Handvest en het internationaal
    or Other Serious Breaches of a Jus Cogens Obligation:                  gewoonterecht, en is ook specifiek bevestigd in
    An Obligation without Real Substance?’, in C.                          de ARSIWA en in de ILC, ‘Draft Articles on the
    Tomuschat and J-M. Thouvenin, The Fundamental                          Responsibility of International Organizations
    Rules of the International Legal Order: Jus Cogens and                 with Commentaries Thereto’, in: Yearbook of the
    Obligations Erga Omnes (Brill 2006), p. 112-113.                       International Law Commission 2011, vol. II, Part Two,
                                                                           p. 46 (DARIO) voor wat betreft tegenmaatregelen
47
    ILC, ‘Draft articles on Responsibility of States for                   (respectievelijk artikelen 50(1)(a) en 53(1)(a)).
    Internationally Wrongful Acts, with commentaries                       Zie ook de toelichting bij artikel 22 lid 1 DARIO,
    (2001)’, Yearbook of the International Law                             toelichting ‘countermeasures’ art. 22 lid. 3 DARIO,
    Commission, 2001, vol. II, Part Two, Artikel 41,                       toelichting artikel 50 lid 4 en 5 DARIO, toelichting
    toelichting onder (6), p. 114.                                         artikel 54 lid 3 en 4 DARIO. Dit laat overigens
                                                                           onverlet de handelingen die op basis van (collectieve)
48
    CAVV, Advies inzake de ontwerpconclusies van de                        zelfverdediging in reactie op een daad van agressie
    International Law Commission over dwingende regels                     geoorloofd zouden kunnen zijn, artikel 51 VN
    van algemeen internationaal recht, Advies 37, 27 juli                  Handvest.
    2020, p. 16.
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht                                                        24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>57
    Artikelen 22, 49-53 ARSIWA; artikelen 22, 51-56 ILC,
    ‘Draft Articles on the Responsibility of International
    Organizations with Commentaries Thereto’, in:
    Yearbook of the International Law Commission 2011,
    vol. II, Part Two, p. 46 (DARIO).
58
    Zie ILC, ‘Draft articles on Responsibility of States
    for Internationally Wrongful Acts, with
    commentaries (2001)’, Yearbook of the International
    Law Commission, 2001, vol. II, Part Two,
    ‘Circumstances precluding wrongfulness’, toelichting
    onder (2-4) en (7-8), p. 71-72; en ibid., Artikel 22,
    toelichting onder (1-2) en (4), p. 75.
59
    Zie bijv. in deze zin opmerkingen van regeringen in
    VN Doc. A/CN.4/515, p. 90 (Argentinië); p. 79 (China),
    dat collectieve tegenmaatregelen afwees en op
    schrapping aandrong; p. 91, par. 2 en 5-16 (Mexico);
    p. 93 en 93-94, par. 1-3 (Japan); p. 94 (Korea); p. 94
    (VK). Voor wat betreft eenzijdige dwangmaatregelen,
    zie de meest recente resoluties van de Algemene
    Vergadering, VN Doc. A/RES/76/161, Human rights
    and unilateral coercive measures, 16 december 2021
    (voorstemmers: 131, tegenstemmers: 54, onthouding:
    0, niet gestemd: 8); VN Doc. A/RES/76/191, Unilateral
    Economic Measures as a means of political and
    economic coercion against developing countries, 17
    december 2021 (voorstemmers: 126, tegenstemmers:
    6, onthouding: 46, niet gestemd: 15). Opvallend
    genoeg heeft de Algemene Vergadering zelf in
    het verleden juist wel opgeroepen tot het nemen
    van (eenzijdige) maatregelen, bijv. tegen Portugal,
    Rhodesië, Zuid Afrika en Israël.
60
    Artikel 54 ARSIWA: ‘This chapter does not
    prejudice the right of any State, entitled under
    article 48, paragraph 1, to invoke the responsibility
    of another State, to take lawful measures against
    that State to ensure cessation of the breach and
    reparation in the interest of the injured State or of
    the beneficiaries of the obligation breached.’                      	
61
    N.a.v. voorstellen in CAVV, Advies inzake de
    ontwerpconclusies van de International Law
    Commission over dwingende regels van algemeen
    internationaal recht, Advies 37, 27 juli 2020.
62
    E. Katselli Proukaki, The Problem of Enforcement
    in International Law (Routledge 2009), p. 110;
    M. Dawidowicz, Third-Party Countermeasures in
    International Law (Cambridge University Press 2017)
    p. 111: ‘The true extent of State practice on third-
    party countermeasures has not always been
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht 25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>69                                                                      74
    Zie voor de EU-sancties tegen Belarus en Iran                          M. Dawidowicz, Third-Party Countermeasures
	respectievelijk https://www.consilium.europa.eu/                         in International Law (Cambridge University Press
    en/policies/sanctions/restrictive-measures-against-                    2017), p. 126 (voetnoot 83), p. 143 (voetnoot 203),
    belarus en https://www.consilium.europa.eu/en/                         p. 145 (Oost-Europese staten protesteerden tegen
    policies/sanctions/iran.                                               maatregelen gericht tegen Argentinië als schending
                                                                           van Hoofdstuk VII VN Handvest) en p. 146-147, 163,
70
    Zie A. Hofer, ‘Sanctioning Qatar: the Finale?’,                        165, 174-175, 180 en 181 (OIC-lidstaten riepen op tot
    EJIL:Talk!, 16 June 2021, https://www.ejiltalk.org/                    beëindiging van de eenzijdige dwangmaatregelen
    sanctioning-qatar-the-finale.                                          van de VS vanwege schadelijke effecten), 184, 202,
                                                                           210 (Beweging van Niet-Gebonden Landen riep op
71
    Zie voor een analyse van deze praktijk, Rishika                        tot opheffing maatregelen tegen Zimbabwe), 215
    Chauhan, From pessimism to accommodation:                              (Beweging van Niet-Gebonden Landen protesteerde
    Indias stand and practice on unilateral sanctions,                     tegen maatregelen tegen Zimbabwe vanwege strijd
    Congyan Cai, Chinas position and practice                              met het interventieverbod en resoluties van de
    concerning unilateral sanctions, Ivan N. Timofeev,                     Algemene Vergadering inzake maatregelen tegen
    Unilateral and extraterritorial sanctions policy: the                  ontwikkelingslanden, en niet gemachtigd waren door
    Russian dimension, in in Charlotte Beaucillon (ed.),                   de Algemene Vergadering en Veiligheidsraad), 216,
    Research Handbook on Unilateral and Extraterritorial                   225, 231, 237-238, 243.
    Sanctions, Elgar, 2021, chapters 4, 5 and 6.
                                                                        75
                                                                           Dit is van belang om de rechtsovertuiging die enkel
72
    E. Katselli Proukaki, The Problem of Enforcement                       is afgeleid uit statenpraktijk aan te vullen, zie
    in International Law (Routledge 2009), p. 287-288;                     ook F. Paddeu, book review ‘Martin Dawidowicz,
    M. Dawidowicz, Third-Party Countermeasures in                          Third-Party Countermeasures in International Law
    International Law (Cambridge University Press                          [Cambridge University Press 2017]’, The Cambridge
    2017), p. 250-255. De methode die deze auteurs                         Law Journal Vol. 77-2 (2018), p. 427-429.
    hanteren om te bepalen of bepaalde maatregelen
                                                                        76
    kunnen gelden als tegenmaatregelen en daarmee als                      Zie Unilateral economic measures as a means of
    relevante statenpraktijk is de volgende. Maatregelen                   political and economic coercion against developing
    uit de statenpraktijk worden geëvalueerd om te                         countries, Report of the Secretary-General, 30
    bepalen of een maatregel in strijd zou kunnen                          augustus 2021, VN Doc. A/76/310, Annex, p. 17 (EU).
    komen met een internationale verplichting van
                                                                        77
    de staat of juist als retorsie dient te worden                         Unilateral economic measures as a means of political
    gekwalificeerd. Indien het eerste het geval is, wordt                  and economic coercion against developing countries,
    daarna bekeken of de maatregel redelijkerwijs                          Report of the Secretary-General, 30 augustus 2021,
    toelaatbaar zou kunnen zijn onder het toepasselijke                    VN Doc. A/76/310, Annex, 5 en 7 (Cuba), 10 (Iran), 12
    rechtsregime (als legitieme beperking op een                           (Irak), 13 (Russische Federatie), 14 (Zuid Afrika), 15
    verplichting, uitzondering, derogatie of opschorting                   (Syrië).
    of beëindiging van een verdrag). Indien het
                                                                        78
    toepasselijke rechtsregime geen adequate verklaring                     Resoluties van de Algemene Vergadering, VN Doc.
    biedt voor de schending van een verplichting wordt                     A/RES/76/161, Human rights and unilateral coercive
    vervolgens geconcludeerd dat de maatregel slechts                      measures, 16 december 2021 (voorstemmers:131,
    gerechtvaardigd kan worden als tegenmaatregel.                         tegenstemmers: 54, onthouding: 0, niet gestemd: 8);
    Zie E. Katselli Proukaki, ibid., p. 7-8 en 90-93; en M.                VN Doc. A/RES/76/191, Unilateral Economic Measures
    Dawidowicz, ibid., p. 14-15, 29-30 en 111-112.                         as a means of political and economic coercion
                                                                           against developing countries, 17 december 2021
73
    E. Katselli Proukaki, The Problem of Enforcement                       (voorstemmers: 126, tegenstemmers: 6, onthouding:
    in International Law (Routledge 2009), p. 207;                         46, niet gestemd: 5).
    M. Dawidowicz, Third-Party Countermeasures in
                                                                        79
    International Law (Cambridge University Press                          Artikel 41 VN Handvest.
    2017), p. 126 (voetnoot 83), p. 143 (voetnoot 203),
                                                                        80
    p. 145, p. 165-166, 175-176, 181, 184, 192, 201-202,                   Artikel 39 VN Handvest.
    210, 237, 243, 243-245, 249-250, en 283 (‘the relative
    absence of diplomatic protests against third-party
    countermeasures is also noteworthy’).
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht                                                        26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>81                                                                      85
    Zie in deze zin eerder ‘Measures against                               Vreemd genoeg stelt de Europese Unie dat bij haar
    South Africa and the Non-intervention Duty,                            sancties geen sprake is van dwangkarakter: Unilateral
    Advisory Committee on Questions of International                       economic measures as a means of political and
    Law’, quoted in full in the section ‘Netherlands State                 economic coercion against developing countries,
    Practice’ in Netherlands Yearbook of International                     Report of the Secretary-General, 30 augustus 2021,
    Law, Vol. 14 (1983), p. 246, 248. Zie verder M.                        VN Doc. A/76/310, Annex, p. 18 (EU): ‘European Union
    Dawidowicz, Third-Party Countermeasures in                             sanctions are not punitive, retaliatory or coercive
    International Law (Cambridge University Press 2017)                    in nature, but are designed to bring about a change
    255-262. In soortgelijke zin merkt Azaria op dat                       in policy or activity by the target country, entities or
    artikel XXI GATT inzake de veiligheidsuitzondering                     individuals.’
    geen lex specialis oplevert voor tegenmaatregelen.
                                                                        86
    Zie D. Azaria, ‘Trade Countermeasures for Breaches                     Artikelen 28-37 van ILC, ‘Draft articles on
    of International Law Outside the WTO’, International                   Responsibility of States for Internationally Wrongful
    and Comparitive Law Quarterly, Vol. 71-2 (2022), p.                    Acts, with commentaries (2001)’, Yearbook of the
    389 – 423.                                                             International Law Commission, 2001, vol. II, Part Two,
                                                                           p. 26. Zie ook R. Barber, ‘An Exploration of the UNGA’s
82
    Zo ook J. Thouvenin, Articulating UN                                   Troubled Relationship with Unilateral Coercive
    sanctions with unilateral restrictive measures, in                     Measures’, International and Comparative Law
    Charlotte Beaucillon (ed.), Research Handbook on                       Quarterly, Vol. 70 (2021), p. 350-355 en 361-364, maar
    Unilateral and Extraterritorial Sanctions, Elgar, 2021,                zie ook p. 369-370.
    p. 163.
                                                                        87
                                                                           A. Hofer, ‘ The Developed/Developing Divide on
83
    Zie in dit verband IGH 20 juli 1962, Certain expenses                  Unilateral Coercive Measures: Legitimate
    of the United Nations (Article 17, paragraph 2, of                     Enforcement or Illegitimate Intervention’, Chinese
    the Charter), Advisory Opinion, I.C.J. Reports 1962,                   Journal of International Law, Vol. 16 (2017), p. 187-
    p. 151, 168: ‘These purposes are broad indeed, but                     188. Zie ook R. Barber, ‘An Exploration of the UNGA’s
    neither they nor the powers conferred to effectuate                    Troubled Relationship with Unilateral Coercive
    them are unlimited. Save as they have entrusted the                    Measures’, International and Comparative Law
    Organization with the attainment of these common                       Quarterly, Vol. 70 (2021), p. 357-358.
    ends, the Member States retain their freedom of
                                                                        88
    action.’ Zie ook Permanent Court of International                      Zie bijv. in deze zin opmerkingen van regeringen
    Justice, 7 september 1927, The Case of the S.S. “Lotus”,               in VN Doc. A/CN.4/488 (1998), p. 167, par. 2 (Tsjechië);
    P.C.I.J., Series A, No. 10, p. 18: ‘International law                  en opmerkingen van regeringen terzake artikel 54
    governs relations between independent States. The                      ARSIWA, hetgeen op dat moment nog voorzag dat
    rules of law binding upon States therefore emanate                     collectieve tegenmaatregelen op verzoek van de
    from their own free will as expressed in conventions                   gelaedeerde staat of in het belang van begunstigden
    or by usages generally accepted as expressing                          van een verplichting toelaatbaar waren, in VN
    principles of law and established in order to regulate                 Doc. A/CN.4/515 (2001), p. 90 (Argentinië); p. 79
    the relations between these co-existing independent                    (China), dat collectieve tegenmaatregelen afwees
    communities or with a view to the achievement of                       en op schrapping aandrong; p. 91, par. 2 en p. 5-16
    common aims. Restrictions upon the independence                        (Mexico); p. 93 en 93-94, par. 1-3 (Japan); p. 94 (Korea);
    of States cannot therefore be presumed.’                               p. 94 (VK). Zie verder M. Dawidowicz, Third-Party
                                                                           Countermeasures in International Law (Cambridge
84
    IGH 27 juni 1986, Military and Paramilitary                            University Press 2017) p. 271-276, 284 en 285-382
    Activities in and against Nicaragua (Nicaragua v.                      (waarborgen tegen misbruik).
    United States of America), Merits, Judgment, I.C.J.
                                                                        89
    Reports 1986, p. 14, p. 108, par. 205. Zie bespreking                  T. Meron, ‘On a Hierarchy of International Human
    in A. Hofer, ‘The Developed/Developing Divide                       	Rights’, American Journal of International Law, Vol. 80,
    on Unilateral Coercive Measures: Legitimate                            1986, p. 1-23.
    Enforcement or Illegitimate Intervention’, Chinese
                                                                        90
    Journal of International Law, Vol. 16 (2017), p. 178-                  Vgl. Artikel 40 lid 2 van ILC, ‘Draft articles on
    185.                                                                   Responsibility of States for Internationally Wrongful
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht                                                            27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>    Acts, with commentaries (2001)’, Yearbook of the                       itself confronted with special economic problems
    International Law Commission, 2001, vol. II, Part                      arising from the carrying out of those measures shall
    Two, p. 26, dat spreekt over een ‘gross or systematic                  have the right to consult the Security Council with
    failure’ om een verplichting na te komen onder                         regard to a solution of those problems.’
    een regel van dwingend recht. Zie ook Zie M.
                                                                        98
    Dawidowicz, ‘Third-Party Countermeasures in                            Deze beperking is, naast andere, neergelegd in
    International Law’ (Cambridge University Press                         artikelen 50, lid 1(b) ARSIWA en 53 lid 1(b) DARIO.
    2017) p. 268-270 en 347-348; E. Katselli Proukaki,
                                                                        98
    The Problem of Enforcement in International Law                        Toelichting artikel 50 ARSIWA, 132, par. 6-7.
    (Routledge 2009), p. 91, voetnoot 362, verwijzend                      Tractatenblad 1969, nr. 100.
    naar Dawidowicz; I. Bogdanova, Unilateral Sanctions
    in International Law and the Enforcement of
    Human Rights (Brill 2022), p. 315, die aangeeft dat
    schendingen van mensenrechten systematisch
    dienen te zijn en de internationale vrede en
    veiligheid dienen te bedreigen, maar ook spreekt
    over de ernst van de schendingen.
91
    VN Reports of International Arbitral Awards, Air
    Service Agreement of 27 March 1946 between the
    United States of America and France, 9 december
    1978, volume XVIII, p. 417, 443, par. 81.
92
    Eerder CAVV/EVA, Advies inzake mogelijkheden,
     betekenis en wenselijkheid van het gebruik door
    politici van de term genocide, Advies 28, maart 2017.
93
    De bepalingen van artikel 52 lid 3 en lid 4 ARSIWA,
	waarvan de gewoonterechtelijke status ongewis
    is, zullen veelal niet van toepassing zijn wanneer
    sprake is van een ernstige schending van een
    regel van dwingend recht of van wijdverbreide
    of systematische schendingen van collectieve
    verplichtingen.
94
    Zie voor verklaring: https://www.icj-cij.org/en/
      declarations/nl.
95
    Zie opmerking regeringen in VN Doc. A/CN.4/488,
	p. 54, par. 1 (VK); p. 159 (Tsjechië); p. 159, par. 2
      (Ierland); VN Doc. A/CN.4/515, p. 94, par. 3, alinea 1
      (Oostenrijk).
96
    Tegenmaatregelen mogen niet worden genomen
	tegen derde staten, d.w.z. staten die geen schending
    hebben gepleegd. Dit blijkt uit de formulering
    van artikel 49 ARSIWA, dat alleen spreekt over
    tegenmaatregelen tegen een staat die aansprakelijk
    is voor een internationale onrechtmatige daad.
97
    Artikel 50 VN Handvest luidt: ‘If preventive or
	enforcement measures against any state are taken
    by the Security Council, any other state, whether a
    Member of the United Nations or not, which finds
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht                                                       28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Lijst van Afkortingen
ARSIWA
Artikelen inzake Staatsaansprakelijkheid
CAVV
Commissie van Advies inzake Volkenrechtelijke
Vraagstukken
DARIO
Draft Articles on the Responsibility of International
Organizations with Commentaries Thereto
IGH
Internationaal Gerechtshof
ILC
International Law Commission
VN
Verenigde Naties
Rechtsgevolgen van een ernstige schending van een regel van dwingend recht 29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>