<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Verkenning
Maatschappelijke achterstanden
van de toekomst
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Maatschappelijke achterstanden
van de toekomst
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Colofon
De Onderwijsraad is een onafhankelijk adviescollege, opgericht in 1919. De raad adviseert,
gevraagd en ongevraagd, over hoofdlijnen van het beleid en de wetgeving op het gebied
van het onderwijs. Hij adviseert de ministers van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en van
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. De Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal
kunnen de raad ook om advies vragen. Gemeenten kunnen in speciale gevallen van lokaal
onderwijsbeleid een beroep doen op de Onderwijsraad.
De raad gebruikt in zijn advisering verschillende (bijvoorbeeld onderwijskundige, economi-
sche en juridische) disciplinaire aspecten en verbindt deze met ontwikkelingen in de praktijk
van het onderwijs. Ook de internationale dimensie van educatie in Nederland heeft steeds de
aandacht.
De raad adviseert over een breed terrein van het onderwijs, dat wil zeggen van voorschool-
se educatie tot aan postuniversitair onderwijs en bedrijfsopleidingen. De producten van de
raad worden gepubliceerd in de vorm van adviezen, studies en verkenningen. Daarnaast ini-
tieert de raad seminars en websitediscussies over onderwerpen die van belang zijn voor het
onderwijsbeleid.
Verkenning Maatschappelijke achterstanden van de toekomst
                                                 toekomst, uitgebracht aan de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
Nr. 20110327/938, december 2011
Uitgave van de Onderwijsraad, Den Haag, 2011.
ISBN 978-946121-023-4
Bestellingen van publicaties:
Onderwijsraad
Nassaulaan 6
2514 JS Den Haag
email: secretariaat@onderwijsraad.nl
telefoon: (070) 310 00 00 of via de website:
www.onderwijsraad.nl
Ontwerp en opmaak:
www.balyon.com
Drukwerk:
DeltaHage grafische dienstverlening
© Onderwijsraad, Den Haag.
Alle rechten voorbehouden. All rights reserved.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>onperwijs [aad

Aan de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Nassaulaan &
Mrurouwe LM, van Bijsterseldt-Nliegent han 2514/5 Den Haag
Parbus 16375
25008] Der Haag Telefoon: 070 310 00 00
Far O70 356 14 74
zecretariaatgondersijsraad.nl
wers onderwijsraad.nl
Draama Gita peo Pamuda.
A EA Den Haag. 8 december 2011
hes ka rl Darter Oeren .
Verkenning Maatschappelijke achterstanden vari de
toekomst

Mevrouw de Minister,

Met genoegen biedt de Onderwijsraad u zijn verkenning Maatschappelijke ach den van de toek aan, In deze
verkenning plaatst de raad klassieke achterstandsrisico’s = opleidinganivesu van ouders, sekse en herkomst — in het
cht van recente èn te verwachten maatschappelijke ontwikkelingen.

De eisen die de maatschappij aan de burger van de toekomst stelt, worden steeds hoger. De raad benadrukt het
belang te investeren in het behalen van een minimale opleidingsbasis door zo veel magelijk mensen. Vooral kindaren
van laagepgelelde ouders en kinderen met individuele cognitieve, psychische of sociale problemen lopen een grote
kans op achterstand, Dit brengt hoge maatschappelijke kosten met zich mee.

Om volwaardig deel te kunnen nemen aan de samenleving is niet alleen voldoende geletterdheid, gecijferdheid en
een basale beheersing van het Engels onmisbaar. In de toekomst zal bij werknemers er burgers in toenemende mate
een beroep worden gedaan op probleemaplossend vermogen, koitiseh denken, zelfstandigheid, samenwerking en
sociale en communicatieve vaardigheden. Ce raad benadrukt daarm in deze werkenning het belang om in alle
õnderwijätyõen aandacht te besteden aan ‘advanced skills” en sociale competenties,

Met beleefde groet,

_ Prof dr. GTM, ten Dam Crs, A. van der Rest
põ Weorztiner Secretaris

</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Inhoud
     Samenvatting                                              
 Inleiding                                                    
1.1 Aanleiding                                                 9
1.2 Over deze verkenning: opbouw, aanpak en leeswijzer        12
    Algemene trends                                         
2.1 Demografische ontwikkelingen: ontgroening en vergrijzing 14
2.2 Internationalisering                                     16
2.3 Individualisering                                         17
2.4 Flexibilisering van de arbeidsmarkt                      18
2.5 Hogere eisen aan ‘advanced skills’                       20
2.6 Conclusie                                                22
    Ontwikkeling van achterstandsrisico’s                   
3.1 Individuele achterstandsrisico’s                         23
3.2 Groepsgebonden risico’s                                  27
3.3 Conclusie                                                42
    Beleidsimplicaties                                      
     Afkortingen                                             
     Figurenlijst                                            
     Literatuur                                              
     Geraadpleegde deskundigen                               
     Bijlagen
    Bijlage 1: Adviesvraag                                   57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>6 Onderwijsraad, december 2011</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Samenvatting
De afgelopen decennia zijn gekenmerkt door een stevige opwaartse mobiliteit. Aanzienlijk
meer mensen dan twintig jaar geleden hebben een middelbare of hogere opleiding afge-
rond. Toch zijn er nog altijd jongeren die de school verlaten zonder voldoende basisvaardig-
heden om volwaardig in de samenleving mee te kunnen doen. Ook wordt aanwezig talent
onvoldoende benut. In deze verkenning brengt de Onderwijsraad maatschappelijke ontwikke-
lingen in kaart en de risico’s op achterstand die daarmee samenhangen. Hieruit volgen enkele
beleidsimplicaties.
Maatschappelijke ontwikkelingen noodzaken tot ontwikkeling nieuwe vaardigheden
Een aantal maatschappelijke tendensen bepalen in de komende jaren ontwikkelingen op de
arbeidsmarkt. Door ontgroening en vergrijzing wordt een steeds kleinere groep actieven op de
arbeidsmarkt verantwoordelijk voor het draaiend houden van de economie en het op peil hou-
den van de sociale voorzieningen. Daarnaast is door toenemende internationalisering in steeds
meer beroepen kennis van vreemde talen nodig, evenals een flexibele opstelling tegenover
andere culturen. De voortgaande tendens tot individualisering leidt ertoe dat velen tegen-
woordig werk met zorgtaken combineren. De toenemende rol van ict vraagt om vaardigheden
op het terrein van informatieverwerking. Ten slotte leidt flexibilisering van de arbeidsmarkt tot
een groter beroep op het aanpassingsvermogen van werknemers.
Achterstandsrisico’s met name voor kinderen van laagopgeleide ouders
In deze verkenning identificeert de raad verschillende achterstandsrisico’s. Van individuele risi-
co’s is sprake wanneer jongeren door lichamelijke, mentale, psychische of psychosociale fac-
toren belemmerd worden in hun ontwikkeling. Daarnaast zijn er groepsgebonden risico’s op
maatschappelijke achterstand. Het ouderlijk opleidingsniveau is nog steeds de belangrijkste
voorspeller van de schoolloopbaan en het maatschappelijk succes van jongeren. Kinderen van
laagopgeleide ouders volgen vaker een lagere opleiding dan kinderen van hoogopgeleide
ouders. Dit maakt hen kwetsbaarder op de arbeidsmarkt. Een laag opleidingsniveau brengt niet
alleen een lage taal- en rekenvaardigheid met zich mee, maar ook onvoldoende beheersing
van vreemde talen, gebrekkige flexibiliteit en geringe informatieverwerkingsvaardigheden.
De etnische herkomst van leerlingen speelt nog wel een rol in schoolloopbanen, maar de
invloed hiervan neemt af. De huidige generatie jongeren met een Turkse of Marokkaanse ach-
tergrond gaat het steeds beter doen. Wel is er sprake van onbenut talent, met name op taal-
gebied. Ook de eerdere verschillen in opleidingsniveau tussen jongens en meisjes zijn verdwe-
nen. Meisjes halen gemiddeld genomen betere leerresultaten. Dit heeft deels te maken met
hun grotere sociale vaardigheden en hun vermogen tot zelfstandig werken. Daartegenover
staat dat het technische en wiskundepotentieel van meisjes nog onvoldoende wordt benut.
Beleidsimplicaties: investeren in de toekomst
De resultaten van deze verkenning impliceren dat het van belang is te investeren in het beper-
ken van de risico’s op toekomstige maatschappelijke achterstand en onderbenutting van talent.
Daarbij zijn drie aandachtsgebieden geformuleerd. De raad benadrukt het belang te investe-
ren in het behalen van een minimale opleidingsbasis – vergelijkbaar met een startkwalificatie
- door zo veel mogelijk mensen. Jongeren zonder deze basis staan in de huidige samenleving
op achterstand; een achterstand die toeneemt gedurende de levensloop. Voldoende gelet-
Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                                   7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>terdheid, gecijferdheid en een basale beheersing van het Engels zijn onmisbaar om als individu
bij de steeds competitiever wordende samenleving betrokken te blijven. Vooral kinderen van
laagopgeleide ouders en kinderen met individuele cognitieve, psychische of sociale proble-
men lopen een aanzienlijk risico op langdurige werkloosheid, gezondheidsproblemen en soci-
ale uitsluiting. Dit brengt hoge maatschappelijke kosten met zich mee.
Optimale talentontwikkeling kan toekomstige tekorten op de arbeidsmarkt beperken en bij-
dragen aan de innovatieve kracht van Nederland. Het hardnekkige onderscheid tussen ‘man-
nenberoepen’ en ‘vrouwenberoepen’ is in dit kader contraproductief. Het onderwijs kan bij-
dragen aan het doorbreken van traditionele vakkenkeuze en daarmee samenhangende
seksesegregatie op de arbeidsmarkt. Een laatste aandachtspunt is dat in de toekomst bij werk-
nemers en burgers in toenemende mate een beroep zal worden gedaan op competenties zoals
probleemoplossend vermogen, kritisch denken, zelfstandigheid, samenwerking en sociale en
communicatieve vaardigheden. De behoefte aan dergelijke competenties is niet meer beperkt
tot hogere functies. Jongeren die dergelijke vaardigheden in het onderwijs niet hebben ver-
worven, zullen problemen op de arbeidsmarkt ondervinden. Ook voor lageropgeleiden wor-
den sociale competenties en ‘advanced skills’ steeds belangrijker. De raad benadrukt daarom in
deze verkenning het belang om hieraan in alle onderwijstypen aandacht te besteden.
8                                                                       Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>    De gemiddelde Nederlander is aanzienlijk beter opgeleid dan twee decennia
    geleden. Toch zijn maatschappelijke achterstanden niet verdwenen. Hiermee
    hangen verschillen in maatschappelijke participatie samen. Sommige individu-
    en behalen geen startkwalificatie en de onderwijsprestaties van de ene sociale
    groep zijn hoger dan die van de andere. Daarnaast kan er sprake zijn van on-
    benut talent. De Onderwijsraad brengt in deze verkenning maatschappelijke
    ontwikkelingen in kaart, en de verschuivingen in de risico’s op achterstand die
    daarmee samenhangen.
1
.
    Inleiding
    Aanleiding
    Achterstanden in onderwijs verminderd, maar niet verdwenen
    Sinds de tweede helft van de negentiende eeuw is er in Nederland ruim aandacht geweest
    voor het tegengaan van maatschappelijke achterstanden. Aanvankelijk vooral ingegeven door
    socialistische idealen (‘verheffing van het volk’) of juist de angst daarvoor (het ‘beschavings-
    offensief’), probeerde het welgestelde deel van Nederland de verpauperde arbeiders te hel-
    pen, of in ieder geval in het gareel te krijgen. Naast bijvoorbeeld de strijd tegen alcoholisme
    en ‘woonopvoeding’, was onderwijs een belangrijk instrument in deze strijd. Sinds het ‘Kinder-
    wetje’ van Van Houten (1874) mochten kinderen onder de twaalf jaar niet langer in fabrieken
    werken. In 1901 werd de leerplicht ingevoerd voor kinderen van zes tot twaalf jaar. De leer-
    plichtwet is sinds die tijd steeds verder uitgebreid. In 1969 waren kinderen negen jaar leerplich-
    tig, in 1975 tien jaar, met een partiële leerplicht in het zeventiende levensjaar. Inmiddels is er
    de aansluitende kwalificatieplicht, waarin geregeld is dat iedere jongere tot achttien jaar een
    startkwalificatie dient te behalen, dat wil zeggen minimaal een diploma vwo, havo of mbo 2
    (middelbaar beroepsonderwijs).
    De verhoging van de leerplichtgrenzen illustreert de verschuiving van de minimumnorm die in
    Nederland de afgelopen eeuw gehanteerd is ten aanzien van het onderwijsniveau. Zo werden
    bij de invoering uitzonderingen gemaakt voor kinderen die op de boerderij moesten helpen en
    voor meisjes die voor het gezin moesten zorgen; blijkbaar wogen andere belangen in die tijd
    zwaarder dan het opleidingsniveau van meisjes en kinderen op het platteland. Tegenwoordig
    zijn uitzonderingen van de leerplichtwet incidenteel en zeldzaam.
    Het belang dat in Nederland gehecht wordt aan onderwijs voor iedereen, is de afgelopen eeuw
    sterk toegenomen. Van de vrouwen die voor 1920 werden geboren, had meer dan de helft
    slechts basisonderwijs (voor mannen 35%). Van de vrouwen geboren tussen 1975 en 1979 heeft
    Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                                   9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>meer dan 95% minstens voortgezet onderwijs doorlopen.1 Daarmee is de kans dat een gemid-
delde vierjarige een behoorlijke opleiding zal krijgen enorm toegenomen. De kans op latere
maatschappelijke achterstand is dus verminderd – maar niet verdwenen. Welke kinderen lopen
tegenwoordig risico? En in hoeverre kan en moet de overheid deze risico’s inperken?
Soorten achterstand: absoluut en relatief
Wanneer is er sprake van achterstand? Iemand met slechts een paar jaar basisschool zal minder
kansen hebben op een hoge maatschappelijke status en een behoorlijk inkomen dan iemand
die de universiteit heeft afgerond – zoveel is duidelijk. Niet iedereen heeft echter academi-
sche kwaliteiten en ambities en er is in de samenleving veel behoefte aan mensen met een
hbo- (hoger beroepsonderwijs) of mbo-opleiding. Er zijn ook mensen die zonder het afronden
van een formele opleiding maatschappelijk succesvol zijn, maar dit zijn uitzonderingen. Over
het algemeen is tegenwoordig een mbo-diploma nodig om een behoorlijke kans te maken op
de arbeidsmarkt en in de samenleving. Mensen die dit niveau niet halen, hebben daarom een
absolute achterstand op mensen die wel een startkwalificatie halen. Ook andere afgesproken
normen kunnen dienen om absolute achterstanden vast te stellen; referentieniveaus voor taal
en rekenen bijvoorbeeld.
Als iemand een absolute achterstand heeft, betekent dit dat hij of zij als individu tekortschiet
ten opzichte van een vastgestelde norm. Met deze omschrijving is nog niets gezegd over de
oorzaken van de achterstand, noch over de mogelijkheid of de noodzaak deze achterstand te
voorkomen of te verhelpen. Oorzaken kunnen worden gezocht in de eigen aanleg, in kenmer-
ken van de ouders en/of de sociale omgeving; de school (en de overheid) kunnen achterstan-
den soms deels voorkomen of verhelpen. Naarmate de aanleg van het kind en de kenmerken
van de sociale omgeving problematischer zijn, zullen er meer inspanningen en investeringen
van de school nodig zijn om een bepaalde norm te bereiken. Voor beleid roept dat de vraag op
hoe ver de overheid moet gaan met investeringen op individueel niveau.
In plaats van het niveau van een individu te vergelijken met een bepaalde vooraf vastgestel-
de norm, kunnen ook sociale groepen onderling worden vergeleken. Als het gemiddelde van
een bepaalde groep lager uitvalt dan het gemiddelde van andere groepen, is er sprake van
een relatieve achterstand. De oorzaken hiervan zijn niet anders dan die van absolute achter-
stand, maar de veronderstelling is dat een bepaald sociaal kenmerk (herkomst bijvoorbeeld,
of opleidingsniveau van de ouders) hierbij relatief veel gewicht in de schaal legt. Voor beleid
heeft deze invalshoek als voordeel dat er gericht en groepsgewijs bijgestuurd kan worden. Zo
kent het Nederlandse onderwijs een gewichtenregeling, waarin extra middelen worden toe-
gekend voor kinderen die uit bepaalde groepen afkomstig zijn. Tot 2006 kregen scholen van
de overheid extra geld voor Nederlandse kinderen met laagopgeleide ouders, voor schippers-
kinderen, voor woonwagenkinderen, en voor allochtone leerlingen met laagopgeleide ouders.
Inmiddels is stapsgewijs een regeling ingevoerd waarbij alleen nog het opleidingsniveau van
de ouders wordt gewogen.2 Idee achter deze gewichtenregeling is dat vaak is aangetoond
dat kinderen van laagopgeleide ouders relatief (veel) meer risico lopen op onvoldoende
ontplooiing van hun talent en op voortijdige schooluitval.3 Dit is in strijd met een meritocra-
tisch onderwijsideaal (gelijke talenten, gelijke kansen) en betekent bovendien een vorm van
kapitaalvernietiging.
1   Herweijer, 2010.
2   Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, 2011a.
3   Zie voor een recent overzicht bijvoorbeeld Holmlund, Lindahl & Plug, 2010.
10                                                                             Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre> Een ander voordeel van vergelijking op groepsniveau is dat zo in beeld kan worden gebracht
 hoe mensen die in een bepaalde context goed lijken te functioneren, het binnen een andere
 context nog beter zouden kunnen doen. Denk bijvoorbeeld aan hoogbegaafde kinderen bin-
 nen een reguliere schoolklas, in vergelijking met hoogbegaafde kinderen binnen een klas waar
 ze extra worden aangesproken op hun aanleg.
 Uit cijfers van het CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek) blijkt dat het aantal achterstandsleer-
 lingen (in het basisonderwijs) tussen 1995 en 2007 is gehalveerd, van bijna 40% van het totaal
 naar nog geen 20%.4 Ongeveer de helft van deze daling is het gevolg van de afname van het
 aantal ouders met weinig of geen opleiding.5 Tegelijkertijd blijken de capaciteiten van verschil-
 lende groepen leerlingen lang niet optimaal te worden benut, zowel aan de onderkant als de
 bovenkant van de talentverdeling.6 Hierbij komt de vraag op welke scheidslijnen zich verder
 aftekenen in de huidige samenleving en wat de verwachtingen voor de middellange termijn
 zijn. Zo is de laatste jaren bijvoorbeeld in toenemende mate aandacht voor regionale verschil-
 len in schoolprestaties. De cumulatie van achterstandsproblematiek in de grote steden springt
 daarbij het meest in het oog, maar ook in plattelandsregio’s komen onderwijsachterstanden
 voor, die niet altijd te herleiden zijn tot sociaaleconomische achtergrondkenmerken, maar eer-
 der door culturele elementen verklaard worden.7
 Het is goed om vooraf enige relativerende woorden te wijden aan het begrip achterstand. In
 een rijke samenleving als Nederland heeft het begrip achterstand een andere betekenis dan in
 veel andere landen. Gebrek in materiële zin komt bij bepaalde groepen zeker voor, maar ach-
 terstand als breed maatschappelijk fenomeen ziet de raad in dit verband vooral in termen van
‘gefnuikte kansen en mogelijkheden’.8 De vraag is wanneer de verschillen zo groot worden dat
 er sprake is van een onwenselijke en onrechtvaardige achterstand en in welke mate de samen-
 leving, de overheid en specifiek het onderwijs bij machte zijn deze verschillen tegen te gaan.
 Deze vraag moet met enige regelmaat, binnen de maatschappelijke context van dat moment,
 worden beantwoord. Met deze verkenning wil de Onderwijsraad hiertoe opnieuw een aanzet
 doen.
 Eerdere adviezen van de raad over achterstanden en nieuwe achterstanden
 Het is zeker niet de eerste keer dat de Onderwijsraad over achterstanden adviseert. Een deel van
 de eerdere advisering heeft ook geleid tot aanpassingen in het beleid van de overheid op dit
 gebied.9 Bijvoorbeeld het advies Wat ‘t zwaarst weegt, een nieuwe aanpak voor achterstandenbe-
 leid (2001)10 en het vervolgadvies daarop, dat betrekking had op de financiering en de gewich-
 tenregeling van achterstandsleerlingen: Over leerlinggewichten en schoolgewichten (2002).11 In
 deze adviezen kwamen met name de klassieke achterstandsgroepen aan bod. Ook adviseerde
 de raad verschillende malen over hoe achterstanden kunnen worden voorkomen. In het advies
 4   Centraal Bureau voor de Statistiek, 2008a.
 5   In 1998 is de definitie van de 1.25-leerlingen aangepast en moeten niet één maar beide ouders laagopgeleid zijn. In 2006 is de definitie
      van achterstandsleerlingen aangepast en wordt alleen naar het opleidingsniveau van de ouders gekeken en niet langer naar de etni-
      sche herkomst. De daling in de tussen 1995 en 1998 van 39% naar 30% en in de laatste jaren van 22% naar 18% kan daarom een verte-
      kend beeld geven. Tussen 1998 en 2005 was echter sprake van een daling van 30% naar 22%.
 6   Zie bijvoorbeeld: Knecht-van Eekelen, Gille, & Rijn, 2007; Meelissen & Drent, 2008; Minne, Rensman, Vroomen & Webbink, 2007; Mulder,
      Roeleveld, & Vierke, 2007.
 7   Boer, Bosker, & Werf, 2009.
 8   Beek & Doorten, 2009.
 9   Ledoux & Veen, 2010.
 10  Onderwijsraad, 2001.
 11  Onderwijsraad, 2002.
 Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                                                                            11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>    Doelgericht investeren in onderwijs (2006) stuurde de raad bijvoorbeeld aan op een betere diag-
    nose van taalachterstanden bij tweejarigen, in combinatie met gerichte leesvaardigheidstrai-
    ningen en extra onderwijstijd in voor- en vroegschoolse educatie en de basisschool.12 Deze
    laatste aanbeveling vulde de raad aan in het advies De stand van educatief Nederland (2009) met
    drie mogelijkheden van uitgebreid onderwijs, bedoeld om achterstanden bij verschillende
    groepen te voorkomen.13 Bijvoorbeeld door extra aandacht voor voor-, vroeg- en naschoolse
    educatie voor basisvakken als taal en rekenen en door een gericht aanbod voor speciale doel-
    groepen, zoals (anti-)alcoholeducatie, techniek voor meisjes en alfabetiseringsprogramma’s. In
    2010 verscheen De school en leerlingen met gedragsproblemen. Dit advies bepleit een integraal
    zorgsysteem voor deze leerlingen, waarin leerkrachten ondersteund worden en waar indien
    nodig ook bijvoorbeeld ouders en jeugdzorg bij betrokken kunnen worden.14
    Nieuwe achterstandsrisico’s signaleerde de raad wel, maar nog niet eerder werd er een aparte
    verkenning aan gewijd. De Onderwijsraad sprak voor het eerst over ‘nieuwe achterstanden’ in
    het advies Presteren naar vermogen (2007).15 Daarin werd gesteld dat er onderzoek zou moeten
    worden verricht naar ‘witte vlekken’, zoals de toenemende gedragsproblematiek bij jongeren,
    het onderscheid tussen jongens en meisjes op school en het achterblijven van jongens, het
    (niet) kiezen voor bètavakken door meisjes. In dit advies signaleerde de raad niet alleen onder-
    presteren bij klassieke achterstandsgroepen, maar werd ook onderbouwd dat onderpresteren
    bij leerlingen met een hoog IQ relatief vaker voorkomt dan bij leerlingen met een gemiddelde
    of een lage IQ-score.
    De ‘jongensproblematiek’ werd ook aangestipt in het advies De stand van educatief Nederland
    (2009). “De instroom van vrouwen in het hoger onderwijs is inmiddels duidelijk hoger dan van
    mannen, maar de prestaties van jongens raken al in het voortgezet onderwijs achter bij de
    meisjes; zij gaan minder vaak naar havo en vwo (p.56)”.
. Over deze verkenning: opbouw, aanpak en leeswijzer
    Opbouw
    Deze verkenning begint in hoofdstuk 2 met een beschrijving van recente maatschappelijke
    ontwikkelingen. Welke eisen worden in de toekomst aan mensen gesteld en welke mensen
    ondervinden mogelijk problemen met het voldoen aan deze eisen? Zijn er verschuivingen
    waarneembaar in het belang van deze onderwerpen, of zijn er nieuwe achterstandsrisico’s op
    komst?
    In hoofdstuk 3 wordt een aantal achterstandsrisico’s in beeld gebracht. Er wordt daarbij onder-
    scheid gemaakt tussen risico’s op individueel niveau (handicaps; leer- en gedragsmoeilijk-
    heden) en risico’s op het niveau van de sociale omgeving (opleidingsniveau ouders, herkomst,
    geslacht, regio). In hoofdstuk 4 wordt de verkenning afgesloten met een aantal beleidsimpli-
    caties en -dilemma’s.
    12   Onderwijsraad, 2006.
    13   Onderwijsraad, 2009a.
    14   Onderwijsraad, 2010.
    15   Onderwijsraad, 2007.
    12                                                                     Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Ondernomen activiteiten
De verkenningsvraag komt voort uit een kabinetsbrede vraag naar toekomstige achterstanden
op verschillende terreinen (bijlage 1). Zo heeft de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling in
2011 een gerelateerde verkenning naar ‘sociale stijgers en dalers’ gepubliceerd. De Raad voor
Maatschappelijke Ontwikkeling is ook samen met de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
auteur van een voor deze verkenning uitgezet essay Een andere kijk op talent. In dit essay wordt
gekeken welke belemmeringen er zijn voor achterstandsgroepen om hun onbenut potenti-
eel te ontwikkelen. Door de onderzoeksbureaus PON en IVA is op verzoek van de Onderwijs-
raad een onderzoek uitgevoerd waarin meningen van experts, indien mogelijk empirisch
onderbouwd, rondom mogelijke nieuwe achterstandsgroepen en -dimensies verzameld zijn.
Het onderzoek bestond uit twee opeenvolgende fasen: naast de individuele raadpleging van
experts is tevens een webdiscussie georganiseerd. Ook de Onderwijsraad zelf heeft hierover
een panel georganiseerd. Ten slotte is een literatuuronderzoek verricht. Voor de geraadpleeg-
de deskundigen: zie bijlage 2.
Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                                 13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>    Een aantal algemene maatschappelijke trends en ontwikkelingen beïnvloedt
    de kansen en risico’s voor bepaalde groepen. Hierbij gaat het zowel om het
    risico op achterstand met betrekking tot de arbeidsmarkt als om maatschap-
    pelijke participatie. In dit hoofdstuk worden de volgende trends gesignaleerd:
    vergrijzing/ontgroening, internationalisering, individualisering, flexibilisering
    van de arbeidsmarkt en het toenemend belang van ‘advanced skills’.
2
.
    Algemene trends
    Demografische ontwikkelingen: ontgroening en vergrijzing
    Vergrijzing en ontgroening leiden tot een andere bevolkingssamenstelling. Het aandeel oude-
    ren in de samenleving neemt toe door een langere levensduur en betere gezondheidszorg.
    Het CBS verwacht dat in 2025 ongeveer 20% van de totale bevolking ouder is dan 65 jaar. Dat
    zou een toename zijn van ongeveer 7% in vergelijking met nu. Tegelijkertijd neemt het aantal
    jongeren af doordat vrouwen steeds minder en later kinderen krijgen; de ontgroening. Het
    kindertal per vrouw is gedaald van 3,2 in 1961, het jaar met het hoogste geboortecijfer, naar 1,75
    in 2009. Naar verwachting zal dit geboortecijfer de komende jaren ongeveer gelijk blijven. De
    leeftijd waarop vrouwen hun eerste kind krijgen is gestegen naar gemiddeld bijna 29 jaar. Dit
    zijn trends die ook in andere landen spelen. Slechts in twee van de dertig OESO-landen (Orga-
    nisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling), Mexico en Turkije, is het vrucht-
    baarheidscijfer hoog genoeg om bevolkingskrimp te voorkomen.16
    Het CBS hanteert het begrip demografische druk. Hiermee wordt aangegeven hoe de wer-
    kende bevolking zich verhoudt tot de niet-werkende bevolking. Tabel 1 laat zien dat de demo-
    grafische druk tot 2040 sterk zal toenemen.
    16  Organisation for Economic Co-ordination and Development, 2008.
    14                                                                      Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Tabel :         Bevolkingsprognoses -
                Bevolkingsomvang                              Leeftijdsgroepen           Demografische
                      (prognose)                                                              druk
                                                  0-20 jaar         20-65 jaar  65+
                                                                                          (0-20 + 65+) :
                                                                                             (20-65)
                                       Aantal                       Percentage
   2015                         16.941.204                22,7             59,6     17,7              67,9
   2020                         17.228.780                22,0             58,3     19,7              71,5
   2025                         17.488.346                21,3             57,0     21,7             75,6
   2030                         17.687.800                21,3             55,0     23,7              81,9
   2035                         17.806.968                21,4             53,3    25,3               87,6
   2040                         17.840.780                21,5             52,6     25,9              90,1
   2045                         17.818.800                21,4             53,1     25,5             88,3
   2050                         17.781.680                21,2             53,7     25,1              86,1
   2055                         17.750.568                21,2             54,0    24,8              85,0
Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek.
In de komende jaren zullen de babyboomers van de arbeidsmarkt verdwijnen; tegelijkertijd
zijn er minder jongeren om hun plaatsen op te vullen. Dit betekent dat er krapte kan ontstaan
op de arbeidsmarkt, vooral onder bepaalde groepen en in bepaalde sectoren. Tekorten zullen
zich het eerst voordoen in het onderwijs en de zorg, waarschijnlijk al rond 2014.17
Het hogere opleidingsniveau van vrouwen heeft gevolgen voor het geboortecijfer. Hoger-
opgeleide vrouwen krijgen op latere leeftijd kinderen dan lageropgeleide vrouwen. Het ver-
schil in de leeftijd bij de geboorte van het eerste kind tussen hoog- en laagopgeleide vrouwen
is inmiddels toegenomen tot circa zes jaar. Lageropgeleide vrouwen krijgen rond hun 27e hun
eerste kind, hogeropgeleide vrouwen rond hun 33e; laatstgenoemden hebben daardoor min-
der tijd om tweede en derde kinderen te krijgen. Een groeiende groep hogeropgeleide vrou-
wen blijft kinderloos. Van alle hoogopgeleide vrouwen ouder dan 45 jaar heeft een kwart geen
kinderen gekregen. Bij laagopgeleide vrouwen van deze leeftijd is 9% kinderloos. Deze trend
is ook waarneembaar bij dertig- en veertigjarige vrouwen. Het verschil kan in belangrijke mate
worden toegeschreven aan het wel of niet hebben van een vaste relatie; van hoogopgeleide
vrouwen blijft een groter deel alleenstaand.18 Het lagere geboortecijfer onder hogeropgelei-
den heeft als gevolg dat de stijging van het opleidingsniveau van de gehele bevolking minder
hard gaat dan wanneer er geen verband tussen opleidingsniveau en geboortecijfer zou zijn.
De bevolkingsgroei in Nederland wordt verklaard door het positieve migratiesaldo. Naar ver-
wachting zal Nederland in 2040 17,5 miljoen inwoners tellen. De groei vindt vooral plaats in de
Randstad.
17    Onder meer Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, 2011b.
18    Beets & Poppel, 2007.
Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                                             15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>. Internationalisering
    De maatschappij beweegt zich meer en meer in internationaal vaarwater als gevolg van de
    ontwikkeling van moderne technologie. Handelsstromen worden internationaler en produc-
    ten worden daar geproduceerd waar dat financieel het beste uitkomt. Zeker voor een klein
    land als Nederland heeft dit grote invloed. Internationalisering (of globalisering) is een belang-
    rijke trend die reeds jaren geleden is ingezet, maar waarvan de maatschappelijke gevolgen
    steeds meer zichtbaar worden.
    Deze internationaliseringstendens heeft verschillende economische en maatschappelijke
    gevolgen. Ten eerste zal de invloed van de zogenoemde BRIC-landen (Brazilië, Rusland, India
    en China) zich meer doen gelden. Door de sterk groeiende economie in deze landen worden ze
    een steeds belangrijker concurrent voor Nederland en Europa. Zeker India en China zijn concur-
    renten die niet onderschat moeten worden. Deze landen staan bekend om hun hardwerkende
    bevolking, die bereid is veel te investeren in de eigen opleiding en ontwikkeling, en waar geen
    sprake is van de ‘zesjescultuur’ die onder Nederlandse studenten lijkt te bestaan.19 Daarnaast
    groeit de bevolking in deze landen veel harder dan die in West-Europa, zodat er ook getals-
    matig meer concurrerende werknemers bijkomen.20
    Daar staat tegenover dat de globale internationale inkomensverdeling niet veranderd is. Ver-
    wacht was dat landen als China en India door de sterke groei van de bevolking ook een gro-
    ter deel van het wereldinkomen zouden verdienen. De meeste handel is regionaal geconcen-
    treerd: Duitsland, bijvoorbeeld, handelt vooral met Nederland en andere buurlanden.21 Verder
    biedt de opkomst van China en India juist nieuwe exportmogelijkheden waar andere landen
    van kunnen profiteren. Daarnaast lenen sommige typen werkzaamheden zich niet goed voor
    uitbesteding, zoals (1) taken die vragen om fysieke levering aan klanten; (2) werkzaamheden
    die niet verlopen volgens routineprocedures en daardoor moeilijk overdraagbaar zijn, zoals
    creatieve taken of leiderschap; en (3) werkzaamheden die vragen om persoonlijk contact, zoals
    het werk van docenten, verpleegkundigen en maatschappelijk werkers.22 Voor een analyse van
    mogelijke ontwikkelingen op de arbeidsmarkt is het daarom beter naar taken te kijken dan
    naar bedrijfstakken of sectoren.23
    Toch zal de globalisering gevolgen hebben voor de invulling van loopbanen en de eisen die
    hierbij aan mensen gesteld worden. Het zal bijvoorbeeld vaker voorkomen dat Engels de voer-
    taal wordt op het werk doordat de organisatie internationaal georiënteerd is, of dat men te
    maken krijgt met buitenlandse klanten of collega’s. Het belang van het spreken van één of
    meerdere vreemde talen wordt groter naarmate organisaties meer ingebed zijn in een inter-
    nationale context. Ook het kunnen omgaan met verschillende culturen en kennis van deze
    culturen wordt in de komende jaren steeds belangrijker. Het Ministerie van OCW (Onderwijs,
    Cultuur en Wetenschap) erkent dat Nederland handel misloopt omdat ook hooggeschoolde
    Nederlanders onvoldoende kennis en vaardigheden hebben om goed met verschillende cul-
    turen om te gaan en zich internationaal staande te kunnen houden.24 Dit zijn zaken die nu nau-
    welijks aan bod komen in het onderwijs, maar die later wel een rol kunnen spelen bij iemands
    19   Sontag, Hartog, Muller & Beek, 2009.
    20   Organisation for Economic Co-ordination and Development, 2008.
    21   Leamer, 2007.
    22   Snower, Brown & Merkl, 2009.
    23   Akçomak, Borghans & Weel, 2010.
    24   Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, 2009.
    16                                                                      Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>    carrièrekansen. Een ander gevolg van de globalisering is dat Nederland zich wil profileren als
    kennis- en diensteneconomie om zo een goede concurrentiepositie te behouden ten opzichte
    van andere landen. Dit betekent dat het beschikken over vernieuwende kennis belangrijker
    wordt, maar ook de vaardigheid om snel kennis te verwerven. Dit vraagt zowel om goede
    cognitieve vaardigheden, zoals geletterdheid en probleemoplossend vermogen, als om non-
    cognitieve competenties als discipline, samenwerking en flexibiliteit. Wellicht dat ontwikke-
    lingen rond internationalisering door hoogopgeleiden veel vaker als positief worden geken-
    schetst dan door laagopgeleiden, omdat zij beter aan deze eisen kunnen voldoen.25
    Toenemende culturele diversiteit
    Nederland heeft een positief migratiesaldo; er komen meer mensen Nederland binnen dan dat
    er emigreren. Nederland krijgt daardoor te maken met nieuwe culturele invloeden. Het meren-
    deel van de immigranten is afkomstig uit armere landen en is lager opgeleid.26 Bovendien is er
    een toestroom te verwachten van migranten uit Midden- en Oost-Europa, en een daling van
    het aantal emigranten uit Nederland.27 De meeste Europese immigranten komen naar West-
    Europa vanwege het betere economische perspectief. Als het verschil tussen de lonen in de
    verschillende landen kleiner wordt, vermindert deze toestroom waarschijnlijk en keert een
    deel van de Polen, Bulgaren en Roemenen weer terug naar hun vaderland; door de econo-
    mische crisis blijkt dit de afgelopen jaren al in gang gezet te zijn.28 Door de strengere toela-
    tingseisen neemt de immigratie van niet-Westerse allochtonen af. Recent heeft het kabinet op
    advies van het Innovatieplatform de toegang voor hoogopgeleide kenniswerkers vergemak-
    kelijkt, maar alleen voor die mensen die vanuit economisch of maatschappelijk oogpunt nodig
    zijn, zoals studenten uit het hoger onderwijs.29 Op dit moment is 7,4% van de studenten hoger
    onderwijs uit het buitenland afkomstig.30 Een punt van aandacht voor deze groep is voldoende
    aansluiting bij de Nederlandse cultuur en voldoende beheersing van het Nederlands.31
. Individualisering
    In tegenstelling tot de jaren vijftig, toen jongeren min of meer een standaardbiografie volgden
    en er een sterke samenhang was binnen de diverse zuilen, is er nu een samenleving waarin indivi-
    duen zelf hun biografie moeten vormgeven.32 Vaste structuren worden doorbroken, en voor een
    groot deel is dit het gevolg van de individualisering.33 Steeds minder mensen ontmoeten elkaar
    in buurten, kerken of andere min of meer vaste gemeenschappen. Recentelijk schreven de Raad
    voor de Maatschappelijke Ontwikkeling en de Raad voor de Volksgezondheid in een gezamen-
    lijk advies dat het netwerk van informele hulp rondom een kind kleiner is geworden. Kinderen
    besteden meer tijd met hun ouders, maar minder met anderen zoals familie en buren.34 Dit heeft
    tot gevolg dat individuen zelf een steunnetwerk moeten kunnen opbouwen, want er is niet auto-
    matisch een sociaal netwerk waarop ze kunnen terugvallen.35Juist wanneer zich problemen voor-
    25   Sociaal en Cultureel Planbureau, 2010.
    26   Organisation for Economic Co-ordination and Development, 2008.
    27   Centraal Bureau voor de Statistiek, 2008b.
    28   CBS Statline 2011.
    29   Ministerie van Justitie, 2009.
    30   Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, 2011a.
    31   Onderwijsraad, 2011b.
    32   Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, 2007.
    33   Sontag, Hartog, Muller & Beek, 2009; Sociaal en Cultureel Planbureau, 2004.
    34   Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling & Raad voor de Volksgezondheid & Zorg, 2008.
    35   Beek & Doorten, 2009.
    Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                                17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>     doen kan het inschakelen van het informele netwerk soelaas bieden. Het gemis van een dergelijk
     netwerk in moeilijke situaties (bijvoorbeeld bij echtscheiding of ziekte in de familie) kan leiden
     tot een negatieve spiraal: toch al zwaar belaste mensen moeten hun problemen in toenemende
     mate zelf oplossen en hebben daardoor nog minder tijd en energie voor sociale contacten of
     zelfs voor werk. Uiteindelijk leidt deze spiraal tot isolement.36 Nieuwe technologieën spelen een
     belangrijke rol in de individualisering van de samenleving. Mensen functioneren in toenemende
     mate binnen virtuele netwerken en hebben daarbinnen een grote vrijheid om overal naar toe
     te surfen. Positieve gevolgen hiervan zijn dat de vrijheid is toegenomen om een eigen mening
     te verkondigen en eigen keuzes te maken. Nadelen zijn dat mensen ook meer keuzes moeten
     maken, dat de sociale cohesie is afgenomen en dat mensen zich minder identificeren met een
     bepaalde vaste groep.
.  Flexibilisering van de arbeidsmarkt
     Internationalisering en informatisering brengen met zich mee dat van mensen meer flexibili-
     teit wordt verwacht, zowel op de arbeidsmarkt als daarbuiten. Werknemers veranderen vaker,
     al dan niet uit eigen vrije wil, van baan of functie door de grote hoeveelheid tijdelijke contrac-
     ten, reorganisaties en schaalvergrotingen.37 Vanuit een economisch perspectief is het daarom
     van belang om steeds kennis te blijven vernieuwen, al blijft de startopleiding een belangrijke
     kwalificatie. Kennis veroudert immers en door bij te leren vergroot iemand zijn economische
     waarde en zijn kans op een hoger salaris.
     Ook de combinatie van werk, huishouden en kinderen, waar zowel mannen als vrouwen zich
     voor gesteld zien, vraagt de nodige flexibiliteit. Grenzen tussen werk en privé vervagen en er
     moet intensiever van de beschikbare tijd gebruik worden gemaakt. Sociale steun, in de vorige
     paragraaf besproken, blijkt bij het evenwicht van groot belang.38 Werknemers hebben steeds
     meer mogelijkheden om overal bereikbaar te zijn en te kunnen werken, en daardoor wordt ook
     van hen verwacht dat zij er geen negen-tot-vijf-mentaliteit op na houden. Indien de 24-uurs-
     economie zich verder verbreidt, zou dat betekenen dat werknemers bereid moeten zijn om
    ’s avonds en in het weekend te werken. Aan de andere kant maken thuiswerken en flexibe-
     le arbeidstijden het mogelijk dat niet iedereen op precies dezelfde tijden hoeft te werken en
     werktijden afgewisseld kunnen worden met zorg en vrije tijd. Al met al is de tijd die men kwijt
     is aan zorg, arbeid en onderwijs in de afgelopen decennia gestegen van 43,6 uur in 1985 naar
     48,6 uur in 2005, waarbij vooral het aantal arbeidsuren van vrouwen oorzaak is van de stijging.39
        Ruim de helft van de mensen van 20 tot 65 jaar heeft meerdere keren per maand het gevoel het te
        druk te hebben en voelt zich meerdere keren per maand gejaagd, waarvan opnieuw de helft zelfs
        wekelijks. Zo’n 40% van de mensen heeft minstens een keer per maand het gevoel thuis tekort te
        schieten; ongeveer een kwart kent dat gevoel minstens eens per maand op het werk. Vrouwen rap-
        porteren meer gevoelens van tijdsdruk dan mannen.
        Uit: Tijd op Orde, SCP ( p).
     36   Keizer & Keuzenkamp, 2011.
     37   Organisation for Economic Co-ordination and Development, 2008.
     38   Plaisier, 2010.
     39   Sociaal en Cultureel Planbureau, 2006.
     18                                                                         Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Moderne communicatiemiddelen maken het voor organisaties mogelijk om hun werkzaam-
heden op te splitsen, maar bieden ook een grotere speelruimte voor werknemers om hun
takenpakket samen te stellen. Als gevolg van flexibiliteit en veranderlijkheid van het werk, zul-
len werknemers in toenemende mate portfolio’s van vaardigheden kiezen die passen bij hun
eigen talenten en voorkeuren van hun klanten. Gegeven de diversiteit van de talenten van
werknemers en wensen van klanten zal het werk ook steeds diverser van aard worden.
    The increasing flexibility and versatility of work
   “To succeed in the skilled labor market nowadays, people need more than competence in their spe-
    cialized occupation. They also need to combine their occupational skills with social competence, the
    ability to take responsibility for one’s own work, knowledge of other jobs as well as the ability to
    adapt their skills to changing consumer needs. Increasingly, they require versatility across tasks, the
    potential to acquire multiple skills and the ability to learn how the experience gained from one task
    enhances productivity in other tasks.”
    Snower e.a. (, p.).
Veranderingen op de arbeidsmarkt voor laag- en hoogopgeleiden
Hogeropgeleiden zijn over het algemeen flexibeler inzetbaar op de arbeidsmarkt en kunnen
makkelijker van baan wisselen, omdat ze nieuwe kennis en vaardigheden sneller oppikken. Er
bestaat dan ook een relatieve achterstand van laagopgeleiden ten opzichte van hoogopgelei-
den. Hoe groot deze is en hoe belangrijk het is om voldoende opgeleid te zijn, is onder andere
afhankelijk van de toekomstige economische ontwikkelingen.
Volgens sommige wetenschappers en beleidsmedewerkers zijn internationalisering, de toe-
nemende complexiteit van de informatievoorzieningen en algemene arbeidsmarktontwikke-
lingen gunstig voor hoogopgeleiden, waardoor het gat tussen laag- en hoogopgeleiden groter
zal worden. Zij verwachten dat als de economie weer aantrekt, er tekorten op de arbeidsmarkt
zullen ontstaan door de vergrijzing en ontgroening, vooral onder hoogopgeleiden. Mensen
met een diploma lager dan mbo 3 zullen veel meer moeite krijgen om een baan te vinden. In
het tweede kwartaal van 2011 was 4% van de beroepsbevolking met een mbo 4-diploma werk-
loos. Voor mensen met mbo 1 of minder was dit percentage het dubbele.40 Het kan een flink
aantal jaar duren voordat deze schade ingelopen is, zoals bleek bij de economische crisis in de
jaren tachtig.
Een model waarin deze ontwikkeling weergegeven is, is het specialisatiemodel. Dit model gaat
uit van een groeiende vraag naar geschoolde arbeid tegenover een afnemende vraag naar
ongeschoolde arbeid, met toenemende inkomensverschillen als gevolg. Uit het literatuur-
onderzoek en het expertpanel kwam inderdaad naar voren dat simpel routinematig werk, bij-
voorbeeld in de industrie of agrarische sector, mogelijk voor een groot deel zal verdwijnen,
omdat het uitbesteed kan worden aan lagelonenlanden.41 Volgens aanhangers van dit model42
zou het beleid met name gericht moeten zijn op ondersteuning van laaggeschoolden en inves-
teringen in onderwijs om het scholingsniveau te verhogen. Tegenover het specialisatiemodel
staat de visie dat vooral de middengroepen het moeten ontgelden. Dit standpunt komt bij-
voorbeeld naar voren in het reorganisatiemodel. Voor dit model lijkt recent meer empirische
onderbouwing te zijn dan voor het specialisatiemodel. Het reorganisatiemodel gaat uit van
40    CBS-Statline augustus 2011.
41    Sontag, Hartog, Muller & Beek, 2009.
42    Bijvoorbeeld Sinn, 2007.
Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                                              19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>    een nieuwe organisatie van productie en werk met de volgende hoofdkenmerken: 1) een geo-
    grafische ontleding van fases van het productieproces; 2) een toenemend belang van persoon-
    lijke relaties; en 3) een groeiende flexibiliteit, heterogeniteit en veranderlijkheid van werk. Aan-
    hangers hiervan43 beargumenteren dat het specialisatiemodel mogelijk een verklaring biedt
    voor de ontwikkelingen tussen midden jaren zeventig en midden jaren negentig van de vori-
    ge eeuw, maar geen adequate verklaring heeft voor de ontwikkelingen in de laatste tien jaar.
    In plaats van groeiende inkomensverschillen tussen ongeschoolden en geschoolden lijkt in
    toenemende mate sprake van een segmentering van de arbeidsmarkt, waarbij binnen deze
    segmenten verschillende ontwikkelingen gaande zijn. Zo groeien de inkomensverschillen aan
    de bovenkant, dus tussen hogeropgeleiden, terwijl de inkomensverschillen aan de onderkant
    soms juist kleiner lijken te worden. Hoogopgeleiden gaan het dus gemiddeld beter doen, even-
    als de mensen helemaal aan de onderkant. Daartussenin is echter geen vooruitgang.
    Ook volgens Goos e.a. hebben Europa en de Verenigde Staten sinds het begin van de jaren
    negentig te maken met polarisatie op de arbeidsmarkt: een buitenproportionele toename van
    de hoog- en de laagbetaalde arbeid. 44 Dit stemt overeen met een groei van niet-routinematige
    dienstverlening ten koste van routinematige arbeid (zoals in industrie en administratie). Niet-
    routinematige arbeid blijkt geconcentreerd te zijn aan de bovenkant en onderkant van de
    arbeidsmarkt, denk bijvoorbeeld aan communicatieve beroepen in het hoge segment of zorg-
    beroepen of vrachtwagenbestuurders in het lagere segment, terwijl de routinematige arbeid
    zich vooral in het middensegment bevindt.45 De niet-routinematige cognitieve en interactie-
    ve taken zijn complementair aan technologie en worden dus niet verdrongen door nieuwe
    technologieën.
    Dit zou betekenen dat er juist meer hoog- en laaggeschoold werk komt, maar minder werk
    voor de gemiddeld geschoolde. Hiervoor zijn ook enkele aanwijzingen. In Nederland is bij-
    voorbeeld het werkgelegenheidsaandeel van zowel de laagstbetaalde als de bestbetaalde
    beroepen tussen 1993 en 2006 gestegen met ruim 2 procentpunt, terwijl het aandeel van de
    middenberoepen met bijna 5 procentpunt daalde.46 Hierbij moet aangetekend worden dat dit
    nog niets zegt over toekomstige ontwikkelingen: middengroepen kunnen immers onder hun
    niveau gaan werken en daarmee alsnog de laagopgeleiden van de arbeidsmarkt verdringen.
    De grote overeenkomst in de verschillende scenario’s is dat opleidingsniveau, en het daaraan
    gekoppelde arbeidsmarktperspectief, een grotere rol gaat spelen en dat vooral hoogopgelei-
    den hiervan profiteren. Een van de uitdagingen voor het beleid is daarom om een antwoord te
    vinden op deze divergentie binnen de beroepsbevolking.
. Hogere eisen aan ‘advanced skills’
    De sterke groei van de werkgelegenheid in de dienstverlening en een grotere nadruk op
    goed sociaal functioneren, brengen met zich mee dat de eisen aan werknemers veranderen.
    Voor steeds meer beroepen wordt het belangrijk dat werknemers over bepaalde competen-
    ties beschikken. Dit geldt met name voor sociale en communicatieve vaardigheden, maar ook
    43   Bijvoorbeeld Snower, Brown & Merkl, 2009.
    44   Goos & Manning, 2007.
    45   CEDEFOP, 2008.
    46   Voorbeelden van de bestbetaalde beroepen zijn managers, onderzoekers en diverse professionals; voorbeelden van middenberoe-
         pen zijn administratieve medewerkers en operators in de industrie; voorbeelden van laagbetaalde beroepen zijn verkoopmedewer-
         kers en veiligheidspersoneel.
    20                                                                                                Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>voor andere zaken die te maken hebben met zelfinzicht, reflectie en informatieverwerking. De
gemene deler is dat ze persoonsgebonden en beroepsoverstijgend zijn. In de literatuur wordt
gesproken over ‘sociale competenties’, ‘soft skills’ of ‘advanced skills’.
   Kenmerken sociale competenties
   1. Het gaat om het beschikken over kennis, vaardigheden en houdingen met betrekking tot zich-
         zelf (intrapersoonlijk), de ander (interpersoonlijk), en de sociale omgeving, en het (flexibel) kun-
         nen inzetten daarvan vanuit een gevarieerd handelingsrepertoire.
   2. Flexibiliteit is inherent aan het begrip, met name vanwege de interculturele component. In
         een veranderende, democratische en multiculturele samenleving moet je je niet gedra-
         gen volgens een vaste set normen, maar juist flexibel kunnen omgaan met verschillen en
          keuzenmogelijkheden.
   3. De invulling is contextspecifiek. Het maakt bijvoorbeeld een groot verschil of de context bestaat
         uit de schoolomgeving of uit een buitenschoolse omgeving. Iedere context heeft eigen speci-
         fieke codes en normen.
   4. De invulling is leeftijdsgebonden, afgestemd op de eisen uit de sociale omgeving die bij de
          leeftijd horen.
   5. Jongeren ontwikkelen vaardigheden doordat ze actief participeren en verantwoordelijkheid le-
         ren nemen.
   6. Reflectie is nodig, zowel op de eigen ontwikkeling als op de samenleving.
   Uit: Van Eck et al .
In het kader van de veranderende arbeidsmarkt, een wereld waarin netwerken een grote rol
spelen en de omgang met veel verschillende culturen belangrijk is, winnen sociale en commu-
nicatieve vaardigheden aan belang.47 Dergelijke vaardigheden vergroten de kansen om te ver-
anderen van baan. Deze vaardigheden zijn immers in bijna alle banen nodig. Dit in tegenstel-
ling tot specifieke, technische vaardigheden, die snel verouderen. Uit recent onderzoek blijken
non-cognitieve competenties zelfs belangrijker dan cognitieve vaardigheden als voorspeller
voor de hoogte van het te verdienen loon; dit geldt met name voor lageropgeleiden.48 Vaardig-
heden die bijdragen aan zelfstandig werken, zoals proactief handelen, doorzettingsvermogen,
informatieverwerking en kunnen plannen, worden belangrijker in het kader van de flexibele
arbeidsmarkt. De vraag is of iedereen zich even makkelijk kan aanpassen aan deze eisen. Gaan
mensen met minder sterk ontwikkelde vaardigheden of mensen die moeite hebben met onze-
kerheid en veranderingen buiten de boot vallen?
Onderzoek naar de vereiste vaardigheden van Britse werknemers onderschrijft het belang van
sociale competenties. Er blijkt echter ook uit dat geletterdheid en gecijferdheid nog steeds in
belang toenemen. Uit dit onderzoek bleek ook dat het aandeel werknemers dat voor het werk
nooit hoefde te schrijven gedaald is van 13% in 1997 naar 8% in 2006, terwijl het aandeel dat niet
hoefde te rekenen daalde van 18% naar 14%.49
In de Verenigde Staten wordt gesignaleerd dat onder andere creatief problemen oplossen,
complexe communicatieve vaardigheden, zelfredzaamheid, en persoonlijke ontwikkeling
competenties zijn die toekomstige werknemers nodig hebben.50 Ook in Nederland wordt veel
waarde gehecht aan geletterdheid en sociale en communicatieve vaardigheden. Uit de kwali-
47   Werfhorst, 2009.
48   Lindqvist & Vestman, 2011.
49   Green, 2009.
50   Hilton, 2008.
Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                                                21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>     ficatiedossiers voor het middelbaar beroepsonderwijs, die vanaf 2010 verplicht zijn, blijken for-
     muleren en rapporteren, samenwerken en overleggen in de top 5 te staan van competenties
     die door werkgevers het meest gevraagd worden, naast competenties zoals vakdeskundigheid,
     instructies opvolgen, en het inzetten van materialen en middelen.51
     Specifieke aandacht in dit kader is tot slot nodig voor wat wel mediawijsheid wordt genoemd:
    “het geheel van kennis, vaardigheden en mentaliteit waarmee burgers zich bewust, kritisch
     en actief kunnen bewegen in een complexe, veranderlijke en fundamenteel gemedialiseerde
     wereld”.52 Vrijwel alle kinderen komen tegenwoordig van jongs af in aanraking met tv, internet
     en sociale media. Achterstand ontstaat hierbij niet zozeer door gebrek aan technische vaar-
     digheden – Nederlandse kinderen blijken wat dit betreft tot de meest handige van Europa
     te horen.53 Erg belangrijk is echter dat kinderen enerzijds leren om sociale media op een vei-
     lige manier te gebruiken, en anderzijds leren uit de veelheid aan informatie die bijvoorbeeld
     internet biedt, het juiste te selecteren. Lageropgeleiden blijken internet aanzienlijk minder te
     gebruiken voor informatievoorziening; zij zullen hierin dus minder vaardig zijn.54
.  Conclusie
     Wat kan op basis van de informatie in dit hoofdstuk worden geconcludeerd over de relatie tus-
     sen onderwijs en maatschappelijke ontwikkelingen?
     In de eerste plaats is het waarschijnlijk dat onder invloed van internationalisering, informa-
     tisering en flexibilisering opleidingsniveau nog belangrijker zal worden dan het nu al is. De
     concurrentie op de arbeidsmarkt zal in een internationale setting alleen maar gaan toenemen.
     Een goede opleiding maakt het makkelijker om nieuwe kennis op te doen, om een vreemde
     taal te leren, en om een nieuwe baan te vinden. Bovendien lijken de ontwikkelingen op de
     arbeidsmarkt die het gevolg zijn van de vergrijzing en ontgroening, de kloof tussen hoog- en
     laagopgeleiden te vergroten. Opleidingsniveau hangt samen met de mate van geletterdheid
     en gecijferdheid – van toenemend belang in een kenniseconomie. Hierbij gaat het niet alleen
     om geletterdheid in het Nederlands; ook aan het begrijpen en spreken van Engels en andere
     vreemde talen zal meer waarde worden gehecht, naarmate Nederland steeds meer internati-
     onaal georiënteerd raakt.
     Naast dit soort cognitieve leerprestaties spelen zaken als plannen, beoordelingsvermogen en
     vermogen tot reflectie een steeds grotere rol, onder andere als gevolg van veranderende eisen
     op de arbeidsmarkt en de toegenomen invloed van ict. En ook aan non-cognitieve kwaliteiten
     als sociale en communicatieve vaardigheden en overtuigingskracht wordt steeds meer waarde
     gehecht. Deze vaardigheden worden harder nodig om sociale netwerken op te kunnen bou-
     wen en om makkelijk om te kunnen gaan met de verschillende culturen in de maatschappij.
     Ook zijn ze van belang voor het vinden van evenwicht tussen werk en privé. Ze hebben te
     maken met iemands sociale zelfredzaamheid. Flexibiliteit is hierbij een kernbegrip.
     51   Bruijne, 2009.
     52   Raad voor Cultuur, 2005.
     53   Sonck, Livingstone, Kuiper & Haan, 2011.
     54   Sociaal en Cultureel Planbureau, 2007.
     22                                                                      Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>    In dit hoofdstuk worden achterstandsrisico’s tegen het licht gehouden. Daarbij
    wordt onderscheid gemaakt tussen individuele risico’s en groepsgebonden ri-
    sico’s. In het eerste geval gaat het om specifieke eigenschappen die maken dat
    mensen een bepaalde vastgestelde norm niet halen. In het tweede geval gaat
    het om achterstanden van de ene groep ten opzichte van de andere groep.
3   Ontwikkeling van achterstandsrisico’s
    In het vorige hoofdstuk werd geconcludeerd dat een aantal zaken van invloed is op de kan-
    sen die kinderen in de toekomstige maatschappij zullen hebben. Nog meer dan nu zullen
    waarschijnlijk bepaalde minimumeisen gesteld gaan worden aan bijvoorbeeld taal- en reken-
    vaardigheid, flexibiliteit, zelfstandigheid en reflectief vermogen. In Nederland is afgesproken
    ernaar te streven dat iedereen in elk geval een startkwalificatie haalt (minimaal mbo 2). Daar-
    naast wordt ernaar gestreefd om bij elk kind ‘eruit te halen wat erin zit’, met andere woorden
    zijn of haar potentieel optimaal te benutten. Beide doelstellingen kosten bij sommige kinderen
    meer investering dan bij andere.
    In dit hoofdstuk worden eerst de factoren besproken die de kans om een bepaald minimum-
    niveau te halen kunnen beïnvloeden (paragraaf 3.1). Individuele lichamelijke, psychische en
    mentale capaciteiten kunnen mensen op achterstand zetten of juist bevoordelen, ongeacht
    de sociale situatie. Vervolgens komen maatschappelijke factoren aan de orde, die het benutten
    van het persoonlijk potentieel negatief kunnen beïnvloeden (paragraaf 3.2).
. Individuele achterstandsrisico’s
    Individuele beperkingen
    Leerlingen met individuele beperkingen komen deels terecht in het speciaal onderwijs en
    deels op reguliere scholen, al dan niet met extra ondersteuning. Het speciaal onderwijs is
    onderverdeeld in vier categorieën. Cluster 1 is onderwijs voor kinderen met een visuele beper-
    king. Cluster 2 is onderwijs voor doven en slechthorenden, kinderen met ernstige spraak- en
    taalmoeilijkheden en kinderen met een stoornis in het autismespectrum. In cluster 3 vallen
    zeer moeilijk lerende kinderen, leerlingen met lichamelijke en/of verstandelijke beperkingen,
    langdurig zieke leerlingen en leerlingen met epilepsie. Cluster 4 is gericht op zeer moeilijk
    opvoedbare kinderen, kinderen met psychiatrische stoornissen of ernstige gedragsproblemen
    en langdurig zieke kinderen zonder een lichamelijke beperking.55
    In 2010 volgden in totaal 69.000 kinderen een vorm van speciaal of voortgezet speciaal onder-
    wijs. Ruim 20.000 van deze leerlingen vallen onder de noemer zeer moeilijk opvoedbaar, ruim
    55  Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, 2011a.
    Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                                23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>                       16.000 zijn zeer moeilijk lerend. Een knelpunt in het beleid is de onverwacht sterke groei van
                        het aantal (ouders van) kinderen dat een beroep doet op het budget voor speciaal onderwijs.
                        Daarbij is opvallend dat deze groei zich de laatste jaren vooral heeft voorgedaan in het voort-
                        gezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs (zie figuur 1).56 Het aantal zeer moeilijk
                        lerende kinderen in het voortgezet speciaal onderwijs is toegenomen van 7.400 in 2006 naar
                        9.400 in 2010. In dezelfde periode nam het aantal zeer moeilijk opvoedbare kinderen op deze
                        scholen toe van nog geen 12.000 naar ruim 15.000. Ook het aantal kinderen met psychische
                        problemen verdubbelde. Dergelijke verschuivingen deden zich niet voor in het basisonderwijs,
                        en het beroep op geld voor passend onderwijs bleef in de overige hierboven besproken cate-
                        gorieën van aandoeningen ook ongeveer gelijk. De groei is dus vooral gerelateerd aan leer-,
                        psychische en gedragsproblemen in het voortgezet onderwijs.
                        Figuur : Leerlingen op speciale scholen in  en 
            Cluster 4,
voortgezet onderwijs
            Cluster 3,
voortgezet onderwijs
            Cluster 2,
voortgezet onderwijs
            Cluster 1,
voortgezet onderwijs
            Cluster 4,
      basisonderwijs
            Cluster 3,
      basisonderwijs
            Cluster 2,
      basisonderwijs
            Cluster 1,
      basisonderwijs
                       0                       5.000                   10.000         15.000   20.000                25.000
                        ■ 2010-2011          ■ 2003-2004
                        Bron: CBS Statline, november .
                        In hoofdstuk 1 is uiteengezet dat absolute achterstand gedefinieerd kan worden als achter-
                        stand op een breed gedragen norm. In Nederland is, aansluitend op de Lissabondoelstellingen,
                        afgesproken dat in principe iedereen een startkwalificatie moet halen, dat wil zeggen mini-
                        maal een diploma op havo-, vwo- of mbo 2-niveau. Wanneer kinderen deze norm niet halen,
                        dus van school gaan voordat ze dit niveau hebben bereikt, spreekt men over voortijdig school-
                        verlaters. Sinds 2002 wordt beleid gevoerd om dit zo veel mogelijk te voorkomen. De nationale
                        doelstelling is het terugdringen van het jaarlijks aantal nieuwe voortijdig schoolverlaters met
                        56    Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, 2011a.
                        24                                                                      Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>50% tussen 2002 en 2012.57 Dit beleid lijkt zijn vruchten af te werpen. Tussen 2006 en 2010 is het
aantal voortijdig schoolverlaters in het middelbaar onderwijs gedaald van 9,3 naar 7,5% en in
het voortgezet onderwijs van 1,7% naar 1%.
Kinderen/jongeren worden niet zonder aanleiding voortijdig schoolverlater. In sommige
gevallen is er onvoldoende steun vanuit de thuissituatie of de sociale omgeving om de school
af te maken – hierover meer in de volgende paragraaf. In veel gevallen is er sprake van gedrags-,
leer- of psychische problemen. Het lijkt geen toeval dat in dezelfde periode dat het aantal voor-
tijdig schoolverlaters werd teruggedrongen, het beroep op speciaal onderwijs in verband met
dit soort problemen sterk steeg. Er is hier geen sprake van een causaal verband – veel jongeren
lukt het om ook zonder rugzakje, binnen het regulier onderwijs, een diploma te halen waar ze
dat vroeger wellicht niet was gelukt. Het is echter aannemelijk dat een deel van de groeiende
investeringen in passend onderwijs de laatste jaren leerlingen binnenboord heeft gehouden,
die anders uitgevallen zouden zijn. Nader onderzoek naar dit verband, en de kosten en baten
van dergelijke investeringen, zou wenselijk zijn.
Risico op uitsluiting van de arbeidsmarkt
In hoofdstuk 2 werd geconstateerd dat de vergaande informatisering, internationalisering en
flexibilisering van de arbeidsmarkt nieuwe eisen met zich meebrengen. Hetzelfde geldt voor
het toenemende belang van non-cognitieve competenties, zoals de vaardigheden om een
goed netwerk kunnen opbouwen, goed te kunnen samenwerken en contacten kunnen leggen,
en het toenemende belang van mobiliteit en een flexibele opstelling. Mensen met beperkte
cognitieve vaardigheden en mensen met gedragsproblemen zullen het in de toekomst moge-
lijk nog moeilijker krijgen dan nu. Hun kansen op werk worden kleiner.
Deze ontwikkelingen kunnen goed worden geïllustreerd aan de hand van de instroom in de
Wajong, de regeling voor jonge arbeidsgehandicapten die niet in staat worden geacht tot het
verrichten van betaald werk. Figuur 2 toont de toename van de instroom in de Wajong het afge-
lopen decennium. Deze toename is gedeeltelijk het resultaat van veranderende regelgeving,
maar is voor een belangrijk deel ook tot stand gekomen doordat er meer jongeren worstelen
met problemen die deelname aan de arbeidsmarkt bemoeilijken of onmogelijk maken.58 Zo
stroomt de helft van de leerlingen uit het praktijkonderwijs en het voortgezet speciaal onder-
wijs direct door naar de Wajong. Er leven meer jongeren tussen de 15 en 25 in instellingen dan
tien jaar geleden (een toename van 11% sinds 2000) en mensen met bepaalde ziektebeelden
doen vaker een beroep op een uitkering. Enerzijds betreft dit stoornissen als autisme en ADHD
(zie onder), anderzijds – en dit is de grootste groep – blijken mensen met een verstandelijke
beperking tegenwoordig veel minder gemakkelijk werk te vinden dan vroeger. Hun aandeel in
de instroom nam toe van 18% in 2002 tot 28% in 2006.
57   Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, 2011a.
58   Jehoel-Gijsbers, 2010.
Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                                  25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>    Figuur : Ontwikkeling aantal Wajong-uitkeringen, in duizendtallen
250
200
150
100
 50
  0
          2000                    2002                     2004 2006       2008             2010
    Bron: CBS-Statline, november .
    Mensen die al zeer jong als arbeidsongeschikt worden bestempeld, komen automatisch in een
    achterstandspositie terecht: sociaal gezien – werk is in onze maatschappij een voorwaarde voor
    maatschappelijke integratie –, maar ook economisch – een Wajong-uitkering ligt slechts iets
    boven het minimuminkomen. De toename van het aantal Wajong-uitkeringen wordt voor een
    deel verklaard door een toenemend aantal mensen met verstandelijke en sociale handicaps,
    die niet bij werkgevers terecht kunnen. Vroeger konden deze mensen bijvoorbeeld werken
    in een magazijn, waarbij ze aan de hand van een lijstje spullen konden halen. Maar het aantal
    dienstverlenende beroepen neemt toe, evenals beroepen waar de vaardigheid tot samenwer-
    ken en de nodige flexibiliteit worden vereist. Dit kan juist voor mensen met een verstandelijke
    handicap of een autistische stoornis problemen opleveren. Het aantal routinematige, solisti-
    sche banen zal verder afnemen; het aantal mensen met een autismespectrumstoornis neemt
    echter sterk toe volgens de Gezondheidsraad.59 De kans op een achterstand is dan ook aanzien-
    lijk. Een soortgelijk verhaal geldt voor mensen met AD(H)D en antisociale gedragsstoornissen:
    mensen die ernstige problemen hebben met discipline, plannen en zelfstandig werken. Ook
    zij lopen het risico om buiten de (carrière)boot te vallen. In een internationaal onderzoek, waar-
    bij ook Nederlandse data zijn gebruikt, blijken kinderen met ADHD vaker hun school niet af te
    maken.60 Werknemers met ADHD werken gemiddeld een maand per jaar niet of zijn vermin-
    derd productief. De onderzoekers suggereren zelfs om hierop te screenen alvorens iemand aan
    te nemen.61 Wanneer iets dergelijks zou gebeuren, zou dit de kansen van ADHD-gediagnosti-
    ceerden verder verkleinen.
    Aan de diagnosestelling van mensen met ADHD en stoornissen in het autismespectrum kle-
    ven nog andere dilemma’s. Aan de ene kant kan etikettering de deuren openen voor hulp en
    ondersteuning. Daarom is het van belang dat de screening beter wordt. Aan de andere kant
    kleven aan etiketten zoals ADHD en autisme bepaalde vooroordelen die nieuwe risico’s met
    zich meebrengen. Gedragsproblemen kunnen minder ernstig of ernstig zijn en op verschillen-
    de manieren tot uiting komen. Niet iedere autist is te schuw om mensen een hand te schudden
    en niet elke ADHD’er is impulsief. Door de individuele diversiteit van deze mensen te weinig in
    acht te nemen, kunnen ze benadeeld worden. Ook is het door stereotypering moeilijker voor
    mensen met een etiket om een baan te vinden, los van de problemen die ze hebben waardoor
    ze bepaald werk niet kunnen doen.
    59    Gezondheidsraad, 2009.
    60    Lee, Tsang, Breslau, Angermeyer, Borges e.a., 2009.
    61    De Graaf, Kessler, Fayyad, Have, Alonso, e.a., 2008.
    26                                                                        Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>    Een gevolg van de gedragsproblemen en/of het etiket kan zijn dat er minder in het potentieel
    van de mensen geïnvesteerd wordt. Het kan hen ook ontmoedigen om in zichzelf te investeren,
    waardoor ze snel terechtkomen in regelingen als de Wajong.62 Sommige jongeren willen wel,
    maar krijgen niet de kansen die ze nodig hebben. In de Wajong zitten nu veel jongeren die hier
    automatisch in zijn gestroomd, zonder dat ze gestimuleerd worden om de talenten die ze heb-
    ben te gebruiken. Hier kan nog veel potentieel benut worden in de toekomst.
    De hier besproken problemen komen vaker voor bij jongens dan bij meisjes. Niet alleen wordt
    de diagnose ADHD vaker gesteld bij jongens, de uitingen zijn ook zichtbaarder. Jongens met
    ADHD zijn gemakkelijk te herkennen. Naast het feit dat ze snel afgeleid zijn en moeilijk hun
    aandacht kunnen focussen, zijn ze dikwijls hyperactief en heel impulsief in hun handelingen.
    Dit zijn klassieke symptomen bij jongens. Bij meisjes echter blijkt ADHD zich vooral te uiten in
    concentratieproblemen. Deze kunnen tot problemen leiden op school. Aangezien deze con-
    centratieproblemen de rest van de klas niet storen, duurt het meestal langer voordat dit vast-
    gesteld wordt.63
    Van de kinderen onder de zestien jaar lijdt naar schatting 3% tot 5% aan ADHD; bij jongvolwas-
    senen is dit 1% tot 3%. Deze schattingen zijn voornamelijk gebaseerd op buitenlands onder-
    zoek.64 De stoornis komt zo’n drie keer vaker voor bij jongens dan bij meisjes. Daartegenover
    staan andere psychische stoornissen die vaker bij meisjes voorkomen. Drie keer zo veel meisjes
    als jongens tussen de dertien en zeventien jaar leiden aan depressie. Angststoornissen komen
    in deze groep twee keer zo vaak voor bij meisjes. Deze stoornissen zijn minder gemakkelijk her-
    kenbaar en leiden tot minder overlast in de klas, waardoor ze minder snel worden onderkend.65
    Bovendien uiten ze zich vaak pas tijdens de adolescentie.
    Voor mensen met psychische of gedragsproblemen en ook voor hun omgeving is het belang-
    rijk dat er in hen geïnvesteerd blijft worden. Een diagnose zou een begin moeten zijn, geen
    einde. Het uitganspunt is het potentieel van het kind, niet de handicap. Scholen, ouders en
    de betrokkene zelf hebben allen een verantwoordelijkheid voor de verdere ontwikkeling van
    degene met gedragsproblemen. De ouders hebben daarnaast als taak om de hechtingsrelatie
    zo goed mogelijk te houden. Dit houdt in dat het kind zich gewenst en veilig voelt. Dit is nood-
    zakelijk om zelfvertrouwen te krijgen en langdurige sociale relaties aan te kunnen gaan.66
. Groepsgebonden risico’s
    Ouderlijk opleidingsniveau: minder invloed, maar nog steeds van betekenis
    Keer op keer blijkt uit onderzoek dat het opleidingsniveau van ouders een belangrijke deter-
    minant is voor het opleidingsniveau dat hun kinderen bereiken.67 Vanuit dit perspectief is het
    hoopgevend dat Nederland de afgelopen decennia een grote opwaartse mobiliteit heeft
    gekend. Tussen 1950 en 2000 verzesvoudigde de deelname aan het hoger onderwijs (hoger
    62   Onderwijsraad, 2010.
    63   Crawford, 2003.
    64   Nationaal Kompas Volksgezondheid, augustus 2011.
    65   Onderwijsraad, 2010.
    66   o.a. Derksen, 2009.
    67   Zie voor een recent overzicht bijvoorbeeld Holmlund, Lindahl & Plug 2011.
    Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                                 27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>beroepsonderwijs en wetenschappelijk onderwijs).68 In het afgelopen decennium (1995–2005)
was de toename, gemeten aan de hand van het percentage met hoger middelbaar onderwijs,
wat lager. Toch is er nog steeds sprake van stijging van het opleidingsniveau.69 Het aandeel
hoogopgeleiden in de leeftijdscategorie van 25–64 jaar bedroeg in 2009 ruim 31%, 8 procent-
punt meer dan in 2001. Het percentage laagopgeleiden (mensen zonder een startkwalificatie)
verminderde in die tijd van 36% naar 27%. Minder dan 8% van de bevolking heeft uitsluitend
basisschool gevolgd; in 2001 was dit nog ruim 11%.
Ondanks de sterk gestegen onderwijsdeelname is de invloed van het ouderlijk opleidings-
niveau op schoolloopbanen niet verdwenen. Er bestaat nog steeds een aanzienlijke samenhang
tussen de positie van de ouders en die van hun kinderen. Kinderen van hoogopgeleide ouders
volgen gemiddeld onderwijs van een hoger niveau dan kinderen van lageropgeleide ouders.
Er is veel geschreven over de verklaring voor dit verband. Aanvankelijk dacht men dat kinde-
ren van laagopgeleide ouders erfelijk bepaald minder intelligent waren, en daardoor minder
ver konden komen. Het verband tussen intelligentie en schoolsucces blijkt echter ingewikkel-
der. De genetische component van intelligentie varieert volgens uiteenlopend onderzoek tus-
sen de 40 en 60%.70 Ook de (sociale) omgeving waarin kinderen opgroeien heeft aanzienlijke
invloed op de intelligentie van kinderen en daarmee op hun schoolloopbaan.71 Mogelijke ver-
klaringen voor het verschil tussen de schoolkeuze van de kinderen van laagopgeleide en die
van hoogopgeleide ouders luiden al met al als volgt. Allereerst presteren kinderen van ouders
met een hoger opleidingsniveau vaak beter dan kinderen van ouders met een lager opleidings-
niveau. Het is voor hen daarom gemakkelijker door te stromen naar het hoger onderwijs. Daar-
naast worden kinderen over het algemeen beïnvloed door hun naaste omgeving. Kinderen
nemen hun ouders, thuissituatie inclusief culturele bagage, als referentiepunt voor hun eigen
schoolkeuzes.72 Hierdoor kiezen kinderen van ouders met een lagere opleiding zelf ook vaker
voor een lagere opleiding, ook al hebben zij voldoende aanleg. Een derde, recent gevonden
verband loopt via gezondheid. Kinderen die in relatieve armoede opgroeien, hebben vaker
gezondheidsproblemen, die weer doorwerken in opleidingsniveau en participatie.73
Uit een vergelijking tussen kinderen die in 1977, 1983 en 1989 naar de brugklas gingen, blijkt dat
er in de loop der jaren steeds meer kinderen van laagopgeleide ouders naar de hogeschool of
de universiteit zijn gegaan. Omdat de toename bij kinderen van hogeropgeleide ouders ech-
ter ook hoog is, is er geen sprake van dat de verschillen kleiner worden.74 In een cohortanalyse
van de geboortejaren tussen 1914 en 1984 in Nederland concluderen onderzoekers dat het
opleidingsniveau van ouders nog wel samenhangt met de schoolkeuze van meisjes, maar niet
langer met die van jongens.75 Het SCP (Sociaal en Cultureel Planbureau) stelt in dit verband dat
de grens van de opwaartse onderwijsmobiliteit in zicht komt.76 Mannen uit recentere geboor-
tecohorten zijn relatief vaker lager opgeleid dan hun ouders – er is dan sprake van neerwaartse
onderwijsmobiliteit. Voor vrouwen is dit effect echter (nog) nauwelijks aanwezig; bovendien
blijft het opleidingsniveau over de hele bevolking nog stijgen (zie ook hiervoor). Het SCP con-
cludeert dan ook dat de stelling dat de grenzen van opwaartse mobiliteit bereikt zijn te ver
68   Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, 2009d.
69   Centraal Bureau voor de Statistiek, 2011a.
70   Brody, 1992.
71   Minne, Steeg & Webbink, 2007.
72   Zeldenrijk, 2010.
73   Sociaal en Cultureel Planbureau, 2011b.
74   Frenk, 2006.
75   Tolsma & Wolbers, 2010.
76   Herweijer, 2010.
28                                                                       Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>voert, maar dat opwaartse mobiliteit voor jongens lang niet zo vanzelfsprekend meer is als in
het verleden. Als kinderen van hoogopgeleiden minder opwaarts mobiel worden, terwijl kin-
deren van laagopgeleiden wel opwaarts mobiel blijven, wordt het verschil tussen deze sociaal-
economische milieus op termijn kleiner.
Tabel :             Afstand op de onderwijsladder ten opzichte van het ouderlijk opleidingsmilieu
                     (niveau hoogstopgeleide ouder) naar geboortecohort en geslacht (in procenten)
                                            -3               -2              -1               0              +1             +2               +3
   Mannen
       Voor 1925                             1                 2              4             49               22               9               13
       1925-1934                             1                 2              4             36               24             12                21
       1935-1944                             1                 2              6              31              25             13                21
       1945-1954                             1                 3              8             28               23             15                21
       1955-1964                             1                 3            10              26               23             18                18
       1965-1974                             2                 5             12              27              23             19                11
       1975-1984                             2                 7            18              28               23             15                 6
   Vrouwen
       Voor 1925                             3                 3              7              57              16               6                8
       1925-1934                             3                 3              8             49               18             10                 9
       1935-1944                             2                 4            10              35               27             12                10
       1945-1954                             2                 4             11             29               25             16                13
       1955-1964                             1                 3             11              27              24             18                15
       1965-1974                             1                 4             12             28               25             19                11
       1975-1984                             1                 5             12             29               25             19               10
Bron: Sociaal en Cultureel Planbureau (AVO ’-’).
Als iemand drie treden lager onderwijs heeft gevolgd dan zijn of haar hoogstopgeleide ouder (bijvoorbeeld vmbo in plaats van universiteit), komt
hij of zij onder - terecht. De percentages onder  zijn even hoog opgeleid als de hoogst opgeleide ouder, de percentages onder de positieve getal-
len juist hoger.
Invloed van opleidingsniveau op achterstanden in de toekomst
Laagopgeleiden hebben logischerwijs meer kans op een achterstand in gecijferdheid en gelet-
terdheid. Slecht kunnen lezen, schrijven en rekenen zijn factoren die maatschappelijke parti-
cipatie en de arbeidsloopbaan belemmeren, en dit zal in de toekomst niet anders zijn. Het is
van groot belang om een bepaald basisniveau te hebben om mee te kunnen draaien in de
maatschappij. Uit het PISA-onderzoek 2009 (Programme for International Student Assessment)
blijkt dat in Nederland 14% van de kinderen onder het niveau zit dat nodig is voor een goede
deelname aan werk en maatschappij.77 Het OESO-gemiddelde is 19,2%. Nederland doet het wat
77     Organisation for Economic Co-ordination and Development, 2010.
Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                                                                                  29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>dit betreft dus beter dan gemiddeld, maar er blijft een duidelijk risico bestaan. Geen of een
lage opleiding hebben is de grootste risicofactor voor toekomstige achterstand. Meer dan in
het verleden zal een laagopleidingsniveau extra handicaps met zich mee gaan brengen. Naast
beperkingen als gevolg van lage geletterdheid en gecijferdheid, nemen ook de risico’s toe van
onvoldoende beheersing van vreemde talen en van gebrekkige flexibiliteit en sociale en infor-
matieverwerkingsvaardigheden .
Flexibiliteit is indirect gerelateerd aan opleidingsniveau. Om flexibel te zijn op de arbeids-
markt en makkelijk aan een nieuwe baan te komen, is het vaak nodig om snel nieuwe ken-
nis en vaardigheden op te doen. Soms is het zelfs nodig om een heel nieuw vak te leren.
Hoogopgeleiden zijn vaak beter in staat nieuwe kennis tot zich te nemen, zowel door uit-
gebreidere voorkennis als betere leer- en denkvaardigheden, en hebben hierbij dus een
voordeel. Onderzoek heeft ook bevestigd dat laagopgeleiden minder makkelijk van baan
kunnen wisselen. Zij lopen meer risico dan hoogopgeleiden om hun baan te verliezen, en
het is moeilijker voor hen om een nieuwe, betere baan te vinden waarin ze zich verder kun-
nen ontwikkelen.78 De kloof tussen hoog- en laagopgeleiden op de arbeidsmarkt kan hier-
door groter worden. De ontwikkelingen op de arbeidsmarkt wijzen echter vooral op het
verdwijnen van routinematige arbeid. Voor de uitvoering van laaggeschoolde functies lijkt
bijscholing minder noodzakelijk, maar gezien de wenselijke duurzame inzetbaarheid van
deze beroepsgroep is het tegendeel waar. Zo zal de aard van de vraag naar laaggeschoold
werk de komende jaren veranderen. Terwijl de behoefte aan laaggeschoolde banen in de
industrie en landbouw zal verminderen, zullen er meer dienstverlenende banen komen.
Voor deze laaggeschoolde banen zijn in veel gevallen echter andere (sociale) vaardigheden
nodig dan voor de banen die verdwijnen. Met name jongens lopen hierbij een verhoogd
risico.
Een lagere opleiding betekent vaak ook een geringere taalvaardigheid, waardoor het meer
moeite kost om een vreemde taal goed te leren. Dit vormt een handicap voor bepaalde soor-
ten werk, vooral bij banen in internationale bedrijven waar regelmatig Engels of een andere
taal gesproken wordt. In dit soort organisaties kan een kloof ontstaan tussen medewerkers die
zich wel en medewerkers die zich niet goed in het Engels kunnen uitdrukken. Dit kan leiden
tot segregatie op de werkvloer, waarbij de scheidslijn gerelateerd is aan het opleidingsniveau.
Voor ict-vaardigheden gaat tot op zekere hoogte hetzelfde verhaal op. Laagopgeleide jonge-
ren kunnen vaak prima omgaan met pc’s en smartphones, maar missen de benodigde vaardig-
heden om de grote informatiestroom van internet op de juiste manier te hanteren, of de weer-
baarheid die nodig is voor het sociale verkeer online. Ook dit kan in de toekomst toenemend
tot achterstand leiden.
10% van de Nederlandse leerlingen met laagopgeleide ouders presteert onder zijn of haar
niveau, zo bleek uit een eerder advies van de Onderwijsraad.79 Dit komt deels omdat er minder
in hen geïnvesteerd wordt door ouders en door scholen. Dit kan leiden tot een soort ‘selffulfil-
ling prophecy’, waardoor laagopgeleiden ook minder gaan presteren dan dat ze aan intelligen-
tie in zich hebben. Geloof in eigen kunnen is nodig voor talentontwikkeling. Dit is een reden
om flink te investeren in het terugdringen van het aantal voortijdige schoolverlaters, zij die niet
de startkwalificatie halen. Deze groep is aanzienlijk hoger onder vmbo-leerlingen (voorberei-
dend middelbaar beroepsonderwijs) dan onder leerlingen uit het hogere voortgezet onder-
78   Gesthuizen & Dagevos, 2005.
79   Onderwijsraad, 2007.
30                                                                      Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>wijs.80 Bovendien krijgen laagopgeleide ouders gemiddeld meer kinderen en krijgt het tweede
en derde kind minder financiële middelen om verder te leren.81,82
Geslacht: van achterstand naar voorsprong?
Sinds de tijd dat Aletta Jacobs een brief naar minister Thorbecke stuurde met het verzoek om
als meisje te mogen studeren, is er veel veranderd. Een eeuw geleden woedde nog een hevi-
ge discussie over het nut van vervolgonderwijs voor meisjes. Voorstanders zeiden dat meisjes
anders ‘zure vrijgezellen’ of ‘ontaarde moeders’ zouden worden, tegenstanders vreesden dat
geleerde meisjes hun neus zouden ophalen voor huishoudelijk werk. De invoering van school-
typen als de mms (middelbare meisjesschool) ging dan ook met veel rumoer gepaard.83 Wie nu
naar de cijfers kijkt, ziet een stevige opmars van meisjes in de hogere onderwijstypen.
Verticale segregatie
Verticale seksesegregatie betekent dat er een sekseverschil bestaat in het behaalde niveau.
Mede op grond van hogere schooladviezen gaan meisjes vaker naar havo en vwo dan jon-
gens: 49% tegen 44%.84 In het vmbo volgen meisjes vaker de gemengde of theoretische leer-
weg. Mede als gevolg hiervan nemen ze ook vaker deel aan hoger onderwijs en de niveaus 3
en 4 van het middelbaar beroepsonderwijs. In het middelbaar beroepsonderwijs zijn vanaf het
schooljaar 1997-1998 de vrouwen in de beroepsoriënterende leerweg in de meerderheid. In de
jaren daarna hebben zij deze positie ten opzichte van de mannen geleidelijk aan versterkt; hun
aandeel bedroeg in 2007 57%, maar is inmiddels weer teruggelopen naar 53%. Deze terugloop
in de laatste jaren hangt vermoedelijk samen met het feit dat door de economische crisis meer
jongens langer op school blijven.85
Sinds 1997 zijn vrouwen in de meerderheid in het hoger beroepsonderwijs en sinds 2006 ook in
het wetenschappelijk onderwijs. Vrouwen studeren bovendien sneller af dan mannen en val-
len minder voortijdig uit. Dit geldt niet alleen voor Nederland, maar is ook internationaal het
geval.86 In de vorige paragraaf bleek al dat het opleidingsniveau van de gehele bevolking de
afgelopen generaties is gestegen; het niveau van vrouwen stijgt echter sneller dan dat van de
mannen, waardoor het percentage vrouwen tussen de 25 en 35 met een ho-diploma nu hoger
ligt.87
80   Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt, 2009.
81   Haan, 2005.
82   Agtmaal-Wobma & Huis, 2008.
83   Pouwelse, 1993.
84   Sociaal en Cultureel Planbureau, 2011a.
85   Onderwijsraad, 2009b.
86   Severiens & Dam, 2011.
87   Sociaal en Cultureel Planbureau, 2011a.
Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                               31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Tabel :           Onderwijsniveau van de bevolking - jaar,  (in procenten)
                                               Totaal     25-35 jaar     35-45 jaar 45-55 jaar      55-65 jaar
   Vrouwen                                         100               100        100        100             100
      Basisonderwijs                                 8                 4          5           9             15
      Vmbo                                          21                12         17         23              32
      Havo, vwo                                      7                 7          8           8               5
      Mbo                                           34                35         38         34              27
      Hbo-, wo-bachelor                             20                27         20         18              15
      Wo-master, doctor                             10                14         12           8               6
   Mannen                                          100               100        100        100             100
      Basisonderwijs                                 7                 4          6           7             12
      Vmbo                                          18                16         18         20              19
      Havo, vwo                                      7                 9          7           6               5
      Mbo                                           34                34         36         33              33
      Hbo-, wo-bachelor                             20                23         20         20              19
      Wo-master, doctor                             13                12         13         13              12
Bron: CBS, Enquête beroepsbevolking .
Hoewel deze snelle inhaalslag van vrouwen in het onderwijs natuurlijk toe te juichen is vanuit
de gedachte aan al het onbenut potentieel in het verleden, dringt zich wel de vraag op waarom
jongens het nu minder goed doen dan meisjes. In de vorige paragraaf bleek genetische aanleg
in elk geval een deel van het verschil tussen hoog- en laagopgeleiden te verklaren. Verschillen
in cognitieve aanleg tussen meisjes en jongens zijn echter verwaarloosbaar klein.88 Jongens
scoren op de cito-toets gemiddeld minstens zo goed, maar hun onderwijsprestaties in het
voortgezet onderwijs blijven achter bij die van de meisjes.89 Meisjes scoren daarentegen
slechter in wiskunde en exacte vakken; sekseverschillen zijn wat deze vakken betreft in
Nederland groter dan in veel andere landen, zo blijkt uit PISA-resultaten.90 Beide situaties
wijzen op onbenut potentieel, gegeven het feit dat er nauwelijks sprake is van verschil in
aanleg.91
Een van de redenen die genoemd worden voor het slechter presteren op school door jon-
gens, is dat de manier van lesgeven beter zou passen bij meisjes. In vergelijking met vroeger
wordt een groter beroep gedaan op de zelfstandigheid van leerlingen en op hun sociale vaar-
digheden. Een recente studie suggereert dat de invoering van de tweede fase in het nadeel
geweest is van jongens, omdat dergelijke vaardigheden nu meer dan vroeger bepalend zijn
voor de slagingskans op havo en vwo.92
88    Halpern, 1992; Eliot, 2009.
89    Sociaal en Cultureel Planbureau, 2009.
90    Organisation for Economic Co-ordination and Development, 2010.
91    Eliot, 2011.
92    Coenen, Meng & Velden, 2011.
32                                                                                   Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Er bestaat onderzoek dat erop wijst dat de studieprestaties van jongens significant beter zijn
wanneer zij les krijgen van mannelijke docenten, terwijl meisjes juist baat hebben bij vrouwe-
lijke docenten. Ook wordt het gedrag van jongens vaker als storend ervaren door (vrouwelijke)
docenten.93 Een van de weinige Nederlandse onderzoeken naar feminisering vond echter geen
direct effect van de feminisering van het basisonderwijs.94
Driesen en van Langen wijzen erop dat, hoewel op de basisschool jongens en meisjes over
de hele linie gelijk presteren, er nog steeds verschillen zijn in de richting van hun presta-
ties. Jongens scoren beter in rekenen en wiskunde, meisjes in lezen en taal. Nog groter
zijn de verschillen als wordt gekeken naar non-cognitieve vaardigheden (figuur 4); deze
verschillen nemen toe in het voortgezet onderwijs. In de COOL-studie (CohortOndezoek
OnderwijsLoopbanen) hebben leerlingen input geleverd voor een persoonlijkheidsprofiel.
Er wordt gescoord op vijf dimensies: extraversie (“Ik neem tijd voor een praatje”), mildheid
(“Ik probeer ruzie te voorkomen”), ordelijkheid (“Ik werk graag volgens schema”), emotio-
nele stabiliteit (“Ik zet tegenslag snel opzij”) en autonomie (“Ik weet wat ik wil”). Op orde-
lijkheid en autonomie is er niet of nauwelijks sprake van sekseverschillen; veel groter zijn
de sekseverschillen op mildheid en emotionele stabiliteit. Meisjes schatten zichzelf veel
milder in dan jongens; de sekse-effecten zijn groot, het allergrootst onder autochtone leer-
lingen met laagopgeleide ouders. Omgekeerd vinden de jongens zichzelf emotioneel veel
stabieler dan meisjes, en ook hier is het sekseverschil het allergrootst onder autochtone
leerlingen met laagopgeleide ouders. 95
93   Dee, 2007.
94   Driessen & Doesborgh, 2004.
95   Driessen & Langen, 2010.
Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                               33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>                       Figuur : Effect sizes van de sekseverschillen in niet-cognitieve competenties in het
                                        voortgezet onderwijs, COOL
       Taakorientatie
      Zelfvertrouwen
Extrinsieke motivatie
    Sociale motivatie
         Performance
              Mastery
          Autonomie
Emotionele stabiliteit
         Ordelijkheid
             Mildheid
           Extravertie
   Welbevinden met
     medeleerlingen
   Welbevinden met
            docenten
      Sfeer in de klas
                        -0,8    -0,7     -0,6     -0,5    -0,4      -0,3 -0,2   -0,1 0,0   0,1 0,2 0,3 0,4   0,5    0,6    0,7    0,8
                       ■ meisjes ■ jongens
                       Horizontale segregatie
                       De (verticale) onderwijsachterstand in het opleidingsniveau van meisjes blijkt dus geheel ver-
                       dwenen, en zelfs te zijn omgeslagen in een voorsprong. Er is echter nog steeds sprake van een
                       hardnekkige horizontale onderwijsongelijkheid; jongens en meisjes zijn sterk verschillend ver-
                       deeld over profielen, sectoren en studierichtingen.96
                       Op vijftienjarige leeftijd hebben meisjes in Nederland een achterstand in wiskundevaardig-
                       heden; volgens het PISA-onderzoek neemt Nederland wat dit betreft internationaal de twaalf-
                       de plaats in.97 In het voortgezet onderwijs is door de invoering van de profielen vanaf 1998 de
                       sekseongelijkheid aanzienlijk toegenomen. Dat komt door de invoering van de exacte deel-
                       vakken en van het onderscheid tussen natuur en techniek enerzijds, en natuur en gezondheid
                       anderzijds.98 Van de meisjes kiest 8% voor natuur en techniek, van de jongens 25%.99
                       96    Langen, Driessen & Dekkers, 2008.
                       97    Organisation for Economic Co-operation and Development, 2010.
                       98    Centraal Bureau voor de Statistiek, 2008c.
                       99    Onderwijsraad, 2011.
                       34                                                                                Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>               Figuur : Examenkandidaten naar geslacht, -
      14.000
      12.000
      10.000
      8.000
      6.000
      4.000
      2.000
           0
           ch                            tu      zo   nd he
             niek      Vw
                          ec on om   ie en
                                            u ro ng   ed ee
                                                            id
                                                            ld
                           o cu ltu ur      m  aa ts ch
          te           Vw o m  aa       en  m  aa       ap  pi j
       en        ge               ts ch ap        t sc ha pp
                             Ha vo         pi jo ng           ij
     ur        en       Ha  vo      na  tu u re       ed ee ld
     tu     ur          na      na tu  ur       n  t ec hn
 na        tu       Ha        Ha vo       en  ge z on      ie k
 o        na          o
                      vo  ec          na tu u          dh  eid
Vw                 Vw  Ha vo
                            on  om   ie en
                                              ro ng   ed ee ld
       o                     cu ltu         m  aa ts
     Vw               Ha vo m  aa
                                    ur  en  m  aa
                                                     ch ap  pi j
                         o        ts ch ap       t sc  happ
                      Vw                   pi jo ng   ed      ij
                                                         ee ld
               ■ jongens          ■ meisjes
               Bron: CBS Statline, augustus .
               Het Platform Bètatechniek over deze invoering: “De invoering van de profielen heeft wel de
               keuzevrijheid van leerlingen ingeperkt, maar juist niet volgens het principe ‘wie het kan volgen,
               moet het volgen’. Integendeel, met de invoering van een lichter naast een zwaarder natuur-
               profiel is ingespeeld op de neiging van meisjes – al dan niet beïnvloed door hun ouders en de
               school - om zelfs bij hoge prestaties in de exacte vakken toch een voorzichtige bètakeuze te
               maken. Daarmee verlaten ze de koninklijke route naar een bètatechnische studie en neemt de
               kans toe dat hun bètatalent onbenut blijft.”100
               In het middelbaar beroepsonderwijs is er een duidelijk onderscheid in de gekozen richtin-
               gen. In de beroepsopleidende leerwegen zijn bij de mannen de opleidingsrichtingen techniek,
               industrie en bouw, handel, administratie en juridische ondersteuning en persoonlijke dienst-
               verlening, vervoer en veiligheid het meest in trek. Vrouwen hebben ook wel belangstelling
               voor de twee laatstgenoemde opleidingsrichtingen, maar opleidingen op het gebied van
               gezondheidszorg en welzijn zijn bij hen veruit het populairst. Een andere opleidingsrichting
               die relatief populair is bij vrouwen is onderwijs: bijna 10.000 vrouwen volgden in 2011 de oplei-
               ding tot onderwijsassistent, tegen iets meer dan 2.000 mannen. Opleidingen op het gebied
               van ict trekken daarentegen vrijwel uitsluitend mannen.
               Ook in het hoger beroepsonderwijs en wetenschappelijk onderwijs zijn er grote verschillen
               naar geslacht wat betreft de gekozen studie. Van de hbo-studenten natuurwetenschappen,
               wiskunde en informatica was in 2010 nog geen 15% vrouw. Voor gezondheidszorg en welzijn
               100 Langen, 2007.
               Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                                35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>                                   was dit percentage bijna 80%.101 Figuur 5 toont de percentages vrouwen per studierichting in
                                   het wetenschappelijk onderwijs.
                                   Figuur : Aandeel vrouwen in het voltijds en deeltijds wo, naar studierichting (in
                                                    procenten)
             Techniek, industrie,
                    bouwkunde
        Natuurwetenschappen,
       wiskunde en informatica
   Persoonlijke dienstverlening,
              vervoer, veiligheid
       Sociale wetenschappen,
         bedrijfskunde, rechten
 Taalwetenschap, geschiedenis,
                            kunst
    Gezondheidszorg en welzijn
Landbouw en diergeneeskunde
                       0nderwijs
                                  0            10            20             30         40 50 60       70       80          90       100
                                   ■ 1990-1991          ■ 2000-2001          ■ 2009-2010
                                   Bron: CBS, Onderwijsstatistieken /’-/’.
                                   Invloed van geslacht op achterstanden in de toekomst
                                   Geslacht is een van de klassieke achterstandsfactoren in de sociologie en de onderwijsweten-
                                   schappen. In het verleden waren het alleen de meisjes die achterliepen; nu zijn het bepaalde
                                   groepen jongens, zoals jongens met een moeizame sociaalemotionele ontwikkeling en slech-
                                   te studievaardigheden. Deze achterstanden zouden in de toekomst wel eens toe kunnen gaan
                                   nemen. Meer jongens zullen dan niet het basisniveau halen en het percentage jongens in het
                                   hoger onderwijs wordt kleiner. In het vwo halen nu al meer meisjes dan jongens hun diploma.
                                   Als jongens gemiddeld lagere diploma’s halen dan meisjes, zou dit kunnen resulteren in minder
                                   goede arbeidsmarktkansen, gezien het toenemende belang van het diploma.
                                   Tot op heden hebben de hier beschreven verschillen tussen jongens en meisjes in onderwijs-
                                   resultaten zich nog niet vertaald in gelijke posities op de arbeidsmarkt. Op dit moment hebben
                                   vrouwen nog steeds een duidelijke achterstand. Vrouwen verdienen in Nederland gemiddeld
                                   20,8% minder dan mannen.102 Als dit percentage voor alle mogelijk verklarende factoren (oplei-
                                   101   Sociaal en Cultureel Planbureau, 2011a.
                                   102 International Trade Union Confederation, 2008.
                                   36                                                                       Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>ding, deeltijdwerk, en dergelijke) wordt gecorrigeerd, blijft er een verschil bestaan van 7%.103
Het aandeel topvrouwen in het bedrijfsleven blijft met 9% sterk achter bij de streefcijfers.104
In verhouding tot de inhaalslag in het onderwijs verandert de positie van vrouwen op de
arbeidsmarkt dus maar langzaam. Ook de horizontale segregatie op de arbeidsmarkt blijkt zeer
hardnekkig. Vrouwen treden de laatste jaren iets vaker toe tot mannenberoepen; van de omge-
keerde beweging is nauwelijks sprake. Beroepen in onderwijs en zorg zijn sterk gefeminiseerd.105
Recent is opnieuw een discussie opgelaaid over (deels) gescheiden onderwijs voor jongens
en meisjes. Of gescheiden onderwijs een oplossing is voor de hier besproken relatieve ach-
terstanden, is echter discutabel. Het risico bestaat zelfs dat het kind met het badwater wordt
weggegooid. De analyse in hoofdstuk 2 laat zien dat veel van de sociale en non-cognitieve
eigenschappen waarop meisjes hoger scoren dan jongens, in de toekomst steeds belangrijker
zullen worden voor het behalen van maatschappelijk succes. Er gaan daarom ook stemmen op
om jongens en meisjes in de puberteit juist wél zo veel mogelijk gezamenlijk les te geven. In
die periode is hun leervermogen nog zeer flexibel en kunnen juist eigenschappen worden aan-
geleerd die daarvoor niet tot hun repertoire behoorden. 106 Het is daarbij echter wel van groot
belang dat er gezocht wordt naar lesmethoden die een dergelijke ‘kruisbestuiving’ van leer-
aanpakken en interessegebieden ook daadwerkelijk mogelijk maken. Nieuwe ict-toepassingen
kunnen hierbij een positieve rol spelen, mits rekening gehouden wordt met mogelijk verschil-
lende effecten op jongens en meisjes (‘gender inclusiveness’).107
Herkomst: toenemende variëteit in opleidingsniveau
De invloed van herkomst op het opleidingsniveau hangt vooral samen met het opleidings-
niveau van de ouders. Dit is de reden dat etniciteit een aantal jaren geleden als zelfstandige fac-
tor uit de gewichtenregeling is gehaald. Dat de invloed van opleidingsniveau veel sterker is dan
die van etniciteit, laten de prestaties van kinderen van laagopgeleide Nederlandse ouders zien.
Zij doorlopen gemiddeld zelfs een iets lagere onderwijscarrière dan allochtone leerlingen.108
Een reden hiervoor is dat er bij allochtonen nog veel onbenut talent is; een onderbenutting die
afneemt naarmate ze langer in Nederland zijn. Roeleveld (2010) laat echter ook zien dat school-
prestaties van allochtone leerlingen lager zijn dan die van autochtone leerlingen van wie de
ouders een vergelijkbaar opleidingsniveau hebben. Daarnaast constateert hij dat allochtone
leerlingen gedurende het basisonderwijs een klein gedeelte van hun achterstand inlopen.
Waar er sprake is van een zelfstandige invloed van herkomst, ligt deze vooral op het gebied van
taalachterstand. Als kinderen thuis geen Nederlands spreken, kunnen zij pas in groep 8 net zo
goed lezen en schrijven als autochtone kinderen in groep 6.109 Voorschoolse programma’s zijn
dan ook met name gericht op het tegengaan van taalachterstanden. Een probleem dat voorheen
vaak in verband werd gebracht met etniciteit is onder- of overadvisering en de nadelige effecten
daarvan op de schoolloopbaan van leerlingen. Enerzijds zouden allochtone leerlingen systema-
tisch een te laag advies voor het voortgezet onderwijs krijgen, omdat leraren door taalachter-
standen geen goed zicht hebben op de intelligentie van leerlingen. Anderzijds liet een analyse
103 Arbeidsinspectie, 2008.
104 Sociaal en Cultureel Planbureau, 2011.
105 Borghans & Grip, 2005.
106 Eliot, 2011.
107 Heemskerk, Dam, Volman & Admiraal, 2009.
108 Claassen & Mulder, 2007.
109 Sociaal en Cultureel Planbureau, 2007.
Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                                   37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>van het VOCL ‘99 (Voortgezet Onderwijscohort Leerlingen) zien dat allochtone leerlingen bij een
gelijk prestatieniveau tot hogere schoolsoorten worden toegelaten dan autochtone leerlingen.110
Uit recent onderzoek blijkt echter dat er nauwelijks meer sprake is van systematische onder-
of overadvisering: “De analyses laten zien dat de scores op de Cito Eindtoets en verschillen
in de sociaal-etnische achtergrond van leerlingen de verschillen in adviezen voor driekwart
verklaren. Een analyse, waarin behalve met cognitieve competenties, ook met verschillen in
niet-cognitieve competenties rekening wordt gehouden en met allerlei andere kenmerken van
leerlingen en de klas waarin ze zitten, maakt duidelijk dat autochtone leerlingen met een lichte
achterstand (gewicht 0,3) iets worden ondergeadviseerd en autochtone leerlingen met hoog-
opgeleide ouders iets worden overgeadviseerd.”111
Ondanks deze positieve ontwikkelingen zitten niet-westerse allochtone leerlingen in verge-
lijking met autochtone leerlingen relatief vaak op het vmbo. Bovendien gaan zij binnen het
vmbo vaker naar de lagere leerwegen. Het percentage kinderen met een Turkse achtergrond
dat een vmbo-basis- of vmbo-kaderopleiding volgt, is bijna twee keer zo groot als dat van kin-
deren met een autochtone achtergrond. Het percentage leerlingen dat leerwegondersteuning
nodig heeft, verschilt niet per herkomstgroep.
Tabel :          Leerlingen naar schoolsoort, -
          Schoolsoort                      Autoch-            Turkije   Marokko   Suriname         Antillen
                                            tonen                                                 en Aruba
   Totaal                                     303.166            14.083    12.670      9.908           3.992
   Gymnasium                                         6%             2%        2%          3%              3%
   Lyceum/vwo                                        4%              1%       2%          2%              2%
   Atheneum                                          6%             2%        2%          3%              3%
   Havo/vwo                                         20%            11%        9%        14%              12%
   Havo                                              8%             5%        6%          7%              5%
   Vmbo-g/t-havo-vwo                                 6%             4%        5%          7%              6%
   Vmbo-g/t-havo                                     7%             7%        7%          7%              7%
   Vmbo-g/t                                         14%            16%       17%        14%              13%
   Vmbo-g/t (excl. lwoo)                            13%            15%       16%        13%              12%
   Lwoo-g/t                                          1%              1%        1%         1%              1%
   Vmbo-b/k                                         16%            30%       28%        25%              28%
Bron: CBS Statline augustus . Percentages bij benadering.
Voortijdig schoolverlaters
Onder niet-westerse allochtonen vindt meer voortijdige schooluitval plaats dan onder autoch-
tonen. In 2010 was het percentage voortijdig schoolverlaters (mensen die de school verlaten zon-
der minimaal een diploma havo, vwo of mbo 2) onder autochtonen 2,4%. Voor kinderen met en
110   Herweijer, 2003.
111   Driessen, 2011.
38                                                                                 Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>    Turkse achtergrond was dit 4,7%, voor kinderen met een Surinaamse of Marokkaanse achtergrond
    respectievelijk 5,3% en 5,6%. De schooluitval onder Antilliaanse jongeren is relatief hoog: 6,8%.
    Middelbaar beroepsonderwijs
    In 2008-2009 was bijna een kwart van alle geslaagden in het middelbaar beroepsonderwijs van
    allochtone herkomst. In tegenstelling tot de autochtonen waren bij de niet-westerse alloch-
    tonen de vrouwelijke geslaagden in de meerderheid. Bij de autochtonen waren de geslaag-
    den vrijwel gelijk verdeeld over de sectoren zorg en welzijn, economie en techniek. Bij de niet-
    westerse allochtonen werden veruit de meeste diploma’s uitgereikt in de sector economie. Bij
    de indeling naar opleidingsrichting stond bij de autochtone en westers allochtone geslaagden
    gezondheidszorg en welzijn op de eerste plaats en bij de niet-westers allochtone geslaagden
    handel, administratie en juridische ondersteuning.
    Hoger beroepsonderwijs
    In het hoger beroepsonderwijs stonden in 2008-2009 ruim 95.000 allochtonen ingeschreven,
    ongeveer 23% van het totaal aantal studenten. Ten opzichte van 1995-1996 is het aantal wes-
    terse allochtone studenten met meer dan de helft toegenomen tot ruim 36.000 en is het aantal
    niet-westers allochtone studenten bijna verviervoudigd tot ruim 58.000. Het aantal autochtone
    hbo’ers nam in dezelfde periode met bijna een derde toe tot 299.000. Bij niet-westerse allochto-
    nen is de studierichting bedrijfskunde en administratie veruit favoriet. Westerse allochtone stu-
    denten kiezen relatief vaak voor taalwetenschappen, geschiedenis en kunst. In vergelijking met
    de autochtone hbo’ers staan er daarentegen betrekkelijk weinig westerse en niet-westerse alloch-
    tonen ingeschreven bij de lerarenopleidingen. In het hoger beroepsonderwijs ligt de uitval onder
    allochtone Nederlandse studenten in de eerste twee studiejaren iets boven de 25%, dat is zo’n 5
    procentpunten hoger dan onder autochtone Nederlandse hbo’ers.
    Figuur : Percentage geslaagden vo dat doorstroomt naar hoger onderwijs (hbo/wo),
                      per bevolkingsgroep -
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
 5%
 0%
          Autochtoon                   Turks       Marokkaans       Surinaams            Antilliaans
    ■ 2003-2005           ■ 2006-2008
    Bron: CBS Statline, februari .
    Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                                    39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Wetenschappelijk onderwijs
In het studiejaar 2008-2009 stonden in het wetenschappelijk onderwijs bijna 75.000 allochto-
nen ingeschreven. Ten opzichte van 1995-1996 is het aantal westerse allochtone studenten bij-
na verdubbeld tot ruim 30.000. Het aantal niet-westers allochtone studenten is in deze periode
bijna verdrievoudigd tot ongeveer 30.000. In dezelfde periode is het aantal autochtone studen-
ten aan de universiteiten met 15% toegenomen tot ruim 168.000. De niet-westerse allochto-
nen stonden het vaakst ingeschreven bij de studierichting bedrijfskunde en administratie. Ook
kozen zij relatief vaak voor een studie rechten. Westerse allochtonen kozen daarentegen, net
als de autochtonen, het meest voor sociale wetenschappen. Daarnaast waren bij de westerse
allochtonen de studierichtingen taalwetenschappen, geschiedenis en kunst relatief populair.
Onder autochtone Nederlandse studenten bedraagt de uitval zo’n 6% à 7%, onder allochtone
Nederlandse studenten zo’n 7% à 9%. Uiteindelijk haalt ongeveer twee derde van de studenten
in het wetenschappelijk onderwijs de eindstreep.
Samenvattend: hoewel de onderwijsachterstand van allochtonen ten opzichte van autoch-
tonen nog groot is, is er sprake van een duidelijke stijging van het aantal allochtonen in het
hoger beroepsonderwijs en in mindere mate het wetenschappelijk onderwijs. De groei van het
aantal studenten moet vooral van allochtonen komen, want het aantal autochtone studenten
stabiliseert. Allochtonen hebben (momenteel) een beperkte voorkeur wat betreft studierich-
ting, zij kiezen vooral studies met een duidelijk beroepsprofiel en carrièreperspectief. Dit bete-
kent dat er in de toekomst wellicht te weinig belangstelling is voor andere studies. Het is echter
mogelijk dat het keuzepatroon van allochtonen in de (nabije) toekomst meer gaat lijken op dat
van autochtone studenten.
Aantal leerlingen uit Midden- en Oost-Europa vooralsnog beperkt
De instroom van nieuwe bevolkingsgroepen heeft consequenties voor de samenstelling van
de leerlingenpopulatie op de scholen. De nieuwkomers wonen en leren vooral in de grote ste-
den (met name Den Haag en Rotterdam) en in landbouwgebieden waar veel werk is (Westland,
Zeeland, Oost-Brabant). Zo meldde de gemeente Den Haag dat er in juni 2010 1.079 leerlingen
uit zogenaamde MOE-landen (Midden- en Oost Europa) Haagse scholen voor basis- en voort-
gezet onderwijs en middelbaar beroeps onderwijs bezochten.112 Multicultureel instituut Forum
heeft een verkenning uitgevoerd om na te gaan hoe groot de stijging is van het aantal kinde-
ren uit Midden- en Oost-Europa.113 Uit deze verkenning blijkt dat het aantal leerlingen uit deze
landen op de Nederlandse basisscholen vooralsnog beperkt is. De helft van de leerlingen is
binnengekomen op vier- of vijfjarige leeftijd, 18% was op dat moment tien jaar of ouder. Drie
kwart van de leerlingen wordt door de school ingeschat als potentieel succesvol; de meeste
kinderen zijn al op school geweest in het moederland. Dat neemt niet weg dat met 80% van de
kinderen op het moment van entree er nauwelijks tot geen communicatie in het Nederlands
mogelijk is. De ouders hebben veelal een opleiding in het herkomstland op vmbo- of mbo-
niveau. Al met al wordt in de verkenning van Forum de voorlopige conclusie getrokken dat de
positie van MOE-kinderen eerder vergelijkbaar is met die van autochtone achterstandskinde-
ren dan met die van allochtone kinderen van niet-westerse komaf. Een speciaal steunpunt voor
MOE-leerlingen is ondergebracht bij het LISD (Landelijk Informatie- en Steunpunt Specifieke
Doelgroepen) dat ook gericht is op onderwijs aan schipperskinderen, Roma- en Sinti-kinderen
en kinderen van woonwagenbewoners.114 Ook het LISD constateert dat het aantal Poolse kin-
112 Gemeente Den Haag, 2010.
113 FORUM, 2008.
114 Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, 2008.
40                                                                       Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>deren op de Nederlandse scholen niet extreem hoog is en dat het aantal vragen dat vanuit
scholen aan het steunpunt wordt gesteld, bescheiden is. De integratie van Poolse kinderen in
een school gaat vrij snel. Bovendien heeft een toenemend aantal Poolse kinderen één Neder-
landse ouder, hetgeen de culturele afstand minder groot maakt. Een groter probleem vormen
de Roemenen, aangezien het bij deze groep vaak om Roma-gezinnen en hun kinderen gaat,
die rondtrekken en zich niet permanent in een gemeente vestigen. Bovendien is de houding
van Roma (en in mindere mate ook Sinti en woonwagenbewoners) ten aanzien van onderwijs –
met name aan meisjes – van oudsher problematisch.115
Invloed van herkomst op achterstanden in de toekomst
In de groep allochtone Nederlandse kinderen zijn relatief meer kinderen die de start-
kwalificatie niet halen dan onder autochtone Nederlanders. Dit hangt echter vooral samen met
het opleidingsniveau van hun ouders. Daarnaast bestaat nog wel een effect van de etnische
achtergrond, maar dit effect neemt af. De huidige generatie jongeren met een Turkse of Marok-
kaanse achtergrond gaat het steeds beter doen. Deze jongeren stromen vaker door naar het
hoger onderwijs en halen vaker een diploma.116
Toch blijken achterstanden van (tweedegeneratie)allochtonen in Nederland nog niet tot het
verleden te behoren. Mensen met een niet-westerse achtergrond blijken vaker tegen hinder-
nissen aan te lopen op de arbeidsmarkt. Struikelblokken worden gevormd door taalmoeilijk-
heden en een tekort aan inzicht in de arbeidsmarkt: waar kom je terecht met een bepaalde
opleiding en hoe. Mogelijk speelt ook discriminatie een rol; allochtonen hebben het gevoel
zichzelf extra te moeten bewijzen om vooroordelen te ontkrachten. Een nieuwe risicogroep
die in de media veel genoemd wordt zijn de immigranten uit Midden- en Oost-Europa. Net als
andere immigranten zijn zij de Nederlandse taal nog niet machtig en hebben ze daardoor een
achterstand. Het is echter een relatief kleine groep, omdat veel Midden- en Oost-Europeanen
tijdelijk hierheen komen en de meesten geen kinderen hebben of die niet meenemen. Boven-
dien hebben deze kinderen vaak ‘alleen maar’ een achterstand op taalgebied. Dit geldt ook
voor Iraanse immigrantenkinderen, die over het algemeen hoog opgeleide ouders hebben. Dit
in tegenstelling tot de Roma, waar het opleidingsniveau van de ouders zeer laag is en sprake
is van veel schoolverzuim. Veel risico lopen ook Afrikaanse immigranten, met name de vluch-
telingen die gedurende hun verblijfsvergunningsprocedure geen onderwijs mogen volgen of
arbeid mogen verrichten. In 2005 waren er 28.043 thuiswonende kinderen van Afrikaanse her-
komst.117 Onder hen is een groep minderjarigen zonder scholing, die vaak heftige gebeurtenis-
sen heeft meegemaakt. Zij hebben al een enorme achterstand als ze hier komen, die nauwe-
lijks weg te werken is. Behalve het niet begrijpen van het Nederlands, zijn ze vaak analfabeet
en hebben ze veel sociaalemotionele problemen. Belangrijk bij het maken van beleid is dat
het een zeer diverse groep is met grote verschillen in achtergrond, cultuur, opleidingsniveau
en financiële middelen. Deze kwetsbare jonge immigranten lopen extra risico in een toekomst
waarin het belang van diploma’s, taalvaardigheid, flexibiliteit en non-cognitieve vaardigheden
steeds groter wordt. Over deze specifieke problemen is nog weinig informatie beschikbaar.
Doordat de leerprestaties en opleidingsniveaus van allochtone Nederlandse leerlingen sneller
stijgen dan die van autochtone leerlingen, wordt de relatieve afstand tussen beide groepen
kleiner. Alleen tienjarige allochtone Nederlandse meisjes presteren in TIMSS (Trends in Interna-
tional Mathematics and Science Study) op de exacte vakken relatief slecht, zowel ten opzichte
115  Nieuwenhuizen, 2004.
116  Centraal Bureau voor de Statistiek, 2007.
117  Heelsum, 2005.
Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                                41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>    van autochtone meisjes als ten opzichte van allochtone Nederlandse jongens.118 Aan de ande-
    re kant is het juist de groep niet-westerse allochtone vrouwen bij wie de deelname aan het
    hoger onderwijs verdriedubbeld is tussen 1995 en 2007.119 Hoe het de nieuwe immigranten zal
    vergaan is nog onbekend. Een belangrijke oorzaak van de achterstand van allochtonen is het
    taalprobleem. De overheid doet al veel aan bijscholing om te zorgen dat alle Nederlanders de
    taal machtig zijn, maar voorlopig is dit probleem niet opgelost. Een en ander zal vooral afhan-
    gen van het taalonderwijs dat immigranten krijgen. In andere landen is de taalachterstand
    van allochtone kinderen op autochtone kinderen kleiner dan in Nederland, dus op dit vlak valt
    waarschijnlijk nog winst te boeken.
    In een eerder advies van de Onderwijsraad over onderpresteren kwam naar voren dat in de hui-
    dige situatie vooral leerlingen met een Turkstalige achtergrond onderpresteren op taalgebied,
    meer dan andere allochtone groepen.120 Verder is het waarschijnlijk dat bepaalde risico’s die
    spelen voor kinderen van laagopgeleide ouders, nog sterker spelen als deze ouders uit het bui-
    tenland afkomstig zijn. Gebrek aan kennis van het Nederlandse schoolsysteem en gebrek aan
    ondersteuning bij het schoolwerk kan bijvoorbeeld leiden tot onderpresteren of zelfs uitval.
    Voor Turkse en Marokkaanse meisjes speelt nog het probleem dat zij vaak snel na hun school-
    tijd trouwen en kinderen krijgen en daarmee vaak van de arbeidsmarkt verdwijnen. Van de
    Turkse vrouwen werkte in 2010 50% een uur of meer per week, van de Marokkaanse vrouwen
    maar 45%. Voor autochtone vrouwen ligt dit percentage op 72%. Wanneer ze jaren later alsnog
    proberen een baan te vinden, hebben ze hun ambities naar beneden bijgesteld en is het ook
    veel moeilijker om een baan op niveau te vinden, omdat ze jaren werkervaring missen. Daar-
    naast zijn zij vaak degenen die zorgtaken binnen de familie krijgen. Dit kan tot overbelasting
    leiden en uiteindelijk tot arbeidsongeschiktheid.121 Deze factoren zorgen er ook voor dat hun
    geografische mobiliteit minder groot is; ze zijn meer aan een bepaalde plaats gebonden en hun
    zoekgebied naar een baan is daarom kleiner. Ook dit verkleint de kansen op de arbeidsmarkt.122
. Conclusie
    In dit hoofdstuk zijn verschillende achterstandsrisico’s de revue gepasseerd. Er werd onder-
    scheid gemaakt tussen individuele risico’s, zoals handicaps en leer- en opvoedingsmoeilijk-
    heden, en groepsgebonden risico’s – opleidingsniveau van ouders, geslacht en herkomst.
    Vooral het voortgezet onderwijs heeft te maken met een sterke groei van het aantal leerlingen
    met leer- en gedragsproblemen. Het aantal voortijdige schoolverlaters is de laatste jaren ech-
    ter gedaald. Opleidingsniveau van ouders is nog steeds een belangrijke voorspeller van het
    schoolsucces van kinderen, hoewel minder dan twintig jaar geleden. Over de hele linie is
    het opleidingsniveau in Nederland behoorlijk gestegen. Meisjes hebben daarbij een enorme
    inhaalslag gemaakt en zijn tegenwoordig vaak beter opgeleid dan jongens. Dit succes wordt
    118 Meelissen & Drent, 2008.
    119 Centraal Bureau voor de Statistiek, 2007.
    120 Onderwijsraad, 2007.
    121 Keizer en Keuzenkamp, 2011.
    122 E-quality, 2009.
    42                                                                     Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>op de arbeidsmarkt tot nu toe slechts beperkt weerspiegeld. Jongens lopen relatief achter op
het gebied van talen en sociale vaardigheden, meisjes op het terrein van exacte vakken. De
grootte van dergelijke verschillen varieert echter tussen landen, hetgeen laat zien dat het geen
onveranderbaar gegeven is. De verschillen worden als het ware uitvergroot weerspiegeld in de
beroepskeuze van jongens en meisjes – jongens komen nog steeds vaker in technische vakken
terecht (op alle niveaus), meisjes in onderwijs en zorg. Deze verticale segregatie neemt niet of
nauwelijks af. Het is waarschijnlijk dat zich aan beide kanten van dit spectrum nog veel onbe-
nut potentieel bevindt.
Kinderen van Turkse, Marokkaanse, Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders vertonen een
grote diversiteit in schoolprestaties. Een toenemend aantal van hen komt terecht in het hoger
onderwijs. Toch zijn er nog duidelijke achterstanden, die voor een groot deel bepaald worden
door het opleidingsniveau van de ouders. Net als bij Nederlanders legt dit relatief veel gewicht
in de schaal; omdat allochtone ouders vaker laagopgeleid zijn, is het effect hiervan op de vol-
gende generatie ook relatief groot.
Wat betekenen de in dit hoofdstuk beschreven ontwikkelingen voor achterstanden van de
toekomst? In het vorige hoofdstuk werd geconstateerd dat het belang van opleidingsniveau
alleen nog maar toe zal nemen. De arbeidsmarkt vraagt niet alleen om een hoge mate van
gecijferdheid en geletterdheid, maar ook om uiteenlopende zaken als sociale competenties,
internationale oriëntatie, flexibiliteit, weerbaarheid, vaardigheid in het hanteren van informa-
tiestromen, en in het combineren van werk en privé. Met andere woorden, de eisen die de
maatschappij aan de burger van de toekomst stelt, worden steeds hoger. Het slothoofdstuk
van deze verkenning gaat in op de vragen die dit oproept ten aanzien van het onderwijs en
het onderwijsbeleid.
Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                                 43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>  In deze verkenning zijn een aantal maatschappelijke ontwikkelingen geschetst:
  vergrijzing, ontgroening, internationalisering, individualisering, flexibilisering
  van de arbeidsmarkt en hogere eisen aan zowel cognitieve als sociale vaardig-
  heden. Vervolgens zijn een aantal factoren in kaart gebracht, die in het licht
  van deze maatschappelijke ontwikkelingen in de toekomst het risico op ach-
  terstand of uitval zouden kunnen vergroten. Daarbij is onderscheid gemaakt
  tussen individuele risico’s (handicaps, leer- en gedragsproblemen) en groeps-
  gebonden risico’s. Kinderen van laagopgeleide ouders, kinderen van alloch-
  tone ouders en in toenemende mate jongens lopen statistisch gezien meer
  risico op achterstand dan andere groepen.
4 Beleidsimplicaties
  Bij deze verkenning zijn een aantal kanttekeningen te plaatsen. Om te beginnen zijn weliswaar
  de belangrijkste, maar zeker niet alle achterstandsrisico’s besproken. Onder de individuele risi-
  co’s werden al psychische klachten genoemd, die vaak tijdens de adolescentie voor het eerst
  optreden en tot vertraging of zelfs schooluitval kunnen leiden. Hetzelfde geldt voor bijvoor-
  beeld overmatig drugs- en alcoholmisbruik. Ook kinderen van gescheiden ouders lopen meer
  risico op achterstand dan kinderen uit volledige gezinnen.123 Daarnaast kunnen zich diverse
  (chronische of acute) gezondheidsproblemen voordoen, die leiden tot vertraging of uitval.
  Omgekeerd blijkt een lagere opleiding op latere leeftijd te leiden tot slechtere gezondheid en
  zelfs tot een lagere levensverwachting.124 Talloze specifiekere leerproblemen (denk aan dys-
  lexie) zijn evenmin besproken.
  Ook de groepsgebonden risico’s zijn niet uitputtend aan de orde geweest. Zo is er samenhang
  tussen de regio waarin kinderen opgroeien en hun latere ontwikkelingskansen. Dit heeft voor
  een deel te maken met de kwaliteit van het basisonderwijs. Een zwakke basisschool zet kinde-
  ren op een achterstand die soms moeilijk meer is in te lopen. In sommige regio’s is het aantal
  (zeer) zwakke basisscholen beduidend hoger dan in andere; in 2010 scoorden Groningen en
  Flevoland wat dit betreft slecht, met respectievelijk 14,4% en 21,8% zwakke en zeer zwakke
  scholen (landelijk 7%).125 De kwaliteit van het basisonderwijs is echter niet de enige reden voor
  de grotere onderwijsachterstand in sommige delen van het land. Nader onderzoek op dit ter-
  rein is wenselijk.
  123  Zie bijvoorbeeld Spruijt, 2007.
  124 Kippersluis & Doorslaer, 2011.
  125  Inspectie van het Onderwijs, 2011.
   44                                                                       Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>In deze verkenning zijn verschillende risico’s afzonderlijk besproken. In de praktijk lopen
groepsgebonden en individuele risico’s door elkaar en is er ook overlap tussen beide. Geconsta-
teerd werd al dat jongens vaker ADHD hebben en meisjes vaker psychische problemen. Kinde-
ren met lageropgeleide ouders lopen meer risico op gezondheidsproblemen en dus ook meer
risico op problemen op school.126 Kinderen uit eenoudergezinnen ondervinden meer gezond-
heidsproblemen, meer emotionele en gedragsproblemen en meer problemen met leeftijds-
genoten, maar wanneer gecontroleerd wordt voor sociaaleconomische omstandigheden blij-
ken deze verschillen weer te verdwijnen.127 Bepaalde omstandigheden of gebeurtenissen in het
leven van kinderen kunnen gedragsproblemen en emotionele problemen veroorzaken, zoals
bijvoorbeeld ziekte of dood van een ouder, een disfunctionerend gezin of kindermishandeling.
Het hangt dan weer af van een combinatie van de sociale omgeving en de veerkracht van het
desbetreffende kind, welke gevolgen dit uiteindelijk voor zijn of haar ontwikkeling heeft.
Behalve dat het onderscheid tussen individuele en groepsgebonden risico’s dus niet absoluut
is, zijn er in de praktijk veel jongeren bij wie verschillende risico’s zich opstapelen. De WRR
(Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid) spreekt in dit kader over ‘overbelaste
jongeren’.128 De WRR constateert dat voor dergelijke jongeren een brede en vroegtijdige aan-
pak nodig is om schooluitval tegen te gaan. De school vervult in zulke gevallen niet alleen de
functie van instituut om te leren, maar ook een duidelijke sociale functie. Voortijdige school-
verlaters hebben aanzienlijk minder kansen op de arbeidsmarkt en meer kans om in crimineel
gedrag te vervallen.129 Door schooluitval te voorkomen worden dus niet alleen risico’s voor de
individuele jongere, maar ook risico’s voor de samenleving beperkt.
Implicaties voor onderwijsbeleid
De raad heeft in deze verkenning gepoogd het spanningsveld te schetsen waarbinnen het
huidige onderwijsbeleid moet manoeuvreren. Aan de ene kant streeft Nederland er naar tot
de top van de kenniseconomieën te gaan behoren. Omdat tegelijk sprake is van vergrijzing, is
dit alleen haalbaar als zo veel mogelijk jonge mensen zo hoog mogelijk worden opgeleid en
beschikken over een breed scala aan cognitieve en niet cognitieve competenties: talenkennis
en rekenvaardigheid, sociale competenties, internationale oriëntatie, flexibiliteit, psychische
weerbaarheid en prestatiegerichtheid, vaardigheid in het hanteren van informatiestromen en
in het combineren van werk en privé.
Omdat de uitgangssituatie van kinderen onderling behoorlijk kan verschillen, kost het bij-
brengen van de benodigde kennis en vaardigheden bij sommige leerlingen aanzienlijk meer
inspanning – en geld – dan bij andere. Omdat de middelen beperkt zijn, ontstaat hier een ver-
delingsvraagstuk. Wanneer lonen (in de zin van maatschappelijke opbrengsten) extra investe-
ringen op individueel niveau nog, wanneer niet meer? In hoeverre wegen investeringen in het
heden op tegen het beperken van het risico op maatschappelijke kosten (bijvoorbeeld uitke-
ringen) in de toekomst? Vindt de samenleving het bij voorbaat acceptabel dat sommige bur-
gers niet zullen kunnen meedoen in de maatschappij van de toekomst?
Beleidsimplicaties
Bij de verdeling van schaarse middelen binnen onderwijs en jeugdzorg moeten afwegingen
worden gemaakt tussen investeringen op korte termijn en maatschappelijke kostenbesparing
126 Nationaal Kompas Volksgezondheid.
127  Sociaal en Cultureel Planbureau, 2011b.
128 Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, 2009.
129 Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, 2009; Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, 2011.
Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                                                    45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>of opbrengsten op lange termijn. De raad adviseert dergelijke afwegingen expliciet en onder-
bouwd te maken. In het licht van deze verkenning gaat het daarbij volgens de raad om drie
specifieke thema’s.
. Voldoende basisvaardigheden voor iedereen
In de inleiding werd onderscheid gemaakt tussen absolute en relatieve achterstanden. De cate-
gorie jongeren die geen startkwalificatie haalt of een daarmee vergelijkbaar basisniveau van
kennis en vaardigheden, heeft in de huidige samenleving een absolute achterstand. In de toe-
komst zal deze achterstand alleen maar gaan toenemen. Naarmate meer mensen een behoor-
lijke opleiding afronden, komen mensen die dat niet lukt nog verder op afstand te staan. Het
risico op langdurige werkloosheid, gezondheidsproblemen, sociale uitsluiting en zelfs crimi-
naliteit is voor deze groep aanzienlijk.130 De raad benadrukt daarom het belang te streven naar
het tegengaan van deze vorm van achterstand, dat wil zeggen te investeren in het behalen van
een minimale opleidingsbasis – vergelijkbaar met een startkwalificatie – door zo veel moge-
lijk mensen. Voldoende geletterdheid, gecijferdheid en een basale beheersing van het Engels
zullen in de toekomst onmisbaar zijn om als individu bij de steeds competitiever wordende
samenleving betrokken te blijven. De samenleving als geheel heeft hierbij ook een belang:
inzet van zo veel mogelijk mensen op de arbeidsmarkt is nodig om in de toekomst – met toe-
nemende vergrijzing – de sociale voorzieningen, gezondheidszorg en infrastructuur betaal-
baar te houden.
. Individuele talenten optimaal benutten
Verschillende situaties kunnen leiden tot onderbenutting van potentieel van kinderen en jon-
geren. Een problematische thuissituatie, een aandoening als ADHD of een psychisch of licha-
melijk probleem zouden geen aanleiding mogen zijn om talent verloren te laten gaan. Het is
goed mogelijk dat de geschetste maatschappelijke ontwikkelingen in de toekomst leiden tot
een (nog verdere) toename van kinderen die extra aandacht nodig hebben om hun talent vol-
ledig te ontplooien. Ook hier dient beleid zich rekenschap te geven van de wijze waarop, en tot
hoever, deze ondersteuning gegeven kan en moet worden.
Een andere vorm van onderbenutting van talent komt voort uit de hardnekkig uiteenlopende
ontwikkelingsrichtingen van jongens en meisjes. Hoe kunnen verschillen in belangstelling en
leeraanpak in de puberteit zo worden gehanteerd dat talenten bij beide optimaal ontplooid
kunnen worden? Hoe kan wiskundig of technisch talent bij meisjes en communicatief en talig
talent bij jongens beter worden benut? Ten slotte vraagt ook de onderbenutting van talent bij
kinderen van laagopgeleide ouders nog steeds aandacht.
. Het toenemend belang van sociale competenties en ‘advanced skills’
Beheersing van kernvakken als talen en rekenen/wiskunde is onontbeerlijk om in de toekom-
stige samenleving mee te kunnen doen, maar niet afdoende. Bij werknemers en burgers wordt
in toenemende mate een beroep gedaan op competenties zoals probleemoplossend vermo-
gen, kritisch denken, zelfstandigheid, samenwerking en sociale en communicatieve vaardig-
heden. Ook leer- en denkvaardigheden worden belangrijker naarmate de arbeidsmarkt een
groter beroep doet op de flexibiliteit van werknemers. De behoefte aan dergelijke competen-
ties is allang niet meer beperkt tot hogere functies. Ook bij mensen met een middelbare of
lagere opleiding wordt meer en meer een beroep gedaan op sociale competenties en ‘advan-
ced skills’ en ook het succesvol volgen van onderwijs vraagt in toenemende mate om dit type
130 Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, 2009.
46                                                                     Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>bekwaamheden. Een toenemend aantal jongeren blijkt hiermee problemen te hebben, iets
wat mede tot uitdrukking komt in medische diagnoses als ADHD en Pdd-Nos. De raad advi-
seerde al eerder over begeleiding en preventie op dit terrein. Daarnaast is het zaak hier in het
gehele onderwijs aandacht aan ‘advanced skills’ te besteden; niet in aparte vakken, maar geïn-
tegreerd in het curriculum.131 Hetzelfde geldt voor het verwerven van sociale competenties.
Tot slot
Volgens meritocratische principes zouden gelijke individuele capaciteiten moeten leiden tot
gelijke kansen op succes. In de praktijk blijken factoren als het opleidingsniveau van ouders
en de regio waarin iemand woont deze kansen te verkleinen. Achterliggende vraag bij deze
verkenning is waar de ‘eigen verantwoordelijkheid’ van ouders en jongeren voor succes in het
na het onderwijs ophoudt, en de verantwoordelijkheid van de overheid begint. In tijden van
economische schaarste, zoals nu, wordt deze vraag extra pregnant. De overheid kan niet gren-
zeloos in het onderwijs investeren. Tegelijk is het in het algemeen belang om zo veel moge-
lijk mensen adequaat op te leiden als Nederland zich in de toekomst als kenniseconomie wil
(blijven) presenteren en sociale uitsluiting wil minimaliseren. Er dienen dus steeds opnieuw
afwegingen te worden gemaakt tussen de kosten die het tegengaan van maatschappelijke
achterstanden met zich meebrengt, en de opbrengsten die deze investeringen op langere ter-
mijn opleveren.
131  Dignath-van Ewijk, 2008; 2011.
Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                                47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>Afkortingen
BRIC  Brazilië, Rusland, India, China
CBS   Centraal Bureau voor de Statistiek
COOL  CohortOnderzoek OnderwijsLoopbanen
hbo   hoger beroepsonderwijs
LISD  Landelijk Informatie- en Steunpunt Specifieke Doelgroepen
mbo   middelbaar beroepsonderwijs
MOE   Midden- en Oost-Europa
OCW   Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
OESO  Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
PISA  Programme for International Student Assesssment
SCP   Sociaal en Cultureel Planbureau
TIMSS Trends in International Mathematics and Science Study
vmbo  voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs
VOCL  Voortgezet Onderwijscohort Leerlingen
wo    wetenschappelijk onderwijs
WRR   Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
48                                                             Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Figurenlijst
Tabel 1:   Bevolkingsprognoses 2015-2055                                                      15
Tabel 2:   Afstand op de onderwijsladder ten opzichte van het ouderlijk opleidings-
           milieu (niveau hoogstopgeleide ouder) naar geboortecohort en geslacht
           (in procenten)                                                                     29
Tabel 3:   Onderwijsniveau van de bevolking 25-64 jaar, 2009 (in procenten)                   32
Tabel 4:   Leerlingen naar schoolsoort, 2010-2011                                             38
Figuur 1: Leerlingen op speciale scholen in 2004 en 2011                                      24
Figuur 2: Ontwikkeling aantal Wajong-uitkeringen, in duizendtallen                            26
Figuur 3: Effect sizes van de sekseverschillen in niet-cognitieve competenties in het
           voortgezet onderwijs, COOL                                                         34
Figuur 4: Examenkandidaten naar geslacht, 2010-2011                                           35
Figuur 5: Aandeel vrouwen in het voltijds en deeltijds wo, naar studierichting (in procenten) 36
Figuur 6: Percentage geslaagden vo dat doorstroomt naar hoger onderwijs (hbo/wo),
           per bevolkingsgroep 2003-2008                                                      39
Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                                49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Literatuur
Agtmaal-Wobma, E. van & Huis, M. van (2008). De relatie tussen vruchtbaarheid en opleidings-
    niveau van de vrouw. Bevolkingstrends, (2), 32-41. Geraadpleegd op 1 november 2011 via
    http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/publicaties/boeken/bevolkingstrends/archief/2008/2008-
    k2-b15-pub.htm.
Akçomak, S., Borghans, L. & Weel, B. ter (2010). Het draait om de verdeling van taken: een
    andere kijk op werkgelegenheid. Geraadpleegd op 1 november 2011 via de website Me
   Judice, http://www.mejudice.nl/artikel/529/het-draait-om-de-verdeling-van-taken-een-
    andere-kijk-op-werkgelegenheid.
Beek, K. van & Doorten, I. (2009). Een andere kijk op talent. Studie in opdracht van de Onderwijs-
    raad; www.onderwijsraad.nl.
Beets, G.C.N. & Poppel, F.W.A. van (2007). Zijn er verschillen naar opleiding? In Volksgezondheid
   Toekomstverkenningen. Bilthoven, RIVM.
Boer, H. de, Bosker, R.J. & Werf, M.P.C. van der (2009). Schoolsucces van Friese vmbo-leerlingen:
    verschillen in onderwijspositie, schoolloopbaanrendement en examencijfers tussen leer-
    lingen in Friesland en de rest van Nederland. Pedagogische Studiën, (1), 4-20.
Borghans, L. & Grip, A. de (2005). Beroepensegregatie op de Nederlandse arbeidsmarkt: Een
    economisch perspectief. In De glazen muur (9-23). Den Haag: Ministerie van Sociale Zaken.
Brody, E.B. (1992). Intelligence. Nature, determinants, and consequences. New York: Academic
    Press.
Bruijne, I.,de (2009). Het maatschappelijk belang van kwalificatiedossiers: de competentietoets.
    In R. van Schoonhoven & I. Koning (red.), Over kwalificaties en kwaliteit (61-78). ’s-Hertogen-
    bosch: ECBO.
Centraal Bureau voor de Statistiek (2007). Allochtonen in hoger onderwijs in opmars. Geraad-
    pleegd op 1 november 2011 via de website van CBS, http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/
    onderwijs/ publicaties/artikelen/archief/2007/2007-2218-wm.htm.
Centraal Bureau voor de Statistiek (2008a). Aantal achterstandsleerlingen in het basisonderwijs
    gehalveerd. Geraadpleegd op 1 november 2011 via de website van CBS,, http://www.cbs.nl/
    nl-NL/menu/themas/onderwijs/publicaties/ artikelen/archief/2008/2008-90124-wk.htm.
Centraal Bureau voor de Statistiek (2008b). Immigratie overtreft nu emigratie. Persbericht. Geraad-
    pleegd op 1 november 2011 via http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/CDA6CAB1-F966-4D29-
   9B67-F881878DFC6A/0/pb08n055.pdf.
Centraal Bureau voor de Statistiek (2008c). Jaarboek onderwijs in cijfers . Den Haag: CBS.
Claassen, A. & Mulder, L. (2007). Na vier jaar voortgezet onderwijs. Nijmegen: ITS.
Coenen, J., Meng, C. & Velden, R. van der (2011). Schoolsuccessen van jongens en meisjes in het
    HAVO en VWO: waarom meisjes het beter doen. Maastricht: ROA.
Commissie van de Europese Gemeenschappen (2008). Nieuwe vaardigheden voor nieuwe banen.
    Geraadpleegd op 24 november 2011 via http://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=568&langId=nl.
Costa, P.T., Terracciano, A. & McCrae, R.R. (2001). Gender differences in personality traits across
    cultures: robust and surprising findings. Journal of Personality and Social Psychology, (2),
    322-331.
Crawford, N. (2003). ADHD: a women’s issue. Monitor on psychology, (2), 28.
Dee, T.S. (2007). Teachers and the gender gaps in student achievement. Journal of Human
    Resources, (3), 528-554.
Derksen, J. (2009). Het narcistisch ideaal. Amsterdam: Bert Bakker.
50                                                                         Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Dignath-van Ewijk, C. (2011). Evaluating the effects of self-regulation trainings using meta-
    analysis. In B. Zimmerman & D. Schunk, Handbook of Self-Regulation of Learning and Perfor-
    mance. New York: Routledge.
Dignath-van Ewijk, C. & Büttner, G. (2008). Components of fostering self-regulated learning
    among students. Metacognition & Learning, , 231-264.
Driessen, G. & Doesborgh, J. (2004). De feminisering van het basisonderwijs. Nijmegen: ITS.
Driessen, G. & Langen, A. van (2010). De onderwijsachterstand van jongens. Nijmegen: ITS
Driessen,G. (2011). Onderadvisering van allochtone leerlingen? Nijmegen: ITS.
Dronkers, J. & Graaf, P.M. de (1995). Ouders en het onderwijs van hun kinderen. In J. Dronkers &
    W. Ultee (red.), Verschuivende ongelijkheid in Nederland: sociale gelaagdheid en mobiliteit (46-
    66). Assen: Van Gorcum.
Epstein, D., Elwood, J., Hay, V. & Maw, J. (1998). Failing boys? Issues in gender and achievement.
    Buckingham: Open University Press.
E-quality (2009). “Misschien had ik wel hoger gekund”- Schoolloopbanen van meisjes uit etnische
    minderheidsgroepen. Den Haag: E-quality.
FORUM (2008). Nieuwkomers uit Midden en Oost-Europa op Nederlandse basisscholen. Utrecht:
    Forum.
Frenk, M. (2006). Instroom en slagingspercentages in het hoger onderwijs. Voorburg/Heerlen: CBS.
Gemeente Den Haag (2010). Monitor Midden en Oost Europeanen. Den Haag: Dienst Onderwijs,
    Cultuur en Welzijn.
Gesthuizen, M. & Dagevos, J. (2005). Arbeidsmobiliteit in goede banen: oorzaken van baan- en
    functiewisselingen en gevolgen voor de kenmerken van het werk. Den Haag: SCP.
Gezondheidsraad (2009). Autismespectrumstoornissen: een leven lang anders. Den Haag:
    Gezondheidsraad.
Goos, M. & Manning, A. (2007). Lousy and lovely jobs: The rising polarization of work in Britain.
   The Review of Economics and Statistics, (1), 118-133.
Goos, M., Manning, A. & Salomons, A. (2009). Job polarization in Europe. American Economic
    Review Papers and Proceedings, (2), 58-63.
Graaf, R. de, Kessler, R.C., Fayyad, J., Have, M. ten, Alonso, J., Angermeyer, M., Borges, G., Demyt-
    tenaere, K., I. Gasquet, I., Girolamo, G. de, Haro, J.M., Jin, R., Karam, E.G., Ormel, J., Posada-
    Villa, J. (2008). The prevalence and effects of adult attention-deficit/hyperactivity disorder
    (ADHD) on the performance of workers: results from the WHO World Mental Health Survey
    Initiative. Occupational and Environmental Medicine,(12), 835-842.
Green, F. (2009). Employee involvement, Technology and Job Tasks. NIESR Discussion Paper 326.
    Geraadpleegd op 3 november 2011 via http://www.niesr.ac.uk/pdf/100309_155937.pdf.
Haan, M. de (2005). Birth Order, Family Size and Educational Attainment. Geraadpleegd op 3
    november 2011 via http://www.tinbergen.nl/discussionpapers/05116.pdf.
Heelsum, A. van (2005). Afrikanen in Nederland. Bevolkingstrends, (3), 83-89. Geraadpleegd op
    3 november 2011 via de website van het CBS, http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/288C8035-
   40B6-4A97-98C8-791EC56D9363/0/2005k3b15pub.pdf.
Heemskerk, I., Dam, G. ten, Volman, M. & Admiraal, W. (2009). Gender inlusiveness in educatio-
    nal technology and learning experiences of girl and boys. Journal of Research on Technology
    in Education, 41(3), 253-276.
Herweijer, L. (2003). Voortgezet onderwijs, beroepsonderwijs en hoger onderwijs. In J. Dage-
    vos, M. Gijsberts & C. van Praag (red.), Rapportage minderheden : Onderwijs, arbeid en
    sociaal-culturele integratie (111-142). Den Haag: SCP.
Herweijer, L. (2010). Grenzen aan de opwaartse onderwijsmobiliteit? In Sociaal en Cultureel
    Planbureau, Sociaal en Cultureel Rapport  (43-71). Den Haag: SCP.
Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                                      51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>Hilton, M. (2008). Research on Future Skill Demands: A Workshop Summary. Washington D.C.:
    The National Academies Press.
Holmlund, H., Lindahl, M. & Plug, E. (2010). The Causal Effect of Parents’ Schooling on Children’s
    Schooling: A Comparison of Estimation Methods. Journal of Economic Literature, (3), 2011.
Inspectie van het Onderwijs (2011). De staat van het onderwijs. Onderwijsverslag /.
    Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
International Trade Union Confederation (2008). The Global Gender Pay Gap. Brussel: ITUC.
Jehoel-Gijsbers, G. (2010). Beperkt aan het werk. Den Haag: SCP.
Keizer, M. & Keuzenkamp, S. (2011). Moeilijk werken. Den Haag: SCP.
Kippersluis, H. van & Doorslear, E. van (2011). Langer leren om langer te leven. Economisch Statis-
    tische Berichten, (4617), 512-4.
Kloosterman, R. (2010). Primary and Secondary Effects of Social Background on Educational Transi-
    tions. Nijmegen: ICS.
Knecht-van Eekelen, A. de, Gille, E. & Rijn, P. van (2007). Resultaten PISA-. Arnhem: Cito.
Langen, A. van (2007). Meisjes in havo/vwo en de keuze voor bètatechnisch onderwijs. Den Haag:
    Platform Bèta Techniek.
Langen, A. van, Driessen, G. & Dekkers, H. (2008). Sekseverschillen in onderwijsloopbanen in
    Nederland. Pedagogische Studiën, (1), 3-15.
Leamer, E.E. (2007). A flat world, a level playing field, a small world after all, or none of the
    above? Journal of Economic Literature, (1),83-126.
Ledoux, G. & Veen, A. (2010). De Onderwijsraad over toegankelijkheid en gelijke kansen. Studie in
    opdracht van de Onderwijsraad. Amsterdam: SCO-Kohnstamm instituut.
Lee, S., Tsang, A., Breslau, J., Angermeyer, M., Borges, G., Bromet, E., Bruffaerts, R., Girolamo, G.
    de, Fayyad, J., Gureje, O., Haro, J.M., Levinson, D., Oakley Browne, M.A., Ormel, J., Posada-
    Villa, J., Williams, D.R., Kessler, R.C. (2009). Mental disorders and termination of education
    in high-income and low- and middle-income countries: epidemiological study. The British
    Journal of Psychiatry, (5), 411-417.
Lindqvist, E. & Vestman, R. (2011). The labor market returns to cognitive and non-cognitive abil-
    ity: evidence from the Swedish Enlistment. American Economic Journal of Applied Economics,
    (1), 101-128.
Meelissen, M.R.M. & Drent, M. (2008). TIMSS- Nederland. Trends in leerprestaties in exacte vak-
    ken in het basisonderwijs. Enschede: Universiteit Twente.
Ministerie van Veiligheid en Justitie (2009). Migratiebeleid voor kenniswerkers, studenten en
    onderzoekers leidt tot minder administratieve lasten. Persbericht. Geraadpleegd op 24
    november 2011 via http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/persberich-
    ten/2009/06/12/migratiebeleid-voor-kenniswerkers-studenten-en-onderzoekers-leidt-tot-
    minder-administratieve-lasten.html.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2008). Resultaten verkenning nieuwkomers
    uit MOE landen in het basisonderwijs. Geraadpleegd op 11 november 2011 via de website van
    de Rijksoverheid, http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstuk-
    ken/2008/09/01/resultaten-verkenning-nieuwkomers-uit-moe-landen-in-het-basisonder-
    wijs.html.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2009). Internationale positionering van de
    Nederlandse onderwijs- en kennisinstellingen. Geraadpleegd op 4 november 2011 via http://
    www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2009/10/15/bijlage-a-
    rapport-internationale-positionering-van-nederlandse-onderwijs-en-kennisinstellingen.
    html.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2011a). Kerncijfers -. Den Haag:
    Ministerie van OCW.
52                                                                          Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2011b). Nota werken in het onderwijs . Den
    Haag: Ministerie van OCW.
Minne, B., Rensman, M., Vroomen, B. & Webbink, D. (2007). Excellence for productivity? Den Haag:
    CPB.
Mulder, L., Roeleveld, J. & Vierke, H. (2007). Onderbenutting van capaciteiten in basis- en voort-
    gezet onderwijs. Studie ITS en SCO-Kohnstamm Instituut in opdracht van Onderwijsraad.
    Den Haag: Onderwijsraad.
Nieuwenhuizen, E. (2004). Roma en Sinti in Nederland - Factsheet. Geraadpleegd op 4 november
    2011 via http://www.nisr.nl/assets/PDF/romaensintifactsheet.pdf.
Organisation for Economic Co-ordination and Development (2008). Trends shaping education
    . Parijs: OECD.
Organisation for Economic Co-ordination and Development (2010). PISA  Results: what stu-
    dents know and can do. Parijs: OECD.
Onderwijsraad (2001). Wat ’t zwaarst weegt. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2002). Over leerlinggewichten en schoolgewichten. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2006). Doelgericht investeren in onderwijs. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2007). Presteren naar vermogen. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2009a). De stand van educatief Nederland. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2009b). Aandachtspunten voor het onderwijs bij de economische crisis. Geraad-
    pleegd op 11 november 2011 via de website van de Onderwijsraad, http://www.onderwijs-
    raad.nl/upload/publicaties/561/documenten/onderwijs-en-economische-crisis.pdf.
Onderwijsraad (2010). De school en leerlingen met gedragsproblemen. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2011a). Naar hogere leerprestaties in het voortgezet onderwijs. Den Haag:
    Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2011b). Talen in het hoger onderwijs. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2011c). Profielen in de bovenbouw havo-vwo. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2011d). Werkprogramma . Den Haag: Onderwijsraad.
Plaisier, I. (2010). Work & Mental Health. Amsterdam: Vrije Universiteit.
Pouwelse, W.J. (1993). Haar verstand dienstbaar aan het hart. Proefschrift. Leiden: Universiteit
    Leiden.
Raad voor Cultuur (2005). Mediawijsheid, de ontwikkeling van nieuw burgerschap. Den Haag:
    Raad voor Cultuur.
Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling & Raad voor de Volksgezondheid & Zorg (2008). Ver-
    sterking voor gezinnen. Den Haag: RMO/RVZ.
Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (2009). Schoolverlaters tussen onderwijs en
    arbeidsmarkt . Maastricht, ROA.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (2010). Scholing en opleiding samengevat. Geraad-
    pleegd op 24 november 2011 via de website van het RIVM, http://www.nationaalkompas.nl/
    bevolking/scholing-en-opleiding/scholing-en-opleiding-samengevat.
Roeleveld, J. (2010). Schoolprestaties van oude en nieuwe gewichtenleerlingen. Amsterdam: Kohn-
    stamm Instituut.
Severiens, S. & Dam, G. ten (2011). Leaving college: A gender comparison in male and female-
    dominated programs. Research in Higher Education. Geraadpleegd op 11 november 2011 via
    http://www.springerlink.com/content/k1444784353500x4/.
Sinn, H.W. (2007). Can Germany be saved? Cambridge and London: MIT Press.
Snower, D.J., Brown, A.J.G. & Merkl, C. (2009). Globalization and the welfare state: A review of
    Hans-Werner Sinn’s can Germany be saved? Journal of Economic Literature, (1), 146-158.
Sociaal en Cultureel Planbureau (2004). In het zicht van de toekomst. Sociaal en Cultureel Rapport
    . Den Haag: SCP.
Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                                  53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>Sociaal en Cultureel Planbureau (2006). De tijd als spiegel. Den Haag: SCP.
Sociaal en Cultureel Planbureau (2007). Achterstand en afstand. Den Haag: SCP.
Sociaal en Cultureel Planbureau (2009). Emancipatiemonitor . Den Haag: SCP.
Sociaal en Cultureel Planbureau (2010). COB Kwartaalbericht |. Den Haag, SCP.
Sociaal en Cultureel Planbureau (2011a). Emancipatiemonitor 2010. Den Haag: SCP.
Sociaal en Cultureel Planbureau (2011b). Voorbestemd tot achterstand? Den Haag: SCP.
Sonck, N., Livingstone, S., Kuiper, E. & Haan J. de (2011). Digital Literacy and Safety Skills. Londen:
    LSE, EU Kids Online.
Sontag, L., Hartog, J. den, Muller, L. & Reek, E. van den (2009). Maatschappelijke achterstanden
    van de toekomst. Studie PON in opdracht van de Onderwijsraad; www.onderwijsraad.nl.
Spruijt, E. (2007). Scheidingskinderen: overzicht van recent sociaal-wetenschappelĳk onderzoek
    naar de gevolgen van ouderlĳke scheiding voor kinderen en jongeren. Amsterdam: SWP.
Tolsma, J. & Wolbers, M.H.J. (2010). Naar een open samenleving? Recente ontwikkelingen in sociale
    stijging en daling in Nederland. Den Haag: RMO.
Werfhorst, H. G. van der (2009). Education, inequality, and active citizenship: Tensions in a differen-
    tiated schooling system. AIAS Working paper 73.
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2007). Identificatie met Nederland. Den
    Haag: WRR.
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2009). Vertrouwen in de school. Den Haag:
    WRR.
Zeldenrijk, D. (2010). Je voelt het gewoon. Den Haag: RMO.
54                                                                           Onderwijsraad, december 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>Geraadpleegde deskundigen
Panelgesprek  juni 
De heer P. Bergen                      Beter Onderwijs Nederland
De heer H. Buis                        HVR Group
Mevrouw M. Dawson                      Gemeente Den Haag
De heer drs. D.H. Grijpstra            EIM/Ondernemerschap Research voor beleid
De heer R. Lenoir                      Gemeente Rotterdam Dienst JOS
De heer R. van der Vlerk               Stichting Jeugdwerk
Verder
De heer M. Goos                        Universiteit Leuven
De heer L. Herweijer                   Sociaal en Cultureel Planbureau
Mevrouw S. Hoogenboom                  KPC groep
Mevrouw A. van den Hurk                KPC groep
De heer E. Plug                        UvA
Mevrouw D. de Ruiter                   Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling
Mevrouw L. van Vliet                   Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling
Maatschappelijke achterstanden van de toekomst                                  55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>56 Onderwijsraad, december 2011</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>Bijlage 
Adviesvraag
Maatschappelijke achterstanden van de toekomst 57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>58 Onderwijsraad, december 2011</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>Maatschappelijke achterstanden van de toekomst 59</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>60 Onderwijsraad, december 2011</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>Nassaulaan 6 - 2514 JS Den Haag
www.onderwijsraad.nl
De raad probeert in deze verkenning aan te geven hoe
kan worden geanticipeerd op het ontstaan van nieuwe
maatschappelijke achterstanden in het onderwijs. Drie
aandachtsgebieden spelen daarbij een rol: een minimale
opleidingsbasis; optimale talentontwikkeling; en zoge-
noemde ‘advanced skills’ en sociale competenties.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>