<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Advies
Artikel 23 Grondwet in
maatschappelijk perspectief
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Artikel 23 Grondwet in
maatschappelijk perspectief
Nieuwe richtingen aan de vrijheid van onderwijs
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Colofon
De Onderwijsraad is een onafhankelijk adviescollege, opgericht in 1919. De raad adviseert,
gevraagd en ongevraagd, over hoofdlijnen van het beleid en de wetgeving op het gebied
van het onderwijs. Hij adviseert de ministers van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en van
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. De Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal
kunnen de raad ook om advies vragen. Gemeenten kunnen in speciale gevallen van lokaal
onderwijsbeleid een beroep doen op de Onderwijsraad.
De raad gebruikt in zijn advisering verschillende (bijvoorbeeld onderwijskundige, economi-
sche en juridische) disciplinaire aspecten en verbindt deze met ontwikkelingen in de praktijk
van het onderwijs. Ook de internationale dimensie van educatie in Nederland heeft steeds de
aandacht.
De raad adviseert over een breed terrein van het onderwijs, dat wil zeggen van voorschool-
se educatie tot aan postuniversitair onderwijs en bedrijfsopleidingen. De producten van de
raad worden gepubliceerd in de vorm van adviezen, studies en verkenningen. Daarnaast ini-
tieert de raad seminars en websitediscussies over onderwerpen die van belang zijn voor het
onderwijsbeleid.
Advies Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectief,f uitgebracht aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal.
Nr. 20120071/1003, april 2012
Uitgave van de Onderwijsraad, Den Haag, 2012.
ISBN 978-946121-025-8
Bestellingen van publicaties:
Onderwijsraad
Nassaulaan 6
2514 JS Den Haag
email: secretariaat@onderwijsraad.nl
telefoon: (070) 310 00 00 of via de website:
www.onderwijsraad.nl
Ontwerp en opmaak:
www.balyon.com
Drukwerk:
DeltaHage grafische dienstverlening
© Onderwijsraad, Den Haag.
Alle rechten voorbehouden. All rights reserved.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>ak li hd

ONDERWJs faad

Ont ret Pape
aa |
Aan de Voortitter van de Nassaulaan 6
Tweede Kamer der Staten-Generaal 2514 5 Den Haag
GA Verbeet
Pombus 20018 Telefoon: 070 310 00 00
2500 EA Den Haag Fan: 070 A56 14 74
secretariaateonderwijsrasc nl
wears ondensdjsraad.nl
et eet “Anrepi Mageren
201 2007 11003 Den Haag, 5 apeil 2012
(1. 1 [dd nad istid
Advies Artikel 23 Grondwet in maarschappelijk
perspectief
Mevrouw de Voorzitter,

In uwe brief wan 16 maart 2011 verzocht u de Onderwijsraad om een gezaghebbende interpretatie van artikel 23
van de Grondwet. Sinds Vaste grand onder de voeren, de verkenning van de raad uit 2002, hebben zich verschil-
lende ontwikkelingen voorgedaan, die geleid hebben tot actuele vragen over de vrijheid van onderwijs. In het
advies dat wij u hiesbij aanbieden, gaat de raad na welke interpretatie mogelijk en wenselijk is.

De raad beschouwt artikel 23 van de Grondwet aks een groot goed. Het duale bestel biedt ouders de mogelijkheid
om onderwijs te kiezen dat dicht bij hun eigen levensvisle ligt en dat ze In staat stelt om vanuit hun eigen identi-
telt een brug te slaan naar anderen. De raad vindt het wel nodig om het grondwetsartikel ruimer te interpre-
teren, Stichting van bijzondere schalen moet naar zijn oordeel aak mogelijk zijn op basis van pedagogische vides
en relatief nieuwe levensbeschouwelijke overtuigingen.

De raad stelt zijn interpratatie van artikel 23 nadrukkelijk in het leht van de kwalitelt van het onderwijs. De wrlj-
heid van onderwijs moet tegemoetkomen aan het recht van individuen op goed onderwijs.

Bij de totstandkoming van het advies heeft de raad op verschillende momenten gesproken met ouders, leer-
lachten en schoolbestuunders. Hun betroikenheid is graat In Vrijheid moakt het verschil, het jaarboekje 2011 dat
de raad tegelijk met dit advies uitgeef, vertellen ze welke vaarde de vrijheid van ondered|s voor hen heeft.

De raad beoogt met een ruimere Interpretatie van artikel 23 dat het grondwetiartikel In de tijd blijft passen en 20

zijn kracht behoudt.
Met beleefde groet,
nii ‘ pi ku a 4
Erf ( i ( ty
Prof.di GTM ten Dam Drs. A van der Rest

Veorzither Secretaris

</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Inhoud
    Samenvatting                                                                          7
1   Behoefte aan een gezaghebbende interpretatie van de vrijheid van onderwijs          10
1.1 De bestaande situatie: openbaar en bijzonder onderwijs                              10
1.2 Aanleiding: actuele vragen over de vrijheid van onderwijs                            11
1.3 Adviesvraag: wat is de betekenis van de vrijheid van onderwijs voor deze tijd?       15
2 Context: in welk licht beziet de raad artikel 23 van de Grondwet?                     17
2.1 Wat heeft de grondwetgever bedoeld met artikel 23?                                   17
2.2 Secularisatie, ontzuiling en individualisering hebben gevolgen voor schoolkeuze-
    motieven                                                                            22
2.3 Positie van ouders: belangrijker, maar minder invloedrijk                           27
2.4 Verscherpte aandacht voor onderwijsopbrengsten                                      29
2.5 Onderwijsvrijheid en de aandacht voor integratie en gelijke behandeling             30
2.6 Leidraad voor het advies: pluriformiteit, recht op onderwijs en kwaliteit           34
3   Advies: verruim de interpretatie van artikel 23 om zijn waarde te behouden          35
3.1 Het duale bestel faciliteert keuzevrijheid en sociale binding                       35
3.2 Aanpassing van artikel 23 is niet nodig                                             37
3.3 Wel nodig, gewenst en mogelijk: een moderne interpretatie van artikel 23            39
3.4 Concrete aanbevelingen voor het in praktijk brengen van een moderne interpretatie
    van artikel 23                                                                      40
4   Aanbeveling 1: geef meer ruimte om scholen te stichten én stel scherpere eisen
    vóór aanvang van de bekostiging                                                     44
4.1 Verruimen van mogelijkheden om scholen te stichten vraagt om richtingvrije planning 44
4.2 Voer richtingvrije planning in op basis van ouderverklaringen                       45
4.3 Geef afgewogen ruimte aan particulier onderwijs en regel toezicht op thuisonderwijs 46
4.4 Verscherp de eisen bij aanvang van de bekostiging                                   47
5   Aanbeveling 2: verminder de bepalende rol van richting in de wetgeving              49
5.1 Duidelijk aanwijsbare consequenties van een open richtingbegrip                     49
5.2 Het richtingbegrip per deelgebied uitgewerkt                                        50
5.3 Periodieke toets op bestaande richting                                              54
6 Aanbeveling 3: laat deugdelijkheidseisen daadwerkelijke kwaliteit omvatten            56
6.1 Vloeiende overgang van deugdelijkheid in kwaliteit is aanvaardbaar                  56
6.2 Stel vast wat deugdelijkheidseisen zijn en compenseer zo nodig via procedurele
    bescherming                                                                         57
6.3 Hanteer het wat en hoe minder streng bij verantwoordelijkheidsverdeling             60
6.4 Wees terughoudend bij het nemen van maatregelen met uniformerende werking           61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Epiloog                                                                63
Afkortingen                                                            64
Figuren                                                                65
Literatuur                                                             66
Geraadpleegde deskundigen                                              69
Bijlagen
Bijlage 1: Adviesvraag                                                  71
Bijlage 2: Interpretatie van artikel 23 en het recht op onderwijs      75
Bijlage 3: Gestichte en opgeheven scholen                              87
Bijlage 4: Denominatie en (zeer) zwakke scholen                        91
Bijlage 5: Gewichtenleerlingen in openbaar en bijzonder basisonderwijs 93
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Samenvatting
Verruim de interpretatie van artikel 23 om zijn waarde te behouden
Hoe past artikel 23 van de Grondwet in onze tijd? Het artikel stelt openbare en bijzondere scho-
len aan elkaar gelijk en garandeert onderwijsvrijheid. De raad vindt dat het bijna honderd jaar
oude artikel nog steeds van grote waarde is. Het biedt ouders de mogelijkheid om onderwijs
te kiezen dat dicht bij hun eigen levensvisie ligt. Het creëert voorwaarden voor binding van
individuen aan hun onderwijs en aan gemeenschappelijke waarden. Wel moet artikel 23 ruimer
worden geïnterpreteerd om beter te passen in de moderne tijd. Nu kunnen bijzondere scho-
len alleen worden gesticht op basis van een levensbeschouwelijke of religieuze oriëntatie, die
bovendien zichtbaar geworteld moet zijn in de samenleving. De raad vindt dat stichting ook
mogelijk moet zijn op basis van pedagogische visies en relatief nieuwe levensbeschouwelijke
overtuigingen in ons land. Daarmee komt het grondwetsartikel beter tegemoet aan de gro-
te maatschappelijke verscheidenheid. Tevens stelt de raad het recht van individuen op goed
onderwijs voorop.
Aanbeveling 1: geef meer ruimte om scholen te stichten én stel scherpere eisen bij aan-
vang van de bekostiging
Een ruimere interpretatie van het begrip richting in de Grondwet betekent dat de overheid ook
moet gaan toetsen of pedagogische visies vallen onder dit begrip. Zo’n rol van de overheid
gaat volgens de raad te ver. Hij pleit dan ook voor een systeem van richtingvrije scholenplan-
ning: een systeem waarin het begrip richting geen rol meer speelt bij de stichting van scholen.
Een school die voldoende leerlingen weet te trekken, heeft maatschappelijk draagvlak en komt
voor overheidsbekostiging in aanmerking. De raad doet concrete voorstellen voor de uitvoe-
ring van dit systeem. De vrijheid van onderwijs blijft dus de basis van het bestel, openbare en
bijzondere scholen blijven beide mogelijk, maar er komt meer ruimte voor de stichting van
een bijzondere school. Daarnaast adviseert de raad om het ouderlijk initiatief om zelf openbare
scholen te stichten, in ere te herstellen. Tot slot moet er bij stichting meer controle mogelijk
zijn op de onderwijskwaliteit van de school. De raad stelt voor om voorafgaande aan de eerste
bekostiging scherpere eisen te stellen.
Aanbeveling 2: verminder de bepalende rol van ‘richting’ in de onderwijswetgeving
Een ruimere interpretatie van het begrip richting brengt met zich mee dat ‘richting’ geen
bepalende rol meer speelt in de wetgeving. De wetgeving moet worden aangepast op het
open richtingbegrip. Dat moet gebeuren op verschillende terreinen waar het begrip een rol
speelt: onder andere bij leerlingenvervoer, ontheffing van de leerplicht, gelijke behandeling
en inspectietoezicht. De raad doet concrete voorstellen voor de toepassing van het richting-
begrip per onderwerp. Verder kan een ruimer richtingbegrip in de school meer discussie oproe-
pen over de invulling van de grondslag. Daarom wil de raad dat het bevoegd gezag ouderlijke
opvattingen hierover periodiek toetst. In het uiterste geval kunnen ouders een eigen aanbod
realiseren binnen of buiten het bestaande bestuurlijke verband.
Aanbeveling 3: laat deugdelijkheidseisen daadwerkelijke kwaliteit omvatten
De raad vindt het gerechtvaardigd dat de overheid deugdelijkheidseisen stelt aan onderwijs,
waarbij gestreefd wordt naar daadwerkelijke kwaliteit. De ontwikkeling van individuen en van
de samenleving als geheel hangen immers sterk samen met de kwaliteit van het onderwijs. De
raad geeft de wetgever richtlijnen voor de omgang met deugdelijkheidseisen en eisen van
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                            7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>kwaliteit. De eisen die de overheid stelt, moeten gebaseerd zijn op voldoende duidelijke en,
voor zover mogelijk, objectieve wettelijke normen op hoofdlijnen. Deugdelijkheidseisen zijn
minimumeisen. Is objectiviteit van normen niet mogelijk, dan moet dit gebrek worden gecom-
penseerd met procedurele maatstaven, zoals een adequate rechtsbescherming.
8                                                                        Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>   Artikel 23 Grondwet
   1. Het onderwijs is een voorwerp van de aanhoudende zorg der regering.
   2. Het geven van onderwijs is vrij, behoudens het toezicht van de overheid en, voor wat
         bij de wet aangewezen vormen van onderwijs betreft, het onderzoek naar de be-
         kwaamheid en de zedelijkheid van hen die onderwijs geven, een en ander bij de wet
         te regelen.
   3. Het openbaar onderwijs wordt, met eerbiediging van ieders godsdienst of levens-
         overtuiging, bij de wet geregeld.
   4. In elke gemeente wordt van overheidswege voldoend openbaar algemeen vormend
         lager onderwijs gegeven in een genoegzaam aantal openbare scholen. Volgens bij
         de wet te stellen regels kan afwijking van deze bepaling worden toegelaten, mits tot
         het ontvangen van zodanig onderwijs gelegenheid wordt gegeven, al dan niet in een
         openbare school.
   5. De eisen van deugdelijkheid, aan het geheel of ten dele uit de openbare kas te bekos-
         tigen onderwijs te stellen, worden bij de wet geregeld, met inachtneming, voor zover
         het bijzonder onderwijs betreft, van de vrijheid van richting.
   6. Deze eisen worden voor het algemeen vormend lager onderwijs zodanig geregeld,
         dat de deugdelijkheid van het geheel uit de openbare kas bekostigd bijzonder onder-
         wijs en van het openbaar onderwijs even afdoende wordt gewaarborgd. Bij die rege-
         ling wordt met name de vrijheid van het bijzonder onderwijs betreffende de keuze der
         leermiddelen en de aanstelling der onderwijzers geëerbiedigd.
   7. Het bijzonder algemeen vormend lager onderwijs, dat aan de bij de wet te stellen
         voorwaarden voldoet, wordt naar dezelfde maatstaf als het openbaar onderwijs uit de
         openbare kas bekostigd. De wet stelt de voorwaarden vast, waarop voor het bijzonder
         algemeen vormend middelbaar en voorbereidend hoger onderwijs bijdragen uit de
         openbare kas worden verleend.
   8. De regering doet jaarlijks van de staat van het onderwijs verslag aan de Staten-Generaal.
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                             9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>    De Tweede Kamer heeft de Onderwijsraad verzocht een advies uit te brengen
    over artikel 23 van de Grondwet. In dit artikel is bijna honderd jaar geleden zo-
    wel het recht op openbaar onderwijs als de vrijheid van bijzonder onderwijs
    verankerd. Past de gangbare interpretatie van het grondwetsartikel nog in de
    huidige maatschappelijke context?
1   Behoefte aan een gezaghebbende
    interpretatie van de vrijheid van onderwijs
1.1 De bestaande situatie: openbaar en bijzonder onderwijs
    Nederland heeft openbaar en bijzonder onderwijs. Openbare scholen gaan uit van de over-
    heid en zijn levensbeschouwelijk neutraal. Bijzondere scholen gaan uit van het particulier ini-
    tiatief en zijn gestoeld op levensbeschouwelijke of religieuze visies. Dit zogenoemde duale
    bestel is vastgelegd in artikel 23 van de Grondwet. Het artikel kwam na een lange politieke
    strijd in 1917 tot stand. Het stelt openbare en bijzondere scholen financieel en kwalitatief aan
    elkaar gelijk, en regelt ook de verhouding tussen de overheid en de onderwijsinstellingen. De
    overheid heeft enerzijds de opdracht actief zorg te dragen voor het goed functioneren van
    het stelsel als geheel. Anderzijds moet zij zich terughoudend opstellen, omdat scholen (ook de
    openbare) via artikel 23 een zekere vrijheid hebben om het onderwijs naar eigen overtuiging
    in te richten. Via het stelsel schept de overheid voorwaarden voor de ontwikkeling van elk indi-
    vidu naar eigen geaardheid en inzicht. Daarmee schept ze ook voorwaarden voor de ontwikke-
    ling van de samenleving als geheel. Artikel 23 ordent, reguleert en begrenst de macht van de
    overheid waar het gaat om onderwijs.
    Er was en is veel discussie over artikel 23. Secularisering en individualisering, internationalise-
    ring en de komst van migranten hebben geleid tot een grotere pluriformiteit in de samenleving.
    We hebben nu, nog meer dan honderd jaar geleden, te maken met verschillende levensvisies,
    opvattingen en normen- en waardepatronen in Nederland. In 2002 concludeerde de raad in
    zijn verkenning over artikel 23 (getiteld Vaste grond onder de voeten) dat er geen noodzaak was
    om het artikel inhoudelijk te veranderen, omdat het voldoende ruimte liet voor vernieuwing.
    Wel gaf de raad destijds aan dat hij op termijn een wijziging niet uitsloot. Sinds 2002 hebben
    zich nieuwe maatschappelijke tendensen voorgedaan. Deze hebben geleid tot actuele vra-
    gen over de vrijheid van onderwijs zoals die is vastgelegd in artikel 23. Er is daardoor weder-
    om behoefte aan een gezaghebbende interpretatie van het grondwetsartikel. Dit hoofdstuk
    schetst de ontwikkelingen die tot die behoefte hebben geleid.
    10                                                                            Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>1.2 Aanleiding: actuele vragen over de vrijheid van onderwijs
    De stichting van scholen stuit op grenzen
    Het is in Nederland niet gemakkelijk een nieuwe, door de overheid bekostigde school te stich-
    ten. Er zijn hoge wettelijke drempels. Een school moet in ieder geval tot een bepaalde richting
    behoren, die bovendien kan rekenen op voldoende leerlingen met belangstelling voor die rich-
    ting (voldoende ‘potentieel’). Met richting wordt volgens de gangbare interpretatie gedoeld op
    een godsdienstige of levensbeschouwelijke grondslag – zoals protestants-christelijk, katholiek
    of islamitisch – die zichtbaar aanwezig is in het maatschappelijk leven. Ook het algemeen bij-
    zonder onderwijs is een erkende richting of (levensbeschouwelijke) grondslag. Een pedago-
    gisch concept daarentegen is geen richting. Het is dus niet mogelijk enkel op basis van zo’n
    specifiek concept, bijvoorbeeld montessori of jenaplan, een school te stichten. Wel kunnen
    binnen bestaande scholen opvattingen van onderwijskundig-pedagogische aard in de prak-
    tijk worden gebracht. Van oudsher kennen we daarom bijvoorbeeld de katholieke, protestants-
    christelijke, algemeen bijzondere en openbare montessori- en jenaplanscholen. De tekst in het
    kader laat zien hoe de SVPO (Stichting voor Persoonlijk Onderwijs) recentelijk met deze syste-
    matiek is omgegaan.
       De SVPO propageert een specifiek onderwijsconcept en zoekt in heel Nederland naar ‘witte vlekken’
       in het bijzonder onderwijs. Voor een nieuw te stichten school kiest de SVPO steeds die richting, die
       kleur waarvoor ter plaatse voldoende potentieel is. Zo is de Isaac Beekmanacademie van de SVPO in
       Zeeland algemeen bijzonder en de geplande school in Harderwijk katholiek, evenals die in Hardega-
       rijp. De VO-Raad reageerde positief op deze initiatieven, omdat meer verschillende scholen leidt tot
       meer keuzevrijheid van ouders. Maar de besturenorganisaties voor protestants-christelijk en katho-
       liek onderwijs vonden dat SVPO oneigenlijk gebruik maakte van het stelsel.1
    De vraag is of de gangbare interpretatie van het begrip richting recht doet aan de variëteit aan
    opvattingen in de huidige samenleving. Eind 2010 bracht Kamerlid Ton Elias (VVD) deze stich-
    tingsproblemen in het parlement ter sprake.2
    De Onderwijsraad gaf in datzelfde jaar aan dat de planningssystematiek van scholen – de basis
    dus waarop ze gesticht kunnen worden – op grenzen stuit. Er zijn gedurende de laatste decen-
    nia godsdienstige of levensbeschouwelijke opvattingen bijgekomen, die nog onvoldoende
    doorwerken in het maatschappelijke leven. Het zijn daarmee geen richtingen als bedoeld in
    de onderwijswet. Een voorbeeld daarvan is het boeddhisme: het heeft weliswaar een eigen
    omroepstichting, maar bepaalt van geen enkel ziekenhuis of bejaardentehuis in ons land
    de identiteit. In de bestaande systematiek kan dan ook geen boeddhistische school worden
    gesticht. Ook constateerde de Onderwijsraad dat de roep van ouders om bij de stichting van
    nieuwe scholen vooral aandacht te besteden aan de uitwerking van pedagogische opvattin-
    gen, aan kracht lijkt te winnen. Het gaat daarbij dus om opvattingen die volgens het huidige
    recht niet tot het begrip richting kunnen worden gerekend.3
    Mede naar aanleiding van deze ontwikkelingen gaf de minister van Onderwijs vier hoogleraren
    onderwijsrecht opdracht onderzoek te doen naar de betekenis van het richtingbegrip en de
    consequenties ervan voor de stichting van scholen. De minister wilde laten verkennen of het
    1    Een school beginnen, waar kan dat nog?,
                                              ? 2010.
    2    Handelingen Tweede Kamer, nr. 20, 10 november 2010, p.19.
    3    Onderwijsraad, 2010, p.21.
    Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                     11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>mogelijk is scholen te stichten enkel op grond van een pedagogische signatuur.4 De uitkomst
van het onderzoek, getiteld Vrijheid van stichting, is dat het begrip richting in artikel 23 van de
Grondwet ruimer kan worden opgevat dan nu gangbaar is.5
Toegenomen aandacht voor kwaliteit heeft gevolgen voor onderwijsvrijheid
De aandacht voor kwaliteit is de laatste tien jaar toegenomen: zowel onder ouders, bij scholen
als in de politiek. Daar zijn goede redenen voor. Burgers moeten aan steeds meer kwalificaties
voldoen om volwaardig mee te kunnen draaien in een complexe en internationaal georiënteer-
de samenleving. In het licht van artikel 23 Grondwet roept dit de vraag op hoe ver de overheids-
bemoeienis met onderwijskwaliteit mag gaan. Scholen hebben immers de vrijheid hun eigen
onderwijs in te richten en in de praktijk te brengen.
In 2008 was de commissie-Dijsselbloem zeer kritisch over grote onderwijsvernieuwingen in het
voortgezet onderwijs, zoals de basisvorming en de profielen in de tweede fase.6 De Tweede
Kamer wilde naar aanleiding van die kritiek een scherper onderscheid aanbrengen tussen de
taak van de overheid en die van de scholen. De overheid zou zich moeten richten op de formu-
lering van duidelijke doelen (watt moeten kinderen leren). De scholen moeten zich toeleggen
op de weg erheen (het hoe), omdat zij over de benodigde onderwijskundige en pedagogi-
sche professionaliteit beschikken. Dit onderscheid heeft een directe relatie met de vrijheid van
onderwijs: artikel 23 vraagt immers om een terughoudende rol van de overheid. Onderwijs-
vrijheid speelt dus een belangrijke rol in het debat over de rolverdeling tussen overheid (wet-
gever) en scholen.
De Tweede Kamer vroeg ook aandacht voor onderwijskwaliteit bij de stichting van scholen.
Op dit moment is kwaliteit geen voorwaarde om een school te kunnen stichten. Verschillende
(particuliere) iederwijsscholen kregen overheidsbekostiging, terwijl twijfels bestonden over de
kwaliteit die zij leverden. Kamerlid Jan Jacob van Dijk (CDA) constateerde dat er onvoldoende
mogelijkheden zijn om toezicht uit te oefenen op scholen die nog maar net in het systeem van
bekostigde scholen zijn opgenomen. Hij diende een initiatiefwetsvoorstel in om zo snel moge-
lijk na stichting én bekostiging van een nieuwe school kwaliteitseisen te kunnen stellen.7 Ook
D66 uitte kritiek op het huidige systeem waarin scholen eerst worden bekostigd en dan pas
worden gecontroleerd op kwaliteit: “Mensen die de ene dag (..) er een puinhoop van hebben
gemaakt, mogen de volgende dag weer een nieuwe school oprichten”.8
Ouders zijn eveneens kritischer geworden over de kwaliteit van het onderwijs. Zij willen het
beste voor hun kind en vertrouwen er niet altijd op dat de school dit biedt – getuige bijvoor-
beeld de groei van het aantal huiswerkinstituten of de roep om vrije schoolkeuze.
4    Schriftelijke antwoorden van de minister van OCW, op vragen gesteld in de eerste termijn van de behandeling van de begroting van
     het ministerie van OCW voor 2011 (32 500-VIII, TK 21, 11 november 2010, p. 21-117).
5    Huisman, Laemers, Mentink & Zoontjens, 2011.
6    Commissie Parlementair Onderzoek Onderwijsvernieuwingen, 2008.
7    Toezicht en bekostiging bij nieuwe schoolstichting. Voorstel van wet Van Dijk, (2009).
8    Bessems, 2011.
12                                                                                                        Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>   In 2008 maakte een groep ouders van een gymnasium in Zwolle zich sterk om uit het bestaande be-
   stuur te stappen. Zij wilden het gymnasium onderbrengen bij een landelijk opererende onderwijs-
   stichting van zeven zelfstandige categorale gymnasia. De groep ouders vond dat op die manier de
   onderwijskwaliteit en de zeggenschap over het aanbod het beste gewaarborgd zouden zijn. Uiteinde-
   lijk is gekozen voor een vorm van interne verzelfstandiging.9
   In Amsterdam waren ouders ontevreden omdat er onvoldoende plaats zou zijn op de scholen van
   hun keuze. Zij richtten de Stichting Vrije Schoolkeuze op met als doel het aanbod van kwalitatief goed
   voortgezet onderwijs te vergroten en daarmee meer keuzevrijheid te realiseren.10 De stichting verloor
   een door haar zelf ingezette juridische procedure. De rechtbank stelde dat “een recht [van ouders] van
   vrije schoolkeuze” in Nederland niet bestaat.11 De vrijheid tot selectie behoort primair aan het bevoegd
   gezag. Niettemin besloten naar aanleiding hiervan in 2011 de Amsterdamse scholen, in samenspraak
   met de gemeente, het aantal plaatsen uit te breiden.12
Ouders kiezen nu vaker dan in het verleden een school op grond van onderwijskwaliteit. De
denominatie of openbaarheid van de school op zich is minder van belang. Kwaliteit wordt door
ouders breed ingevuld. Naast onderwijsopbrengsten (eindtoetsen) spelen ook de sfeer en de
uitstraling van de school een rol bij de keuze voor de basisschool.13 In 2011 stelde het CPB (Cen-
traal Planbureau) vast dat de jaarlijks in dagblad Trouw                   w gepubliceerde ranglijst over de kwaliteit
van scholen in het voortgezet onderwijs een significant effect heeft op het schoolkeuzegedrag.14
De toenemende aandacht voor kwaliteit roept in relatie tot artikel 23 een aantal vragen op. Hoe-
veel ruimte heeft de wetgever om deugdelijkheideisen te stellen aan het onderwijs als daarbij
de inrichtingsvrijheid van scholen wordt ingeperkt (bijvoorbeeld ten aanzien van methoden,
werkwijzen, toetsing en (eind)doelen)? In hoeverre kunnen kwalitatieve misstanden worden
gelegitimeerd met een beroep op de vrijheid van onderwijs? In hoeverre kan de overheid hier-
tegen optreden en maatregelen nemen zonder die vrijheid aan te tasten?15
Onderwijsvrijheid wordt in verband gebracht met segregatie en selectie
De vrijheid van onderwijs en de individuele keuzevrijheid worden regelmatig in verband
gebracht met de segregatie van bevolkingsgroepen. Bijzondere scholen zouden ruimte kun-
nen geven aan denkbeelden die ingaan tegen de kernwaarden van onze democratische rechts-
staat: vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit.
    Begin 2011 kwam een Amsterdamse islamitische basisschool in het nieuws. De minister had de be-
    kostiging van de school opgeschort omdat de school volgens haar onvoldoende aandacht zou be-
    steden aan de onderwijsdoelstellingen actief burgerschap en sociale integratie. Dat was onterecht,
    vond de afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State: de wet laat de scholen op dit punt een
    grote vrijheid.16 De sanctie zou daarom alleen op zijn plaats geweest zijn als de school geen enkele
    aandacht aan actief burgerschap en sociale integratie zou hebben besteed. Dat was niet het geval.
9     De raad besprak dit eerder als een voorbeeld van opting out. Zie Onderwijsraad, 2010, p.27.
10    Stichting Vrije Schoolkeuze Amsterdam, z.j.
11    Vz. Rb. Amsterdam 8 maart 2010, 451954/KG ZA 10-392 MH/MV, LJN BL6789, r.o. 4.6.
12    Een en ander is vastgelegd in het plan De kaarten uitgelegd.
13    Bekkers, De Kool & Straten, 2012.
14    Koning & Van der Wiel, 2010.
15    Elias, 2011.
16    Afdeling Bestuursrechtspraak Raad van State, uitspraak 201006801/1 van 30 maart 2011.
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                                 13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Daarnaast zou vrijstelling van de leerplicht op grond van godsdienstige of levensbeschouwelijke
bedenkingen soms niet in het belang van leerlingen en de samenleving kunnen zijn.
   Een groep islamitische ouders in Amsterdam was begin februari 2011 van plan voor hun kinderen vrij-
   stelling van de leerplicht te vragen op grond van hun godsdienst. Zij wilden hun kinderen thuis gaan
   onderwijzen, nadat het Islamitisch College in Amsterdam wegens zwak presteren zijn deuren moest
   sluiten. Andere scholen in de stad vormden in de ogen van de ouders geen geschikt alternatief.17
   Na gesprekken met de Amsterdamse onderwijswethouder koos het merendeel van de betrokken
   ouders alsnog voor een reguliere school.18 De wethouder stelde: “Onderwijs in de thuissituatie, in een
   betrekkelijk isolement, is schadelijk voor de leerlingen. Ouders moeten hun specifieke uitleg van de
   islam niet stellen boven het belang van hun kind.” De gang van zaken was voor verschillende Tweede
   Kamerfracties aanleiding de minister vragen te stellen. In antwoord daarop zei de minister “serieuze
   twijfel” te hebben in hoeverre godsdienstige of levensbeschouwelijke bedenkingen als uitzonde-
   ringsgrond voor de leerplicht “in het belang van alle betrokkenen en de samenleving als geheel” zijn.
   Ze zegde de Kamer toe zich te beraden over “de opportuniteit van deze vrijstellingsgrond”.19
Een derde aspect in dit verband is het recht van bijzondere scholen om hun grondslag te bewa-
ken. Bijzondere schoolbesturen kunnen op grond van hun denominatie leerlingen weigeren.
Dit zou het ontstaan van zogenoemde ‘witte’ en ‘zwarte’ scholen in de hand kunnen werken.
PvdA-Kamerlid Mariëtte Hamer diende in 2005 vanuit deze gedachte een initiatiefwetsvoorstel
in dat schoolbesturen in het bijzonder onderwijs een acceptatieplicht oplegde.20 Zij zouden
leerlingen niet mogen weigeren op denominatieve gronden, tenzij de ouders van de leerling
zouden weigeren de grondslag van het onderwijs te respecteren. Het wetsvoorstel werd na
advies van de Raad van State in 2006 op belangrijke onderdelen aangepast. De nadruk in het
toelatingsbeleid kwam nu te liggen op publieke verantwoording en op versterking van de
bekendheid en voorspelbaarheid van het handelen van het schoolbestuur.21
Initiatieven zoals die in Nijmegen in 2009 om witte en zwarte scholen te mengen, gaven van
het begin af aan discussie over de vrijheid van onderwijs en de vrije schoolkeuze van ouders.
Volgens het Nijmeegse gemeentebestuur leverde het initiatief vooralsnog niet het gewenste
resultaat op.22 In het voorjaar van 2011 wijzigde het kabinet zijn beleid ten aanzien van het men-
gen van allochtone en autochtone leerlingen op scholen: integratie zou beter via goed onder-
wijs en via deelname aan de arbeidsmarkt kunnen worden bereikt.23
Bijzondere scholen kunnen niet alleen leerlingen selecteren met een beroep op hun grondslag
(en dus op de vrijheid van onderwijs), maar ook leraren.
17   Moslimjeugd wil overgaan op thuisonderwijs, 2011.
18   Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, 2011, p.2; vgl. ook brief van de Minister van OCW aan de Voorzitter van de Eerste
     Kamer van 21 juni 2011.
19   Antwoord van de Minister van OCW op Kamervragen van het lid Biskop (CDA) d.d. 23 maart 2011, Aanhangsel Handelingen II, nr. 1914,
     alsook op vragen van de leden Van Klaveren, Beertema en Wilders (allen PVV) d.d. 23 maart 2011, Aanhangsel Handelingen II, nr. 1912.
20   Voorstel van wet van de leden Hamer, Vergeer, Jungbluth en Lambrechts ... (2005).
21   Onderwijsraad, 2010.
22   Afdeling Onderzoek en Statistiek gemeente Nijmegen, 2011.
23   Kabinet accepteert zwarte scholen, 2011: “Het bestrijden van segregatie in het onderwijs is niet langer rijksbeleid. Zwarte scholen zijn
     een feit’, zegt CDA-minister Marja van Bijsterveldt in een vraaggesprek met de Volkskrant. ‘Het gaat om kwaliteit van het onderwijs.
     Wit of zwart is minder belangrijk.’” Zie ook het Kamerdebat hierover, Handelingen Tweede Kamer, 10 maart 2011, 59, p.52-92.
14                                                                                                              Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>       Eind 2011 was er veel aandacht voor het bestuur van een gereformeerde basisschool dat een homo-
       seksuele leraar wilde ontslaan. Zijn seksuele geaardheid zou zich niet verdragen met de grondslag
       van de school. De betrokken leraar heeft zijn vrouw verlaten, is gaan samenwonen met een man en
       heeft hierover de publiciteit gezocht. Het komt tot een rechtszaak waarin de kantonrechter beslist
       in het voordeel van de leraar. Het ‘enkele feit’ dat hij homoseksueel is, is geen grond voor ontslag,
       aldus de rechter. 24
    De mogelijkheid homoseksuele leraren te weigeren is voor de Jonge Socialisten (de jongeren-
    afdeling van de PvdA) mede aanleiding om in de Volkskrantt van 24 december 2010 te pleiten
    voor de afschaffing van de vrijheid van onderwijs. D66 heeft geen behoefte aan een grond-
    wetswijziging, maar formuleert wel een initiatiefwetsvoorstel om een einde te maken aan de
    mogelijkheid dat het bijzonder onderwijs, met een beroep op zijn godsdienstige of levens-
    beschouwelijke grondslag, leraren selecteert.25
    Tot slot kunnen bijzondere schoolbesturen met een beroep op hun grondslag bepaalde eisen
    aan leerlingen stellen. Zo kunnen zij kledingvoorschriften hanteren.
       Begin 2011 speelde een kwestie op het katholieke Don Bosco College, een school voor voortgezet
       onderwijs in Volendam. Het bestuur van de school had een hoofddoekverbod voor moslima’s in-
       gesteld. Het beriep zich daarbij op de katholieke grondslag van de school. De rechter stelde het
       bevoegd gezag tot tweemaal toe in het gelijk bij de vraag of het schoolbestuur een hoofddoek-
       verbod mocht instellen. Ten principale vond de rechter dat hij voor zichzelf grote terughoudendheid
       moest betrachten: als het gaat om de eisen die nodig zijn voor de verwezenlijking van de (levens-
       beschouwelijke) grondslag, is het op de eerste plaats aan het bevoegd gezag om daar invulling aan
       te geven. 26
1.3 Adviesvraag: wat is de betekenis van de vrijheid van onderwijs voor deze tijd?
    De raad beantwoordt in dit advies de volgende vragen. Wat is de betekenis van de vrijheid van
    onderwijs en van artikel 23 Grondwet voor deze tijd? Welke interpretatie is, gezien de bedoe-
    ling van de grondwetgever en de eisen van de moderne tijd, mogelijk en wenselijk? De aan-
    bevelingen die voortkomen uit het beantwoorden van deze vragen richt de raad aan de leden
    van de Tweede Kamer, de minister van Onderwijs en alle belanghebbenden binnen en buiten
    het onderwijs.
       Vraag van de Vaste Kamercommissie voor Onderwijs van de Tweede Kamer
       Het debat over art. 23 Grondwet heeft behoefte aan meer transparantie en coherentie. De Raad wordt
       verzocht te komen tot een meer integrale doordenking van art. 23 uitmondend in een gezaghebbende
       interpretatie die in de plaats kan komen van uiteenlopende en incidentele interpretaties. De Raad wordt
       gevraagd naast experts hierbij ook de belangrijkste representanten van de partijen in het onderwijs (deel-
       nemers, leerkrachten, schoolbesturen) te betrekken. Een dergelijk gezaghebbend document kan een ver-
       gelijkbare functie vervullen als de verkenning van de Raad uit 2002.
    24   Sector kanton Rechtbank ’s-Gravenhage 2 november 2011, LJN: BU3104.
    25   Voorstel van het Kamerlid Van der Ham e.a. tot wijziging van het tweede lid van de artikelen 5, 6a en 7 van de AWGB, 2010. Vgl. ook: Onder-
         wijsvrijheid gaat te ver,r 2011.
    26   Zie Rb. Haarlem, sector kanton, 4 april 2011, LJN: BQ0063 en Hof Amsterdam 6 september 2011, LJN: BR6764.
    Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                                                          15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Overeenkomstig de adviesvraag is de raad uitgegaan van een integrale doordenking en dui-
ding van de belangrijkste elementen van de Nederlandse vrijheid van onderwijs. De raad heeft
kwesties en discussies over onderwijs uit de afgelopen jaren geanalyseerd en afgewogen of ze
aanleiding geven artikel 23 anders uit te leggen of op onderdelen te heroverwegen.
   Totstandkoming van dit advies
   Conform de adviesaanvraag heeft de raad via verschillende panelgesprekken representanten van
   de belangrijkste partijen in het onderwijs (ouders, leerlingen, leerkrachten, directeuren, school-
   besturen) in de voorbereiding van zijn advies betrokken. Op 14 september 2011 organiseerde de raad
   bovendien het symposium Artikel 23 in maatschappelijk perspectief. Tijdens dit symposium gingen
   vertegenwoordigers uit de politiek, het onderwijs, de wetenschap en de samenleving met elkaar in
   debat over het stelsel en over de betekenis ervan voor de huidige samenleving. Ten slotte heeft de
   raad twee wetenschappelijke essays laten schrijven: één over het begrip richting in het grondwets-
   artikel (prof. dr. mr. P.W.A. Huisman) en één over het grondwettelijke begrip deugdelijkheidseisen
   (prof. dr. mr. D. Mentink). Beide essays zijn te raadplegen via de website van de Onderwijsraad.
Leeswijzer
Hoofdstuk 2 schetst de context waarin de raad de adviesvraag beschouwt. Het geeft allereerst
op hoofdlijnen weer wat de grondwetgever heeft bedoeld met artikel 23. Vervolgens gaat het
hoofdstuk in op relevante veranderingen in de samenleving en in het onderwijs in de laatste
tien jaar. Dit is de periode na 2002, de laatste keer dat de raad over het grondwetsartikel heeft
geadviseerd. Hoofdstuk 3 beantwoordt de adviesvraag en koppelt daaraan drie aanbevelingen.
Hoofdstuk 4 tot en met 6 werken die aanbevelingen nader uit.
In de bijlagen treft de lezer aan:
r de adviesvraag (bijlage 1);
r een uitwerking van de basisbeginselen die aan het grondwetsartikel ten grondslag liggen,
     en van de internationaalrechtelijke dimensie van het onderwijs (bijlage 2);
r een overzicht van het aantal gestichte openbare en bijzondere scholen (bijlage 3);
r een overzicht van het aantal (zeer) zwakke openbare en bijzondere scholen (bijlage 4); en
r het aantal gewichtenleerlingen op openbare en bijzondere scholen (bijlage 5).
16                                                                                    Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>    Artikel 23 van de Grondwet is het resultaat van het maatschappelijke verlangen
    onderwijs te organiseren op grond van specifieke opvattingen over opvoeding
    en identiteit. Wat heeft de grondwetgever destijds bedoeld? En welke veran-
    deringen in de samenleving en het onderwijs zijn van belang voor de beteke-
    nis van artikel 23?
2   Context: in welk licht beziet de raad artikel
    23 van de Grondwet?
2.1 Wat heeft de grondwetgever bedoeld met artikel 23?
    In 2002 concludeerde de raad in zijn verkenning Vaste grond onder de voeten dat er toen geen
    noodzaak was het artikel inhoudelijk te veranderen, maar dat op termijn een wijziging mis-
    schien wel nodig zou zijn. Tien jaar later houdt de raad het artikel opnieuw tegen het licht.
    Hoofdstuk 1 heeft de aanleiding hiervoor geschetst. Het is goed niet alleen de vraag te stel-
    len of de vrijheid van onderwijs past in het huidige tijdsgewricht, maar ook of die vrijheid toe-
    komstbestendig is. Grondwettelijke regels en beginselen verdienen periodiek herijking. Zijn
    bepaalde vooronderstellingen die ten grondslag liggen aan de vrijheid van onderwijs nog
    juist? Waar klemmen ze, waar verdienen ze bijstelling, op welke punten is herinterpretatie of
    herwaardering nodig? 27
    Een grondwet is een basiswet die onder meer fundamentele rechten van individuen en groe-
    pen in de samenleving waarborgt. Voor wat betreft het onderwijs is het grondwetsartikel een
    geval apart: het bevat zowel sociale grondrechten (verplichtingen van de overheid om actief
    op te treden) als klassieke grondrechten (vrijheids- of afweerrechten van de burger tegenover
    de overheid). Een dergelijke combinatie van legitieme verwachtingen over ‘overheidshanden
    uit de mouwen’ en ‘overheidshanden thuis’ vindt men in deze omvangrijke en uitgewerkte
    vorm niet bij de andere grondrechten.
    Duaal bestel
    Het eerste lid van artikel 23 van de Grondwet legt de rijksoverheid de plicht op zorg te dragen
    voor een stelsel van onderwijsvoorzieningen. Het Nederlandse onderwijsstelsel is duaal van
    aard. Aan de ene kant is er openbaar onderwijs dat van de overheid uitgaat, aan de andere kant
    is er bijzonder onderwijs dat uitgaat van het particulier initiatief.
    27   In Vaste grond onder de voeten heeft de raad gezegd dat artikel 23 zowel als ‘top’ en ‘sleutel’ van het onderwijsbestel is te beschouwen.
         Het is de ‘top’, omdat hierin de dragende juridische elementen van het onderwijsbestel zijn neergelegd. Het is de ‘sleutel’, omdat het
         de ingang vormt voor het beslechten van principiële politieke strijdvragen over de inrichting en vormgeving van het onderwijsbestel.
         Dat beslechten kan gebeuren doordat de wetgever een andere uitleg geeft aan een grondrechtelijke norm dan voorheen, of doordat
         het artikel door de grondwetgever wordt gewijzigd. Onderwijsraad, 2002, p.17.
    Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                                                         17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>De vestiging van het duale bestel in 1917 was de principiële erkenning dat Nederland bestond
uit verschillende bevolkingsgroepen met uiteenlopende opvattingen over opvoeding en
onderwijs. Die erkenning was er feitelijk al bij de belangrijke grondwetsherziening van 1848,
maar kreeg door de financiële gelijkstelling van het openbaar en bijzonder onderwijs in 1917
zijn huidige omvang en praktische betekenis. De grondwetgever koos voor inclusiviteit, niet
voor exclusiviteit.28 Eenheid en verscheidenheid vormen een grondbeginsel van het Neder-
landse schoolwezen.29
Het bijzonder onderwijs heeft de vrijheid van richting: het mag eigen religieuze of levens-
beschouwelijke opvattingen in het onderwijs tot uitdrukking brengen en – hoewel dat feite-
lijk uitzonderingssituaties betreft – op grond daarvan leerlingen bij de toelating selecteren.30
Openbaar onderwijs mag dat uitdrukkelijk niet, het dient levensbeschouwelijk neutraal te zijn
en dus in dat opzicht voor iedereen toegankelijk. De neutraliteit van het Nederlandse open-
baar onderwijs betekent overigens niet dat er geen aandacht is in het onderwijs voor religie en
levensbeschouwing, maar wel dat dit gebeurt op een generieke, onpartijdige manier.31
Het bijzonder onderwijs kan katholiek of protestants-christelijk zijn, maar ook islamitisch,
antroposofisch of joods. Het kan ook algemeen bijzonder zijn. Al deze scholen kunnen een
onderwijskundig-pedagogisch concept hanteren. Een dergelijk concept valt niet onder de vrij-
heid van richting, maar onder de vrijheid van inrichting.
Het openbaar onderwijs wordt “van overheidswege” verzorgd (artikel 23, vierde lid). Dit geldt
ook nu het openbaar onderwijs op ruime schaal is verzelfstandigd van de gemeente, overwe-
gend in stichtingsvorm.32 De overheidsverantwoordelijkheid uit zich in het wettelijk voorge-
schreven toezicht op het bestuur en op wezenskenmerken als algemene toegankelijkheid en
pluriformiteit.33 Het openbaar onderwijs wordt bij de wet geregeld (derde lid).
Een bijzondere school wordt door particulieren gesticht. Inrichting en organisatie van het bij-
zonder onderwijs worden daarom niet bij de wet geregeld, maar door eigen statuten en eigen
regels. Het bijzonder onderwijs komt principieel vrijheid van onderwijs toe, die uiteenvalt in
drie deelvrijheden: de vrijheid van stichting, richting en inrichting.
De vrijheid van stichting
De vrijheid van onderwijs van het tweede lid van artikel 23 Grondwet is een klassiek grondrecht.
Het begrip onderwijs is daarbij open: het omvat niet alleen het bekende bekostigde basis- en
voortgezet onderwijs, maar feitelijk iedere vorm van onderwijs. Het tweede lid beschermt dus
28   Idenburg, 1960, p.3.
29   Idenburg, 1960, p.68.
30   Zie Onderwijsraad, 2002, p.59: “Deze vrijheid komt slechts toe aan een beperkt aantal confessionele scholen, die ter zake een consis-
     tent en consequent beleid voeren.”
31   Zie bijvoorbeeld in deze zin art. 46, eerste lid, WPO: Het openbaar onderwijs draagt bij aan de ontwikkeling van de leerlingen met aan-
     dacht voor de godsdienstige, levensbeschouwelijke en maatschappelijke waarden zoals die leven in de Nederlandse samenleving en
     met onderkenning van de betekenis van de verscheidenheid van die waarden.
32   Volgens een bericht van het CBS van 26 mei 2008 was naar de stand van eind maart van dat jaar 75 procent van de scholen in het open-
      baar onderwijs verzelfstandigd. Recentere cijfers zijn niet beschikbaar. Centraal Bureau voor de Statistiek, 2008.
33   Zie onder meer art. 48 WPO.
18                                                                                                              Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>ook de vrijheid om schaatsles, dansles of zweefvliegles te geven.34 De vrijheid van onderwijs
legt zo ook de basis voor de stichting van onbekostigd, particulier onderwijs.35
De wet kan wel beperkingen stellen aan het bekostigde en niet-bekostigde particulier onder-
wijs dat de overheid erkent. Voor het bekostigde onderwijs zijn er wettelijke regels (open-
baar onderwijs) en bekostigingsvoorwaarden (bijzonder onderwijs). Voor het niet-bekostigde
onderwijs, de particuliere scholen, geldt ook dat zij in hun onderwijs sommige van die wette-
lijke voorschriften moeten naleven. Verder kan de Inspectie op dit soort scholen toezicht uit-
oefenen, onder meer ten aanzien van de bekwaamheid van docenten.
Om voor bekostiging in aanmerking te komen, moeten de stichters van een bijzondere school
aantonen dat een minimum aantal leerlingen de op te richten school zal bezoeken. Ze moeten
ook aantonen dat de school uitgaat van een richting die betrekking heeft op een religieuze
of levensbeschouwelijke overtuiging die bovendien doorwerkt op andere terreinen van het
maatschappelijk leven. De aanvraag voor de stichting van een boeddhistische school is mede
om die reden door de overheid afgewezen.36
Eenmaal toegelaten tot het bekostigde onderwijsstelsel staat het bijzonder onderwijs in een
complexe relatie tot de overheid. Door de bekostiging is het volledig opgenomen in het natio-
nale onderwijsbestel dat door wettelijke regels wordt geregeerd. De formele wetgever kan het
onderwijs zogenoemde deugdelijkheidseisen opleggen. Het vijfde en zesde lid van artikel 23
bevatten hiervoor de grondwettelijke basis. Bij het stellen van deze eisen moet de vrijheid van
richting in acht worden genomen: de kern hiervan, te weten de mogelijkheid eigen opvattin-
gen van religieuze of levensbeschouwelijke aard in het onderwijs tot uitdrukking te brengen,
mag niet worden aangetast.
De vrijheid van richting
Onder de vrijheid van richting wordt, naar een recent arrest van de Hoge Raad, de vrijheid ver-
staan om in het onderwijs uitdrukking te geven aan “een fundamentele oriëntatie, ontleend
aan een welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing”.37
Het begrip richting is bepalend voor de bescherming die de Grondwet biedt tegen wettelijke
beperkingen en ingrepen door de wetgever. Het is de basis van waaruit (het bestuur van) de
bijzondere school het onderwijs en het personeelsbeleid kan inrichten (zesde lid van artikel 23).
Het is ook de basis voor en tegelijk de begrenzing van het recht leerlingen te selecteren (arti-
kel 7, tweede lid AWGB, de Algemene wet gelijke behandeling) of een hoofddoekverbod in te
stellen – zoals de in hoofdstuk 1 besproken zaak van het Don Bosco College laat zien. Zonder
uitputtend te willen zijn kan ‘richting’ verder van belang zijn bij het stellen van eisen over de
functievervulling van een leerkracht in de school (artikel 5, tweede lid, AWGB).
De vrijheid van inrichting
De vrijheid van inrichting kan worden omschreven als de vrijheid van het schoolbestuur te kie-
zen voor een bepaalde onderwijskundig-pedagogische visie, de vrijheid om de eigen huishou-
34   Zie Onderwijsraad, 2010, p.17.
35   Het tweede lid van artikel 23 geeft ruimte voor de oprichting of stichting van particuliere scholen. Dat zijn scholen die op grond van
     particulier initiatief zijn ontstaan, maar niet worden bekostigd door de overheid.
36   Onderwijsraad, 2010.
37   Hoge Raad 6 juli 2010, LJN: BL6719.
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                                                      19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>ding en de bijbehorende organisatie te regelen, en de vrijheid om het beheer en het bestuur
van de school naar eigen inzichten vorm te geven.
De inrichting kan ook betrekking hebben op aangelegenheden die niet direct te maken heb-
ben met de richting van de school, zoals technische eisen aan de organisatie van het bestuur.
In die gevallen vormt de vrijheid van inrichting minder een belemmering voor de wetgever om
regels te stellen. Andersom gesteld: de vrijheid van inrichting biedt de bijzondere school min-
der bescherming naarmate de relatie tot zijn vrijheid van richting losser is.38 Die laatste vrijheid
vormt de kernvrijheid: daar mag de overheid ten principale niet in treden. Raakt de vrijheid
van inrichting meer aan de vrijheid van richting, dan moeten de argumenten van de wetgever
zwaarwegender zijn.39
Het is ten slotte een ongeschreven regel dat ook het openbaar onderwijs een zekere bescher-
ming jegens de overheid kent als het gaat om de pedagogische autonomie.40 Er is op openbare
scholen bijvoorbeeld ruimte voor het zelfstandig kiezen van het leermateriaal. Verder kan ook
hier een bepaald onderwijskundig-pedagogisch concept in het onderwijs worden toegepast.
Eerste inhoudelijke wijziging van artikel 23 sinds 1917: de samenwerkingsschool
In 2006 werd, na een parlementaire aanloopperiode van zeventien jaar, artikel 23 van de
Grondwet voor het eerst sinds 1917 inhoudelijk gewijzigd.41 Het maakte de weg vrij voor de
zogenoemde samenwerkingsschool, de school die zowel openbaar als bijzonder onderwijs
omvat.42 Begin 2011 benadrukte de Tweede Kamer dat de samenwerkingsschool geen reguliere
samenwerkingsvariant tussen openbaar en bijzonder onderwijs is, maar een uitzondering, die
alleen kan ontstaan door fusie in de situatie van een teruglopend aantal leerlingen. De samen-
werkingsschool is sinds 2011 wettelijk mogelijk.43
Hoeveel speelruimte voor interpretatie heeft de wetgever?
Waar ligt nu de bewegingsruimte voor de wetgever? In welke zin kan en mag de wetgever
de normen van de Grondwet interpreteren? De grondwetgever heeft het artikel zo geschre-
ven dat op sommige onderdelen ruimte bestaat voor invulling en interpretatie, en op andere
onderdelen niet.
Zo is het eerste lid (“het onderwijs is voorwerp van aanhoudende zorg der regering”) geheel
open, omdat de betekenis ervan volledig afhankelijk is van de uitwerking bij wet. Minder open,
maar niettemin nog voldoende vatbaar voor substantiële invulling en interpretatie, zijn de nor-
men inzake de vrijheid van richting (vijfde lid) en inrichting (zesde lid). Waar halfopen of geslo-
ten normen zijn opgenomen, is kennelijk beoogd kernbestanddelen van het stelsel vast te leg-
gen. Hier is de marge voor invulling en (her)interpretatie door de wetgever begrensd tot smal.
Een voorbeeld van een min of meer gesloten norm is de eerste volzin van het vierde lid: “In elke
gemeente wordt van overheidswege voldoende openbaar onderwijs gegeven in een genoeg-
zaam aantal openbare scholen”. Deze norm legt in dwingende bewoordingen de garantie-
functie van het openbaar onderwijs vast. Het behoort tot de kernbestanddelen van het duale
38  Kamerstukken II 1976-1977, 13 874, nr.6, p. 24-25; nr. 9, p. 7-8 en nr. 10, p.10-14.
39  De wetgever is bij de gewenste begrenzing van de vrijheid van inrichting steeds gebonden aan de “voorwaarden van een toereikende
    motivering en van proportionaliteit en subsidiariteit”. Zie Onderwijsraad, 2010, p.26.
40  Zoontjens, 2003, p.26.
41  Stb. 2006, 170.
42  Zie uitgebreid: Huisman, 2002.
43  Wet samenwerkingsscholen, Stb. 2011, 287.
20                                                                                                       Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>bestel. Toch is in de wettelijke uitwerking van de garantiefunctie nuancering mogelijk, getuige
de tweede volzin van het vierde lid: “Volgens bij de wet te stellen regels kan afwijking van deze
bepaling worden toegelaten, mits tot het ontvangen van zodanig [openbaar] onderwijs gele-
genheid wordt gegeven, al dan niet in een openbare school”. In de praktijk betekent dit niet dat
in iedere gemeente openbaar voortgezet onderwijs aanwezig is.44
De belangrijkste onderdelen van artikel 23 van de Grondwet – zoals de garantiefunctie van het
openbaar onderwijs, deugdelijkheidseisen voor zowel het openbaar als het bijzonder onder-
wijs én gelijke bekostiging – hebben betrekking op het ‘algemeen vormend lager onderwijs’.
Daarmee wordt bedoeld het funderend of leerplichtig onderwijs, zeker ook omdat het ‘alge-
meen vormend middelbaar en voorbereidend hoger onderwijs’ (tegenwoordig de bovenbouw
van het voortgezet onderwijs) specifiek wordt onderscheiden. Dat de wetgever sommige prin-
cipes van de pacificatie – zoals de gelijke bekostiging – heeft doorgetrokken naar niet in de
Grondwet genoemde sectoren zoals het middelbaar beroepsonderwijs, is ongeschreven con-
stitutioneel recht.45
De wetgever is dus niet strikt gebonden in zijn interpretatie van artikel 23. Dat komt niet alleen
door de materiële inhoud van het grondwetsartikel met zijn open en minder open normen,
maar ook door twee bijkomende factoren. In de eerste plaats is de positie van de wetgever
(regering samen met de Eerste en Tweede Kamer) in het grondwetsartikel dominant. Op vele
plaatsen in artikel 23 van de Grondwet staat er een opdracht voor de wetgever om zaken te
regelen. Dit heeft tot gevolg dat niet bij de regering of de minister, maar bij de wetgever de
belangrijkste bevoegdheden liggen om onderwijsbeleid te voeren. In de tweede plaats kun-
nen beleidskeuzen die in wetgeving zijn vastgelegd, niet aan de rechter worden voorgelegd
met de klacht dat er strijd aanwezig is met artikel 23 van de Grondwet. De rechter mag namelijk
wetten niet toetsen aan de Grondwet (artikel 120 van de Grondwet verbiedt dit). Zolang er nog
geen sprake is van enige vorm van constitutionele toetsing in Nederland, heeft de wetgever
dus veel bewegingsruimte om per geval de betekenis van artikel 23 van de Grondwet nader in
te vullen. Vanuit die achtergrond constateerde de raad in 2002 dat de huidige tekst van artikel
23 veel ruimte biedt voor tijdgebonden wetgeving.46
Formele wetgever regelt de onderwijskwaliteit bij wet
Onder de zaken die bij wet moeten worden geregeld, vallen ook de eisen aan de onderwijs-
kwaliteit. Artikel 23 onderscheidt twee groepen van deugdelijkheidseisen.
r De algemene eisen van het tweede lid. Hieraan moeten alle scholen voldoen die wettelijk
     geregeld onderwijs verzorgen (dus ook bijvoorbeeld niet-bekostigde particuliere scholen).
     Deze eisen hebben betrekking op het toezicht en op de bekwaamheid en zedelijkheid van
     de docenten.
r De speciale eisen van het vijfde lid. Deze worden niet met name genoemd. Ze worden door
     de wetgever vastgesteld, waarbij twee beperkingen gelden:
     r deze eisen kunnen alleen met inachtneming van, voor zover het bijzonder onderwijs
          betreft, de vrijheid van richting worden vastgesteld; en
     r de deugdelijkheid van het openbaar en bijzonder onderwijs wordt ‘even afdoende (…)
          gewaarborgd’, hetgeen betekent dat ook rekening moet worden gehouden met de
          typerende verschillen tussen beide.47
44   Mentink & Vermeulen, 2011, p.94-95.
45   Kamerstukken II 1994-1995, 24149, B, p.6.
46   Onderwijsraad, 2002, p.17.
47   Onderwijsraad, 2002, p.23.
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                              21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>    Internationale context en recht op onderwijs behoren tot hedendaags interpretatiekader
    voor artikel 23
    De kaders van het internationale recht oefenen feitelijk grote invloed uit op het nationale
    onderwijsbeleid en de onderwijswetgeving. Het recht op onderwijs in het internationale recht
    heeft zich ontwikkeld tot een complex van rechten dat naast artikel 23 van de Grondwet vol-
    waardig bestaansrecht geniet (met name artikel 2, eerste protocol, van het EVRM, het Europees
    Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens en de fundamentele vrijheden, zie bij-
    lage 2). De invloed ervan blijkt onder andere uit wetten en maatregelen die we sinds lang ken-
    nen, die geen rechtstreekse basis vinden in de Grondwet, maar wel een directe relatie hebben
    met het internationaal beschermde recht op onderwijs. Het gaat bijvoorbeeld om de leerplicht,
    het recht op toelating van zorgleerlingen en het wegnemen van financiële drempels voor toe-
    gang tot (hoger) onderwijs.48
    Een formele reden voor de grote invloed van het EVRM is dat het in de Nederlandse rechtsorde
    wordt erkend als recht dat hoger van rang is dan het nationale recht. Een materiële reden is dat
    in het EVRM de positie van het individu het vertrekpunt is. Die positie heeft ook in het Neder-
    landse onderwijsbeleid aan belang gewonnen. Oorspronkelijk werd aangenomen dat het recht
    van de onderwijsvrager al in artikel 23 van de Grondwet besloten lag (hoewel de letterlijke tekst
    van het artikel zich beperkt tot een aanbiedersrecht). In de oorspronkelijke gedachtegang van
    de grondwetgever zouden de expliciete waarborgen voor de vrijheid onderwijs te geven (‘droit
    d’enseigner’) ouders de mogelijkheid bieden zich van het voor hun kinderen gewenste onder-
    wijs te verzekeren (‘droit d’apprendre’).49 Maar naar geldend inzicht is artikel 23 toch vooral tot
    een recht van aanbieders geëvolueerd.50
    De afgelopen jaren is in Nederland echter weer meer aandacht gekomen voor het perspectief
    en de rechten van ouders en leerlingen. Verschillende onderwijswetten zijn er gekomen met
    het oog op het versterken van de positie van de onderwijsvragers (zie verder paragraaf 2.3).
2.2 Secularisatie, ontzuiling en individualisering hebben gevolgen voor
    schoolkeuzemotieven
    De samenleving is sinds de jaren zestig in hoog tempo meer seculier en individualistisch gewor-
    den. Was in 1966 nog 64% van de bevolking lid van een kerk, in 1995 was dat percentage tot 37%
    geslonken.51 Instellingen als ziekenhuizen en vakbonden hebben hun levensbeschouwelijke
    grondslag verlaten en zijn opgegaan in algemene organisaties.52 Secularisatie dient vooral
    te worden opgevat als een proces van ontzuiling waarbij de formele binding met de kerk als
    instituut is afgenomen. Secularisatie komt in veel opzichten neer op individualisering, schrijft
    De Hart. “Traditionele maatschappelijke verbanden (dorp, buurt, klasse, gezin, kerk) hebben
    veel van hun dwingende karakter verloren en burgers richten het leven naar eigen inzicht en
    behoefte in.”53 Religiositeit en spiritualiteit zijn hiermee niet verdwenen. Integendeel, vandaag
    de dag zijn er vele vormen waarin mensen religie en spiritualiteit beleven, maar op een eigen,
    48  Huisman & Zoontjens, 2009, hoofdstuk 1.
    49  Mentink & Vermeulen, 2011, p.67-68; Huisman, 2011, p.10-11.
    50  Mentink & Vermeulen, 2011, p. 67-68.
    51  De Hart, 2006.
    52  Onderwijsraad, 2002, p.39.
    53  De Hart, 2012, p.43.
    22                                                                             Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>individuele wijze.54 Tegelijkertijd heeft migratie nieuwe groepen gebracht bij wie religie in
geïnstitutionaliseerde vorm een grotere rol speelt. Daarbij gaat het vooral om moslims: inmid-
dels is een kleine 6% van de Nederlandse bevolking islamitisch.55 Ook onder moslims neemt het
moskeebezoek echter af. De helft van de moslims gaat (bijna) nooit naar de moskee; 25% gaat
wekelijks of vaker.56
Ook buiten de religiositeit blijft men in de moderne samenleving naar verbinding zoeken. Indi-
vidualisering sluit solidariteit en de bereidheid tot maatschappelijke inzet niet uit. Er is eerder
sprake van een stijlbreuk in collectieve bindingsvormen dan van een breuk met binding aan
een groep of gemeenschap als zodanig.57 De Nederlander organiseert zijn sociale omgeving
zelf wel, al dan niet met gebruikmaking van bestaande verbanden. Of, zoals Schuyt het proces
van individualisering schetst: “van de gedwongen naar de gewilde gemeenschap”.
De moderne samenleving die de laatste vijftig jaar is ontstaan, kenmerkt zich door de verschui-
ving van een homogene naar een heterogene bevolkingssamenstelling, van een groepsgewijze
naar een individualistische levensinrichting, en van een nationale naar een internationale parti-
cipatie en oriëntatie. Verder is er een ontwikkeling zichtbaar geweest naar meer pluriformiteit
van levensovertuigingen en opvattingen en naar meer differentiatie in de arbeidsverdeling.58
Maatschappelijke verschuivingen nauwelijks waarneembaar in scholenaanbod
Voor het onderwijs waren en zijn de institutionele gevolgen van secularisering en ontzuiling
nauwelijks aan de oppervlakte waarneembaar. Het grootste deel van de scholen in het pri-
mair en in het voortgezet onderwijs had en heeft een godsdienstige of levensbeschouwelijke
grondslag. De meeste bijzondere scholen zijn protestants-christelijk of katholiek. Het aantal
bijzondere scholen is in de afgelopen jaren nagenoeg gelijk gebleven, net als het aantal leer-
lingen dat deze scholen bezoekt.
54   Van de Donk, Jonkers, Kronjee & Plum, 2006, p.33-34.
55   Van de Donk, Jonkers, Kronjee & Plum, 2006, p.114.
56   Arts, 2009, p.44.
57   Schuyt, 2009, p.30.; De Hart, 2012.
58   Schuyt, 2009.
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                              23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Tabel 1:        Aantal instellingen in primair en voortgezet onderwijs naar denominatie,
                2005-2010
                                Primair onderwijs                  Voortgezet onderwijs
                             2005               2010             2005                 2010
                                      %                 %                 %                       %
  Openbaar               2.471      32,4   2.405     32,2     186       28,0      186         28,2
  Algemeen-                468       6,1      473      6,3      98      14,7      100         15,2
  bijzonder
  Protestants-           1.961      25,8    1.915    25,6      123      18,4      122         18,5
  christelijk
  Katholiek              2.271      29,9   2.233     29,8      161      24,1      154         23,3
  Kleine richtingen        334       4,4      354      4,7      25       3,7        27          4,1
  Islamitisch               45       0,6       37      0,5       2       0,3          2         0,3
  Samenwerking              45       0,6       57      0,8       5       0,8          5         0,8
  bijzonder/
  bijzonder
  Samenwerking               7       0,1        6      0,1      67      10,0        63          9,6
  bijzonder/
  openbaar
  Totaal                 7.602      100    7.480      100      667      100       659          100
Bron: OCW/DUO
24                                                                           Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Tabel 2:             Aantal leerlingen in primair en voortgezet onderwijs naar denominatie,
                     2005-2010
                                              Primair Onderwijs                                   Voortgezet Onderwijs
                                        2005                          2010                       2005                        2010
                                                       %                           %                        %                          %
   Openbaar                      502.236            30,3      492.792           30,2     238.129         25,3      246.212           26,2
   Algemeen-                     109.907              6,6     114.677             7,0    123.464          13,1      120.171          12,8
   bijzonder
   Protestants-                  396.648            24,0      393.180            24,1    173.305          18,4     173.792           18,5
   christelijk
   Katholiek                     559.355            33,7      550.883            33,7    241.793          25,7     237.977           25,3
   Kleine richtingen               66.261             4,0      55.449             3,4     48.909           5,2       49.993           5,3
   Islamitisch                       9.170            0,6         9.120           0,6       1.628          0,2          959           0,1
   Samenwerking                     1.253             0,1           897           0,1       5.218          0,6        4.909           0,5
   bijzonder/
   bijzonder
   Samenwerking                    11.589             0,7      15.804             1,0     107.173         11,4     106.145           11,3
   bijzonder/
   openbaar
   Totaal                      1.656.419             100 1.632.802               100     939.619          100      940.158           100
Bron: OCW/DUO
Maatschappelijke trends leiden wel tot andere motieven voor schoolkeuze
Secularisering en ontzuiling hebben vooral hun weerslag gehad op de hedendaagse motie-
ven achter de schoolkeuze. Religieuze en levensbeschouwelijke motieven worden minder vaak
genoemd voor de keuze voor een school dan voorheen.59 Ouders vinden in toenemende mate
kwaliteit belangrijk. Ze kijken naar de voorbereiding op het vervolgonderwijs, naar de aan-
dacht voor sociale vaardigheden, naar sfeer en naar de mate waarin het onderwijs naar de zin
van het kind is. Ook praktische zaken zoals de bereikbaarheid van de school zijn belangrijker
voor ouders dan een bepaalde confessionele grondslag.60 Dit geldt ook voor nieuwe groepen
Nederlanders: van bijvoorbeeld de islamitische ouders in Amsterdam geeft een minderheid
aan dat de religieuze (islamitische) grondslag van de school hun keuze bepaalt.61
59    Herweijer & Vogels, 2004, p.82.
60    Herweijer & Vogels, 2004, p.82 (basisonderwijs) en 87 (voortgezet onderwijs). Zie ook Raad voor de Maatschappelijke Ontwikkeling,
      2010. In een zaak voor de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State uit 2009 blijkt dat in de planningspraktijk in het voort-
      gezet onderwijs ook de minister inmiddels aan de nabijheid en de bereikbaarheid van de school veel meer voorspellende waarde
      hecht dan aan de richting, cultuur of kwaliteit van een school. ABRvS 18 maart 2009, LJN BH6335: “Uit zowel deze feitelijke situatie in
      Langedijk alsook uit onderzoek van het Sociaal Cultureel Planbureau uit 2004 blijkt dat de bereikbaarheid van de onderwijsvoorzie-
      ning het meest bepalend is bij de schoolkeuze” (r.o 2.3.2). De Afdeling vindt de redenering van de minister plausibel.
61    Vgl. Ten Broeke, Bosveld, Van de Kieft, Gerritsen, Koopman, e.a., 2004.
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                                                       25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>  “Toen ik in Amsterdam-Noord kwam, zocht ik een goede school voor mijn kinderen. Dat deze school
   christelijk is, vind ik goed. Het botst helemaal niet met mijn eigen geloof. Ik ben moslim. Ik draag een
   hoofddoek, ik bid en ik lees uit de Koran. De verhalen die Safae op school hoort, zijn precies dezelfde
   als die van ons. Safea heeft thuis een keer gezegd ‘Jezus is god’. Dan zeg ik haar dat hij bij ons een
   profeet is. Thuis lees ik Islamitische kinderverhalen met haar. Het is een goede school, ook in hoe ze
   met de kinderen omgaan. Het is hartstikke mooi dat het een gemengde school is. Er is respect voor
   elkaar. Safae vertelde dat er een Egyptisch meisje in haar klas is die geen moslim is. Ze vroeg of dat
   kon. Ik heb uitgelegd dat er in Egypte moslims én christenen wonen. Het kan dus. Ze gaat ook met
   Hollandse kinderen om die niet geloven. Er is van alles wat. Ik heb twee meter van mijn huis een
   zwarte school, maar die wilde ik niet voor mijn kinderen. Ook niet een hele witte, daar zouden ze
   zich niet prettig voelen.”
   Hada Nasla, moeder van kind op de protestants-christelijke basisschool De Driemaster in Amsterdam
  “Je kijkt geen KRO omdat het een katholieke omroep is, maar omdat die een mooi programma maakt.
   Zo is dat ook in het onderwijs: ouders kiezen voor schoolkwaliteit; het geloof is daar ondergeschikt
   aan. Misschien met uitzondering van islamitische of reformatorische scholen.”
   Rector Paul Scharff van het Erasmiaans Gymnasium in Rotterdam
De verandering van schoolkeuzemotieven heeft zich niet vertaald in fundamentele verschui-
vingen in en kritiek op het voorzieningenaanbod. Het duale stelsel lijkt goed met de geschetste
ontwikkeling te zijn meebewogen. Veel bijzondere en openbare scholen kiezen voor hun profi-
lering ook een onderwijskundig-pedagogische visie of een bepaald onderwijskundig concept,
zoals een technasium of tweetalig onderwijs. Voor veel ouders lijkt ‘algemeenheid’ of ‘rich-
ting’ te fungeren als een belangrijke factor bij de inschatting van het klimaat en de onderwijs-
kwaliteit op de school. Hierbij moet wel worden opgemerkt dat zich nog geen duidelijke alter-
natieven in het aanbod hebben voorgedaan. Een ouder is voor zijn voorkeur aangewezen op
het bestaande aanbod aan openbare en bijzondere scholen.
Politiek en beleid: ook hier ontzuiling
Ook het politieke discours rondom de vrijheid van onderwijs weerspiegelt de ontzuiling en de
maatschappelijke veranderingen. Sinds de paarse kabinetten (1994-2002), toen voor het eerst
sinds de pacificatie geen confessionele partij in het kabinet zitting had, zijn op verschillende
terreinen voorheen geldende interpretaties van artikel 23 van de Grondwet verlaten. De tradi-
tioneel scherpe scheiding tussen openbaar en bijzonder onderwijs werd getemperd. De effec-
ten van ontzuiling zijn waarschijnlijk het meest zichtbaar in de maatregelen die in die periode
hun oorsprong vonden: de introductie van lokaal onderwijsbeleid, de verzelfstandiging van
het bestuur van openbare scholen, het samenbrengen van openbare en bijzondere scholen
onder één bestuur (het samenwerkingsbestuur), de grondwettelijke verankering van de samen-
werkingsschool (2006) en de totstandkoming van de Wet op de samenwerkingsscholen.62
In het laatste decennium is de komst van sectororganisaties in het primair en het voortgezet
onderwijs ook een blijk van verschoven verhoudingen. De PO-Raad en de VO-raad hebben het
overleg over de arbeidsvoorwaarden overgenomen van de traditionele identiteitsgebonden
besturenorganisaties. De sectorraden vertegenwoordigen nu de besturen van het funderend
onderwijs als geheel, ongeacht de denominatie.
62   Staatsblad 2011, 287.
26                                                                                                   Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>2.3 Positie van ouders: belangrijker, maar minder invloedrijk
    In de laatste decennia is in westerse landen een belangrijke verschuiving opgetreden in het
    perspectief van onderwijsbeleid en -wetgeving. De politieke aandacht is verschoven van de
    positie van onderwijsaanbieders naar die van onderwijsvragers. Er is een sterkere nadruk geko-
    men op het belang van de leerling en de ouder.63 Dit ‘proces van materialisering’ van het recht
    op onderwijs heeft zich geuit in meer marktwerking: de overheid trok zich terug en scholen
    kregen via autonomievergroting en deregulering meer vrijheid om in te spelen op wensen
    van ouders en leerlingen. Het keuzerecht van ouders wordt in verschillende onderwijswetten
    ondersteund. Zo is er het recht op informatie over de voortgang van het kind (artikel 11 WPO,
    de Wet op het primair onderwijs) en het recht op algemene informatie over de school (bepa-
    lingen rond de schoolgids, artikel 13 WPO). De recente Wet fusietoets in het onderwijs (2011) is
    tot stand gekomen mede om de keuzevrijheid van ouders te behouden. Ook in de WMS (Wet
    medezeggenschap op scholen) uit 2006 is de positie van ouders en leerlingen versterkt.
    De oorspronkelijke grondwetgever – het is al opgemerkt – zag het onderwijsartikel als een
    bepaling die tegemoetkwam aan zowel de keuzevrijheid van ouders als aan de vrijheid van
    schoolbesturen. Wanneer ouders niet tevreden waren met het bestaande aanbod, dan konden
    zij nieuwe scholen voor bijzonder onderwijs oprichten, die voor volledige overheidsbekosti-
    ging in aanmerking kwamen. Juist deze oorspronkelijke vrijheid van ouders om scholen te
    stichten is in de knel gekomen door de sinds twee decennia geldende hoge wettelijke stich-
    tingsnormen. Het netwerk van scholen is nagenoeg voltooid, het stelsel zit op slot. Sinds het
    begin van deze eeuw zijn er in het primair onderwijs slechts enige tientallen nieuwe scholen
    bijgekomen. In het voortgezet onderwijs – waar geen sprake is van de komst van nieuwe scho-
    len, maar hoogstens van nieuwe afdelingen of schoolsoorten – is het beeld niet veel anders
    (zie bijlage 3).
    Ouders zijn dus voor de keuze van een school die aansluit op hun overtuiging, vooral aange-
    wezen op het bestaande aanbod. Deze situatie zal niet snel veranderen, zo blijkt uit onderzoek
    naar toekomstige demografische ontwikkelingen. Er is sprake van voortzettende krimp en ver-
    grijzing en op de langere termijn – na het midden van de jaren dertig van deze eeuw – van
    een negatieve bevolkingsgroei.64 Het aanbod van scholen, en daarmee de keuzevrijheid van
    ouders, wordt verder nog beperkt door een andere belangrijke ontwikkeling: de schaalvergro-
    ting in het onderwijs.
    Schaalvergroting leidt tot minder keuze- en participatiemogelijkheden voor ouders
    Begin jaren tachtig bevorderde de overheid deregulering in het onderwijs en kregen scholen
    meer autonomie. Scholen kregen vooral meer ruimte om hun eigen financiën, personeel en
    organisatie te beheren. De onderwijskundige ruimte werd juist ingeperkt door de invoering
    van centrale kerndoelen. De grotere autonomie ging hand in hand met een grotere plicht om
    verantwoording af te leggen (aan de overheid, maar sinds 2010 ook aan de directe omgeving
    van de school). Om deze beleidsvrijheid aan te kunnen, maar ook om kosten te beheersen,
    bevorderde de overheid tot voor enige jaren fusievorming in alle onderwijssectoren. Eerst op
    institutioneel niveau, tussen onderwijsinstellingen, later ook op bestuurlijk niveau.65 Het aantal
    63   Glenn & De Groof, 2002, p.61.
    64   Van Duin & Garssen, 2011.
    65   Onderwijsraad, 2008, p.13. Uitgebreid: Bronneman-Helmers, 2011, p.78 e.v.
    Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                             27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>besturen in het primair onderwijs nam tussen 1999 en 2006 af van 2.161 naar 1.416.66 Het voort-
gezet onderwijs had 530 besturen in 1999 en 360 in 2006.67
In zijn advies De bestuurlijke ontwikkeling van het Nederlandse onderwijs (2008) uitte de raad
zijn zorgen over de schaal van sommige schoolbesturen. Twee essentiële kenmerken van het
onderwijsstelsel waren (en zijn) in het geding. Allereerst vermindert schaalvergroting de varië-
teit in het aanbod en daarmee de keuzevrijheid van ouders. Regionale monopolies maken dat
er minder te kiezen valt.68 De raad bepleitte in 2008 een zogenoemde fusietoets om verdere
schaalvergroting terug te dringen. Ook adviseerde hij het samenwerkingsbestuur in beperkte
mate toe te staan. Beide voorstellen hebben inmiddels kracht van wet.69
De raad stelde bovendien dat de afstand tussen bestuur en management aan de ene kant en
ouders aan de andere kant was vergroot. Door de schaalvergroting en de daarmee gepaard
gaande professionalisering van het bevoegd gezag is de vrijwillige ouder uit het bestuur van
de school verdwenen.70 Volgens de monitor ouderbetrokkenheid zat in 2009 nog maar een
minderheid van de ouders in een schoolbestuur: 38% in het primair onderwijs, 25% in het
voortgezet onderwijs – en dan overwegend bij een bestuur met één school.71 Het aantal ver-
enigingen is bovendien afgenomen ten gunste van het aantal stichtingen.72 Bestuursvormen
waarin ouders kunnen participeren staan dus onder druk.73 De in 2010 ingevoerde wettelijke
eis om het interne toezicht te scheiden van het bestuur heeft deze beweging waarschijnlijk
versterkt, omdat hierdoor het aantal raden van toezicht met een professionele bezetting zal
zijn toegenomen.74
Een principieel punt hierbij is in hoeverre ouders nog worden erkend als mededrager van de
vrijheid van onderwijs. In juridische zin beslist het bevoegd gezag over de onderwijskundige,
beheersmatige en organisatorische zaken in de school.75 Als gevolg van de autonomie-
vergroting heeft het bevoegd gezag zich een sterke positie verworven. De vooral in vroeger
tijden gekoesterde positie van de ouder als constituent (medevormgever) van de (bijzondere)
school is teruggedrongen.76 Die positie lijkt nog slechts in afgeleide vorm, via deelname in
medezeggenschapsraden, te worden gerealiseerd. De wetgever richtte zich in de afgelopen
jaren vooral op het versterken van de positie van de ouder in de rol van onderwijsvrager en
consument.
66   Bronneman-Helmers, 2011, p.76 meldt voor 2010 1.284 besturen, waarvan 556 eenpitters; voortgezet onderwijs: 308 schoolbesturen.
67   Onderwijsraad, 2008, p. B.2.2-86 resp. 88.
68   Dit kan ook gelden voor de herkenbaarheid van de individuele school onder een groot bestuur, stelt de minister in de beleidsnotitie
     over governance in het onderwijs; Governance: ruimte geven, verantwoording vragen en van elkaar leren, 2005, p.6-7.
69   Staatsblad 2011, nr.5.
70   Onderwijsraad, 2008, p.13 en 14. Vgl. ook Onderwijsraad, 2010, p.48; Onderwijsraad, 2010, p.31. Dit laatste advies van de raad gaat uitge-
     breid in op de ouderbetrokkenheid en doet aanbevelingen voor de versterking daarvan. Zie hiervoor ook Kans, Lubberman & Van der
     Vegt, 2009.
71   Kans, Lubberman & Van der Vegt, 2009, p.65 en 66.
72   Van de zogenoemde meerpitters in het primair onderwijs is het overgrote deel, namelijk 70%, een stichting. Bij éénpitters is bijna 60%
     een vereniging. Van Kessel & Hovius, 2011, p.21.
73   Onderwijsraad, 2010, p.14.
74   Ook aldus voor het primair onderwijs: Van Kessel & Hovius, 2011, p.22.
75   Mentink & Vermeulen, 2011, p.67.
76   Uitgebreid hierover: Huisman, 2011.
28                                                                                                                Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>2.4  Verscherpte aandacht voor onderwijsopbrengsten
     Onderwijs is van cruciaal belang voor een samenleving. De eisen die aan de kwaliteit van het
     onderwijs worden gesteld, liggen hoog en zijn talrijk. Het concurrentievermogen, de produc-
     tiviteitsontwikkeling en de economische groei van ons land vragen om een goed en breed
     opgeleide beroepsbevolking. Daarbij stelt de complexe en dynamische, individualistische
     samenleving van vandaag hoge eisen aan de weerbaarheid van de burger. Onderwijs levert
     bovendien een bijdrage aan de sociale cohesie in onze maatschappij. Juist in deze moderne
     tijd is samen leren leven een belangrijk opvoedingsdoel waarin ook de school een taak heeft.
     In het afgelopen decennium is de kwaliteit van het onderwijs dan ook centraler komen te
     staan in het overheidsbeleid. Deugdelijkheidseisen alléén garanderen, in de opvatting van de
     wetgever, niet langer goed onderwijs.77 Vanaf de jaren negentig wordt in het rijksbeleid goed
     onderwijs gekoppeld aan eindresultaten, aan onderwijsopbrengsten. De wetgever gaat steeds
     verder in het stellen van kwaliteitseisen en (dus) in het beperken van de inrichtingsvrijheid in
     het bijzonder onderwijs. Wat is er concreet gebeurd op dit gebied?
     Met de invoering in 1992 van de kerndoelen zijn de ambities van de overheid om te sturen op
     inhoudelijke onderwijskwaliteit, sterker naar voren gekomen. Daarvoor werd al in het voort-
     gezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs gestuurd op centrale exameneisen. In
     2002 werd het inspectietoezicht in een aparte wet geregeld. Daarbij werd onder meer bepaald
     dat de Inspectie aan de hand van deugdelijkheidseisen, maar ook aan de hand van een lijst met
    ‘aspecten van kwaliteit’, welke verder is uitgewerkt in toezichtkaders, uitspraken kan doen over
     de kwaliteit van het onderwijs in een school (artikel 11, tweede lid, WOT, de Wet op het onder-
     wijstoezicht). Dat toezicht is in 2010 verder ontwikkeld door er op grond van de wet de opbreng-
     sten van Nederlandse taal en rekenen (wiskunde) bij te betrekken.78 De intensivering van het
     inspectietoezicht op zwakke en zeer zwakke scholen (het zogenoemde risicogericht toezicht)
     heeft onder meer geresulteerd in een reductie van hun aantal. In het basisonderwijs daalde het
     percentage zeer zwakke scholen van 1,7% in 2009 naar 0,6% in 2011. In het voortgezet onderwijs
     zakte het percentage zeer zwakke afdelingen van 1,7% in 2009 naar 0,9% in 2011.
        Verdeling van zwakke en zeer zwakke scholen over de denominaties in 2011
        Er zijn relatief veel zwakke scholen in het openbaar onderwijs (5%), het gereformeerd vrijgemaakt
        onderwijs (4,7%) en in het islamitische onderwijs (17,5%). Het landelijke percentage zwakke basis-
        scholen is 3,8%. Zeerr zwakke basisscholen zijn voornamelijk te vinden in het islamitisch onderwijs: 2,5%
        tegen landelijk 0,6%. In het voortgezet onderwijs zijn relatief veel zwakke scholen in het openbaar
        onderwijs (12,3%) en in het algemeen bijzonder en overig bijzonder onderwijs (11,5%). Landelijk is dit
        percentage 9,4%. Wanneer het gaat om zeerr zwakke scholen valt het reformatorische onderwijs op
        met 3,5% ten opzichte van het landelijke percentage van 0,9% (zie bijlage 4).
     In 2010 werd de Wet goed onderwijs, goed bestuur van kracht. Deze wet geeft de minister
     expliciet de bevoegdheid de bekostiging van langdurig zwak presterende scholen te beëindi-
     gen. De nadruk op (snelle) kwaliteitsverbetering en op centrale eindnormering uit zich verder
     in de voorbereiding van een wetsvoorstel voor de landelijke verplichtstelling van een leerling-
     volgsysteem en een centrale, uniforme eindtoets in het primair onderwijs. Ook in het voort-
     77   Memorie van toelichting bij Wet op het onderwijstoezicht,
                                                                 t 2001, p.11.
     78   Wet van 4 februari 2010 (Wet goed onderwijs, goed bestuur), Stb. 2010, 80, en de Wet van 29 april 2010 (Wet referentieniveaus Neder-
           landse taal en rekenen), Stb. 2010, 194.
     Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                                                   29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>    gezet onderwijs is een verplichte toets voorzien, in het derde leerjaar. Hierbij richt de aandacht
    zich vooral op taal en rekenen, gekoppeld aan referentieniveaus die omschrijven wat leerlingen
    op zeker moment in hun leerloopbaan moeten kunnen. De raad heeft bij het voorstel voor de
    referentieniveaus opgemerkt dat de niveaus een belangrijk stap vormen naar meer opbrengst-
    gericht werken in het onderwijs, vooral als het gaat om de versterking van de basisvaardig-
    heden. Tegelijkertijd waarschuwde hij dat de overheid terughoudend moet zijn ten aanzien
    van de aanpak (het hoe) en ook ten aanzien van de aanschaf van methoden en het gebruik van
    de referentieniveaus. Dit omdat de overheid hiermee treedt in de inrichtingsvrijheid van het
    bevoegd gezag en in de verantwoordelijkheid van docenten.79
    Een principiële vraag is hier in hoeverre de wetgever deugdelijkheidseisen kan stellen, die
    beperkingen opleggen aan de inrichtingsvrijheid van het bijzonder onderwijs en de pedago-
    gische autonomie van het openbaar onderwijs.
2.5 Onderwijsvrijheid en de aandacht voor integratie en gelijke behandeling
    Integratie en gelijke behandeling zijn net als tien jaar geleden belangrijke maatschappelijke
    vraagstukken.80 Onderwijs kan sociale cohesie bevorderen en segregatie tegengaan. Vormt
    onderwijsvrijheid daarvoor een belemmering?
    Het ontstaan van witte en zwarte scholen
    In 2005 stelde de raad een toenemende tweedeling in het scholenbestand vast: kinderen van
    allochtone en/of laagopgeleide ouders bezochten andere scholen dan kinderen van autoch-
    tone en/of hoogopgeleide ouders. Dit was het gevolg van het schoolkeuzegedrag van ouders,
    de woonsegregatie, maar ook in zekere mate van het beleid van scholen.81
    Onderstaande tabellen geven het aantal leerlingen van niet-westerse herkomst in het open-
    baar en het bijzonder voortgezet onderwijs weer in 2005 en in 2009. De tabellen laten zien dat
    in vergelijking met het bijzonder onderwijs het openbaar onderwijs relatief meer leerlingen
    van niet-westerse herkomst opneemt. Maar net als in 2002 is er voor de raad onvoldoende
    reden om te stellen dat het bijzonder onderwijs zich aan zijn verantwoordelijkheid voor deze
    leerlingen onttrekt.
    79  Onderwijsraad, 2009, p.17.
    80  Handelingen TK van 10 maart 2011, p.59-92.
    81  Onderwijsraad, 2005, p.18.
    30                                                                            Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Tabel 3:             Niet-westerse allochtone leerlingen in het voortgezet onderwijs in 2005
                                                     G4                G21          Landelijk
                                                           %                 %                   %
  Openbaar             Niet-westerse          13.523      47,1    9.250    15,6   42.797       18,0
  onderwijs            allochtonen
                       Totaal                 28.723     100    59.440     100  237.430        100
  Bijzonder            Niet-westerse          30.818     43,1    18.436    14,5   89.380       13,0
  onderwijs            allochtonen
                       Totaal                 71.486     100    127.143    100  684.924        100
  Totaal               Niet-westerse          44.341     44,2    27.686    14,8  132.177       14,3
                       allochtonen
                       Totaal                100.209     100   186.583     100  922.354        100
G4 = Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht
G21 = 21 grootste gemeenten exclusief G4
Bron: OCW/DUO
Tabel 4:             Niet-westerse allochtonen in het voortgezet onderwijs in 2009
                                                      G4               G21           Landelijk
                                                            %                %                   %
  Openbaar             Niet-westerse            13.115    44,5     9.843   16,2   45.001       18,4
  onderwijs            allochtonen
                       Totaal                  29.446     100     60.817    100 244.268        100
  Bijzonder            Niet-westerse           32.190     44,7    16.357   12,7   97.850       14,2
  onderwijs            allochtonen
                       Totaal                  71.995     100   129.027     100 690.720        100
  Totaal               Niet-westerse           45.305     44,7   26.200    13,8  142.851       15,3
                       allochtonen
                       Totaal                 101.441     100  189.844      100 934.988        100
G4 = Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht
G21 = 21 grootste gemeenten exclusief G4
Bron: OCW/DUO
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                 31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>   Uit de tabellen blijkt dat sinds 2002 in het voortgezet onderwijs de verdeling van leerlingen met een
   niet-westerse achtergrond over het openbaar en bijzonder onderwijs redelijk stabiel is gebleven.
   In 2005 was 18% van de leerlingen in het openbaar onderwijs van niet-westerse komaf, tegenover
   13% in het bijzonder onderwijs. In 2009 is dit respectievelijk 18,4% en 14,2%. Het openbaar onderwijs
   neemt dus relatief meer leerlingen met een niet-westerse achtergrond op. In 2009 is landelijk gezien
   het verschil tussen openbaar en bijzonder onderwijs in dit opzicht iets kleiner geworden. Als we
   naar de vier grote steden kijken, is te zien dat in 2005 in het openbaar onderwijs 47,1% van de leer-
   lingen van niet-westerse komaf is, tegenover 43,1% in het bijzonder onderwijs. Ook hier neemt het
   openbaar onderwijs dus relatief meer leerlingen op met een niet-westerse achtergrond. In 2009 is
   dit verschil tussen het openbaar en het bijzonder onderwijs verdwenen. Alleen in de G21 is het ver-
   schil gegroeid.
   Voor het primair onderwijs zijn geen gegevens beschikbaar over het aandeel leerlingen van niet-
   westerse herkomst. De gewichtenregeling in die sector maakt geen onderscheid meer naar her-
   komst. Dat gebeurde nog wel tot 1 augustus 2006. In die oude regeling ging het om een bredere
   groep van kinderen van niet-Nederlandse herkomst, waarin geen onderscheid werd gemaakt tussen
   westerse en niet-westerse afkomst. In 2006 was 12,7% van de leerlingen een 0.9-leerling in het open-
   baar onderwijs. In het bijzonder onderwijs was dit 7,2%. Als we dit vergelijken met de percentages uit
   2001 (respectievelijk 19,1 en 10,2%), dan is het verschil kleiner geworden.82 In de vier grote steden en de
   G21 zien we hetzelfde beeld: het openbaar onderwijs neemt relatief meer 0.9-leerlingen op, maar in
   vergelijking met 2001 wordt het verschil met het bijzonder onderwijs kleiner (zie bijlage 5).
Het ontstaan van witte en zwarte scholen moet voor het belangrijkste deel worden toege-
schreven aan de samenstelling van de betrokken woonwijken en/of het keuzegedrag van
ouders. Scholen nemen doorgaans de ‘kleur’ aan van de wijk waarin ze staan (ouders kiezen
voor de dichtstbijzijnde school). Segregatie kan zich echter ook binnen één buurt manifeste-
ren. Autochtone ouders mijden bijvoorbeeld scholen waar te veel allochtone leerlingen zijn en
melden hun kind in een heel vroeg stadium aan bij een populaire school (witte vlucht). Alloch-
tone ouders kunnen bewust kiezen voor een school omdat het onderwijs is afgestemd op de
(taal)achterstand van hun kinderen, of omdat veel andere kinderen uit de buurt daarop zitten.83
De bestrijding van dit verschijnsel kan niet alleen en niet in de eerste plaats vanuit het onderwijs-
beleid gestalte krijgen. Niettemin herhaalt de raad hier dat het onderwijs een integratietaak
heeft. Integratie vormt daarbij een waarde op zichzelf. Dat kinderen van Nederlandse en niet-
Nederlandse herkomst, met en zonder onderwijsachterstanden, niet gescheiden maar samen
onderwijs volgen, is op zich een nastrevenswaardig doel - los van de vraag of gemengde scho-
len de onderwijsprestaties van vooral achterstandsleerlingen verbeteren.84
Gelijke behandeling en bijzonder onderwijs
In de AWGB is in overeenstemming met de vrijheid van onderwijs bepaald dat een bijzon-
dere school in verband met de grondslag personeel mag selecteren.85 Die selectie mag ech-
ter niet leiden tot onderscheid tussen mensen op grond van het enkele feit van hun politie-
ke gezindheid, of ras, of geslacht, of hetero- of homoseksuele gerichtheid, of nationaliteit, of
82   Onderwijsraad, 2002, p.54-55.
83   Onderwijsraad, 2002, p.56.
84   Onderwijsraad, 2005, p.47. Herweijer en Van den Brink vinden geen effect van etnische diversiteit van schoolpopulaties op de leerpres-
     taties van leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs; Herweijer & Van den Brink, 2011.
85   De ‘enkelefeitconstructie’ is niet alleen van belang bij de toelating van personeel tot de bijzondere school (art. 5, tweede lid, AWGB),
     maar ook bij de toelating van leerlingen (art. 7, tweede lid, AWGB). De positie van leerlingen wordt voor dit onderdeel verder buiten
     beschouwing gelaten.
32                                                                                                            Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>burgerlijke staat. Het voorbehoud dat bekend staat als de ‘enkelefeitconstructie’, is in de wet
opgenomen omdat de persoonskenmerken (ras, geslacht, enzovoorts) op zichzelf niet als rele-
vante criteria kunnen worden beschouwd bij de toelating als leraar tot de bijzondere school.
Toch zijn er volgens de wetgever omstandigheden denkbaar, die onderscheid op basis van
een van de persoonskenmerken in verband met de grondslag wel kunnen rechtvaardigen. De
memorie van toelichting bij de AWGB spreekt hier van bijkomende omstandigheden. Er wor-
den dan omstandigheden bedoeld die weliswaar verband houden met een van de genoemde
persoonskenmerken, maar ook – en soms in doorslaggevende mate – relevant zijn voor het
functioneren in of de toelating tot een bijzondere school. Deze bijkomende omstandigheden
moeten dan betrekking hebben op gedragingen in het functioneren van de leerkracht, die
afbreuk kunnen doen aan de grondslag van de school.86
De enkelefeitconstructie stuit momenteel op politieke bezwaren. Tijdens de totstandkoming
van de AWGB is veel gediscussieerd over het voorbeeld van de homoseksuele docent in het
christelijk onderwijs. Wanneer een homoseksuele leraar een relatie heeft met een partner van
hetzelfde geslacht en daarmee samenleeft, is er geen sprake van een bijkomende omstandig-
heid die selectie door de bijzondere school rechtvaardigt. Hij mag dan niet om die reden voor
de functie worden afgewezen of eruit worden ontslagen. Er is dan immers sprake van onder-
scheid op grond van het enkele feit van homoseksuele gerichtheid. Wat wel een bijkomende
omstandigheid kan opleveren is bijvoorbeeld de functie-eis van een bijzondere school “dat de
betrokkene – ook blijkens zijn of haar gedragingen – de tot (de) grondslag te rekenen seksu-
ele moraal onderschrijft”.87 In het algemeen wordt met bijkomende omstandigheden bedoeld:
gedragingen die aantonen dat betrokkene de grondslag van de school in feite verwerpt.88 Een
leraar die openlijk door woord en gedrag tijdens de lessen en in de school zijn homoseksuele
aard uitdraagt, kan in deze visie vanwege een bijkomende omstandigheid worden ontslagen.
D66, VVD, PvdA, SP en GroenLinks hebben eind 2010 een initiatiefwetsvoorstel ingediend om
de enkelefeitconstructie uit de AWGB te schrappen.89 Schoolbesturen zouden daarbij niet lan-
ger aan medewerkers mogen vragen de grondslag van de scholen te onderschrijven. Perso-
neelsleden zouden die grondslag wel moeten respecteren.
Dit vraagstuk raakt op twee manieren aan het recht van minderheden op vrij onderwijs. Aan
de ene kant hebben zij het recht, vanwege hun grondslag, personeel te selecteren en daarmee
uiting te geven aan hun vrijheid van onderwijs. Dit recht is echter aan de andere kant begrensd
door het recht op gelijke behandeling van personen zonder onderscheid naar godsdienst,
levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of welk kenmerk dan ook. Hier moet een
balans gevonden worden die recht doet aan elk van deze grondrechten.
86   Memorie van toelichting bij de Algemene Wet Gelijke Behandeling, 1991. p.7. Zie ook Naar een discriminatievrije school, advies Commissie
     Gelijke Behandeling inzake gelijke behandeling in onderwijs; CGB: Utrecht, 4 april 2008, p. 37-38. In 2008 stelde de Commissie Gelijke
     Behandeling vast dat zij in slechts twee gevallen om een oordeel omtrent het maken van onderscheid door een schoolbestuur van
     bijzonder onderwijs met betrekking tot een homoseksuele leraar was gevraagd, vgl. CGB 29 april 1999, oordeel 1999-38 en CGB 15 juni
     2007, oordeel 2007-100. In 2011 heeft zich de eerste rechtszaak omtrent het ontslag van een homoseksuele leerkracht aan een gerefor-
     meerde basisschool voorgedaan. Zie Sector kanton Rechtbank ’s-Gravenhage 2 november 2011, LJN: BU3104.
87   Memorie van toelichting bij de Algemene Wet Gelijke Behandeling, p.8.
88   Ministerie van Binnenlandse Zaken, 2004, p.19.
89   Voorstel van het Kamerlid Van der Ham e.a. tot wijziging van het tweede lid van de artikelen 5, 6a en 7 van de AWGB, 2010.
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                                                        33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>      “Er komen regelmatig kritische vragen op over het bestaansrecht van de reformatorische scholen.
       Men vraagt zich af of ons onderwijs nog wel van deze tijd is. Terwijl wij onze jongeren willen voor-
       bereiden op de samenleving vanuit een normen- en waardepatroon dat aansluit bij de gezinnen, de
       kerk en de school. Dat maakt ze sterkere mensen. De vanzelfsprekendheid waarmee artikel 23 altijd
       behoorde tot de Nederlandse samenleving neemt af. Er lijkt minder ruimte te zijn voor minderheden.
       Dat baart ons zorgen.”
       Wim Fieret, lector identiteit aan het Hoornbeeck College, het enige mbo op reformatorische grondslag
      “Iedereen moet integreren, daar ben ik helemaal voor. De ouders van onze kinderen willen heel graag.
       Maar je moet de stap naar de samenleving kunnen maken op een manier die bij je past, vanuit wie
       je werkelijk bent. Mensen hechten aan hun eigen club, ze kiezen voor veiligheid. De school zoekt
       de verbinding vanuit het geloof, dat vind ik prima. Voor mij is de vrijheid om te zijn wie je bent een
       groot goed”
       Janneke van Eldonk, directeur van de basisschool Imam Albogari in Den Bosch
2.6 Leidraad voor het advies: pluriformiteit, recht op onderwijs en kwaliteit
    Onderwijs weerspiegelt als geen andere sector de cultuur en tradities van een land.90 Artikel
    23 van de Nederlandse Grondwet heeft een lange ontstaansgeschiedenis, die halverwege de
    negentiende eeuw begon. Deze zogenoemde schoolstrijd kwam ten einde met de pacificatie
    in 1917 en met het opnemen van onderwijsvrijheid in de Grondwet. Artikel 23 vormt de uitdruk-
    king van het maatschappelijke verlangen onderwijs te organiseren waaraan specifieke, eigen
    opvattingen over opvoeding en identiteit ten grondslag liggen. Bij elke beoordeling van het
    duale bestel en bij elke interpretatie van het grondrecht is het besef van deze geschiedenis en
    van de waarden en beginselen die daarbij horen, een basisvoorwaarde. De raad heeft die waar-
    den en beginselen in zijn verkenning van 2002 beschreven: vrijheid, pluriformiteit, deugdelijk-
    heid en gelijkheid.91 Zij vormen de kernbestanddelen van het grondwettelijke onderwijsbestel.
    De raad gebruikt ze ook nu als richtlijnen voor het advies over artikel 23.
    Ook het internationaal erkende recht op onderwijs is een belangrijk uitgangspunt in dit advies.
    Dit recht is een vast, normatief kader voor de betekenis van de vrijheid van onderwijs en van
    artikel 23 van de Grondwet in onze moderne tijd. Een algemene consequentie hiervan is dat
    de vermelde kernwaarden van vrijheid, pluriformiteit, deugdelijkheid en gelijkheid niet alleen
    refereren aan de positie van onderwijsaanbieders (schoolbesturen, scholen en leraren), maar
    ook aan die van vragers (ouders en leerlingen).
    Bij vrijheid gaat het aldus niet alleen over vrijheid van richting van het bijzonder onderwijs. Het
    gaat ook over individuele keuzevrijheid: is die voldoende gewaarborgd? Deugdelijkheid als
    kernwaarde van artikel 23 beperkt zich niet tot wettelijke regels voor scholen die de Inspectie
    handhaaft, maar heeft ook betrekking op het recht van de individuele leerling om zich te ont-
    wikkelen en een relevante kwalificatie te behalen. Tot slot gaat het bij gelijkheid niet slechts
    om gelijke waarborg van deugdelijkheid en van financiering van de scholen door de overheid,
    maar ook over gelijke toegang en gelijkheid in deelname aan het onderwijs. Voor scholen bete-
    kent dit dat gelijke behandeling een actieve opdracht voor ze is.
    90   Glenn & De Groof, 2002, p.46.
    91   Onderwijsraad, 2002, p.20-30.
    34                                                                                                      Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>    De raad vindt artikel 23 onverminderd van grote waarde. Het heeft door de
    jaren heen een goede basis geboden voor keuzevrijheid én voor sociale bin-
    ding in een pluriforme samenleving. Die functies heeft het artikel nog steeds.
    Wel ziet de raad aanleiding om enkele basisbeginselen ruimer te interpreteren.
    Daarmee sluit het grondwetsartikel beter aan bij de moderne tijd.
3   Advies: verruim de interpretatie van
    artikel 23 om zijn waarde te behouden
3.1 Het duale bestel faciliteert keuzevrijheid en sociale binding
    Artikel 23 van de Grondwet voegt aan het Nederlandse onderwijs iets wezenlijks toe. De in de
    grondwet besloten principes van vrijheid, pluriformiteit, deugdelijkheid en gelijkheid geven
    mensen de kans zich te ontplooien binnen een zelfgekozen, solidaire omgeving. Van daaruit
    kunnen ze bruggen slaan naar anderen. De vooraanstaande rol van de wetgever in het bestel
    biedt waarborgen voor rechtszekerheid, gelijkheid en kwaliteit. Deze rol waarborgt ook dat het
    stelsel zich kan blijven voegen naar de eisen van de veranderende samenleving en dat eventu-
    ele aanpassingen democratisch tot stand komen.
    Het duale bestel, zoals neergelegd in artikel 23 van de Grondwet, is voor de raad een groot
    goed.92 Er komen twee essentiële waarden voor onderwijsvrijheid in samen: keuzevrijheid en
    sociale binding.
    Keuzevrijheid
    Het bijzonder onderwijs geeft uitdrukking aan de pluriformiteit van voorkeuren en opvattin-
    gen in de samenleving. Het biedt onderwijs vanuit een godsdienstige of levensbeschouwelijke
    overtuiging, in het verlengde van waarden die ouders ook thuis in de opvoeding voorstaan.
    Ook het openbaar onderwijs komt tegemoet aan keuzevrijheid. Het biedt een alternatief voor
    het bijzonder onderwijs en geeft onderdak aan hen die bewust voor een school kiezen waar
    leerlingen met uiteenlopende achtergronden en opvattingen thuis zijn. De betrokkenheid
    van de overheid betekent een solide garantie voor de levensbeschouwelijke neutraliteit en
    continuïteit van het openbaar onderwijs. Daarnaast is het aanbod van scholen in zowel het
    openbaar als het bijzonder onderwijs gevarieerd: er zijn in beide takken categorale gymnasia,
    jenaplan-, dalton- en montessorischolen, enzovoort.93
    92   De kernbegrippen daarvan zijn ‘richting’ en ‘neutraliteit’. Zie het vijfde lid, en de woorden “met eerbiediging van ieders godsdienst of
         levensovertuiging” van het derde lid.
    93   De onderwijskundig-pedagogische inrichting behoort tot de in artikel 23 Grondwet beschermde vrijheid van het bijzonder onderwijs.
         Het algemeen bijzonder onderwijs profileert zichzelf als onderwijs met een pedagogische identiteit. Zie Vereniging Bijzondere Scho-
         len, z.j.. Vgl. wat betreft het openbaar onderwijs: Braster, 1996.
    Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                                                       35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>  “Het is misschien een gek woord, maar ik heb gekozen voor deze school om de ‘nestgeur’. Ik ben
   van oorsprong katholiek en herken me in de sfeer: de school is solide, integer. Er is op een spirituele,
   beschouwelijke manier aandacht voor het kind en de omgeving. Ik ben niet meer traditioneel belij-
   dend, ik wil het meer in de mensen zelf zoeken. Mijn zoon was een voorloper en een dondersteen.
   Daarover heb ik persoonlijke gesprekken gevoerd met de mentor, waaruit een warme betrokken-
   heid sprak. Nog steeds als ik hem tegenkom, is hij belangstellend. Ik ervaar geborgenheid, je gestut
   weten door een systeem. De jezuïeten zijn tolerant, niet dogmatisch: ze houden geen verhaal vanaf
   de preekstoel, maar inspireren. Bijvoorbeeld tijdens de gespreksavonden voor ouders. Ik laad mij
   eraan op.”
   Annet Zwinkels, moeder van een oud-leerling van het Stanislascollege in Delft, en lid van de werkgroep Ignatiaanse pedagogiek
Sociale binding
De waarde van de bijzondere school is dat hij op grond van zijn inrichtingsvrijheid het onder-
wijs (en de opzet en organisatie ervan) dicht bij de opvattingen van ouders kan brengen. In
een omgeving met gelijkgestemden is vaak sprake van een sterke interne sociale cohesie, wat
bevorderend is voor het samenbindend sociaal kapitaal.94 Maar ook de openbare scholen ver-
vullen een bindende functie. In een school met leerlingen met verschillende achtergronden en
zienswijzen kunnen kinderen op een vanzelfsprekende manier leren samenleven met ande-
ren. Verder kunnen ook openbare scholen adequaat rekening houden met een variëteit aan
voorkeuren van ouders. Op voorhand is een bijzondere of een openbare school, of een school
met een homogene of een heterogene leerlingenpopulatie, niet méér of minder bevorderend
voor sociale binding. Beide kunnen daaraan bijdragen. Van cruciaal belang zijn de waarde-
oriëntaties in de school.95
  “Wij komen alle twee uit een katholiek gezin, maar geloofsovertuiging stond niet bovenaan ons lijstje
   toen we een school zochten. We bekeken er verschillende en De Dijk sprong eruit. Ook omdat mijn
   dochter, die toen erg aan mij hing, binnen vijf minuten al ergens aan het spelen was. Het bleek een
   goede keuze. Al na de eerste schoolweek vroeg de juf: zo zie ik haar gedrag, merken jullie dat thuis
   ook? Haar faalangst wordt op een speelse manier aangepakt. De Vreedzame School spreekt me aan:
   ruzies worden gelijk opgelost, voorvallen worden serieus genomen, kinderen spreken elkaar aan
   zonder schoppen of slaan. In de les worden conflicten met een aap en een tijger nagespeeld. Ik vind
   dat juist in deze samenleving belangrijk, er is zo veel agressie. Onze school laat zien dat het op een
   andere manier kan: met praten kom je verder. Ik ben daar misschien ouderwets in, ze zeggen bij mij
   ook ‘u’ tegen volwassenen, maar ik voel me daarin begrepen door de school. Verder vind ik het heel
   goed in deze tijd van Nintendo’s dat de school sport en beweging stimuleert.”
   Judith van Kesteren, moeder van twee kinderen op openbare basisschool Meerwerf De Dijk in Den Helder
Behoefte aan zowel openbaar als bijzonder onderwijs
In de visie van de raad zijn openbaar en bijzonder onderwijs dus beide nodig. Het is een alge-
meen gegeven dat het Nederlandse bijzonderr onderwijs in al zijn varianten, met de vrijheid
van richting en inrichting die het geniet, betrokken en verantwoordelijke burgers aflevert. Dit
geldt evenzeer voor het Nederlandse openbaarr onderwijs. Een stelsel met alleen (bekostigde)
openbare scholen zou afbreuk doen aan de keuzevrijheid van ouders en hen verhinderen om
hun kinderen onderwijs te laten volgen aan een school die complementair is aan hun specifie-
ke opvattingen over opvoeding. En wie alleen voor bijzondere scholen pleit, moet accepteren
dat deze scholen dan de huidige functies van het openbaar onderwijs moeten overnemen, te
weten: algemene toegankelijkheid en gelijke behandeling van naar religie of levensovertui-
94   Putnam, 2000; Hart, 2008.
95   Ten Dam, Dijkstra, Geijsel, Ledoux & Van der Veen, 2010.
36                                                                                                                Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>     ging verschillende groeperingen. Via het openbaar onderwijs voldoet ons stelsel aan de inter-
     nationaalrechtelijke eis van toegankelijkheid van onderwijsvoorzieningen. Openbare scholen
     sanctioneren feitelijk de diversiteit en eigenheid van het bijzonder onderwijs. Een duaal bestel
     garandeert al met al de meest basale vorm van variëteit in het stelsel.96
3.2  Aanpassing van artikel 23 is niet nodig
     Artikel 23 heeft alle eigenschappen in zich om antwoord te geven op complexe (onderwijs)
     vraagstukken van deze tijd. De raad ziet geen aanleiding of noodzaak het grondwetsartikel te
     wijzigen of aan te passen. Een moderne uitleg van het artikel volstaat. Deze uitleg moet wel
     zo veel mogelijk in overeenstemming zijn met de oorspronkelijke bedoeling van de grondwet-
     gever. Paragraaf 3.3 gaat hier verder op in. Hieronder volgt eerst een toelichting op de stelling
     dat aanpassing van het grondwetsartikel zelf niet nodig is.
     Er zijn geen aanwijzingen dat onderwijsvrijheid segregatie veroorzaakt
     Om te beginnen heeft de raad geen aanwijzingen gevonden voor het vermeende segregeren-
     de effect van het bijzonder onderwijs. Zoals hoofdstuk 1 liet zien, bestaan er op dit punt vooral
     zorgen over islamitische scholen.97 Maar artikel 23 biedt – als die zorgen al terecht zouden zijn
    – voldoende ruimte om de kwaliteitseisen aan het onderwijs van bijzondere richtingen te ver-
     zwaren. Die eisen moeten dan wel proportioneel zijn en op het hele onderwijs betrekking heb-
     ben. De raad komt hierop terug in hoofdstuk 6.
     Daar komt bij dat veel van wat men onder integratie en burgerschapsvorming wil verstaan, in
     het duale bestel aanwezig is. Het is niet zo, zoals in de Amerikaanse discussie enige tijd terug
     werd gesteld, dat confessionele of levensbeschouwelijk geïnspireerde scholen minder ‘demo-
     cratisch’ zouden zijn.98 Juist in scholen van eigen (ouder)keuze zijn goede voorwaarden aanwe-
     zig voor leerlingen om te worden meegenomen in een proces waarin ze worden opgeleid tot
     goed burger met de benodigde kennis en vaardigheden, en waarin ze de kans krijgen normen
     en waarden te internaliseren.99 De in de wet besloten afzijdige opstelling van de overheid ten
     opzichte van de inhoud van burgerschapsvorming sluit hier goed op aan.100 Nadere regels op
     dit gebied ten aanzien van het bijzonder onderwijs zijn volgens de raad niet nodig.
     96   Onderwijsraad, 2008, p.51.
     97   Néhmé & De Graaf, 2011, p.44-49.
     98   Volgens de verdedigers van deze stelling moeten bijzondere scholen ‘publieke waarden’ uitdragen (waarden van de rechtsstaat en
          democratie, en waarden als vrijheid en gelijkheid) en zich aldus gaan - gedragen als ‘public schools’. De belangrijkste voorvechtster
          van deze opvatting, waarvan de wortels teruggaan naar de gedachten van John Dewey in zijn boek Democracy and education (1916), is
          Amy Gutmann. Zie Glenn & De Groof, 2002, p.12.
     99   Glenn & De Groof, 2002, p. 12, citeren de Canadese onderzoeker Thiessen: “the attempt to define a liberal non-indoctrinatory kind of
          upbringing fails to take into account the need for a stable and coherent primary culture for a young child, a need which can only be
          adequately provided within the context of a home which achieves an ‘organic unity’ in which all share a common world-view, com-
          mon loyalties, and commitments.”
     100 Zie ook ABRvS 30 maart 2011, LJN: BP9541. Uiteraard sluit de wettelijke afzijdigheid mogelijk intensievere bemoeienis met de doel-
          stellingen van burgerschapsvorming niet uit, maar de overheid en wetgever dienen dan wel de levensbeschouwelijke, religieuze en
          opvoedkundige grondslagen van de verschillende scholen in acht te nemen. Dat kan immers worden gerekend tot de vrijheid van
          richting en inrichting (bijzonder onderwijs) of de pedagogische autonomie (openbaar onderwijs).
     Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                                                     37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Geen noodzaak tot invoering van een algemene acceptatieplicht of afschaffing van het
recht leraren te selecteren
De raad heeft geen grote knelpunten gevonden bij het recht van bijzondere scholen hun
grondslag te bewaken. Er is dan ook geen reden voor invoering van een acceptatieplicht voor
bijzondere scholen met een zeer uitgesproken signatuur. De raad heeft dit eerder gezegd in
zijn advies over het initiatiefwetsvoorstel-Hamer. Zulke bijzondere scholen kunnen daardoor
onevenredig worden geschaad, terwijl het praktisch nut van de maatregel moeilijk aantoon-
baar is.101 Zo staan instellingen met een streng christelijke grondslag vaak in homogene gebie-
den (als het gaat om leerlingenpopulatie). Dat is voor deze scholen in de regel een bedrijfs-
economische noodzaak. De kans dat een leerling met een andere achtergrond zich bij een
school met een streng christelijke grondslag meldt, is daarom niet groot; ook omdat er meestal
een alternatief in de buurt is in de vorm van een openbare school. En waar er geen openbare
school op redelijke afstand aanwezig is, verplicht de wetgeving al de bijzondere school om elke
leerling die zich aanmeldt in principe te accepteren.102
Ook voor het voornemen om de enkelefeitconstructie in de AWGB af te schaffen, ziet de raad
onvoldoende noodzaak. Hij wijst allereerst op artikel 1 van de Grondwet. Dat gaat uit van gelij-
ke behandeling zonder onderscheid naar godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid,
ras, geslacht of welke grond dan ook. De enkelefeitconstructie en de erkenning van bijkomen-
de omstandigheden (die selectie van leerlingen en leraren voor een bijzondere school kunnen
rechtvaardigen, zie paragraaf 2.5) is daarmee niet in strijd. Het principe om een uitzondering
op het discriminatieverbod van artikel 1 Grondwet te aanvaarden – vanwege de grondslag van
bijzondere scholen – is ingebed in het grondwettelijke systeem: conflicterende grondrechten
moeten per gevall tegen elkaar worden afgewogen. Enerzijds wordt daarmee duidelijk dat niet
elke willekeurige bijzondere school een beroep kan doen op bijkomende omstandigheden,
maar dat hiervoor een specifieke grondslag en praktijk noodzakelijk is. Anderzijds wordt daar-
mee het uitgangspunt gehuldigd dat ook de tegemoetkoming aan een specifiek religieus
belang een kwestie van gelijke behandeling is. Ongelijke situaties kunnen niet per definitie
allemaal gelijk behandeld worden, omdat dan opnieuw een vorm van ongelijkheid ontstaat.
De enkelefeitconstructie hoeft ten slotte in de toepassing geen grote problemen op te roepen.
De mogelijkheid om op het terrein van arbeid en beroep een uitzondering te regelen op het
verbod van discriminatie, wordt vooralsnog gesteund door Europese regelgeving.103
Betrokkenheid van ouders
De raad wees er in het vorige hoofdstuk op dat ouders door bestuurlijke schaalvergroting en de
daaraan gepaard gaande professionalisering van bestuur en (intern) toezicht minder invloed
op het onderwijs kunnen uitoefenen. Aan de betrokkenheid van ouders, volgens sommigen
hun grondwettelijke positie als ‘constituent’ (medevormgever) van de (bijzondere) school,
wordt zogezegd geen recht gedaan.104 Toch is het de vraag of het proces van professionalise-
ring enkel afbreuk doet aan de rechten en de positie van ouders.
101 Onderwijsraad, 2010, p.24.
102 Zie art. 58 WPO en 48 WVO.
103 Vgl. artikel 4, tweede lid, van de Richtlĳn 2000/78/EG van de Raad van 27 november 2000 tot instelling van een algemeen kader voor
     gelijke behandeling in arbeid en beroep, Pb 2 december 2000, L 303/16. De Europese Commissie is een inbreukprocedure tegen Neder-
     land begonnen wegens strijd met deze richtlijn, omdat artikel 5 AWGB met de ‘enkelefeitconstructie’ een te ruime uitzondering op het
     beginsel van gelijke behandeling zou maken. De Raad van State oordeelde evenwel dat aanpassing van de AWGB aan de terminologie
     van de richtlijn mogelijk is, zonder dat de bestaande grondrechtenbalans wijzigt. Dat oordeel is door de regering onderschreven, zie
     Evaluatie Algemene wet gelijke behandeling; Advies en nader rapport.
104 Huisman, 2011.
38                                                                                                           Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>    Aan de schoolorganisatie worden hoge eisen gesteld. De samenleving, ouders en leerlingen
    verlangen goed onderwijs, terwijl tegelijkertijd de taak kinderen te socialiseren omvangrij-
    ker en ingewikkelder is geworden.105 Dat scholen zich in de richting van professionele orga-
    nisaties ontwikkelen, is zo bezien in het belang van de leerlingen en hun ouders; ook als dit
    betekent dat hun bestuurlijke betrokkenheid afneemt. De uitdaging voor de scholen is om
    het oorspronkelijke dragerschap van ouders (en hun betrokkenheid) langs andere principes
    te organiseren. Een verdere versterking van de medezeggenschap of van de juridische posi-
    tie van ouders zal onvoldoende effect sorteren. Deze versterkingen bieden geen garantie dat
    de ouderbetrokkenheid daadwerkelijk toeneemt. Integendeel, het kan de betrokkenheid juist
    verminderen en leiden tot denken in tegengestelde belangen, terwijl de school in de opvat-
    ting van de raad een sociaal verband is met in beginsel parallelle belangen van betrokkenen.106
    Die belangen vinden naar de mening van de raad hun gemeenschappelijke basis in de visie en
    in de richting van de school. Het is de opdracht die belangen en hun gemeenschappelijkheid
    helder te benoemen en te onderhouden.
3.3 Wel nodig, gewenst en mogelijk: een moderne interpretatie van artikel 23
    Aanpassing van artikel 23 is dus niet nodig. Een moderne interpretatie van het grondwets-
    artikel wel, vindt de raad. Hij maakt een principiële keuze voor een ruimere interpretatie van
    het begrip richting, dat is vastgelegd in het vijfde lid van artikel 23. De verruiming moet ook
    plaats bieden aan andere dan alleen de huidige religieuze of levensbeschouwelijke oriëntaties.
    Pluriformiteit in de maatschappij en in het onderwijs is immers één van de dragende princi-
    pes van artikel 23 van de Grondwet. Alleen in een onderwijsbestel waarin recht wordt gedaan
    aan de verschillen in opvattingen, levensstijlen, overtuigingen en voorkeuren zoals die zich
    voortdurend in de samenleving ontwikkelen, kunnen gemeenschappelijke waarden tot bloei
    komen. Artikel 23 creëert, met andere woorden, adequate voorwaarden voor binding van indi-
    viduen, van mensen van verschillend pluimage aan hun onderwijs. De raad heeft dit eerder
    betiteld als het ‘mixed authority arrangement’.107
      “Ik voelde me niet thuis op de katholieke school waar mijn kinderen eerst zaten. De vooroordelen be-
       gonnen al op het schoolplein. Door mijn hoofddoek dachten ze dat ik geen Nederlands kon spreken.
       Mijn kind werd gepest. Toen ik hier wilde gaan kijken was mijn man bang dat de school te extreem
       zou zijn. Maar als je binnenstapt, dan zie je hoe het echt is. Hier kwam ik erachter dat mijn oudste kind
       een reken- en taalachterstand had. De sfeer is goed. Mijn kind hoort hier thuis.”
       Ajda Sari-Ozdemir, moeder van twee kinderen op de islamitische basisschool Imam Albogari in Den Bosch
    De raad vindt dat een moderne interpretatie van artikel 23 rekening moet houden met de his-
    torisch en systematisch bepaalde betekenis van het grondwetsartikel, maar nadrukkelijk ook
    met het moderne, internationale gedachtegoed omtrent het recht op onderwijs van individu-
    en. In de huidige interpretatie van artikel 23, zoals die in de literatuur en de rechtspraak wordt
    gevolgd, ligt de nadruk op de bescherming van de aanbieders (scholen) tegen overheids-
    bemoeienis. Tegelijkertijd staan de rechten van onderwijsvragers (ouders, studenten en leer-
    lingen) al langer centraal in het onderwijsbeleid en de onderwijswetgeving. Het gaat er dus
    ook om de geldende interpretatie beter in overeenstemming te brengen met de vigerende
    105 Onderwijsraad, 2008, p.33.
    106 Onderwijsraad, 2010, p.44.
    107 Zie eerder Onderwijsraad, 2009.
    Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                          39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>    beleidspraktijk. Tot slot kan een ruimere interpretatie tegemoetkomen aan de wens van de
    samenleving om de overheid meer te laten sturen op kwaliteit.
    De formele wetgever heeft de ruimte voor een moderne interpretatie van artikel 23. Dat komt
    door de (uitzonderlijke) aard van het artikel zelf, dat veel aan de formele wetgever overlaat. Het
    komt ook doordat Nederland geen constitutionele toetsing kent. Formele wetten kunnen niet
    worden getoetst aan de Grondwet. Anders dan in de meeste andere landen legt daardoor de
    formele wetgever in hoogste instantie de Grondwet uit en bepaalt deze zijn betekenis.
    In de oorspronkelijke opvatting van de grondwetgever was het begrip richting ruimer dan het
    tegenwoordig in wetgeving en jurisprudentie wordt gehanteerd.108 De regering stond aanvanke-
    lijk principieel neutraal tegenover opvattingen van ouders omtrent de opvoeding van hun kinde-
    ren en hoe zij die in de keuze van een school wilden terugzien. Opvoeding en onderwijs waren in
    die benadering nauw met elkaar verbonden in het funderend onderwijs. “Dat de wetgeving en
    jurisprudentie zich anders hebben ontwikkeld, met name een tot religie en levensbeschouwing
    beperkt richtingbegrip hebben opgeleverd, is niet het resultaat van een expliciet debat geweest,
    maar is er onder invloed van maatschappelijke verzuiling en bezuinigingspolitiek ingesleten.”109
    Er is dus nu reden de bakens te verzetten en de situatie in overeenstemming te brengen met
    de eerste jaren na de grondwetswijziging van 1917. Richting moet weer worden opgevat als een
    open begrip, waarbij het erom gaat zonder inmenging van de overheid voluit te kunnen kie-
    zen voor de (opvoedkundige) grondslag van een school. Bij een verruimd, open richtingbegrip
    betekent vrijheid van richting voor een bijzondere school dat deze in zijn onderwijs uitdruk-
    king mag geven aan een fundamentele oriëntatie, ontleend aan een godsdienstige overtui-
    ging of levensbeschouwing, of aan een pedagogische benadering.
    Een ruimere interpretatie zal voor een belangrijk deel pas effect hebben als de wetgeving daar-
    op wordt aangepast. In de wetgeving wordt richting in het algemeen gebruikt voor levens-
    beschouwelijke en religieuze oriëntaties, met als gevolg een zekere bevoorrechting van deze
    oriëntaties ten opzichte van andere. De voorgestelde aanpassing zal er in de meeste gevallen
    toe leiden dat deze ongelijkheid wordt opgeheven. Een ruimere interpretatie van het begrip
    richting heeft dus tot gevolg dat het begrip zelf in de wetgeving geen bepalende rol meer speelt.
3.4 Concrete aanbevelingen voor het in praktijk brengen van een moderne in-
    terpretatie van artikel 23
    De formele wetgever speelt – zoals de grondwetgever het destijds ook heeft bedoeld – een
    bepalende rol bij het in praktijk brengen van een ruimere interpretatie van artikel 23. De raad
    doet concreet de volgende aanbevelingen.
    Aanbeveling 1: geef meer ruimte om scholen te stichten én stel scherpere eisen bij aan-
    vang van de bekostiging
    Als het begrip richting verruimd wordt opgevat, neemt de toetsende rol van de overheid even-
    zo ruim toe. De overheid moet immers ook toetsen of pedagogische visies vallen onder het
    begrip richting. Zo’n rol van de neutrale overheid gaat naar het oordeel van de raad te ver. Hij
    vindt een systeem van richtingvrije scholenplanning dan ook passen in de huidige tijd: een sys-
    108 Huisman, 2012; ook Huisman, Laemers, Mentink & Zoontjens, 2011.
    109 Huisman, Laemers, Mentink & Zoontjens, 2011, p. 58-59.
    40                                                                            Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre> teem dus, waarin het begrip richting geen rol meer speelt bij de stichting van scholen. De raad
 stelde dit al in 1996, in zijn advies Richtingvrij en richtingbepalend. Met de invoering van rich-
 tingvrije planning neemt de wetgever een belangrijk knelpunt voor de stichting van scholen
 weg. Het huidige, beperkt opgevatte begrip van richting belemmert ouders in de uitoefening
 van hun grondwettelijke vrijheid van onderwijs. Richtingvrije planning doet bovenal recht aan
 het beginsel van pluriformiteit en aanbodvariëteit. Een school die voldoende leerlingen weet
 te trekken, heeft in de visie van de raad maatschappelijk draagvlak en komt voor overheids-
 bekostiging in aanmerking. De raad doet voorstellen voor een betrouwbare en doelmatige
 uitvoering van het richtingvrije systeem en geeft zo antwoord op twijfels die de Raad van State
 had bij eerdere plannen voor invoering daarvan. Centraal in de door de Onderwijsraad voor-
 gestelde uitvoering staan ouderverklaringen.
 De raad beveelt daarnaast aan in het primair onderwijs het oorspronkelijk bestaande ouder-
 lijk initiatief om zelf ook openbare scholen te stichten, opnieuw in te voeren. In het voortgezet
 onderwijs kan het bestaande recht een steviger wettelijke basis krijgen.
 Tot slot beveelt de raad aan, bij stichting van een school voorafgaande aan de eerste bekos-
 tiging te toetsen of het onderwijs past binnen de uitgangspunten van de rechtsstaat en de
 democratische rechtsorde, en of de school kan voldoen aan minimum deugdelijkheidseisen.
 Gezien het belang van adequate onderwijskwaliteit voor individuen en voor de samenleving
 als geheel acht de raad zo’n toets proportioneel.
 Aanbeveling 2: verminder de bepalende rol van richting in de onderwijswetgeving
 Een open richtingbegrip, waaronder ook opvoedkundige opvattingen en opvattingen over
‘het goede leven’ vallen, heeft pas effect als de wetgeving daarop is aangepast. De raad doet
 een aantal voorstellen daarvoor en kiest voor een pragmatische en gedifferentieerde benade-
 ring. Dat wil zeggen dat voor de verschillende terreinen waar het richtingbegrip een rol speelt,
 de ruimere interpretatie ook verschillend kan worden toegepast.
 Een ruimer richtingbegrip binnen het bestaande aanbod zal mogelijk meer discussie oproe-
 pen in de school over invulling en ontwikkeling ervan. Het bevoegd gezag zou de bestaan-
 de richting daarom periodiek moeten toetsen aan de wens van ouders: voldoet de invulling
 nog steeds aan de behoeften? Initiatieven vanuit de medezeggenschapsraad om de richting
 te heroverwegen dient het bevoegd gezag serieus in behandeling te nemen. De medezeg-
 genschapsraad kan immers in zekere zin als mededrager van de vrijheid van onderwijs worden
 beschouwd.
 Aanbeveling 3: laat deugdelijkheidseisen daadwerkelijke kwaliteit omvatten
 De toegenomen aandacht van de wetgever voor de kwaliteit van de scholen in het funde-
 rend onderwijs heeft ertoe geleid dat sommige kwaliteitselementen, zoals leeropbrengsten,
 onder het grondwettelijke begrip deugdelijkheidseisen zijn gebracht. Deze elementen beho-
 ren vanuit de oorspronkelijke bedoeling van de grondwetgever tot het kwaliteitsdomein van
 de school. Er is zo sprake van een versmelting van de begrippen deugdelijkheid en kwaliteit.
 Dit roept spanning op met de vrijheid van onderwijs, meer in het bijzonder met de vrijheid van
 inrichting. Het vraagt om behoedzaam handelen. De kansen en de ontwikkeling van indivi-
 duen en de (economische) ontwikkeling van de samenleving als geheel hangen in sterke mate
 samen met de kwaliteit van het onderwijs. Dan zijn waarborgen voor de hoogst mogelijke
 opbrengst van het onderwijs nodig. De raad acht het op grond hiervan proportioneel dat het
 overheidsbeleid en de wetgeving opschuiven van het stellen van eisen van deugdelijkheid
 naar het streven naar daadwerkelijke kwaliteit en leeropbrengsten.
 Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                             41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>De raad geeft tegen deze achtergrond richtlijnen voor de omgang van de wetgever met
deugdelijkheidseisen en eisen van kwaliteit. De eisen die de overheid stelt, moeten gebaseerd
zijn op voldoende duidelijke en, voor zover mogelijk, objectieve wettelijke normen op hoofd-
lijnen. Deze nieuwe (met kwaliteit verzwaarde) deugdelijkheidseisen zijn minimumeisen. Voor
zover volledige objectiviteit van normen niet mogelijk is, vragen rechtszekerheid en de begin-
selen van goed bestuur dat dit gebrek wordt gecompenseerd met procedurele maatstaven,
zoals een adequate rechtsbescherming.
In de rechtsverhouding tussen overheid en schoolbestuur ten aanzien van de inrichtings-
vrijheid respecteert de overheid de onderwijskundige identiteit van de school. Dit principe ligt
ook al vast in artikel 4 van de WOT, dat stelt dat bij de uitoefening van het toezicht de vrijheid
van onderwijs in acht wordt genomen.
De volgende hoofdstukken lichten de aanbevelingen toe en motiveren deze.
   Meer keuzemogelijkheden voor ouders: de veranderingen op een rij
   Door uit te gaan van een open richtingbegrip krijgen ouders meer mogelijkheden om hun kinderen
   onderwijs te laten volgen dat aansluit bij hun opvattingen. Op dit moment kan men alleen een door
   de overheid bekostigde school stichten als deze een zogenoemde erkende richting heeft. Zo’n rich-
   ting is bijvoorbeeld katholiek, protestants-christelijk, islamitisch, algemeen-bijzonder of antroposo-
   fisch. Om die erkenning van de minister te verkrijgen, moet worden voldaan aan vier criteria.
   r De richting moet een godsdienst of levensovertuiging betreffen die zich voldoende onder-
        scheidt van andere godsdiensten of overtuigingen. De richting mag geen pedagogische stro-
        ming zijn.
   r De grondslag moet eenduidig in de statuten zijn vastgelegd.
   r Er dient sprake te zijn van een zekere maatschappelijke institutionalisering, ofwel een “aan het
        onderwijs ten grondslag liggende geestelijke stroming, die zich in een binnen Nederland waar-
        neembare beweging openbaart en ook op andere terreinen van het maatschappelijk leven
        doorwerkt.” Dat is het geval bij “een zekere bewezen verankering, duurzame openbare manifes-
        tatie of toekomstige groei in (landelijke) organisatie”.
   r Er moet voldoende draagvlak zijn. Dit wordt verondersteld als aan de wettelijke stichtingsnorm
        wordt voldaan.
   Met name het derde criterium (maatschappelijke institutionalisering) blijkt in de praktijk een strui-
   kelblok. Zo werden op basis hiervan aanvragen tot stichting van een koptisch-orthodoxe basisschool
   (2005) en een boeddhistische basisschool (2010) afgewezen.
   Wat verandert er bij een open richtingbegrip?
   Bij een open richtingbegrip doet het er niet meer toe of de gewenste richting ‘erkend’ is. Iedere ori-
   entatie voldoet. Er is een systeem van richtingvrije planning. In principe telt alleen het aantal leer-
   lingen als aanwijzing dat er voldoende maatschappelijk draagvlak is voor de gewenste richting. Het
   initiatief tot de nieuwe school moet bij een open richtingbegrip voldoen aan de volgende eisen.
   r De school zal door voldoende leerlingen worden bezocht. Zowel voor het basisonderwijs als het
        voortgezet onderwijs gelden hiervoor op dit moment al minimumaantallen, zogeheten stich-
        tingsnormen (die in het basisonderwijs verschillen per gemeente en in het voortgezet onderwijs
        per onderwijssoort). Als de beoogde school de norm haalt, wordt aangenomen dat de school
        levensvatbaar is en kent de minister bekostiging toe. Ook het door de raad voorgestelde sys-
        teem van richtingvrije planning gaat hiervan uit. Maar in plaats van het aanleveren van leerlin-
        genprognoses, is het dan voldoende als genoeg ouders verklaren hun kind naar een school te
        sturen als deze wordt gesticht.
42                                                                                     Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>   r   Er is voldoende garantie voor de integriteit en kwaliteit van de school. De initiatiefnemers van de
         nieuwe school moeten aantonen dat de school past binnen de uitgangspunten van de rechts-
         staat en de democratische rechtsorde. Ze moeten bovendien aantonen dat de school kan vol-
         doen aan minimum deugdelijkheidseisen, zoals de aanwezigheid van gediplomeerd personeel,
         een schoolplan en afdoende inzicht in de organisatie en het bestuur van de school. Als aan deze
         eisen is voldaan, kan de minister beslissen de school te bekostigen en mag de school van start
         gaan.
   Herijken of verandering van richting
   Het kan voorkomen dat ouders op enig moment ontevreden zijn over de richting van hun school.
   Ze vinden bijvoorbeeld dat de identiteit beter in het onderwijsaanbod tot uitdrukking zou moeten
   komen, of dat de grondslag niet meer voldoende aansluit bij de (veranderende) leerlingenpopulatie.
   Met een periodieke toets van de grondslag van de school kan dit naar boven komen. Deze geeft het
   bevoegd gezag informatie over de wens van ouders in relatie tot de identiteit van de school.
   In het uiterste geval kan een groep ouders besluiten uit het bestuur te stappen en een eigen school
   te beginnen. Dit heeft uiteraard vergaande gevolgen. Het voortbestaan van de school kan immers
   in gevaar komen. In het advies Verzelfstandiging in het onderwijs I (2010) besteedt de raad uitgebreid
   aandacht aan de verschillende mogelijkheden, variërend van het tot stand brengen van een eigen
   concept of aanbod binnen het bestaande bestuurlijke verband (interne verzelfstandiging) tot vol-
   ledige afsplitsing (externe verzelfstandiging). In alle gevallen besluit het bevoegd gezag van de be-
   trokken school over de variant die wordt gekozen. De medezeggenschapsraad moet wel advies ge-
   ven en uiteindelijk instemmen. Als een verzoek om verzelfstandiging van ouders afkomstig is (het
   kan ook van leraren komen), dan dient de oudergeleding het plan in bij de medezeggenschapsraad.
   Initiatiefrecht stichting openbare scholen
   Los van de grotere keuzemogelijkheden die ontstaan door een open richtingbegrip, pleit de raad
   ervoor ouders weer het recht te geven om het initiatief te nemen tot het stichten van openbare
   scholen.
   Particulier onderwijs en thuisonderwijs
   Ten slotte blijft het mogelijk een – particuliere - school te beginnen die niet door de overheid wordt
   gefinancierd. Ook kunnen ouders onder bepaalde voorwaarden kiezen voor thuisonderwijs.
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                          43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>    De raad is een voorstander van het verruimen van de mogelijkheid om scho-
    len naar eigen overtuiging te stichten. Een systeem van richtingvrije planning
    komt daaraan het beste tegemoet. Tegelijkertijd adviseert de raad vooraf-
    gaand aan de aanvang van de bekostiging deugdelijkheidseisen te stellen.
4   Aanbeveling 1: geef meer ruimte om scholen
    te stichten én stel scherpere eisen vóór
    aanvang van de bekostiging
4.1 Verruimen van mogelijkheden om scholen te stichten vraagt om richting-
    vrije planning
    Net als in zijn advies uit 1996 (Richtingvrij en richtingbepalend) pleit de raad voor richtingvrije
    planning van scholen: een systeem waarin het begrip richting geen rol meer speelt bij de stich-
    ting van onderwijsinstellingen. De raad stelt vast – mede naar aanleiding van zijn bevindingen
    in Verzelfstandiging in het onderwijs I (2010) en Boeddhisme als richting (2010) – dat het huidige
    systeem van schoolstichting niet meer van deze tijd is. De eis bij stichting dat de richting van
    de te plannen school doorwerking kent op andere maatschappelijke terreinen, veronderstelt
    een op de zuilen gebaseerde structuur, die te grote beletselen opwerpt voor nieuwe initiatie-
    ven. Bovendien zou de overheidsverantwoordelijkheid bij de stichtingsprocedure zich niet op
    zulke voorwaarden moeten richten, maar op datgene waar het werkelijk om gaat: een redelijke
    garantie van kwaliteit, doelmatigheid en continuïteit – met dat laatste wordt bedoeld dat de
    te bekostigen school bezocht zal blijven worden door voldoende leerlingen. Door de huidige
    systematiek van prognoses en indirecte meting (het aantonen van belangstellingspercenta-
    ges op basis van bevolkingsgegevens en overig aanwezig onderwijs) moeten er soms allerlei
    omwegen worden bewandeld om een school te stichten. Richting is dan louter een strategisch
    argument om een school op een blinde vlek van de planningskaart te krijgen.110
    Met de invoering van richtingvrije planning neemt de wetgever een belangrijke belemmering
    weg die ouders ondervinden in de uitoefening van hun grondwettelijke vrijheid van onderwijs
    door het huidige, beperkt opgevatte begrip van richting. Het nieuwe systeem bevordert het
    beginsel van pluriformiteit dat aan het stelsel ten grondslag ligt. Het vergroot de variëteit van
    het aanbod.
    Richtingvrije planning is een directe consequentie van de door de raad voorgestane verrui-
    ming van het begrip richting. Het vereist dat dit begrip in de wettelijke regelingen voor de
    stichting van scholen wordt geschrapt. Waarom schrappen in plaats van verruimen?
    110 Zie Huisman, Laemers, Mentink & Zoontjens, 2011; voorbeelden genoemd in de inleiding , p.5.
    44                                                                                              Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>    Het begrip richting biedt de overheid in de bestaande constellatie de mogelijkheid én de plicht
    om de grondslag van de voorgenomen school te toetsen. De overheid dient zich daarbij van-
    wege haar constitutioneel gewenste neutraliteit terughoudend op te stellen. Als het richting-
    begrip beperkt wordt opgevat, zoals nu het geval is, is toetsing in de praktijk mogelijk geble-
    ken. Als echter het bestaande wettelijke begrip bij schoolstichting verruimd wordt opgevat,
    neemt de toetsende rol van de overheid automatisch naar evenredigheid toe. Dan zal de over-
    heid ook moeten beoordelen of pedagogische visies onder het begrip richting vallen. Zo’n
    ruime toetsende rol van de overheid gaat naar het oordeel van de raad te ver.111
4.2 Voer richtingvrije planning in op basis van ouderverklaringen
    Voor de uitwerking van richtingvrije planning is de ouderverklaring een centraal instrument.
    Daarmee verklaren ouders hun kind naar een school te sturen als deze wordt gesticht. In het
    verre verleden is hier al mee gewerkt om na te kunnen gaan of er voldoende potentieel is voor
    de nieuwe school en of de school aan de stichtingsnormen voldoet. De raad heeft over dit
    instrument eerder positief geadviseerd.112 Het criterium van leerlingenaantal bij stichting is niet
    enkel een boekhoudkundig gegeven. Als zich een substantieel aantal mensen (ten minste over-
    eenkomend met het wettelijke minimum) rond een bepaalde opvatting verenigt, beschouwt
    de raad dit als een duidelijke indicatie dat er van een levensvatbare, maatschappelijk gearticu-
    leerde opvatting sprake is.
    De Raad van State heeft zijn twijfels over de betrouwbaarheid van de ouderverklaring uit-
    gesproken: er zou geen sluitende garantie zijn dat ouders die een verklaring afleggen, zich
    ook hieraan zullen houden.113 De Onderwijsraad is van mening dat dit denkbeeldige risico
    onvoldoende zwaar weegt om van zo’n systeem af te zien. Daarbij: de huidige indirecte meting
    geeft in de opvatting van de raad geen waarheidsgetrouw beeld. Het aantonen van belangstel-
    lingspercentages gebeurt aan de hand van reeds bestaande verhoudingen en machtsposities.
    Nieuwkomers hebben aldus geen kans tot het scholenbestand toe te treden.
    Een betrouwbaar systeem van ouderverklaringen dat goede prognoses geeft, zou volgens de
    raad aan de volgende voorwaarden moeten voldoen:114
    r een centrale en gewaarborgde (elektronische) aanmelding van ouders via het burger-
         servicenummer bij de gemeente;
    r de overlegging van een zeker bewijs van organisatie (door de initiatiefnemer tot stichting),
         onder meer van rechtspersoonlijkheid;
    r de beperking van de geldigheid van de handtekening (dit betekent dat de initiatiefnemers
         bij uitblijven van de voorgenomen stichting periodiek opnieuw de belangstelling en daar-
         mee de ‘hardheid’ van de (aantallen) verklaringen peilen); en
    r de bepaling door de initiatiefnemers op welke locatie (gemeente, wijk) zij de nieuwe school
         wensen te stichten; afhankelijk daarvan zal ook het voedingsgebied van de op te richten
         school bepaald moeten worden.
    111  Huisman, Laemers, Mentink & Zoontjens, 2011, p.39.
    112  Onderwijsraad, 1996.
    113  Advies van 12 april 2002, W05.01.0643/III, bijvoegsel Stct. 14 december 2004, nr. 241.
    114  Advies bij Onderwijsraad, 2000, p.7.
    Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                              45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>    Richtingvrije planning in nieuwe wijken
    De ouderverklaring is in aanleg ongeschikt bij de stichting van scholen in nieuwe wijken. Er
    zijn dan immers nog geen bewoners om te raadplegen. Voor zover de nieuwe bewoners al wel
    bekend zijn, moet elk initiatief een kans krijgen. Wanneer de initiatieven om een bijzondere
    school te stichten er niet komen of niet haalbaar zijn, adviseert de raad dat de gemeentelijke
    overheid moet voorzien in een openbare school. Dan treedt het principe in werking dat de
    overheid handelt bij het falen van de markt. Na twee of drie jaren, als de nieuwe wijk geheel
    of ten dele is ingericht, worden de ouders van leerlingen die de school bezoeken (of willen
    bezoeken) rechtstreeks bevraagd. Dat gebeurt via een instrument van directe meting dat zich
    richt op de gewenste signatuur of richting (denominatie en/of pedagogische voorkeur) van de
    school. Bij een gekwalificeerde meerderheid van stemmen wordt de richting of signatuur van
    de school vervolgens definitief bepaald. Eventuele veranderingen van de signatuur of richting
    in de verdere toekomst kunnen geschieden met instemming van het bevoegd gezag, volgens
    de procedure van medezeggenschap en de regels die de raad heeft geschetst in het advies Ver-
    zelfstandiging in het onderwijs I. Zie hiervoor paragraaf 5.3.115
    Initieer of versterk het ouderlijk initiatiefrecht tot stichting van een openbare school
    Daarnaast adviseert de raad het vroeger bestaande recht van ouders om op eigen initiatief
    openbare basisscholen te stichten, opnieuw in te voeren. Dit versterkt de mogelijkheid voor
    ouders het door hen gewenste onderwijs te realiseren en daarmee hun keuzevrijheid. In het
    voortgezet onderwijs bestaat dit recht nog, maar kan het een steviger wettelijke basis krijgen.
    Dat kan in het bestaande artikel 67 van de WVO (Wet op het voortgezet onderwijs).
4.3 Geef afgewogen ruimte aan particulier onderwijs en regel toezicht op
    thuisonderwijs
    De eisen voor oprichting van particuliere (dus niet door de overheid bekostigde) scholen zijn
    in de loop der jaren verzwaard. Een nieuwe school wordt, om aan de eisen van een school in de
    zin van de Leerplichtwet te voldoen, getoetst aan de eisen van de WPO, met name de artikelen
    8, 9 en 12. De overheid kan van een particuliere school eisen dat er “onderwijs wordt gegeven,
    in die zin dat kennis en vaardigheden aan leerplichtigen worden overgedragen”. Daarbij mag
    de overheid uitgaan “van een zekere mate van sturing en structurering van het leerproces”.116
    Vervolgens wordt ten aanzien van een goedgekeurde particuliere school inspectietoezicht uit-
    geoefend. Hier bestaat een spanning tussen de kwaliteitseisen die de overheid stelt en de vrij-
    heid van oprichting. Kunnen particuliere scholen zich voldoende onderscheiden door de huidi-
    ge wettelijke maatstaven? Is er voldoende ruimte voor innovatie via het particulier onderwijs?
    In het licht van artikel 23 van de Grondwet zal het nooit zo kunnen zijn dat het particuliere
    onderwijs volledig wordt gelijkgeschakeld met het bekostigde onderwijs. Particulier onderwijs
    valt immers louter onder het regime van het tweede lid, dat zegt dat het geven van onderwijs
    vrij is, “behoudens het toezicht van de overheid en het onderzoek naar de bekwaamheid en
    zedelijkheid van hen die onderwijs geven”. Bij het particulier onderwijs moet dus worden geba-
    lanceerd tussen substantiële vrijheid aan de ene kant en de behoefte aan overheidsregulering
    en -toezicht aan de andere kant.
    115  Onderwijsraad, 2010, p.39-41.
    116  ABRvS, 20 juli 2011, LJN: BR2291 (De Koers).
    46                                                                          Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>    De regels voor het bekostigd onderwijs en het particulier onderwijs maken duidelijk dat er een
    sterke nadruk ligt op kwaliteit. Dit is om het recht op onderwijs voor iedereen, voortvloeiend
    uit het internationaal recht (EVRM), zo goed mogelijk te dienen. In dit opzicht is het vreemd dat
    voor het thuisonderwijs (ongeveer driehonderd leerlingen op jaarbasis) niets is geregeld ten
    aanzien van de verplichtendheid, de kwaliteit en het toezicht. De overheid kan de kinderen
    en jongeren waar het hier om gaat, hoe klein deze groep ook is, niet ongelijk behandelen ten
    opzichte van leerlingen in bekostigde en particuliere scholen. Ook deze kinderen hebben recht
    op goed onderwijs. De raad adviseert daarom voor het thuisonderwijs wettelijke waarborgen
    te creëren dat ouders – die dus voor hun kinderen ontheffing van de leerplicht hebben gekre-
    gen – vervangend onderwijs aanbieden. Ook moet wettelijk gewaarborgd worden dat de over-
    heid daar adequaat en proportioneel toezicht op uitoefent en deugdelijkheidseisen kan stellen,
    die vergelijkbaar zijn met die voor het particulier onderwijs.
4.4 Verscherp de eisen bij aanvang van de bekostiging
    De raad stelt tegelijk voor de eisen die gelden voor het in aanmerking komen van bekostiging
    aan te scherpen. Daarmee is een grotere sturing op kwaliteit ook mogelijk voor scholen die net
    toetreden tot het stelsel.
    In het in hoofdstuk 1 genoemd wetsvoorstel van het oud-Kamerlid Jan Jacob van Dijk (CDA)
    staat de vraag centraal: is het grondwettelijk mogelijk om eisen van deugdelijkheid te stellen
    als voorwaarde voor het in aanmerking komen van bekostiging?117 In de huidige situatie treden
    verplichtingen pas in werking na aanvang van bekostiging van een school. Het wetsvoorstel
    wil de periode waarin nieuw bekostigde scholen niet voldoen aan cruciale deugdelijkheids-
    eisen, sterk inkorten.
    De raad is van mening dat zich echter niets verzet tegen het uitgangspunt om al vóór de bekos-
    tiging, maar ná de oprichting van de school, wettelijke verplichtingen aan scholen op te leggen.
    De wettelijke eisen mogen natuurlijk niet zo zwaar zijn dat bekostiging feitelijk onbereikbaar
    wordt, of dat de vrijheid van richting en inrichting van de bijzondere school in het gedrang
    komt. De raad acht een dergelijke maatregel vanuit de overheidszorg voor de onderwijs-
    kwaliteit proportioneel. Er is vanuit het perspectief van de Grondwet reden om de daad van
    oprichting en het besluit tot bekostiging los van elkaar te zien.118 Een historische analyse van
    het artikel toont aan dat de oorspronkelijke grondwetgever (in 1848 toen het tweede lid van
    artikel 23 in de Grondwet kwam) eigenlijk alleen wilde verbieden dat de overheid een vergun-
    ning vroeg voorafgaande aan de oprichting van een school. De overheid mocht dus geen eisen
    stellen bij de oprichting van een school (stap 1). Dit spoort met datgene wat tot op heden in het
    internationale recht is vastgelegd. Maar als de eenmaal opgerichte school bekostiging wil van
    de overheid (stap 2), dan kunnen er wél eisen worden gesteld. Pas in 1917 is het beginsel van vol-
    ledige bekostiging van het bijzonder onderwijs in de Grondwet terechtgekomen.
    Toetsingsgronden: deugdelijkheid en rechtsstaat
    De raad adviseert om nieuwe bepalingen in de wet op te nemen, aan de hand waarvan de ver-
    wachte kwaliteit en de rechtsstatelijke integriteit van bijzondere scholen kan worden getoetst,
    nog voordat zij in aanmerking komen voor bekostiging. Voor het primair onderwijs zou het
    117  Vgl. Van Dijk, 2009.
    118  Huisman, Laemers, Mentink & Zoontjens, 2011, p.46.
    Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                            47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>moeten gaan om voorwaarden voorafgaand aan opname in het plan van nieuwe scholen
(WPO). Voor het voortgezet onderwijs moet het gaan om voorwaarden voorafgaande aan het
besluit om een aanvraag voor bekostiging van een nieuwe school of afdeling toe te wijzen
(WVO). De betrokken aanvraag moet dan worden beoordeeld in het licht van de vraag of het
onderwijs aan de te stichten bijzondere school:
r past binnen de uitgangspunten van de rechtsstaat en de democratische rechtsorde; en
r kan voldoen aan minimum deugdelijkheidseisen, zoals de aanwezigheid van gediplo-
    meerd personeel, de voorbereiding van een schoolplan, en afdoende inzicht in de beoog-
    de ‘governance’ (te weten de organisatiestructuur en de daarbij behorende taak- en ver-
    antwoordelijkheidsverdeling waartoe ten minste behoort de wijze waarop toezicht wordt
    uitgeoefend op het bestuur).
Een en ander moet de wetgever nader uitwerken. Deze eisen gelden niet op deze wijze voor
het openbaar onderwijs. Bij het van start gaan van een openbare school garandeert de over-
heid zelf dat aan alle wettelijke regels is voldaan.
48                                                                     Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>    Een open richtingbegrip heeft veel consequenties. De belangrijkste is dat rich-
    ting geen bepalende rol meer kan spelen in de wetgeving. De raad brengt de
    gevolgen in kaart en doet de wetgever suggesties voor hoe hiermee om te
    gaan.
5   Aanbeveling 2: verminder de bepalende rol
    van richting in de wetgeving
5.1 Duidelijk aanwijsbare consequenties van een open richtingbegrip
    In het voorgaande heeft de raad aangegeven dat een ruimere interpretatie van het begrip
    richting voor een belangrijk deel pas effect zal kunnen hebben als de wetgeving daarop wordt
    aangepast. De raad pleit voor het bewerkstelligen van een meer gelijke positie tussen de hui-
    dige geijkte richtingen en nieuwe richtingen. In het algemeen brengt een ruimere interpreta-
    tie van het begrip richting in de Grondwet met zich mee dat het begrip in de wetgeving geen
    bepalende rol meer speelt.
    Richtingbegrip op zeven plaatsen in de wet aan de orde
    Voor welke in wetten vastgelegde onderwerpen heeft een open richtingbegrip consequen-
    ties? Dat zijn er zeven.119
    r Leerlingenvervoer.r Wat zijn de consequenties voor de wettelijke garanties (artikel 4 WPO,
         WVO en WEC, de Wet op de expertisecentra) dat de gemeente de vervoerskosten van een
         onderwijsvrager betaalt als deze kiest voor een school van de gewenste richting die niet
         binnen redelijke afstand van de woning ligt?
    r Richtingbezwaren, op grond van artikel 5 Leerplichtwet 1969. Betekent een open richtingbegrip
         dat ontheffing van de leerplicht ook mogelijk is als de ouder van een leerplichtige jongere
         overwegende bezwaren heeft tegen de (religieuze, levensbeschouwelijke, pedagogische of
         andersoortige) richting van alle binnen redelijke afstand van de woning gelegen scholen?
    r Gelijke behandeling. In hoeverre kan een niet levensbeschouwelijke of godsdienstige opvat-
         ting de grondslag vormen, op basis waarvan een schoolbestuur leerlingen aan de poort
         van de school mag selecteren (op grond van artikel 7, tweede lid AWGB)? Dezelfde vraag
         geldt voor de selectie van leerkrachten en de uitzonderingsmogelijkheid op grond van arti-
         kel 5, tweede lid, AWGB.
    r Substituut-kerndoelen. Hoe ver gaat de mogelijkheid om eigen kerndoelen vast te stellen als
         het bevoegd gezag van een bijzondere school – op grond van de pedagogische grondslag –
         dringende bedenkingen heeft tegen de bestaande kerndoelen (artikel 9, zevende lid, WPO)?
    r Inspectietoezicht. Wat wordt bedoeld met de regel van artikel 4, eerste lid, WOT, waarin staat
         dat de Inspectie het toezicht uitoefent met inachtneming van de vrijheid van onderwijs?
    r Huisvestingsgeschillen. Deze zijn relevant omdat via de huisvesting een ongelijke behande-
         ling van openbaar en bijzonder onderwijs zou kunnen optreden. Er moet een nadere afba-
    119  Huisman, Laemers, Mentink & Zoontjens, 2011, p.51.
    Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                             49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>        kening komen in de taak van de Onderwijsraad tot advisering over de vaststelling van het
        programma huisvestingsvoorzieningen (artikelen 95, negende lid WPO en 76f, negende lid
        WVO) of de gemeentelijke huisvestingsverordening (artikelen 102, zesde lid WPO en 76m,
        zesde lid WVO) “in relatie tot de vrijheid van richting en de vrijheid van inrichting”.
    r Laatste school naar richting. Hoe om te gaan met de laatste school in een kleine gemeenschap
        (bijzonder of openbaar) die ondanks een te klein aantal leerlingen open mag blijven omdat
        het de enige van die denominatie is, of de enige openbare school (artikel 153, vierde lid, WPO)?
    Om tot een werkbare oplossing voor deze deelgebieden te komen, onderscheidt de raad vier
    functies die het begrip richting in de verschillende onderwijswetten heeft.
    r Richtingvrijheid als uitzondering op een dwingende wettelijke bepaling. Dit is bijvoor-
        beeld het geval bij de ontheffing van de Leerplichtwet. Hierbij is de adressant de ouder.
        Ook de uitzondering op de wettelijke verplichting van kerndoelen en van het verbod van
        onderscheid in de AWGB vallen hieronder.
    r Richting als element in een aanspraak op bekostiging of subsidie. Dit betreft de rol van rich-
        ting in de stichtingsprocedure (zie aanbeveling 1), de positie als laatste school van de rich-
        ting (bestuur is adressant) en het leerlingenvervoer (ouder is adressant).
    r Richting als instructienorm voor overheid, wetgever en toezichthouder. Hierbij is te wijzen
        op de norm in artikel 4 van de WOT, maar ook de leden 5 en 6 van artikel 23 van de Grond-
        wet. Het betreft hier de norm van terughoudende regeling en toezicht ten aanzien van de
        kern van de vrijheid van onderwijs. Adressant is hier de overheid.
    r Richting als toetsingsnorm voor overheids- of adviesorganen. Zie in dit verband de bepa-
        lingen voor wat betreft de advisering van de Onderwijsraad en bij de Wet fusietoets onder-
        wijs ingevoerde bepalingen in de WPO en WVO.120
    De raad adviseert het richtingbegrip per functie een andere grondslag of invulling te geven,
    afhankelijk van de kern van het betreffende grondrecht en de adressant. In het navolgende
    werkt de raad dit uit voor de verschillende deelgebieden.
5.2 Het richtingbegrip per deelgebied uitgewerkt
    Richtingvrijheid als uitzondering op een dwingende wettelijke bepaling
    Leerplicht
    De raad geeft in overweging om bij vrijstelling van de leerplicht op basis van de Leerplichtwet
    de bestaande situatie te handhaven. Dat wil zeggen dat vrijstelling alleen toegestaan is bij
    bezwaren van de ouder tegen de richting van scholen op grond van godsdienstige en levens-
    beschouwelijke overtuiging.
    De eventuele doorvoering van een verruiming van het begrip richting tot ook pedagogische
    opvattingen of andere waardeoriëntaties zou, gezien de systematiek van richtingbezwaren
    als uitzonderingsgrond in de Leerplichtwet, het thuisonderwijs tot een reguliere mogelijkheid
    maken. Het is uiteindelijk aan de wetgever hierover een inhoudelijke afweging te maken. Maar
    zou het thuisonderwijs een reguliere mogelijkheid worden, dan moet de wetgever de onderwijs-
    kwaliteit en de toegankelijkheid ervan garanderen. Het internationale recht dwingt de wetgever
    niet om een keuze voor thuisonderwijs te maken. De beslissing of thuisonderwijs wel of niet wordt
    toegestaan valt onder de zogenoemde ‘margin of appreciation’ van de nationale staat.121
    120 Staatsblad 2011, 95.
    121 EHRM 11 september 2006, nr. 35504/03 (Konrad t. Duitsland).
    50                                                                             Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Kerndoelen
De raad is van mening dat bij introductie van een open richtingbegrip de bestaande bepaling
in de WPO inzake substituut-kerndoelen bij dringende bedenkingen tegen de landelijke kern-
doelen, ongewijzigd kan blijven.122 Artikel 9 WPO biedt ook dan voldoende waarborgen om
voor die doelen af te wijken van de wet. De eigen kerndoelen van een school, óók als die uit-
gaat van bijvoorbeeld een pedagogisch richting, moeten – zoals ook in de wet staat – uiteraard
van hetzelfde niveau zijn als de wettelijke kerndoelen.
Gelijke behandeling
Het grote maatschappelijke en juridische belang van het verbod van discriminatie staat bui-
ten kijf. Uitzonderingen hierop moeten tot het uiterste worden beperkt. In artikel 5, tweede lid,
van de AWGB, waarin een uitzondering voor het bijzonder onderwijs is geregeld, wordt niet
van vrijheid van richting, godsdienst of levensovertuiging gesproken, maar gaat het om “de
vrijheid van een instelling van bijzonder onderwijs om eisen te stellen over de vervulling van
een functie, die, gelet op het doel van de instelling, nodig zijn voor de verwezenlijking van
haar grondslag”. Feitelijk kan de grondslag breder worden opgevat dan alleen godsdienst of
levensovertuiging. Uit het advies van de Raad van State over het Wetsvoorstel algemene wet
gelijke behandeling blijkt ook, dat er welbewust niet voor gekozen is om grondslag te beper-
ken tot godsdienst of levensbeschouwing. Er waren immers ook bijzondere instellingen op
niet-levensbeschouwelijke grondslag.123
De raad is geen voorstander van de mogelijkheid om de selectie van leerlingen op scholen bui-
ten de grond van religieuze en levensbeschouwelijke grondslag toe te staan. Een louter peda-
gogisch ingevulde grondslag rechtvaardigt geen selectie van leerlingen. Het is naar Europees
recht eveneens twijfelachtig of voor de toelating van leerlingen tot onderwijs van een peda-
gogische richting afwijking van het verbod van discriminatie mogelijk is. Volgens het voorstel
van een nieuwe Europese richtlijn voor gelijke behandeling buiten de arbeid is zo’n afwijking
alleen voorzien in de verhouding van kerken en andere religieuze organisaties tot de staat, dus
op religieuze gronden.124
Een pedagogisch ingevulde grondslag rechtvaardigt in de ogen van de raad wel de selectie
van personeel. Een school moet de geschiktheid van nieuw personeel in het licht van haar
richting – in welke betekenis dan ook – kunnen onderzoeken. Per geval zal moeten worden uit-
gemaakt of de enkelefeitconstructie en het element van bijkomende omstandigheden bij de
selectie van personeel voor een school van een pedagogische richting afwijking van het dis-
criminatieverbod rechtvaardigt. In het licht van de vigerende Europese richtlijnen voor gelijke
behandeling is het niet uitgesloten dat de pedagogische richting als grond daartoe kan dienen.
Een en ander is echter sterk afhankelijk van hoe de daarin gebezigde term overtuiging moet
worden begrepen. Artikel 4, tweede lid van de Kaderrichtlijn staat uitzonderingen toe op het
discriminatieverbod in de sfeer van arbeid en beroep als er sprake is van een verschil in behan-
deling gebaseerd op godsdienst of overtuiging van een persoon en “indien vanwege de aard
van de activiteiten of de context waarin deze worden uitgeoefend de godsdienst of overtui-
122  “Indien een bevoegd gezag van een bijzondere school dringend bedenkingen heeft tegen de krachtens het vijfde lid vastgestelde
     kerndoelen, kan het bevoegd gezag eigen kerndoelen voor de school vaststellen. Deze kerndoelen zijn van gelijk niveau als de kern-
     doelen, bedoeld in het vijfde lid. Het bevoegd gezag zendt de vastgestelde kerndoelen aan de inspecteur”. Zie artikel 9, zevende lid,
     WPO.
123  Memorie van toelichting bij de Algemene Wet Gelijke Behandeling, 1991.
124 Voorstel Commissie voor een Richtlijn van de Raad betreffende de toepassing van het beginsel van gelijke behandeling van personen
     ongeacht godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele geaardheid, Brussel 2 juli 2008, COM(2008) 426 definitief, p. 6. Men
     heeft hier kennelijk mede het oog op het toestaan van selectieve toelating tot bijzondere scholen.
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                                                       51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>ging een wezenlĳk, legitiem en gerechtvaardigd beroepsvereiste vormt gezien de grondslag
van de organisatie”.125
Richting als element in een aanspraak op bekostiging of subsidie
Als het gaat om bekostigingsaanspraken op grond van richting, adviseert de raad de aanspra-
ken te ‘neutraliseren’, dat wil zeggen: het begrip richting als bepalende factor te schrappen.
Laatste school
Met een ruimere interpretatie van het begrip richting vervalt het begrip laatste school van de
richting. Zoals voor de aanspraak op bekostiging bij stichting niet langer de richting een factor
zal zijn (maar enkel het aantal leerlingen), zo zal de richting bij een afnemend aantal leerlingen
evenmin een onderscheidend criterium zijn. Alleen het aantal leerlingen en de opheffingsnorm
zullen dan relevant zijn voor de vraag of de school recht kan doen blijven gelden op bekosti-
ging en voor opheffing bewaard zal blijven. De bestaande laatste scholen van de richting kun-
nen onder een overgangsregime worden gebracht om hun rechtszekerheid te garanderen.
Leerlingenvervoer
Ook ten aanzien van het leerlingenvervoer zou alleen gewerkt moeten worden met ‘neutrale’
criteria zoals afstand en inkomen van de ouders. Als ouders een verder weg gelegen school
voor hun kind kiezen, dient de overheid die keuze alleen actief te ondersteunen als voor het
vervoer naar die school kosten moeten worden gemaakt, die redelijkerwijs niet volledig ten
laste van het individu kunnen worden gebracht, en het inkomen van de ouders het niet toelaat
die kosten zelf te dragen. Het leerlingenvervoer kan dezelfde vorm krijgen als de bestaande
regelingen voor de bijstand, huur-, kinder- of zorgtoeslag, en tegemoetkoming in de opvang-
kosten voor kinderopvang. Voor zover invoering van zo’n nieuwe regeling consequenties heeft
voor bestaande aanspraken, dient hiervoor een overgangsregeling te worden getroffen.
De regeling voor de vergoeding van de vervoerskosten zou, zoals de raad al stelde in zijn advies
Richtingvrij en richtingbepalend         d uit 1996, de volgende kenmerken kunnen hebben:
r een minimale kilometergrens;
r een eigen bijdrage als bodem;
r een inkomensafhankelijke tegemoetkoming; en
r geen toets van de wens van ouders om een bepaalde school te bezoeken.
Dit betekent niet dat de aanspraken van ouders zoals die tot nu toe op enkel godsdienstige
of levensovertuiging zijn gegrond, aan kracht inboeten. Integendeel, een neutraal criterium
breidt de kring uit van waaruit een aanspraak kan worden gedaan: er vindt immers niet langer
een toets van de wens van de ouders plaats. Enkel de eerste drie kenmerken zullen als criterium
een rol spelen om na te gaan of men in aanmerking komt voor een vergoeding.
Wat het speciaal onderwijs betreft moet worden nagegaan in hoeverre het mogelijk is daar-
voor dezelfde criteria op te leggen. Daarbij moet worden meegewogen dat de aanmelding
van een kind op een school voor speciaal onderwijs niet vrijwillig is, en dat de afstand tot een
voorziening voor speciaal onderwijs in de meeste gevallen aanmerkelijk groter is dan tot een
voorziening voor het reguliere basisonderwijs.
125 Richtlĳn 2000/78/EG van de Raad van 27 november 2000 tot instelling van een algemeen kader voor gelĳke behandeling in arbeid en
     beroep, Pb 2 december 2000, L 303/16.
52                                                                                                     Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre> Richting als instructienorm bij het onderwijstoezicht
 In de WOT staat dat de Inspectie het toezicht uitoefent met inachtneming van de vrijheid van
 onderwijs (artikel 4, eerste lid). Deze bepaling hoeft geen verandering te ondergaan. Het wets-
 artikel dekt ook de pedagogische en opvoedkundige richting van de school. Zie de memorie
 van toelichting bij de wet: “De Grondwet stelt de vrijheid van onderwijs voorop en daarmee
 de eigen verantwoordelijkheid van de instellingen voor het onderwijs. De inspectie zal bij de
 uitoefening van het toezicht rekening dienen te houden met de eigen ruimte van de instellin-
 gen en de keuzen die zij daarbinnen hebben gemaakt.”126 En: “Bij het aan de onderwijsinstelling
 voorhouden van de spiegel met de onafhankelijke beoordeling neemt de inspectie de vrijheid
 van onderwijs in acht (artikel 4, eerste lid). Dit betekent dat zij door de instelling gemaakte
 keuzen die voortvloeien uit de identiteit, respecteert en daarover dus geen op zichzelf staand
 oordeel geeft”.127
 De regering zag in de vrijheid van onderwijs ook een plicht tot proportionaliteit van het toe-
 zicht. Het toezicht mag de vrijheid van onderwijs niet verder inperken dan voor het doel van
 dat toezicht noodzakelijk is (tweede lid van artikel 23 van de Grondwet).
 Richting als toetsingsnorm voor overheids- of adviesorganen
 Huisvestingsgeschillen
 De Onderwijsraad adviseert op verzoek van de betrokken partijen over geschillen bij de huis-
 vesting van scholen. Het gaat om precies te zijn om de vaststelling van het programma van
 huisvestingsvoorzieningen (artikelen 95, negende lid WPO en 76f, negende lid WVO) of de
 gemeentelijke huisvestingsverordening (artikelen 102, zesde lid WPO en 76m, zesde lid WVO)
“in relatie tot de vrijheid van richting en de vrijheid van inrichting”. De raad beoordeelt in feite
 of er via de huisvesting geen sprake is van ongelijke behandeling van openbaar en bijzonder
 onderwijs.128
 In de praktijk blijkt dat de Onderwijsraad hier een pacificerende rol vervult en dat het met
 name gaat om de gelijke behandeling tussen scholen in gemeenten. De raad adviseert de
 betreffende bepaling opnieuw te formuleren in termen van ongelijke behandeling van open-
 baar en bijzonder onderwijs.
 Fusietoets
 In artikel 64c, eerste lid WPO staat sinds 2011 het volgende: “Onze minister kan goedkeuring
 onthouden [aan een fusie tussen onderwijsinstellingen] indien als gevolg van de fusie de daad-
 werkelijke variatie van het onderwijsaanbod, zowel in het opzicht van richting en pedagogisch-
 didactische aanpak binnen het voedingsgebied van de te fuseren scholen of rechtspersonen,
 op significante wijze wordt belemmerd.”129
 In de Regeling en beleidsregels fusietoets is deze bepaling als volgt uitgewerkt in artikel 11:
“In het basisonderwijs is in ieder geval sprake van een significante belemmering van de daad-
 werkelijke variatie van het onderwijsaanbod, bedoeld in artikel 64c, eerste lid, van de WPO,
 indien er als gevolg van de institutionele fusie minder dan twee scholen overblijven zowel in
 126 Memorie van toelichting bij Wet op het onderwijstoezicht,  t 2001.
 127  Wet op het onderwijstoezicht; nota n.a.v. het verslag, 2001, p.4.
 128 Memorie van toelichting bij Wet op de Onderwijsraad, 1996, p.3-4. Dit is van regeringszijde ook tot uitdrukking gebracht in de mondelin-
      ge behandeling van het wetsvoorstel decentralisatie huisvestingsvoorzieningen in het primair en voortgezet onderwijs in de Eerste
      Kamer, Handelingen I, 25 juni 1996, p.36-1819.
 129 Zie ook artikel 53g, eerste lid, WVO.
 Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                                                      53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>    het opzicht van richting als pedagogisch-didactische aanpak, in een straal van 10 kilometer
    gerekend vanaf het vestigingsadres van de hoofdvestiging van de school, zonder dat daarvoor
    een aannemelijke rechtvaardigingsgrond aanwezig is.”130 Om vast te stellen of het aanbod van
    richting of pedagogisch-didactische aanpak minder gevarieerd is, zal er – hoe marginaal men
    ook beoogt te toetsen – uitgegaan moeten worden van een normatief begrip van wat een rich-
    ting of pedagogisch-didactische aanpak is.
    De raad meent dat de wettelijke bepaling om twee redenen wijziging verdient. In de eer-
    ste plaats dient er geen verschil meer te worden gemaakt tussen richting en pedagogisch-
    didactische aanpak. Verder kan de overheid niet bepalen hoe de ene pedagogisch-didactische
    aanpak van de andere moet worden onderscheiden. “De overheid bezit daarvoor eigenlijk niet
    de geschikte instrumenten, zij zal moeten afgaan op adviezen van deskundigen, binnen welke
    groep niet vanzelfsprekend consensus bestaat over de aard of waarde van bepaalde pedago-
    gische opvattingen. Het hoeft daarnaast nauwelijks betoog dat de overheid hiermee ingrijpt in
    de pedagogische autonomie van (nieuwe en bestaande) scholen en zich daarmee een rol aan-
    meet op een terrein waarvoor vanouds de algemene opvatting geldt dat zij het niet dan met
    uiterste terughoudendheid doet.”131
    De raad adviseert de wettelijke bevoegdheid van de minister om de variëteit aan richting en
    pedagogisch-didactische aanpak in een bepaalde regio te toetsen, geen deel meer te laten
    uitmaken van de fusietoets. Behouden blijven dan de bepalingen dat onderwijsinstellingen
    die willen fuseren moeten laten zien dat dit echt nodig is, en dat leraren, ouders en leerlingen/
    studenten het eens moeten zijn met de fusie.
    Overige bepalingen leveren geen problemen op voor een open richtingbegrip
    Voor de overgebleven artikelen waar het begrip richting wordt gehanteerd (zoals artikel 17
    WPO en 22 WVO) is een ruimere interpretatie evenmin een probleem. Artikel 17 WPO en zijn
    equivalent in de WVO stellen dat het statutaire doel van een samenwerkingsbestuur in elk
    geval is: het geven van openbaar onderwijs en onderwijs van een of meer richtingen in afzon-
    derlijke scholen voor openbaar en bijzonder onderwijs. Artikel 22 WVO verplicht het bevoegd
    gezag in het maatschappelijk verkeer ondubbelzinnig tot uitdrukking te brengen wat de rich-
    ting van de school is. Dit kan dus ook de pedagogische richting van een school betreffen.
5.3 Periodieke toets op bestaande richting
    Een open richtingbegrip kan binnen het bestaande aanbod op scholen tot meer discussie lei-
    den over invulling en ontwikkeling van de gekozen richting. Denkbaar is dat zowel interne als
    externe ontwikkelingen aanleiding kunnen geven de bestaande, gekozen richting te wijzigen.
    Dat kan door nieuwe maatschappelijke en/of onderwijskundige inzichten, bijvoorbeeld inge-
    bracht vanuit de professionaliteit van de leraar. Het kan ook in reactie op specifieke wensen van
    ouders of naar aanleiding van een peiling onder ouders en het netwerk in de lokale omgeving.
    De raad vindt dat de overheid geen taak heeft ten aanzien van de (ontwikkeling van de)
    bestaande richting. Een open richtingbegrip brengt op dit punt geen principiële wijziging met
    130 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 6 juli 2011, nr. WJZ/221491 (2752). Zie ook artikel 15 van de Regeling
        met betrekking tot het voortgezet onderwijs.
    131 Huisman, Laemers, Mentink & Zoontjens, 2011, p.39.
    54                                                                                                            Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>zich mee ten opzichte van de huidige situatie. De gewenste neutrale opstelling van de over-
heid vraagt hier terughoudendheid.
De raad ziet voldoende aanleiding voor een periodieke toetsing op schoolniveau: een toets
(bijvoorbeeld één keer in de vier jaar) waarbij het bevoegd gezag nagaat of het aanbod van de
scholen voldoet aan de duurzame wens van ouders in een bepaald gebied (wens in brede zin:
identiteit, onderwijskundige inrichting, profiel). Een dergelijke toetsing komt principieel tege-
moet aan de waarde van artikel 23 om ontwikkelingen in levensovertuigingen en –visies van
mensen te accommoderen. De uitkomst van de periodieke toetsing zou ertoe kunnen leiden
de richting van de school opnieuw te ijken of te herzien, of over te gaan tot vormen van interne
of externe verzelfstandiging.132
Verandering van richting
De raad heeft eerder uitgebreid aandacht besteed aan de mogelijke situatie dat ouders en/
of onderwijspersoneel enerzijds en het bevoegd gezag anderzijds fundamenteel van mening
verschillen over de koers van de school.133 De raad heeft daarbij weliswaar vastgesteld dat het
bevoegd gezag de drager is van de richting van de school, maar niet buiten de medezeggen-
schapsraad om kan, nu die in zekere zin als mede-eigenaar ten aanzien van de richting geldt.
Immers, het bevoegd gezag behoeft de instemming van de oudergeleding van de mede-
zeggenschapsraad voor het wijzigen van de grondslag van de school (artikel 13g WMS). Het
bevoegd gezag dient daarom een eventueel verzoek van de oudergeleding van de medezeg-
genschapsraad tot uitbreiding of aanpassing van de richting serieus te nemen en een eventu-
ele uitspraak van de Landelijke Commissie voor Geschillen WMS ter zake ter harte te nemen.
132  Onderwijsraad, 2010.
133  Onderwijsraad, 2010.
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                            55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>    Deugdelijkheidseisen kunnen ook daadwerkelijke kwaliteit omvatten. De raad
    vindt dat daarbij gestreefd moet worden naar objectieve normen. Waar dat
    niet kan, zijn procedurele maatregelen nodig ter bescherming van de rechts-
    zekerheid van scholen.
6   Aanbeveling 3: laat deugdelijkheidseisen
    daadwerkelijke kwaliteit omvatten
    Het overheidsbeleid richtte zich in de afgelopen periode in toenemende mate op de realise-
    ring van daadwerkelijke kwaliteit in het onderwijs. De regering zei het in 2000 (bij de indiening
    van het voorstel van de WOT) zo: “Het toezicht staat niet langer alleen ten dienste van de over-
    heid, maar is tevens gericht op de belangen van de direct betrokkenen bij de onder toezicht
    staande instellingen. (...) Het voorstel van wet onderkent de terechte aandacht voor de concre-
    te situatie op scholen en voorziet in een versterking van de publieke verantwoording over de
    kwaliteit van het onderwijs.”134 Ook de raad onderstreept het belang van goed onderwijs voor
    de kansen en ontwikkeling van individuen in onze complexe samenleving.
    Bij het overheidsstreven naar daadwerkelijke kwaliteit rijst evenwel een aantal vragen. Artikel
    23 van de Grondwet schrijft voor dat eisen van deugdelijkheid alleen bij wet kunnen worden
    gesteld, en dus niet behoren tot de bevoegdheid van de minister of de Inspectie. Tegelijk is
    het echter duidelijk dat enkel wettelijke vastlegging van deugdelijkheidseisen geen effectieve
    realisering van kwaliteit garandeert. Buiten de wet zijn instanties nodig, zoals naast de scho-
    len een onderwijsinspectie, die deze wettelijke normen in praktijk brengen. Daarbij heeft zo’n
    instantie ook enige vrijheid nodig om die wettelijke normen uit te werken en in de praktijk toe
    te passen.
6.1 Vloeiende overgang van deugdelijkheid in kwaliteit is aanvaardbaar
    Bij de totstandkoming van de bepaling in 1917 werd een onderscheid gemaakt tussen deug-
    delijkheid en kwaliteit, en werd de realisering van kwaliteit vooral tot de autonome sfeer van
    de scholen gerekend.135 De overheid kon alleen controleren of scholen voldeden aan deugde-
    lijkheidseisen. Het gaat hier om eisen ten aanzien van de deugdelijkheid van het onderwijs. Zij
    omspannen in beginsel het gehele gebied van de inrichting van het schoolonderwijs. Zij heb-
    ben een kwaliteitsnormerende functie, maar kunnen ook een stelselbeschermende of pacifi-
    cerende functie hebben.136 Voorbeelden van het eerste zijn de bepalingen omtrent het school-
    plan, de schoolgids en de kerndoelen en van het tweede de gelijke salariëring van personeel
    134  Advies Raad van Staten en nader rapportt 2001.
    135  Onderwijsraad, 2002, p.24.
    136  Onderwijsraad, 2002, p. 23-24.
    56                                                                           Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>    aan bijzondere en openbare scholen. Scholen die niet aan de deugdelijkheidseisen voldoen,
    verliezen hun bekostiging.
    De raad vindt dat nu een zekere mate van versmelting van de begrippen deugdelijkheid en
    kwaliteit in het overheidsbeleid aanvaardbaar en verdedigbaar is.137 Niet enkel de autonomie
    van de school, maar ook het belang van de onderwijsvrager dient mee te wegen bij de reik-
    wijdte van het begrip deugdelijkheidseis. Dit betekent niet dat de wetgever op grond van
    het belang van goed onderwijs naar believen deugdelijkheidseisen kan stellen, die vanuit de
    oorspronkelijke bedoeling van de grondwetgever tot het domein van de school behoren. De
    oorspronkelijk bedoelde terughoudendheid van de wetgever moet het uitgangspunt blijven.
    De wetgever is in zijn afwegingen onverminderd gebonden aan het principe dat het stellen
    van deugdelijkheidseisen alleen aan de orde is, als is gebleken dat zich daarvoor een eviden-
    te noodzaak aandient. Verder is de wetgever gebonden aan de grenzen die de vrijheid van
    richting en inrichting stellen. Wetgeving, of die nu meer of minder ingrijpt, is grondwettelijk
    immers een inbreuk op een klassiek grondrecht voor het bijzonder onderwijs.
    De Grondwet bevat geen belemmering voor een veranderde kijk op het begrip deugdelijk-
    heid.138 In de tekst is een open norm opgenomen. Naar internationaal recht heeft de overheid
    de verplichting om minimumregels te stellen met betrekking tot de inhoud, de relevantie en
    de kwaliteit van het onderwijs.139 De enige grenzen vanuit het internationaal recht betreffen
    de eisen waaraan het door de overheid geregelde curriculum mag worden getoetst. Daarbij
    gaat het erom dat het curriculum op een objectieve, kritische en pluralistische manier moet
    zijn geregeld en worden uitgevoerd. Ook het internationale recht bevat dus geen belemme-
    ring om minimumnormen voor effectieve kwaliteit te stellen. Tegelijk is het recht op onderwijs
    van elk individu optimaal gediend met een overheidswaarborg tot het beschikbaar stellen van
    inhoudelijk relevant en hoogwaardig onderwijs. Met andere woorden: aan het sociale grond-
    recht op onderwijs moet een groot belang worden toegedicht. En zoals de raad al eerder aan-
    gaf: ouders en leerlingen hebben op grond van de leerplicht ook een zeker leerrecht. Dit houdt
    in dat de overheid aan een ieder een minimale garantie geeft inzake de basiskwaliteit van het
    onderwijs.140
6.2 Stel vast wat deugdelijkheidseisen zijn en compenseer zo nodig via proce-
    durele bescherming
    Democratische legitimatie en vereisten van rechtszekerheid en rechtsgelijkheid zijn leidend bij
    het grondwettelijke voorschrift dat deugdelijkheidseisen bij wet worden gesteld.141 De vraag is
    vervolgens tot hoever de normerende werking van de wettelijke deugdelijkheidseisen strekt,
    en waar de beoordelings- en beleidsvrijheid van instanties die deze normen toepassen, begint
    en eindigt.
    137  In 2002 vond de raad dat er geen grondwettelijke basis was voor een interpretatie die ertoe leidde dat het grondwettelijk bedoelde
         onderscheid tussen de begrippen deugdelijkheid en kwaliteit vervaagde en hen maakte tot “bestanddelen van een nieuw begrip
        ‘basiskwaliteit’”. Nu, tien jaar later, in het licht van het zwaarwegende maatschappelijke belang dat vandaag de dag aan de kwaliteit
         van het onderwijs voor ieder kind moet worden gehecht, nuanceert de raad deze zienswijze.
    138  Vgl. ook Mentink, 2012, paragraaf 6.3.3.
    139  EHRM 7 december 1976, Publ. ECHR, Series A, vol. 23 (Kjeldsen, Busk Madsen en Pedersen).
    140 Onderwijsraad, 2010, p.7.
    141  Vgl. Mentink, 2012.
    Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                                                   57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>  “We werken met periodeonderwijs, dat wil zeggen dat een klas gedurende een periode van drie
    of vier weken aan één onderwerp werkt, bijvoorbeeld rekenen of geschiedenis. Leerkrachten be-
    reidden eerst de lessen deels in hun hoofd voor. Elke dag reflecteerden ze op wat de kinderen had-
    den gedaan en beslisten ze welke onderdelen extra aandacht nodig hadden. Dat kan niet meer. De
    inspectie verlangt dat we heel precies verantwoorden wat we doen. We moeten de lessen op papier
    voorbereiden en aangeven wat de tussen- en einddoelen zijn. Er wordt ook een logboek bijgehou-
    den. Toetsen analyseren we nauwkeurig. Voor zorgkinderen zijn de eisen nog strenger. En ouders
    vragen ook steeds vaker om waarborgen van kwaliteit. En terecht. We trekken als vrije scholen wel
    duidelijke grenzen. De kleutertoets doen we niet. Die past niet in onze visie op het jonge kind.”
    Ceciel Wolfkamp, directeur van twee vrije (basis)scholen in Zutphen
Aspecten van kwaliteit in het toezichtkader van de Inspectie zijn niet zonder meer
deugdelijkheidseisen
De raad heeft zich in 2002 ook over de zojuist geformuleerde vraag gebogen, specifiek in ver-
band met het probleem van de overdracht van bevoegdheden op het terrein van het onder-
wijs naar decentrale overheden. Volgens de raad is decentraal onderwijsbeleid op gemeente-
lijk niveau slechts toelaatbaar als de formele wetgever op genoegzame wijze de inhoudelijke
normen voor het onderwerp dat beoogd wordt, heeft vastgesteld.142 Een gelijkluidend stand-
punt ligt in de rede bij de afgrenzing van de rol van de wetgever enerzijds en van de minister of
de onderwijsinspectie anderzijds. Ook de Raad van State vindt dat “ten minste de hoofdlijnen
van deugdelijkheidseisen”, bij wet moeten worden gesteld; ze dienen “zodanig helder te zijn
geformuleerd dat de vrijheid van richting en inrichting gewaarborgd blijven”.143
Deze opvatting kent twee elementen:
r er moet een wettelijke grondslag op hoofdlijnen (formeel) zijn voor de deugdelijkheids-
      eisen; en
r er moet een zodanig duidelijke formulering in de wet staan dat inzicht wordt geboden in
      de consequenties voor de vrijheid van richting en inrichting (materieel).
Dit brengt met zich mee dat de aspecten van kwaliteit (artikel 11 WOT) niet zonder meer deug-
delijkheideisen zijn. Het zijn pas deugdelijkheideisen als de desbetreffende kwaliteitsaspecten
materieel zijn omlijnd en als zodanig zijn vastgelegd in de sectorwetgeving (WPO en WVO). Dit
is alleen het geval bij het kwaliteitsaspect opbrengsten. In de artikelen 10a WPO en 23a1 WVO
is vastgelegd welke minimumleerresultaten (eindopbrengsten) van scholen worden verwacht.
Voor de overige aspecten van kwaliteit in het toezichtkader van de Inspectie geldt dit niet. De
aspecten van kwaliteit in de WOT zijn nauwelijks omlijnd, in de zin dat scholen weten waaraan
ze zich te houden hebben in de praktijk. Niet de wet, maar pas de uitwerking van de kwaliteits-
aspecten in het toezichtkader van de Inspectie en de toepassing ervan in het concrete geval
geven die duidelijkheid. Hier bepaalt de Inspectie dus in overwegende mate wat de effecten
van de kwaliteitsaspecten in het concrete geval zijn. Het gevolg is dat de Inspectie wel aan de
hand van deze aspecten het onderwijs aan basisscholen en scholen in het voortgezet onder-
wijs kan beoordelen, maar onderwijsinstellingen niet op overtredingen kan aanspreken. De
scholen kunnen geen bekostigingssanctie krijgen van de minister wegens het niet voldoen
142 Onderwijsraad, 2002, p.22. Vgl. ook in algemene zin Mentink, 2012.
143   Advies Raad van State en nader rapport,t 2009, p.6.
58                                                                                    Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>aan de aspecten van kwaliteit.144 Dit laat onverlet dat de raad het toezicht van de Inspectie van
belang vindt voor het versterken van de onderwijskwaliteit op scholen.
Wettelijke deugdelijkheidseisen dienen heldere en objectieve normen te bevatten
Hoe moeten de nieuwe deugdelijkheidseisen dan worden vastgesteld? In artikel 10a WPO en
23a1 WVO is de eis geïntroduceerd dat scholen kunnen worden beoordeeld op de gerealiseer-
de leerresultaten. Deze moeten voldoende zijn. Wat (on)voldoende is, wordt bepaald aan de
hand van een vergelijking met gemiddelde leerresultaten over diezelfde schooljaren van scho-
len met een vergelijkbaar leerlingenbestand.145
De Raad van State oordeelde in zijn advies over het wetsvoorstel dat de beoogde norm van vol-
doende leerresultaten niet de eigenschap heeft van een “objectieve norm die de toegevoegde
waarde van het onderwijs op alle scholen meet. (…) Het hanteren van een gemiddelde impli-
ceert per definitie dat sprake is van een groep die onder en een groep die boven het gemid-
delde valt. Hantering van deze norm leidt er dan ook toe dat een groot aantal scholen de norm
niet zal halen, terwijl dit niet noodzakelijkerwijs te wijten is aan de prestatie of kwaliteit van de
school.”146
De Onderwijsraad onderschrijft de opvatting van de Raad van State dat de wettelijke
deugdelijkheidseisen zo veel mogelijk de eigenschap moeten hebben van objectieve normen.
Daarmee wordt bedoeld dat de wet rechtstreeks, dat wil zeggen zonder tussenkomst van eni-
ge handeling op uitvoerend niveau, uitsluitsel moet geven aan scholen over wat van hen wordt
verwacht. Objectieve normen bevatten bijvoorbeeld de bepalingen in de WPO en WVO over
schoolplan en schoolgids of – heel iets anders – over het karakter van het openbaar onder-
wijs.147 Met het vereiste van objectiviteit is de constitutioneel verankerde voorspelbaarheid van
het overheidshandelen en de rechtszekerheid en gelijkheid van scholen gediend.148
De raad vindt evenwel dat onder bijzondere omstandigheden van de strikte eis van objecti-
viteit moet kunnen worden afgeweken. Dat moet mogelijk zijn als over de noodzaak en wen-
selijkheid van de nieuwe wettelijke regeling ruime consensus bestaat en het ‘gebrek’ in de
regeling naar redelijke verwachting tijdelijk zal zijn. In zijn algemeenheid beoordeelde de raad
daarom in 2009 – in zijn reactie op het Wetsvoorstel goed onderwijs, goed bestuur – de in te
voeren deugdelijkheidseisen via het nieuwe artikel 10a WPO als nuttig, proportioneel en nood-
zakelijk.149 Het gaat hier om maatschappelijk wenselijke en noodzakelijke wettelijke normen
voor het reken- en taalonderwijs, die op brede steun kunnen rekenen van het onderwijsveld
en de samenleving. De raad merkte in zijn advies uit 2009 verder op: “Daarbij zullen relatieve
normeringen ook nodig blijven; er is een ontwikkelpad nodig naar de juiste combinatie van
absolute en relatieve normen. Daarbij is ook van belang wie de norm stelt. Bij de huidige rela-
tieve normen heeft de inspectie het voortouw. De raad acht het gewenst aan de onderhavige
regeling van minimum leerresultaten een horizonbepaling toe te voegen en een tijdpad uit te
144 Uiteraard kan de minister de scholen op grond hiervan wel op een andere manier tegemoet treden, zoals het bieden van extra onder-
     steuning om te bereiken dat de scholen alsnog aan aspecten van kwaliteit voldoen. Memorie van toelichting bij Wet op het onderwijs-
     toezicht,
             t 2001.
145  Zie bijvoorbeeld het nieuwe artikel 10a WPO.
146 Advies Raad van State en nader rapport, 2009, p.5.
147  Zie resp. artikelen 12 en 13 WPO en 24 en 24a WVO (schoolplan en schoolgids) en 46 WPO en 42 WVO (karakter openbaar onderwijs).
148 Zie uitgebreid Mentink, 1989.
149 En zijn equivalent voor het voortgezet onderwijs: artikel 23a1 WVO.
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                                                 59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>    zetten voor het streven naar een wettelijke regeling van objectieve, absolute minimumstan-
    daarden op enkele kernonderdelen van de leergebieden rekenen en taal.”150
    Compenseer via procedurele maatstaven
    Er is in het algemeen een spanning zichtbaar bij de toenemende sturing op de kwaliteit van
    het onderwijs. Eisen worden alleen op hoofdlijnen vastgelegd, het zijn streefniveaus of kwan-
    titatieve eisen. Het impliciete uitgangpunt van de Grondwet dat de eisen zo helder zijn voor
    scholen dat zij hun gedrag erop kunnen afstemmen, komt daarmee onder druk te staan. Dit is
    al zichtbaar bij ‘nieuwe’ eisen als de kerndoelen, maar ook bij die waarvan men zegt dat ze een
    beleidsvrijheid van de scholen impliceren. Een voorbeeld van dit laatste is de burgerschaps-
    bepaling van artikel 9 WPO.
    Deugdelijkheidseisen van deze soort zijn aanvaardbaar, mits zij noodzakelijk zijn, het om mini-
    mumnormen gaat en zij worden gecompenseerd door procedurele maatstaven. De proce-
    durele maatstaven moeten scholen zo veel mogelijk rechtszekerheid bieden en zorgen voor
    een gelijke behandeling van onderwijsinstellingen. De kerndoelen bijvoorbeeld worden via
    procedurele maatregelen vastgesteld, namelijk bij een besluit dat ten opzichte van de wet als
    een uitvoeringshandeling moet worden beschouwd en dus ook van lagere rang is, een AMvB
    (Algemene Maatregel van Bestuur). Deze AMvB wordt, alvorens in werking te treden, in beide
    Kamers ‘voorgehangen’. De Kamers kunnen er dus nog naar kijken. De maatregel geldt boven-
    dien telkens voor een bepaalde tijd, zodat periodieke heroverweging en eventuele bijstelling
    mogelijk zijn. Tot slot biedt de bestuursrechter rechtsbescherming aan scholen als de overheid
    maatregelen jegens hen wil nemen omdat zij zich niet aan de kerndoelen zouden houden.
6.3 Hanteer het wat en hoe minder streng bij verantwoordelijkheidsverdeling
    Deugdelijkheidseisen zijn minimumnormen in de rechtsverhouding tussen overheid en school-
    bestuur, waarvan wettelijke vastlegging alleen aan de orde is als dat noodzakelijk is.151 Maar hoe
    ver mogen ze gaan? Wat is aan de wetgever, wat aan de school? De vrijheid van onderwijs moet
    zo veel mogelijk gerespecteerd worden.
    De commissie-Dijsselbloem bepleitte in 2008 in haar rapport Tijd voor Onderwijs een meer
    terughoudende opstelling van de wetgever. Met de verschillende onderwijsvernieuwingen,
    zoals de basisvorming, het studiehuis en de schaalvergroting, was de overheid te veel in het
    onderwijsinhoudelijke domein van de school getreden. Om voor de toekomst richting te geven
    aan het wetgevingsbeleid beveelt de commissie onder meer aan een duidelijker onderscheid
    te maken tussen het ‘wat’ en het ‘hoe’: “De overheid moet haar verantwoordelijkheid voor het
    in heldere kaders vaststellen van het ‘wat’ hernemen. Wat verwachten we nu dat leerlingen op
    enig moment in hun schoolloopbaan kennen en kunnen? De wijze waarop deze kennis en vaar-
    digheden worden aangebracht is primair aan de scholen (…). De overheid dient zich, anders
    dan in het verleden het geval was, (...) te beperken tot een faciliterende rol.”152
    De raad vindt dat deze scheiding van verantwoordelijkheden relativering verdient. Volgens
    hem is het onderscheid tussen wat (eindproduct) en hoe (proces) niet zo scherp, juist als het
    gaat om regelgeving en overheidsbemoeienis. Er is namelijk een beperkte tussencategorie,
    150 Onderwijsraad, 2009, p.17.
    151  Onderwijsraad, 2002, p.24; Mentink, 2012.
    152  Commissie Parlementair Onderzoek Onderwijsvernieuwingen, 2008, p.142-143.
    60                                                                             Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>    waarbij de overheid wel dirigerend kan optreden. Zo kan worden gesteld dat de schoolcarrière
    te lang duurt om alleen te koersen op de twee ijkmomenten waarin het wat wordt getoetst
    (de afsluitende toets in het basisonderwijs en het eindexamen in het vervolgonderwijs). Ver-
    der zijn sommige proceskenmerken essentieel voor de onderwijsopbrengsten vanwege hun
    hoge voorspellende waarde voor het eindresultaat. Denk daarbij aan de kwaliteit van leraren
    of het toetsen van de voortgang van leerlingen. Daarom mag de overheid op deze terreinen
    voorschrijvend zijn.
    Dit betekent dat de vraag wat de overheid mag ten opzichte van de instellingen, zich dus niet
    eenduidig laat beantwoorden. Bovendien gaan in de visie van de raad zowel de overheid als de
    scholen over het wat en het hoe. Het onderscheid levert geen heldere, harde normen op voor
    een goede afbakening van taken tussen overheid en scholen of voor het voorschrijven van
    kwaliteit enerzijds en ruimte geven aan variëteit anderzijds. Die harde normen kunnen waar-
    schijnlijk ook niet elders gevonden worden.
    De raad acht hier wel enkele algemene uitgangspunten van belang voor het nader bepalen
    van de verhouding tussen overheid en scholen. Zo is een louter procedurele of op processen
    gerichte normstelling (bijvoorbeeld het hebben van een kwaliteitszorgsysteem) onvoldoende
    waarborg voor goed onderwijs. De overheid zal ook inhoudelijke, op resultaten gerichte nor-
    men moeten stellen. De raad gaf dit al aan in zijn advies Doortastend toezichtt uit 2006. Het gaat
    uiteindelijk voor de onderwijsontvangers steeds om de volgende stap: basiskennis voor het
    voortgezet onderwijs, een diploma voor een studie of toegang tot de arbeidsmarkt. Er moet
    een getoetste en niet-onderhandelbare basisnorm zijn voor iedereen die onderwijs volgt bin-
    nen de leerplicht. De raad vindt dat de overheid vanuit haar stelselverantwoordelijkheid op
    drie gebieden centrale normen moet stellen om de kwaliteit te garanderen: (1) vakinhouden en
    prestaties, (2) examinering en (3) bevoegdheidseisen aan leerkrachten (zie het recent versche-
    nen raadsadvies Geregelde ruimte).
    Tegelijkertijd acht de raad ook meer vrijheid voor scholen wenselijk. Regels van de overheid
    moeten scholen niet belemmeren om het onderwijsproces op een door hen gekozen manier
    in te richten. Daarom moet er slechts op een beperkt aantal cruciale gebieden, zoals hierboven
    aangegeven, sprake zijn van strikte normstelling. Wanneer duidelijk is waar elke school zich
    aan dient te houden, is ook duidelijk waar vervolgens de ruimte ligt voor eigen invulling.
6.4 Wees terughoudend bij het nemen van maatregelen met uniformerende
    werking
    Ruimte voor eigen invulling betekent ook dat de overheid terughoudendheid betracht bij uni-
    formerende maatregelen. Die maatregelen zijn soms nodig, zoals hierboven is betoogd. Maar in
    het licht van artikel 23 moet de overheid er voorzichtig mee omgaan.
    Zo is de raad voorstander van een verplichte jaarlijkse eindtoets in het basisonderwijs voor de
    doorstroomrelevante vakken rekenen en taal. Het gaat hier om een maatregel die maatschap-
    pelijk gewenst is met het oog op het versterken van de kwaliteit van het onderwijs, en die op
    brede steun kan rekenen in het onderwijsveld en de samenleving. Maar een uniforme eindtoets
    (bijvoorbeeld Cito-toets) wijst de raad af (zie het advies Toetsing in het primair onderwijs, 2011).
    Het is naar zijn oordeel voldoende om voor te schrijven dat de eindtoets geijkt moet zijn op de
    referentieniveaus voor de doorstroomrelevante vakken. Scholen moeten de vrijheid houden
    Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                              61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>zelf een keuze te maken welke eindtoets (mits geijkt op de referentieniveaus) zij gebruiken als
onderdeel van hun kwaliteitszorgsysteem.
De raad heeft verder benadrukt dat de gegevens uit de eindtoets primair ten dienste moeten
staan van de schoolloopbaan van de leerlingen: de toets is een instrument voor een onafhan-
kelijk advies aan het voortgezet onderwijs. De school kan zelf de resultaten gebruiken voor
kwaliteitsverbetering. De gegevens kunnen ook een wetenschappelijk en beleidsmatig belang
dienen. Om een landelijk beeld te verkrijgen van het algemene beheersingsniveau van basis-
schoolleerlingen voor de betrokken vakken is een landelijke peiling wel nodig. Het is voldoen-
de als elke school eens in de vijf jaar daaraan meedoet.153
Behalve tegen het voorstel voor een uniforme centrale eindtoets keert de raad zich (in het-
zelfde advies) tegen andere onderdelen van het conceptwetsvoorstel die een uniformerende
werking kunnen hebben. Tussentoetsen zijn daarvan een voorbeeld. “In de visie van de raad
heeft de overheid een taak in het laten ontwikkelen van (tussen)toetsen, waar scholen desge-
wenst gebruik van kunnen maken ten behoeve van het monitoren van de leervorderingen van
leerlingen op de doorstroomrelevante vakken. Het verdient daarom ook volgens de raad aan-
beveling de toetsen te ijken op de referentieniveaus en deze door een daarvoor in te stellen
onafhankelijke commissie op inhoudelijke en methodologische kwaliteit te laten beoordelen.
De raad zet echter vraagtekens bij een vergaande intrede van de overheid in de professionele
verantwoordelijkheid van scholen waar het gaat over wettelijke voorschriften ten aanzien van
afnamecondities voor alle toetsen die deel uitmaken van een leerlingvolgsysteem.”154 De vrij-
heid van onderwijs vraagt om een terughoudende rol van de overheid.
153 Onderwijsraad, 2011, p.20.
154 Onderwijsraad, 2011, p.21.
62                                                                        Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>Epiloog
Aan het begin van de vorige eeuw, zo’n honderd jaar geleden, was de Nederlandse samen-
leving divers. Bevolkingsgroepen met verschillende levensbeschouwelijke opvattingen leef-
den naast en mét elkaar. Hun politieke vertegenwoordigers zochten naar manieren om recht te
doen aan de verschillen in levensvisies. Artikel 23 van de Grondwet, tot stand gekomen in 1917,
is een prachtig en historisch voorbeeld van de vereniging van een gemeenschappelijk belang
(een deugdelijk onderwijsstelsel) met verschillende deelbelangen (de wens van ouders om kin-
deren te onderwijzen vanuit hun eigen levensvisie).
Nu, bijna een eeuw later, kunnen we constateren dat de ontwerpers van het grondwetsartikel
hun werk goed hebben gedaan. Artikel 23 is tegemoetgekomen aan zijn oorspronkelijke doel-
stellingen en heeft bovendien maatschappelijke veranderingen doorstaan. Aanvankelijk liet
het grondwetsartikel veel ruimte voor religieuze, levensbeschouwelijke én opvoedkundige
opvattingen. In de loop van de vorige eeuw, met de groei van de typisch Nederlandse zuilen-
structuur, is het steeds smaller geïnterpreteerd. Uitsluitend religieuze en levensbeschouwelijke
oriëntaties konden nog ten grondslag liggen aan bijzondere scholen – niet opvoedkundige. Nu
de samenleving de laatste decennia weer diverser is geworden en de verschillende levensvisies
niet meer overeenkomen met de vroegere zuilen, is er behoefte aan een ruimere interpretatie
van artikel 23. De grote kracht van het grondwetsartikel is dat dit mogelijk is. De opstellers heb-
ben de formele wetgever (regering en Eerste en Tweede Kamer) de ruimte gegeven voor een
in de tijd passende interpretatie.
De raad is van oordeel dat die ruimte moet worden benut. Artikel 23 is een uitstekend instru-
ment om nu én in de toekomst ouders te laten kiezen voor onderwijs dicht bij hun eigen opvat-
tingen, waardenpatroon en/of levensbeschouwing. “Het is niet one size fits all,” l zegt historicus
James Kennedy in het Jaarboekje 2011, dat de raad uitgeeft tegelijk met dit advies (en dat ook
in het teken staat van onderwijsvrijheid). Kennedy noemt de variëteit in het aanbod een grote
verworvenheid, die juist in deze moderne tijd belangrijk is: “Burgers zijn steeds mondiger en
hebben specifieke wensen.”
Keuzevrijheid voor ouders is niet alleen voor individuen van grote waarde, maar ook voor de
samenleving als geheel. In een omgeving met gelijkgestemden is vaak sprake van een sterke
interne sociale cohesie, wat bevorderend is voor het samenbindend sociaal kapitaal. School-
directeuren vertellen in het Jaarboekje 2011 hoe belangrijk het is om mensen de kans te geven
om vanuit hun eigen identiteit een brug te laten slaan naar anderen.
Maar bovenal hebben leerlingen recht op goed onderwijs. Om in onze complexe samenleving
volwaardig mee te kunnen draaien, moeten burgers aan veel kwalificaties voldoen. Ouders,
scholen en de overheid zijn niet voor niets kritischer geworden over de kwaliteit van het onder-
wijs. Leraren en schoolleiders moeten alle ruimte krijgen om het onderwijs vorm te geven. Vrij-
heid van onderwijs is een groot goed, maar er is ook reden om er grenzen aan te stellen. Het
onderwijs op scholen moet vóór alles deugdelijk zijn en passen binnen onze democratische
rechtsorde.
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                              63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>Afkortingen
AMvB  Algemene Maatregel van Bestuur
AWGB  Algemene wet gelijke behandeling
CPB   Centraal Planbureau
EHRM  Europees Hof voor de Rechten van de Mens
EVRM  Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens en de fundamen-
      tele vrijheden
G4    Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht
G21   21 grootste gemeenten, exclusief G4
GW    Grondwet
HR    Hoge Raad
IVESC Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele rechten
IVUR  Internationaal Verdrag inzake de Uitbanning van alle vormen van Rassendiscriminatie
OCW   Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
po    primair onderwijs
SCP   Sociaal en Cultureel Planbureau
SVPO  Stichting voor Persoonlijk Onderwijs
vo    voortgezet onderwijs
WEC   Wet op de expertisecentra
WMS   Wet medezeggenschap op scholen
WOT   Wet op het onderwijstoezicht
WPO   Wet op het primair onderwijs
WVO   Wet op het voortgezet onderwijs
64                                                                    Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>Figuren
Tabel 1:      Aantal instellingen in primair en voortgezet onderwijs naar denominatie,
              2005-2010                                                                    24
Tabel 2:      Aantal leerlingen in primair en voortgezet onderwijs naar denominatie,
              2005-2010                                                                    25
Tabel 3:      Niet-westerse allochtone leerlingen in het voortgezet onderwijs in 2005      31
Tabel 4:      Niet-westerse allochtonen in het voortgezet onderwijs in 2009                31
Tabel 5:      Gestichte (+) en opgeheven (-) scholen primair onderwijs, 2003-2010          88
Tabel 6:      Stichting naar schoolsoort voortgezet onderwijs, 2005-2012; gehonoreerde (+)
              en afgewezen (-) aanvragen                                                   89
Tabel 7:      Percentage scholen primair onderwijs zwak en zeer zwak, 2009-2011            92
Tabel 8:      Percentage scholen voortgezet onderwijs zwak en zeer zwak, 2009-2011         92
Tabel 9:      Aantallen en percentages leerlingen met ‘gewicht’ in basisonderwijs; 2006    94
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                         65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>Literatuur
Advies Raad van State en nader rapport (2001). Kamerstukken II, 27783, A.
Advies Raad van State en nader rapportt (2009). Kamerstukken II, 2008-2009, 31828, nr.4.
Afdeling Onderzoek en Statistiek gemeente Nijmegen (2011). Evaluatie anti-segregatiebeleid.
    Geraadpleegd op 1 maart 2012 via de website van VNG, http://www.vng.nl/Praktijkvoor-
    beelden/JOS/2011/Nijmegen_eval_antisegrbel_2011.pdf.f
Arts, K. (2009). Ontwikkelingen in kerkelijkheid en kerkbezoek (1999-2008). In H. Schmeets & R.
    van der Bie (eds.), Religie aan het begin van de 21ste eeuw.
                                                               w Den Haag: CBS.
Bekkers, V.J.J.M., De Kool, D. & Straten, G.F.M. (2012). Ouderbetrokkenheid bij schoolbeleid. Rotter-
    dam: NWO.
Bessems, K. (2011, 21 juni). Onderwijsvrijheid gaat te ver. De Pers.
Braster, J.F.A. (1996). De identiteit van het openbaar onderwijs. Proefschrift. Groningen:
    Wolters-Noordhoff.
Bronneman-Helmers, R. (2011). Overheid en onderwijsbestel. Den Haag: Sociaal Cultureel
    Planbureau.
Centraal Bureau voor de Statistiek (2008). Verzelfstandiging openbare scholen zet flink door.r
    Geraadpleegd op 8 maart 2012 via de website van CBS, http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/the-
    mas/onderwijs/publicaties/artikelen/archief/2008/2008-90123-wk.htm.
Commissie Parlementair Onderzoek Onderwijsvernieuwingen (2008). Tijd voor Onderwijs. Den
    Haag: Sdu.
De Hart, J. (2006). Meer geloof, minder kerk. Den Haag: SCP.
De Hart, J. (2008). Sociale cohesie: het thema van dit Sociaal en Cultureel Rapport. In P. Schnabel,
    R. Bijl & J. de Hart (eds.), Betrekkelijke betrokkenheid
                                                           d (11-29). Den Haag: Sociaal en Cultureel
    Planbureau.
De Hart, J. (2012). Maak het nieuw! Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau.
Een school beginnen, waar kan dat nog? (2010, 21 juni). NRC Handelsblad.
Evaluatie Algemene wet gelijke behandeling; Advies en nader rapportt (2009). Kamerstukken II,
    2009-2010, 28481, nr. 7.
Gerards, J. (2011). Waar gaat het debat over het Europees Hof voor de Rechten van de Mens nu
    eigenlijk over? Nederlands Juristenblad, 86(10), 608-612.
Glenn, Ch. & De Groof, J.(2002). Finding the Right Balance: freedom, autonomy and accountability
    in education, volume II. Utrecht: Boom Juridische Uitgevers/Lemma.
Governance: ruimte geven, verantwoording vragen en van elkaar leren (2005). Kamerstukken II
    2004-2005, 30183, nr.1.
Herweijer, L. & Van den Brink, Y. (2011). Etnische diversiteit en leerprestaties. Geraadpleegd op
    12 maart 2012 via http://www.ord2011.nl/data/conference/1/papers/552-Etnische%20diversi-
    teit%20en%20leerprestaties.pdf.f
Herweijer, L. & Vogels, R. (2004). Ouders over opvoeding en onderwijs. Den Haag: Sociaal Cultu-
    reel Planbureau.
Hirsch Ballin, E.M.H. (2011). Burgerrechten. Rede, uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt
    van hoogleraar in de rechten van de mens aan de Universiteit van Amsterdam.
Huisman, P.W.A. (2002). De samenwerkingsschool: conflicterende convergentie. Proefschrift. Den
    Haag: Elsevier.
Huisman, P.W.A. (2011). Onderwijsrecht in meervoud. Den Haag: Boom Juridische uitgevers.
Huisman, P.W.A. (2012). Richting als pluriform begrip in de onderwijswetgeving. Geraadpleegd via
    de website van Onderwijsraad, www.onderwijsraad.nl.
66                                                                              Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>Huisman, P.W.A., Laemers, M.A.T.B., Mentink, D. & Zoontjens, P.J.J. (2011). Vrijheid van stichting.
     Den Haag: Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap.
Huisman, P.W.A. & Zoontjens, P.J.J. (2009). Selectie bij toegang tot het onderwijs. Deventer: Kluwer.
Idenburg, Ph. J. (1960). Schets van het Nederlandse Schoolwezen. Groningen: J.B. Wolters.
Kabinet accepteert zwarte scholen (2011, 7 februari). de Volkskrant.
Kans, K., Lubberman, J. & Van der Vegt, A. L.(2009). Monitor ouderbetrokkenheid in het funderend
     onderwijs. Rotterdam: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
Koning, P. & Van der Wiel, K.(2010). Ranking the Schools: How Quality Information Affects School
     Choice in the Netherlands. Geraadpleegd op 1 maart 2012 via de website van Centraal
     Planbureau, http://www.cpb.nl/en/publication/ranking-schools-how-quality-information-
     affects-school-choice-netherlands.
Memorie van toelichting bij de Algemene Wet Gelijke Behandeling. Kamerstukken II, 1990-1991,
     22014, nr.3.
Memorie van toelichting bij Wet op de Onderwijsraad (1996). Kamerstukken II, 1996-1997, 25041,
     nr. 3.
Memorie van toelichting bij Wet op het onderwijstoezichtt (2001). Kamerstukken II 2000-2001, 27783,
     nr.3.
Mentink, D. (1989). Orde in onderwijsbeleid. Deventer: Kluwer.
Mentink, D. (2012). De kwaliteitsnormerende functie van deugdelijkheidseisen, waarborg voor goed
     onderwijs. Geraadpleegd via de website van Onderwijsraad, www.onderwijsraad.nl.
Mentink, D. & Vermeulen, B.P. (2011). Artikel 23 grondwet; de basis van het Nederlandse onderwijs-
     recht. Den Haag: Sdu Uitgevers.
Ministerie van Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties (2004). Grondrechten in een pluri-
     forme samenleving (2004). Kamerstukken II, 2003-2004, 29614, nr.2.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2011). Collectief thuisonderwijs. Brief van
     Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap aan de Voorzitter van de Tweede Kamer, 21
     juni 2011. Kamerstukken II, 2010-2011, 32500 VIII, nr.190.
Moslimjeugd wil overgaan op thuisonderwijs (2011, 4 februari). Parool.
Motie Elias (2011). Kamerstukken II 2011-2012, 33000 VIII, nr.83.
Néhmé, H.N. & De Graaf, F. (2011). Tijd voor ontmoedigingsbeleid. Socialisme en Democratie
     2011(4), 44-49.
Onderwijsraad (1996). Richtingvrij en richtingbepalend. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2000). Over de beleidsnotitie ‘Naar een flexibeler scholenbestand’. Den Haag:
     Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2002). Vaste grond onder de voeten. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2005). Bakens voor spreiding en integratie. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2008). De bestuurlijke ontwikkeling van het Nederlandse onderwijs. Den Haag:
     Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2009). Kaders voor de referentieniveaus. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2009). Minimum leerresultaten, interventie en intern toezicht. Den Haag:
     Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2009). Uitwijken en inbrengen. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2010). Boeddhisme als richting. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2010). Het recht op toelating nogmaals bezien. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2010). Ouders als partners. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2010). Toezicht en bekostiging bij nieuwe schoolstichting. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2010). Verzelfstandiging in het onderwijs I. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2010). Verzelfstandiging in het onderwijs II. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2011). Toetsing in het primair onderwijs. Den Haag: Onderwijsraad.
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                               67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>Onderwijsraad (2012). Geregelde ruimte. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsvrijheid gaat te ver (2011, 21 juni). De Pers.
Putnam, R.D. (2000). Bowling alone. New York: Simon & Schuster.
Raad voor de Maatschappelijke Ontwikkeling (2010). Je voelt het gewoon. Den Haag: RMO.
Schuyt, K. (2009). Over het recht om wij te zeggen. Amsterdam: Amsterdam University Press.
Staatscommissie van advies inzake de Grondwet en de Kieswet (1969). Tweede rapport van de
    Staatscommissie van advies inzake de Grondwet en de Kieswet. Den Haag: Staatsuitgeverij.
Stichting Vrije Schoolkeuze Amsterdam (z.j.). Achtergronden mismatch. Geraadpleegd op 1
    maart 2012 via de website van www.stichtingvsa.nl, http://www.stichtingvsa.nl/doelstel-
    ling.php.
Ten Broeke, L., Bosveld, W., Van de Kieft, M., Gerritsen, L., Koopman, C., Kuhnen, C. & Eijcken, B.
    (2004). Schoolkeuzemotieven. Geraadpleegd op 1 maart 2012 via de website van Gemeen-
    te Amsterdam, Bureau Onderzoek en Statistiek, http://www.os.amsterdam.nl/pdf/2004_
    schoolkeuzemotieven.pdf.f
Ten Dam, G., Dijkstra, A.B., Geijsel, F., Ledoux, G. & Van der Veen, I. (2010). Maakt de school ver-
    schil? . In J. Peschar, H. Hooghoff, A.B. Dijkstra & G. ten Dam (eds.), Scholen voor burgerschap
    (157-180). Antwerpen/Apeldoorn: Garant.
Toezicht en bekostiging bij nieuwe schoolstichting. Voorstel van wet van het lid Jan Jacob van Dijk
    (CDA) houdende wijziging van de Wet op het onderwijstoezicht inzake de aanscherping van het
    toezicht bij nieuw bekostigde scholen. (2009). Kamerstukken II 2008-2009, 32007, nr.2.
Van de Donk, W.B.H.J., Jonkers, A.P., Kronjee, G.J. & Plum, R.J.J. (2006). Geloven in het publieke
    domein. Amsterdam: Amsterdam University Press.
Van Duin, C. & Garssen, J. (2011). Bevolkingsprognose 2010–2060: sterkere vergrijzing, langere
    levensduur. In Centraal Bureau voor de Statistiek (ed.), Bevolkingstrends, 1e kwartaal 2011 (16-
    23). Den Haag: CBS.
Van Kessel, N. & Hovius, M. (2011). Bestuur en management. Nijmegen: ITS.
Verandering in de Grondwet, strekkende tot wijziging van de bepalingen inzake het onderwijs; Nota
    n.a.v. het verslag (2003). Kamerstukken II, 2002-2003, 28726, nr.5.
Vereniging Bijzondere Scholen (z.j.). Missie & Visie. Geraadpleegd op 12 maart 2012 via de web-
    site van VBS, http://www.vbs.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=1&Item
    id=2.
Vermeulen, B.P. (1999). Constitutioneel onderwijsrecht. Den Haag: Reed business.
Voorstel van het Kamerlid Van der Ham e.a. tot wijziging van het tweede lid van de artikelen 5, 6a en
    7 van de AWGB (2010). Kamerstukken II 2009-2010, 32476, nrs.1-3.
Voorstel van wet van de leden Hamer, Vergeer, Jungbluth en Lambrechts houdende wijziging van de
    Wet op het primair onderwijs, de Wet op het voortgezet onderwijs en de Wet educatie en beroeps-
    onderwijs inzake toelating tot bijzondere onderwijsinstellingen van leerlingen of deelnemers die,
    of van wie de wettelijk vertegenwoordigers, de grondslag van de instelling niet onderschrijven
    (regeling toelatingsrecht bijzonder onderwijs) (2005). Kamerstukken II 2005-2006, 30417, nr.2.
Wet op het onderwijstoezicht; nota n.a.v. het verslag (2001). Kamerstukken II, 2001-2002, 27783, nr.5.
Wijziging van diverse onderwijswetten in verband met de invoering van bekostigingsvoorschriften
    voor minimumleerresultaten, alsmede een aanvulling van de interventiemogelijkheden in het
    kader van het overheidstoezicht, en de verbetering van het intern toezicht; Nota n.a.v. het ver-
    slag (2009). Kamerstukken II, 31828, nr. 9.
Zoontjens, P.J.J. (1999). Inleiding tot de onderwijswetgeving. Den Haag: Elsevier Bedrijfsinforma-
    tie/Open Universiteit Nederland.
Zoontjens, P.J.J. (2003). Het beweeglijke recht op onderwijs. Den Haag: Boom Juridische Uitgevers.
68                                                                               Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>Geraadpleegde deskundigen
De heer dr. mr. L.F. Asscher                        Gemeente Amsterdam
De heer mr. D.P. van den Bosch                      Ministerie van Binnenlandse Zaken
De heer prof. dr. W.B.H.J. van de Donk              Provincie Brabant
De heer prof. dr. E.M.H. Hirsch Ballin              Universiteit Tilburg
De heer prof. mr. P.W.A. Huisman                    Erasmus Universiteit Rotterdam (tevens lid
                                                    voorbereidingscommissie raadsadvies)
De heer drs. S. de Jong                             Gemeente Oegstgeest
De heer drs. N. van Kessel                          Universiteit Nijmegen
De heer drs. D. Kutschenreuter                      Gemeente Nijmegen
Mevrouw prof. mr. M.T.A.B. Laemers                  Universiteit Nijmegen (tevens lid
                                                    voorbereidingscommissie raadsadvies)
De heer prof. mr. dr. D. Mentink                    Universiteit Rotterdam (tevens lid voor-
                                                    bereidingscommissie raadsadvies)
Mevrouw prof. mr. B.M. Oomen                        Universiteit Utrecht
Mevrouw mr. C.H.C. Overes                           Vrije Universiteit Amsterdam (tevens lid voor-
                                                    bereidingscommissie raadsadvies)
De heer mr. A.J. Overbeeke                          Vrije Universiteit Amsterdam
De heer mr. S. Pilon                                Vereniging van Nederlandse Gemeenten
De heer mr. K. van der Steenhoven                   Ministerie van Binnenlandse Zaken
Sprekers Symposium “Artikel 23 in Maatschappelijk Perspectief” 16 september 2011
De heer prof. dr. P. Schnabel                       Sociaal Cultureel Planbureau
Mevrouw prof. dr. P.L. Meurs                        Erasmus Universiteit Rotterdam
De heer prof. dr. J. de Groof                       Europa College Brugge/Universiteit Tilburg
De heer prof. dr. M. Merry                          Universiteit van Amsterdam
De heer prof. mr. drs. B.P. Vermeulen               Raad van State
Schriftelijke inbreng organisaties
AOb (Algemene Onderwijsbond)
AVS (Algemene Vereniging Schoolleiders)
Besturenraad (centrum voor christelijk onderwijs)
Bond KBO (Katholiek primair onderwijs)
CNV Onderwijs (Christelijk Nationaal Vakverbond)
ISBO (Islamitische Schoolbesturen Organisatie)
LAKS (Landelijk Aktie Komitee Scholieren)
LOBO (Landelijke Oudervereniging Bijzonder Onderwijs)
LVGS (Landelijk Verbond voor Gereformeerde Schoolverenigingen)
NKO (Nederlandse oudervereniging Katholiek Onderwijs)
Ouders & Coo (landelijke vereniging voor ouders, ouderraden en medezeggenschapsraden in
     het christelijk onderwijs)
PO-Raad
VO-Raad
VBS (Vereniging Bijzondere Scholen)
VGS (Vereniging voor Gereformeerd Schoolonderwijs)
VOO (Vereniging Openbaar Onderwijs)
VOS/ABB (Vereniging van openbare en algemeen toegankelijke scholen)
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>Panelgesprek organisaties
De heer D. den Bakker MBA-ME         Besturenraad
Mevrouw drs. L. Barbosa-Biesbroeck   NKO
De heer W.J. Berg                    CNV Onderwijs
De heer drs. W.T.G. Dresscher        AOb
Mevrouw C. Drijver                   LAKS
De heer P. Gilden                    KBO
De heer drs. B.J. Kollmer            VOO
De heer mr. J.G. Macdaniel           VGS
Mevrouw A. Schipper MSc              VOS/ABB
De heer drs. S. Slagter              VO-raad
De heer mr. S. Steen                 VBS
De heer drs. L. de Wit               LOBO
Mevrouw mr. A. Yandere-Köycü         ISBO
Panelgesprek bestuur en onderwijspersoneel
De heer A. Bolijn                    Stichting de Mare Olst-Wijhe
De heer mr. L.J. van der Deijl       Strabrecht College Geldrop
De heer drs. R. van der Horst        Meerwegen Scholengroep Amersfoort e.o.
De heer drs. J.W. van Katwijk        AOb
De heer M. Oortwijn                  CNV en bao-school De Groeiling te Gouda e.o.
De heer drs. G.A. Oosterom           Wartburg College Rotterdam
De heer J.H. van der Veeken          AOb
De heer H. de Vink                   SPCO Groene Hart
Panelgesprek ouders
De heer dr. K.W.H. van Beek          Stichting Vrije Schoolkeuze Amsterdam
Mevrouw M. Bruins                    Democratische school De Ruimte te Soest
De heer H. Hommen                    Lid oudergeleding gmr Onderwijsstichting MOVARE
De heer mr. W. Idema                 De Eerste Leidse Schoolvereniging
Mevrouw L. Koetsveld MBA             Stichting Actief Ouderschap
De heer F. Leijnse                   Stichting voor Persoonlijk Onderwijs
De heer T. Nijenhuis                 Nederlandse Vereniging voor Thuisonderwijs
De heer dr. F. Smit                  Universiteit Nijmegen
Mevrouw C. Verberg MSc               De Eerste Leidse Schoolvereniging
De heer drs. P.J. van Zuidam         Nederlandse Vereniging voor Thuisonderwijs
70                                                                   Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>Bijlage 1
Adviesvraag
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff 71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>72 Onderwijsraad, april 2012</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff 73</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>74 Onderwijsraad, april 2012</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>Bijlage 2
Interpretatie van artikel 23 en het recht op onderwijs
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff    75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>1   De wetgever interpreteert: methoden en
    bandbreedte
    De Tweede Kamer heeft de raad om advies gevraagd over de duiding van artikel 23 voor vraag-
    stukken in deze tijd. Ten behoeve hiervan komen in deze paragraaf allereerst de gangbare
    methoden voor interpretatie van grondwettelijke artikelen aan de orde en hun specifieke bete-
    kenis bij interpretatie van artikel 23. Deze bijlage gaat vervolgens uitgebreid in op het inter-
    nationale recht en het recht op onderwijs. Dit laatste recht is zowel geworteld in de bedoeling
    van de grondwetgever ten aanzien van de vrijheid van onderwijs als in het internationale recht.
    In een moderne interpretatie van artikel 23 mag de internationaalrechtelijke dimensie niet ont-
    breken. Deze dimensie vraagt, zoals hier zal blijken, om een blik op het artikel die nauwer aan-
    sluit op de actuele en de te verwachten maatschappelijke ontwikkelingen.
1.1 Interpretatiemethoden; wetshistorische methode in onderwijs dominant
    Anders dan in de meeste andere landen geldt in Nederland een verbod formele wetten aan de
    Grondwet te toetsen. Het is dus de wetgever die de Grondwet uitlegt en zijn betekenis bepaalt.
    Interpretatie is aan de orde indien de wet op zichzelf geen uitsluitsel geeft. Dit vraagt zorgvul-
    digheid omdat de grondwetgever het artikel aan de ene kant bewust open heeft gelaten voor
    onvoorziene rechtsontwikkeling en aan de andere kant bewust gesloten heeft geformuleerd
    ter waarborging van de kernbestanddelen van het duale bestel.
    De wetgever staan bij onduidelijkheden verschillende interpretatiemethoden ter beschikking.
    In het algemeen is er geen strikte rangorde, al ligt het in de rede eerst te kijken naar de tekst
    en het systeem. Vanwege zijn bijzondere totstandkomingsgeschiedenis heeft de zogenoemde
    historische interpretatie voor artikel 23 in de doctrine het primaat en is, vanwege het ontbre-
    ken van constitutionele toetsing, voorzichtigheid geboden bij de teleologische interpretatie.
    Grammaticale en systematisch interpretatiemethode
    De grammaticale interpretatiemethode kijkt naar de tekst van het artikel. Wat is de gebruike-
    lijke betekenis daarvan? Wat moet men bijvoorbeeld verstaan onder de term “eisen van deug-
    delijkheid” in het vijfde lid van artikel 23? Of, in het tweede lid, onder “een en ander bij de wet
    te regelen”? Bij artikel 23 volstaat deze methode niet altijd. Sommige termen, zoals “algemeen
    vormend lager onderwijs” in het zesde lid, zijn verouderd. Andere kennen een open formule-
    ring die nadere invulling vraagt, zoals “het geven van onderwijs is vrij” in het tweede lid. In die
    gevallen kunnen andere interpretatiemethoden uitkomst bieden.
    De systematische interpretatie plaatst een grondwettelijke bepaling in zijn context, in zijn
    verhouding tot andere bepalingen van het artikel of de wet als geheel. Een voorbeeld hier-
    van is te vinden in het tweede, vijfde en zesde lid van artikel 23. Het zesde lid bepaalt dat de
    deugdelijkheidseisen, zoals die in het vijfde lid hun basis vinden, de vrijheid van het bijzonder
    onderwijs eerbiedigen “betreffende de keuze der leermiddelen en de aanstelling der onderwij-
    zers”. Deze vrijheid, algemeen opgevat als een specificatie van de vrijheid van inrichting, is een
    uitwerking van de vrijheid van onderwijs zoals vastgelegd in het tweede lid.
    76                                                                              Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>    Teleologische en wetshistorische methode
    Bij de teleologische interpretatiemethode zijn de actuele omstandigheden bepalend en
    wordt een interpretatie gezocht, die aansluit bij wat op het moment beleidsmatig of praktisch
    gewenst is. Hoe ver gaat bijvoorbeeld het begrip “wet” in het vijfde lid dat de deugdelijkheids-
    eisen regelt?
    In principe heeft de wetgever bij zijn interpretatie flink wat ruimte. Voor het onderwijs ligt dat
    anders. Artikel 23 is zo nauw verweven met zijn ontstaansgeschiedenis dat de historische inter-
    pretatiemethode als de eerst aangewezen weg wordt beschouwd bij de uitleg van dit grond-
    wetsartikel.155 Het artikel beslechtte niet voor niets door pacificatie een schoolstrijd en bevat
    nog steeds het grondpatroon voor het huidige onderwijsstelsel.156 De historische interpreta-
    tiemethode richt zich op de wordingsgeschiedenis van de tekst en bekijkt de oorspronkelijke
    bedoeling van de grondwetgever en de daarbij horende bronnen, zoals de notulen van de
    Pacificatiecommissie die de grondwetsherziening van 1917 voorbereidde.
    Ook de samenhang met de latere uitwerking in de wetgeving is van belang, omdat die uitwer-
    king feitelijk aangeeft hoe de formele wetgever het grondwetsartikel heeft uitgelegd.
    Het belang van de historische interpretatie voor artikel 23 bleek vooral in 1983 bij de discus-
    sie over de verticale delegatie van regelgevende bevoegdheden inzake deugdelijkheidseisen
    en bekostigingsvoorwaarden. Die delegatie kwam er niet omdat die in strijd zou zijn met de
    uitgangspunten van de pacificatie.157 Artikel 23 was zo het enige grondwetsartikel dat de grote
    herziening van 1983 doorstond.
1.2 Interpretatie en grenzen
    Artikel 23 is bijna honderd jaar oud en heeft uiteraard verschillende ontwikkelingen niet kunnen
    voorzien. Het artikel bevat verschillende open bepalingen en termen die geen raakvlak meer
    hebben met het tegenwoordige onderwijs. Dat maakt het voor de moderne wetgever geen
    gemakkelijk artikel en leidt daarom ook tot kritiek op de historische interpretatiemethode. Men-
    tink en Vermeulen stellen dat de regering niettemin bij de behandeling van het voorstel tot wijzi-
    ging van de grondwet in verband met de samenwerkingsschool in haar rol van mede-grondwet-
    gever de historisch-grammaticale interpretatiemethode (wat heeft de grondwetgever, gezien de
    tekst, bedoeld) als richtsnoer heeft aangewezen158. Zij wijzen echter ook terecht op de uitspraken
    van de regering in het kader van het voorstel van de Wet goed onderwijs, goed bestuur, toen
    deze stelde: “De interpretatie van artikel 23 Grondwet is in de loop der tijd gewijzigd. Artikel 23
    Grondwet wordt derhalve gelezen en geïnterpreteerd volgens de op dat moment bestaande
    maatschappelijke en politieke kaders. Dat zal in de toekomst ook het geval zijn.“159
    Afgaande op deze – vooralsnog enige - uitspraak ziet de regering derhalve meer ruimte voor
    de teleologische interpretatie. Ruimte voor een meer actuele en maatschappelijk ingegeven
    155  Mentink & Vermeulen, 2011, p.33.
    156  Onderwijsraad, 2002, p.18 en 19; Vermeulen, 1999, p.23.
    157  Mentink & Vermeulen, p.33.
    158  Verandering in de Grondwet, strekkende tot wijziging van de bepalingen inzake het onderwijs; Nota n.a.v. het verslag, 2003, p. 2.
    159  Mentink & Vermeulen, p. 34. Wijziging van diverse onderwijswetten in verband met de invoering van bekostigingsvoorschriften voor mini-
         mumleerresultaten, alsmede een aanvulling van de interventiemogelijkheden in het kader van het overheidstoezicht, en de verbetering van
         het intern toezicht; Nota n.a.v. het verslag (2009).
    Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                                                       77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>zienswijze is er eigenlijk altijd, echter met de nadrukkelijke kanttekening dat ‘wishful thinking’
hier een risico is. Men zou dan een interpretatie kunnen zoeken die de grondwettelijke basis
kan verschaffen voor een – incidentele, voorbijgaande – beleidsmatige kwestie in de moderne
tijd. De vraag is hoever zo’n extensieve uitleg kan gaan. Op zeker moment kan de uitleg zover
gaan dat het interpreteren vanzelf overgaat in uitvinden, zoals de raad al in Vaste grond onder
de voeten noteerde.160 In dat geval is grondwetswijziging de koninklijke weg.
Aan interpretatie zijn derhalve grenzen gesteld. Dit geldt vooral voor artikel 23 nu dit sinds
1917 de grondslagen van ons onderwijsbestel bevat. Waar de bedoeling van de grondwetgever
klip en klaar is, is er geen ruimte voor interpretatie en zal de Grondwet zelf gewijzigd moe-
ten worden. Artikel 23 en het daarin besloten duale bestel bevatten kernbestanddelen die niet
voor herinterpretatie vatbaar zijn en bestanddelen waarbij dit in meer of mindere mate wel het
geval is. Er is, met andere woorden, een bandbreedte waarbinnen de grondwettelijke uitleg
zich dient af te spelen, ook als deze zich meer maatschappelijk oriënteert.
160 Onderwijsraad, 2002, p.20.
78                                                                           Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>2   Recht op onderwijs als grondrecht en
    interpretatiekader
2.1 Algemene karakteristiek: rechtencomplex voor meerdere betrokkenen
    Het recht op onderwijs is neergelegd in het Handvest van de grondrechten van de Europese
    Unie en in een reeks van internationale verdragen. Het bestrijkt grofweg een drietal domei-
    nen. In de eerste plaats wordt er op verschillende plaatsen een algemeen recht op onderwijs
    geformuleerd dat aan eenieder op voet van gelijkheid toekomt.161 Een tweede type bepalingen
    heeft betrekking op het recht op onderwijs van minderheidsgroepen. Dit recht is verbonden
    met de positie van personen met een handicap162 en met minderheidsgroepen met een speci-
    fieke gemeenschappelijke identiteit op het terrein van cultuur, geloof, taal en/of traditie,163 die
    afwijkt van andere groepen in de staatsgemeenschap. Een laatste groep van relevante rechten
    biedt tenslotte bescherming tegen ongelijke behandeling en discriminatie in het onderwijs.164
    In de kern waarborgt het recht op onderwijs een recht van elk individu om zo onbelemmerd
    mogelijk het onderwijs te genieten dat bij hem of haar past. Het individu heeft met andere
    woorden het recht zich aan de hand van “the whole process whereby, in any society, adults
    endeavour to transmit their beliefs, culture and other values to the young”165 nieuwe kennis,
    vaardigheden en attitudes eigen te maken. In algemene beschouwingen over het recht op
    onderwijs wordt vaak gewezen op het grote belang van het onderwijs voor iemands staats-
    burgerschap of sociaal-economische positie, zijn of haar kansen in het bestaan en zijn of haar
    levensgeluk. Zoals Zoontjens stelt: “Het is een recht tot het doen van inspanningen en het zich
    getroosten van opofferingen met het oog op het bereiken van een in de tijd verwijderd doel.
    De effecten van onderwijs realiseren zich immers pas substantieel in de toekomst. De kern van
    de rechten die met het recht op onderwijs gemoeid zijn, bepalen de marsroute naar die toe-
    komst: keuze van, toegang tot, deelname aan en gekwalificeerde afronding van onderwijs.”166
    Bij het recht op onderwijs wordt weliswaar het belang van het ‘onderwijsvragende’ individu
    vooropgesteld, maar dat betekent niet dat het harde aanspraken bij dat individu vestigt. Inte-
    gendeel, behoudens enkele onderdelen – waarbij voornamelijk moet worden gedacht aan
    anti-discriminatienormen – is, zoals de Onderwijsraad in 2002 concludeerde, “de rechtstreek-
    se invloed van het internationale recht op de toekomstige ontwikkeling van de Nederlandse
    onderwijsverhoudingen en het Nederlandse onderwijsbeleid niet geheel eenduidig aan
    te geven. Uit de rechtspraak kan momenteel geen belangrijke, bepalende rol van het inter-
    nationale recht worden afgeleid.”167
    161  Voorbeelden daarvan zijn artikel 2, eerste protocol, EVRM; artikel 13 IVESC en de artikelen 28 en 29 VRK. Zie ook artikel 14 van het Hand-
         vest van de grondrechten van de Europese Unie.
    162 Vgl. het VRPH, Trb. 2007, nr.169 dat is ondertekend, maar nog niet geratificeerd.
    163  Voorbeelden zijn artikel 29, eerste lid, onder c, VRK en de artikelen 12, 13 en 14 van het KVNM.
    164 Deze vinden we onder andere in het VBDO uit 1960, in de artikelen 2 en 5 van het IVUR van 1972, artikel 4 van het VUDV en artikelen
         1 en 2 van de EG-richtlijn 2000/43/EG, houdende toepassing van het beginsel van gelijke behandeling van personen ongeacht ras of
         etnische afstamming (Richtlijn).
    165 EHRM 25 februari 1982, § 33, Series A no. 48 (Campbell en Cosans).
    166 Zoontjens, 2003, p.12-13.
    167  Onderwijsraad, 2002, p.37.
    Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                                                         79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>    Deze stand van zaken is nog steeds actueel en lijkt min of meer inherent aan het recht op
    onderwijs. Dit recht, waarbij het individu centraal staat, kan niet verwezenlijkt worden zonder
    feitelijke, veelal positieve inspanningen en prestaties van anderen. Bij die anderen moet wor-
    den gedacht aan de ouders die eerstverantwoordelijk zijn voor de opvoeding van het kind en
    die een gezagsrol vervullen in het kader van de leerplicht; aan de docenten en scholen, die
    moeten instaan voor het geven van goed onderwijs en het bieden van een veilige leeromge-
    ving, en aan de overheid die voor de voorzieningen, de financiering, de erkenning van diplo-
    ma’s en de handhaving van de wettelijke normen verantwoordelijk is.168
    Het recht op onderwijs is dus vanuit het individu bezien geen consumentenrecht in de trant
    van: u moet aanbieden en doen wat ik wil. Nee, het individu is krachtens dit recht deelnemer in
    een in de regel langdurig onderwijsproces en is – omdat het daarbij afhankelijk is van zijn eigen
    talenten en inzet, maar ook van de talenten en inzet van anderen die nauw op hem betrokken
    zijn – tevens een wezenlijk onderdeel van een gemeenschap.
    Wat houdt het recht op onderwijs feitelijk in? Op de precieze betekenis van het grondrecht
    en de onderdelen zal hierna worden ingegaan aan de hand van artikel 2, eerste protocol, van
    het EVRM (Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens) en de jurisprudentie daarover
    van het EHRM (Europese Hof voor de Rechten van de Mens) te Straatsburg. Daarvoor is reden
    nu aan deze bepaling als enige van het in de verdragen vastgelegde onderwijsrecht recht-
    streekse werking toekomt.169 Het algemene overzicht van het verdragsrecht en Europese recht
    met betrekking tot het recht op onderwijs is al uitvoerig in Vaste grond onder de voeten aan de
    orde gekomen, de verkenning van de Onderwijsraad uit 2002. Dat wordt hier zo veel mogelijk
    bekend verondersteld.
2.2 De betekenis van het recht op onderwijs in het EVRM
        Artikel 2, eerste protocol, EVRM
      “Niemand mag het recht op onderwijs worden ontzegd. Bij de uitoefening van alle functies die de
        staat in verband met de opvoeding en het onderwijs op zich neemt, eerbiedigt de staat het recht
        van ouders om zich van die opvoeding en van dat onderwijs te verzekeren, die overeenstemmen met
        hun eigen godsdienstige en filosofische overtuigingen.”
    Staten hebben beleidsvrijheid voor belangrijke onderwijsfuncties
    Uitgangspunt voor de rechtspraak van het Hof is dat belangrijke functies van het onderwijs
    behoren tot de exclusieve beleidsvrijheid (‘margin of appreciation’) of soevereiniteit van de
    staten, waar de rechter in beginsel niet in treedt. Dit geldt onder meer voor de opzet en plan-
    ning van het curriculum,170 voor de middelen die de staat voor de inhoud en organisatie van
    het onderwijs ter beschikking stelt,171 en voor de maatregelen die de staat neemt ter regulering
    van het onderwijs.172
    De eerste volzin garandeert het recht op onderwijs. Volgens de tweede volzin moet de staat
    het recht op schoolkeuze van ouders eerbiedigen. De twee volzinnen vormen één geheel; de
    168 Zoontjens, 2003, p.13.
    169 HR 22 januari 1988, AB 1988, 96 m.n. FHvdB (Maimonides) en HR 14 april 1989, AB 1989, 207, NJJ 1989, 469 (Harmonisatiewet).
    170 EHRM 13 november 2007, nr. 57325/00 (D.H. e.a. t. Tsjechië).
    171   EHRM 23 juli 1968, Publ. ECHR, Series A, vol. 6 (Belgische Taalzaak).
    172   EHRM 7 december 1976, Publ. ECHR, Series A, vol. 23 (Kjeldsen, Busk Madsen en Pedersen).
    80                                                                                                             Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>eerste is dominant, de tweede kan als een aanvulling daarop worden gezien.173 Er is evenwel
ook een inhoudelijk verschil, nu de één een recht van het kind (eerste volzin) en de ander een
recht van de ouder (tweede volzin) betreft.174
De werking van beide volzinnen strekt zich uit over het hele onderwijsstelsel, van primair tot
en met hoger onderwijs.175 In een democratische samenleving, aldus het Hof, is het recht op
onderwijs onmisbaar voor de bevordering van mensenrechten.176 Het speelt ook een funda-
mentele rol bij de integratie van minderheden.177
Eerste volzin
Volgens het Hof in de Belgische Taalzaak omvat de eerste volzin vanwege de negatieve for-
mulering het recht van ieder kind om, met afwezigheid van discriminatie, te kiezen uit het
bestaande, door de staat beschikbaar gestelde stelsel van schoolonderwijs. De staat is, met
andere woorden, niet verplicht op verzoek onderwijsinstellingen op te richten en in stand te
houden. Toegang impliceert deelname aan het onderwijs in de verschillende fasen van het
schoolsysteem en het recht een officiële diploma-erkenning te krijgen wanneer de studie of
opleiding is voltooid. Een en ander is mede afhankelijk van regels door de staat te stellen. Het
recht op toegang is tevens het recht onderwezen te worden in de nationale taal of in één van
de nationale talen binnen de staat.178
De regeling van de toegang van leerlingen tot het onderwijs valt onder de beleidsvrijheid
van elke staat (‘margin of appreciation’), het Hof bemoeit zich daar in principe niet mee. Dit
is slechts anders als daarbij onvoldoende mechanismen zijn ingebouwd voor leden van etni-
sche minderheidsgroepen, “that would ensure that (..) the State took into account their special
needs as members of a disadvantaged class”. Bij discriminatie zonder objectieve en redelijke
rechtvaardiging, ook als die niet in de wet is vastgelegd maar het resultaat vormt van wetsuit-
voering, acht het Hof zich in het kader van zijn toezichtstaak bevoegd in te grijpen.179
Volgens Nederlandse rechtspraak vormt het recht op onderwijs, in de betekenis van recht op
toegang, de grondslag voor de leerplicht, zoals neergelegd in de Leerplichtwet 1969.180 De
Nederlandse wetgever heeft zich verder in het debat over de Koppelingswet op het stand-
punt gesteld dat artikel 2, eerste protocol, EVRM er toe verplicht om vreemdelingen onder de
173  EHRM 7 december 1976, Publ. ECHR, Series A, vol. 23 (Kjeldsen, Busk Madsen en Pedersen).
174  EHRM 25 februari 1982, Publ. ECHR, Series A, vol. 48 (Campbell en Cosans).
175  EHRM 29 juni 2004, nr. 44774/98 (Leyla Şahin t. Turkije), EHRM 21 juni 2011, nr. 5335/05 (Anatoliy en Vitaliy Ponomaryov t. Bulgarije).
176  EHRM 29 juni 2004, nr. 44774/98 (Leyla Şahin t. Turkije).
177  EHRM 11 september 2006, nr. 35504/03 (Konrad t. Duitsland).
178  EHRM 23 juli 1968, Publ. ECHR, Series A, vol. 6 (Belgische Taalzaak). Met “nationale taal” wordt bedoeld de officiële taal binnen de staat.
     Zie ook EHRM 11 september 1999 (Cyprus t. Turkije).
179  EHRM 13 november 2007, nr. 57325/00 (D.H. e.a. t. Tsjechië). In deze zaak bleek dat leden van de Roma-groep in de regio Ostrava op
     ruime schaal waren oververtegenwoordigd in het speciaal onderwijs, waar een meer basaal curriculum wordt gevolgd dan in het re-
     guliere onderwijs. De staat kon niet aantonen dat de wijze van indicatiestelling ten aanzien van deze groep voldoende betrouwbaar
     en objectief was om niet van indirecte discriminatie op grond van ras te kunnen spreken. De overweging is dermate algemeen dat zij
     zich ook richt tot de groep van zorgleerlingen en gehandicapten, op wier ‘special educational needs’ moet worden ingespeeld in het
     onderwijs. In EHRM 5 juni 2008, nr. 32526/05, EHRC C 2008/92, m.nt. J.H. Gerards (Sampanis t. Griekenland) oordeelde het Hof dat de voor
     Roma-kinderen toepasselijke voorwaarden voor inschrijving in een school voor primair onderwijs en de plaatsing c.q. afzondering
     van deze kinderen in speciale voorbereidende klassen directe discriminatie naar ras opleverde bij de toegang tot het onderwijs. Voor
     discriminatie naar nationaliteit van de groep van residerende vreemdelingen bij toegang tot het voortgezet onderwijs zie EHRM 21
     juni 2011, nr. 5335/05 (Anatoliy en Vitaliy Ponomaryov t. Bulgarije).
180 HR 30 mei 1989, NJ 1989, 883.
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                                                          81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre> achttien jaar zonder rechtmatige verblijfstitel (“illegalen”) de toegang tot het onderwijs niet te
 onthouden.181
 Tweede volzin
 Het begrip overtuigingen moet ruim worden opgevat: “it denotes views that attain a certain
 level of cogency, seriousness, cohesion and importance”.182 ‘Filosofische overtuigingen’ kun-
 nen omvatten – en dat is ook ruim genomen – “such convictions as are worthy of respect in a
‘democratic society’ and are not incompatible with human dignity; in addition, they must not
 conflict with the fundamental right of the child to education.”183
 Hoever moet de door de staat verschuldigde eerbied gaan? Het Hof heeft in een aantal uitspra-
 ken grenzen getrokken. De eerbied voor deze overtuigingen kan de staat niet afhouden “from
 imparting through teaching or education information or knowledge of a directly or indirectly
 religious or philosophical kind. It does not even permit parents to object to the integration of
 such teaching or education in the school curriculum, for otherwise all institutionalised teaching
 would run the risk of proving impracticable”.184 Ook kan die eerbied niet zover gaan dat ouders
 zich met een beroep op hun overtuigingen kunnen onttrekken aan de leerplicht.185 Wel moe-
 ten principiële, respectabele bezwaren tegen lijfstraffen worden geëerbiedigd.186 Bovendien
 moet, zoals is uitgesproken in een reeks van curriculaire zaken met betrekking tot bijvoorbeeld
 sekseducatie, verplicht ethiekonderwijs, en onderwijs gebaseerd op een bepaalde interpreta-
 tie van de islam of het christendom,187 het door de overheid beschikbaar gestelde onderwijs
 op een objectieve, kritische en pluralistische manier zijn geregeld188 en worden gegeven. Als
 het curriculum op een bepaald onderdeel niet voldoende objectief, kritisch en/of pluralistisch
 uitpakt, dient de staat een volledige vrijstelling van dat onderdeel te verlenen, in overeenstem-
 ming met de overtuigingen van de ouders.189 Daarbij kan de staat niet worden verplicht om
 alternatief onderwijs aan te bieden.190
 De eerbied van de staat strekt zich overigens niet alleen uit tot curriculaire zaken, maar zoals
 het verdragsartikel zegt tot “alle functies die de staat in verband met de opvoeding en het
 onderwijs op zich neemt.” Daar valt ook de organisatie van de schoolomgeving onder. Als daar-
 bij door een staat wordt gekozen om kruisbeelden in de openbare school te hangen, moet dit
 evenwel worden gerekend tot haar ‘margin of appreciation’ en dit valt in beginsel buiten het
 toetsingsbereik van het Hof.191 Artikel 2, eerste Protocol, EVRM waarborgt ten slotte ook de vrij-
 181 Zie artikel 10, tweede lid, VW2000. Zie ook artikel 40, eerste lid, tweede volzin, WPO en artikel 27, lid 1a, onder b, WVO.
      Over deze kwestie heeft het Hof zich totnogtoe niet expliciet willen uitlaten, al worden er in EHRM 21 juni 2011, nr. 5335/05
      (Anatoliy en Vitaliy Ponomaryov t. Bulgarije) wel belangrijke overwegingen aan gewijd.
 182 EHRM 19 december 1996, RJD 1996-VI (Valsamis t. Griekenland).
 183 EHRM 25 februari 1982, Publ. ECHR, Series A, vol. 48 (Campbell en Cosans).
 184 EHRM 7 december 1976, Publ. ECHR, Series A, vol. 23 (Kjeldsen, Busk, Madsen en Pedersen).
 185 EHRM 11 september 2006, nr. 35504/03 (Konrad t. Duitsland).
 186 EHRM 25 februari 1982, Publ. ECHR, Series A, vol. 48 (Campbell en Cosans).
 187 Zie resp. EHRM 7 december 1976, Publ. ECHR, Series A, vol. 23 (Kjeldsen, Busk Madsen en Pedersen); EHRM 6 oktober 2006, nr. 45216/07
      (Appel-Irrgang t. Duitsland); EHRM 9 oktober 2007, nr. 1448/04 (Hasan en Eylem Zengin t. Turkije); EHRM 29 juni 2007, nr. 15472/02 (Fol-
      gerø e.a. t. Noorwegen).
 188 EHRM 7 december 1976, Publ. ECHR, Series A, vol. 23 (Kjeldsen, Busk Madsen en Pedersen). EHRM 29 juni 2007, nr. 15472/02
      (Folgerø e.a. t. Noorwegen).
 189 EHRM 29 juni 2007, nr. 15472/02 (Folgerø e.a. t. Noorwegen).
 190 EHRM 15 juni 2010, nr. 7710/02 (Grzelak t. Polen).
 191 EHRM 18 maart 2011, nr. 30814/06 (Lautsi e.a. t. Italië).
 82                                                                                                               Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>    heid van oprichting, het recht om een eigen school te stichten; deze bepaling verplicht de staat
    echter niet tot subsidiëring van zo’n school.192
    In het Maimonides-arrest heeft de Hoge Raad uitgesproken dat het recht op vrije schoolkeuze
    in principe niet jegens een instelling van bijzonder onderwijs geldend kan worden gemaakt,
    in de zin dat op grond daarvan de instelling verplicht wordt een leerling toe te laten. Onder
    bepaalde voorwaarden moet evenwel afwijking van dit principe worden toegestaan.193
2.3 Vergelijking recht op onderwijs en vrijheid van onderwijs
    Als we de in de vorige paragraaf beschreven jurisprudentie van het EHRM laten inwerken en
    daarnaast de betekenis van artikel 23 Grondwet bezien, valt op dat de reikwijdte van het recht
    op onderwijs op een aantal punten ruimer is dan die van artikel 23 Grondwet. Hier volgt een
    aantal voorbeelden die aan de voorgaande paragrafen zijn ontleend. Daarbij is geen uitput-
    tende opsomming beoogd.
    Zo is er op grond van het EHRM een directe relatie tussen recht op onderwijs en de leerplicht,
    terwijl de Grondwet deze slechts veronderstelt. Het recht op onderwijs is toepasselijk op het
    hele stelsel, van primair tot en met hoger onderwijs. Artikel 23 Grondwet daarentegen richt zich
    in aanleg alleen op het algemeen vormend lager onderwijs en verwijst niet naar het beroeps-
    onderwijs en het hoger onderwijs.
    Het grondwetsartikel bevat verder geen basis voor tal van actuele ontwikkelingen. Het recht
    op onderwijs doet dat wel, zoals voor de toelating en verwijdering van leerlingen in het kader
    van capaciteitsbeleid en postcodebeleid, de voorkoming en/of bestrijding van segregatie in
    het onderwijs, en de positie van de taal en die van vreemdelingen in het onderwijs. Het recht
    op onderwijs biedt ook exclusief aanknopingspunten voor de bescherming van minderheids-
    groepen buiten het domein van religie of levensbeschouwing, zoals van etnische minder-
    heden en van personen met een handicap. Uit het verdragsrecht volgt dat door de overheid
    te stellen inhoudelijke eisen aan het onderwijs voldoende objectief, kritisch en/of pluralistisch
    moeten zijn. Dit veronderstelt een rechterlijke toets. Uit artikel 23 Grondwet volgt slechts dat
    deze eisen voor het openbaar onderwijs bij wet zijn vastgesteld; daarbij is een rechterlijke toets
    uitgesloten. Voor het bijzonder onderwijs geldt daarbij ook nog dat ze met inachtneming van
    de vrijheid van richting moeten zijn vastgesteld.
    Er zijn echter ook punten waarop de bescherming van artikel 23 Grondwet sterker moet wor-
    den geacht. Een duaal bestel van openbaar en bijzonder bekostigd onderwijs is volgens het
    verdragsrecht niet vereist. Ook het principe van gelijke bekostiging van openbaar en bijzon-
    der is er onbekend. Verder kan ook het in artikel 23 Grondwet vastgelegde legaliteitsprincipe –
    waarbij geldt dat op zeven plaatsen in het grondwetsartikel regeling bij wet wordt vereist – als
    een vorm van toegevoegde bescherming worden beschouwd. Het recht op onderwijs zwijgt
    over het niveau waarop in de staat onderwijsbeleid moet worden gevoerd.
    192 EHRM 23 juli 1968, Publ. ECHR, Series A, vol. 6 (Belgische Taalzaak).
    193  HR 22 januari 1988, AB 1988, 96 m.n. FHvdB (Maimonides).
    Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                             83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>2.4 Verdragsrecht lijkt beter op actualiteit en diversiteit aan te sluiten dan ar-
    tikel 23
    Uit deze feitelijke vergelijking rijst het beeld op dat de werking van het verdragsrecht beter
    lijkt aan te kunnen sluiten op de actualiteit en diversiteit van de problemen die zich in het
    onderwijs voordoen. Het sterke beginselkarakter van het recht op onderwijs heeft zonder twij-
    fel hiermee te maken. 194 Ook speelt mee dat het Hof het verdragsrecht, vanuit de opvatting
    dat het een “living instrument” is, interpreteert “in the light of the present day conditions”.195
    Daardoor is het niet zo zwaar beladen met de ontstaansgeschiedenis als het grondwetsartikel.
    Het recht op onderwijs vertrekt bovendien vanuit een ander perspectief dan artikel 23 Grond-
    wet, namelijk dat van de individuele onderwijsvrager. Zou het grondwetsartikel op tekstueel
    vlak vooral kunnen worden gezien als een bepaling die institutionele belangen van scholen
    en schoolbesturen voor openbaar en bijzonder onderwijs beschermt, bij het recht op onder-
    wijs staan thema’s als toegang en schoolkeuzevrijheid centraal. Het valt bijvoorbeeld op dat
    de (door de staat) te respecteren vrijheid om krachtens artikel 2, eerste protocol, EVRM op
    grond van filosofische overtuigingen tot een individuele schoolkeuze te komen, meer lijkt te
    omvatten dan wat er op basis van de huidige interpretatie van richting in het licht van artikel 23
    Grondwet in onze nationale context door onderwijsaanbieders tegenover kan worden gesteld.
    Gezien de definitie die het Europese Hof van filosofische overtuigingen hanteert (“such convic-
    tions as are worthy of respect in a ‘democratic society’ and are not incompatible with human
    dignity; in addition, they must not conflict with the fundamental right of the child to educati-
    on”) kunnen daartoe ook pedagogische opvattingen worden gerekend, een categorie die juist
    in het kader van de huidige interpretatie van richting en vrijheid van richting is uitgesloten.196
    Geconcludeerd kan worden dat het verschil in strekking van het recht op onderwijs enerzijds
    en de in artikel 23 Grondwet gegarandeerde onderwijsvrijheid anderzijds, te karakteriseren
    is als algemeen, ruim en meer beginselmatig ten opzichte van specifiek, beperkt en minder
    beginselmatig; als vertrekkend uit het vragersperspectief tegenover het aanbiedersperspec-
    tief, als beweeglijk naar tijd en plaats ten opzichte van meer historisch gebonden.
    Tegelijkertijd moet worden erkend dat zowel artikel 23 Grondwet als artikel 2, eerste protocol,
    EVRM geldt in onze rechtsorde. Mede op grond van het bovenstaande kan het recht op onder-
    wijs worden gezien als een complex van rechten en regels dat mede het kader vormt voor de
    duiding van de betekenis van onze grondwetsbepaling.
2.5 Recht op onderwijs als interpretatiekader
    Lang is in Nederland gedacht dat het recht op onderwijs naast ons artikel 23 van de Grond-
    wet geen rol van betekenis speelt.197 Dat is dan vooral gebaseerd op de al vermelde constate-
    ring dat het internationale recht weinig dwingende normen oplegt. Noch de burger, noch de
    194 Zoontjens, 2003, p.13.
    195 Zie bv. EHRM 12 maart 2003, nr. 46221/99, (Öcalan t. Turkije).
    196 Zie Huisman, Laemers, Mentink & Zoontjens, 2011.
    197   Zo meent de staatscommissie Cals-Donner, in zijn advies voorafgaande aan de herziening van de Grondwet die in 1983 haar beslag
         kreeg, dat de essentiële elementen van het in het EVRM beschermde recht op onderwijs door het grondwetsartikel worden gegaran-
         deerd zodat het niet nodig is daaraan afzonderlijk aandacht te besteden in de tekst van de Grondwet; zie Staatscommissie van advies
         inzake de Grondwet en de Kieswet,1969, p.69.
    84                                                                                                          Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>school of de rechter heeft sterke papieren in handen met een enkel beroep op het recht op
onderwijs van (bijvoorbeeld) het EVRM.
Maar met deze kijk dreigt al snel te worden miskend dat de kaders van het internationale men-
senrecht, zoals die worden verstaan, feitelijk grote invloed uitoefenen op de motieven voor en
inhoud van het nationale onderwijsbeleid en de onderwijswetgeving. Daar zijn verschillende
redenen voor. Een formele reden is dat op nationaal niveau politiek, bestuur en wetgever bij
de totstandkoming van hun producten onverkort zijn gebonden aan de normen van het inter-
nationale recht. Daarbij geldt dat het recht van het EVRM in Nederland wordt erkend als van
hogere rang dan het nationale recht.198 Ook de uitspraken van het EHRM vormen naar gebruik
hoger recht dan het nationale recht, dat geëigend is in de plaats te treden van het nationale
recht voor zover deze twee met elkaar in strijd zouden zijn.199 In materiële zin heeft het juridi-
sche complex van het recht op onderwijs de positie van het individu als vertrekpunt. Dit sluit
zeer wel aan bij de groeiende visie in onze samenleving dat het onderwijs en de scholen er zijn
voor de kinderen en niet andersom. Daar staat tegenover dat artikel 23 Grondwet tekstueell ver-
wijst naar en lange tijd ookk materieell verbonden is geweest met de bescherming van belangen
van instituties, vooral van het bijzonder onderwijs.
Recht op onderwijs en dragerschap vrijheid van onderwijs staan in onderling verband
Dit pleidooi voor een interpretatiekader dat mede vanuit het verdragsrecht voortvloeit, houdt
onverminderd oog voor het eigene van artikel 23 Grondwet. Zo is er al op gewezen dat het
grondwetsartikel de exclusieve basis vormt voor het duale bestel van bijzonder en openbaar
onderwijs dat volledig door de overheid wordt bekostigd. Hieraan is inherent dat krachtens het
grondwetsartikel institutionele belangen speciale bescherming behoeven. Toch is ook binnen
de termen van het aan het individu gekoppelde recht op onderwijs zeer wel verdedigbaar dat
institutionele belangen van scholen vergaande bescherming verdienen. Maar dat staat dan
wel in een bepaald perspectief, dat een nadere afbakening kan geven van ons begrip van arti-
kel 23 Grondwet.
Een casus kan dit misschien verduidelijken. Men stelle zich de situatie voor dat op grond van
het recht op onderwijs niet het bestuurr van de bijzondere school maar de ouders het recht heb-
ben om de grondslag, de richting van de school te bepalen.200 Het zou als volgt kunnen gaan.
De ouders besluiten in meerderheid de katholieke basisschool om te zetten in een bijzonder
neutrale school. Het gevolg zal dan wellicht zijn dat het bestuur zijn biezen pakt. Een ander
gevolg zal wellicht zijn dat sommige leerkrachten zich niet meer thuis voelen op de school en
vertrekken. Hoe zit het vervolgens met de minderheid van de ouders die het niet eens zijn met
het besluit? Hun recht op onderwijs komt in het gedrang. Of ze blijven op een school waar zij
(of hun kind) zich niet meer thuis voelen, of ze moeten zoeken naar een nieuwe school, verder
van huis. Het wordt niet geaccepteerd in onze rechtsstaat dat het genot van een grondrech-
telijk beschermd recht bij elk willekeurig meerderheidsbesluit kan worden beperkt of afgeno-
men. De principiële vraag is dan of bij de ouders alleen de afweging van hun eigenbelang met
198  Zie artikel 94 Grondwet: Binnen het Koninkrijk geldende wettelijke voorschriften vinden geen toepassing indien deze toepassing niet
     verenigbaar is met een ieder verbindende bepalingen van verdragen en van besluiten van volkenrechtelijke organisaties.
199  Vgl. artikel 46, eerste lid, EVRM: “De Hoge Verdragsluitende Partijen verbinden zich ertoe zich te houden aan de einduitspraak van het
     Hof in de zaken waarbij zij partij zijn.” Uit dit artikel volgt dat de verbindendheid voor Nederland van uitspraken tegen andere staten
    “eerder is gebaseerd op vrijwillige acceptatie (..) dan op enige vorm van hiërarchie of op een verplichtend karakter van de EHRM-juris-
     prudentie”. Zie Gerards, 2011, p.608-612.
200  Deze casus werd aangesneden door oud-staatssecretaris Netelenbos in de nota De identiteit van de school in een pluriforme samenle-
     ving. Zie daarover Zoontjens, 1999, p. 53-54.
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                                                       85
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>belangen die het eigenbelang overstijgen in goede handen is. Zouden zij er juist niet verstan-
dig aan doen die meer algemene belangenafweging in handen te leggen van een overkoepe-
lende instantie, bijvoorbeeld een schoolbestuur?
Omdat het antwoord in de meeste gevallen bevestigend moet luiden, blijkt al dat de regel die
wordt afgeleid uit artikel 23 Grondwet dat het bevoegd gezag de drager van de onderwijs-
vrijheid is, en dus ook exclusieve beslissingsmacht toekomt over de grondslag van de school,
niet per se in strijd is met het aan de positie van het individu gekoppelde recht op onderwijs.
De Nederlandse opvatting over onderwijsvrijheid kan integendeel worden beschouwd als een
naar tijd en plaats bepaalde, concrete uitwerking daarvan. Een met adequate bevoegdheden
toegerust schoolbestuur kan een waarborg zijn voor de rust op en continuïteit van de school.
Dat zijn onmisbare elementen voor het genot van goed onderwijs. Maar als men zo tegen het
belang van een schoolbestuur aankijkt, wordt wel tegelijkertijd meteen duidelijk dat het voor
zijn bestaan steeds afhankelijk is van een legitimatie vanuit de schoolgemeenschap en dat het
bestuur er niet is om ‘eigen’ rechten uit te oefenen.
Het recht op onderwijs behoort tot het hedendaagse interpretatiekader van de vrijheid
van onderwijs
De raad sluit aan bij het internationaalrechtelijk beschermde recht op onderwijs om het norma-
tieve kader te verhelderen, van waaruit op nationaal niveau naar de betekenis van de vrijheid
van onderwijs moet worden gekeken. Daarmee wordt geen afstand genomen van de bestaan-
de interpretatiemethoden die met betrekking tot artikel 23 Grondwet relevant zijn, zoals de
systematische en historische interpretatiemethode.201 Wel kan het fungeren als een zelfstan-
dige invalshoek die nog te weinig aan bod is geweest als integraal bestanddeel van wat wij
verstaan onder vrijheid van onderwijs.
201  Zie Vaste grond onder de voeten, p. 18-20.
86                                                                         Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>Bijlage 3
Gestichte en opgeheven scholen
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff 87
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>Tabel 5:        Gestichte (+) en opgeheven (-) scholen primair onderwijs, 2003-2010
                    2003     2004    2005     2006    2007     2008    2009     2010     2011      Totaal
                    +    -   +    -  +    -   +    -   +    -   +   -   +    -   +   -   +    -       +       -
  Algemeen bij-     2         1      2        4        2        8       3        3  1        2      25       3
  zonder
  Openbaar         10       11       6        3        2   1    5       4   1    3                  44       2
  Protestants-                4      5        2        1        2  1    2        1                  17       1
  christelijk
  Katholiek         2         5      7         5       2        5       1        1                  28
  Antroposofisch
  Evangelisch       1         1      1         1       1        2       2        5           1      14       1
  Evang.Broe-                        1                                              1                 1      1
  ders
  Gereformeerd                                         1        1                                     2
  vrijgemaakt
  Hindoeïstisch                      1                          1                                     2
  Interconfess.                                                 2       2        2                    6
  Islamitisch       1         3      5            1    2   1            1   1       3               12       6
  Reformato-        1                1         1       1                                              4
  risch
  Samenwerking                3      1                          1                1                    6
  pc/rk
  Totalen          17       28      30       16   1   12   2   27  1   15   2   16  5        3     161     14
Bron: OCW/DUO
                88                                                                     Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre> Tabel 6:               Stichting naar schoolsoort voortgezet onderwijs, 2005-2012; gehonoreerde (+) en afgewe-
                        zen (-) aanvragen*
                                          2006             2007        2008            2009           2010           2011             2012          Totaal
                        +          -      +         -     +        -   +         -     +         -    +         -    +        -      +        -     +        -
   Vbo                  4        2        5        2                           1                                             1                      9       6
   Mavo                 2        1        2        4             2             1                4     3        2                             3       7     17
   Havo                 2        1        2        5             2             1                      3        2                             4       7     15
   Atheneum             2        1        1        4             2                                    2        2                             3      5      12
   Gymnasium            1        1                 1             2             1                                     2                              3       5
   Pro                           1                                             2                1                                    1               1      4
   Totalen             11        7      10       16              8             6                5     8        6     2       1       1      10     32      59
*)  Stichting: mede door splitsing en uitbreiding. Nieuwe vbo-programmering door regionale arrangementen niet opgenomen. Na 2009 stichting vwo opgevat als
    atheneum, tenzij uitdrukkelijk gymnasium.
 Bron: staatsbladen, 2005-2010
                        Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff                                                                                  89
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>90 Onderwijsraad, april 2012</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>Bijlage 4
Denominatie en (zeer) zwakke scholen
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff 91
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>Tabel 7:                Percentage scholen primair onderwijs zwak en zeer zwak, 2009-2011
                                                                 1 september               1 september
                                           2009                       2010                      2011
                                     Zwak       Zeer zwak       Zwak       Zeer zwak      Zwak       Zeer zwak
                                        (%)            (%)         (%)            (%)        (%)              (%)
  Openbaar                               7,1            2,3         8,1            1,1        5,0              0,7
  Algemeen bijzonder                     7,6            1,3         3,3            0,9        2,4              0,6
  Protestants christelijk                5,4            1,3         5,9            0,8        3,5              0,6
  Katholiek                              3,7            0,9         4,1            0,8        2,7              0,4
  Gereformeerd                           5,7            1,6         6,2            1,6        4,7              0,0
  vrijgemaakt
  Reformatorisch                         4,1            3,3         4,8            2,4        2,4              0,8
  Islamitisch                          28,8           17,9        20,0             7,5       17,5              2,5
  Overig/bijzonder                     11,5             3,6         5,7            0,7        2,8              0,0
  Totaal                                 5,8            1,7         6,0            1,0        3,8              0,6
Bron: Inspectie van het Onderwijs
Tabel 8:                Percentage scholen voortgezet onderwijs zwak en zeer zwak, 2009-2011
                                      1 september                1 september               1 september
                                           2009                       2010                      2011
                                     Zwak       Zeer zwak       Zwak       Zeer zwak      Zwak       Zeer zwak
                                        (%)            (%)         (%)            (%)        (%)              (%)
  Openbaar                             10,9             1,7       11,6             1,2      12,3               0,5
  Algemeen bijzonder/                  15,5             1,9       13,5             1,0       11,5              0,8
  Overig
  Protestants christelijk                5,9            1,7         9,1            1,3        8,8              1,0
  Katholiek                              5,9            0,5         5,3            0,2        4,8              1,0
  Reformatorisch                       13,1             0,0         8,9            3,6        1,8              3,5
  Islamitisch                          10,0           90,0          0,0          30,0         0,0              0,0
  Totaal                                 9.9            1,7       10,0             1,1        9,4              0,9
Bron: Inspectie van het Onderwijs
                        92                                                                  Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>Bijlage 5
Gewichtenleerlingen in openbaar en bijzonder basisonderwijs
Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectieff         93
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>Tabel 9:         Aantallen en percentages leerlingen met ‘gewicht’ in basisonderwijs; 2006
                           G4                  G21                 Overig               Landelijk
                                     %                   %                   %                      %
  Open-       .90            22.913    34,6        9.849    13,8     27.454       8,1     60.216         12,7
  baar
              .90 en 1.25    31.794    48,0       19.596    27,5     68.428     20,2     119.818         25,2
               Totaal        66.180     100       71.190    100     338.155      100     475.525          100
  Bijzonder   .90            30.208    28,9       16.612    11,0     30.178     36,9      76.998           7,2
              .90 en 1.25    43.664     41,8      35.183    23,3    116.481     14,3     195.328         18,2
               Totaal       104.331     100      151.154    100     817.382      100   1.072.867          100
  Totaal      .90             53.121    31,1      26.461    11,9     57.632       5,0    137.214           8,9
              .90 en 1.25    75.458    44,2       54.779    24,6    184.909     16,0     315.146         20,3
               Totaal       170.511     100     222.344     100   1.155.537      100 1.548.392            100
Bron: OCW/DUO
Onder ‘bijzonder onderwijs’ zijn ook samenwerkingsbesturen opgenomen en andere bevoegde gezags-
organen die volgens DUO zowel openbaar als bijzonder onderwijs verzorgen.
                 94                                                                     Onderwijsraad, april 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>