<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Advies
Vakmanschap voortdurend
in beweging
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Vakmanschap voortdurend in beweging
Verbeter de aansluiting tussen mbo, arbeidsmarkt en een leven lang leren
   Vakmanschap voortdurend in beweging                                  1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Colofon
De Onderwijsraad is een onafhankelijk adviescollege, opgericht in 1919. De raad adviseert,
gevraagd en ongevraagd, over hoofdlijnen van het beleid en de wetgeving op het gebied
van het onderwijs. Hij adviseert de ministers van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en van
­Economische Zaken. De Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal kunnen de raad ook om
advies vragen. Gemeenten kunnen in speciale gevallen van lokaal onderwijsbeleid een beroep
doen op de Onderwijsraad.
 De raad gebruikt in zijn advisering verschillende (bijvoorbeeld onderwijskundige, economi-
sche en juridische) disciplinaire aspecten en verbindt deze met ontwikkelingen in de praktijk
van het onderwijs. Ook de inter­nationale dimensie van educatie in Nederland heeft steeds de
aandacht.
De raad adviseert over een breed terrein van het onderwijs, dat wil zeggen van voorschool-
se educatie tot aan postuniversitair onderwijs en bedrijfsopleidingen. De producten van de
raad worden gepubliceerd in de vorm van adviezen, studies en verkenningen. Daarnaast ini-
tieert de raad seminars en websitediscussies over onderwerpen die van belang zijn voor het
onderwijsbeleid.
Advies Vakmanschap voortdurend in beweging, uitgebracht aan de Voor­zitter van de Tweede
 Kamer der Staten-Generaal.
 Registratienummer: 20160211/1104, oktober 2016.
Uitgave van de Onderwijsraad, Den Haag, 2016.
ISBN 978-946121-055-5
Bestellingen van publicaties:
Onderwijsraad
 Nassaulaan 6
2514 JS Den Haag
email: secretariaat@onderwijsraad.nl
telefoon: (070) 310 00 00 of via de website:
www.onderwijsraad.nl
Ontwerp en opmaak:
www.balyon.com
Drukwerk:
 Drukkerij Excelsior, Den Haag
© Onderwijsraad, Den Haag.
Alle rechten voorbehouden. All rights reserved.
2                                                                    Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>ONDERWis Faad

Aan de Voorzitter van de Nassaulaan 6

Tweede Kamer der Staten-Generaal 251415 Den Haag
Mevrouw drs K Arib

Postbus 20018 Telefoon: 076 310 00 00
2500 EA Den Haag Fax: 070 356 1474

secreteriaat@onderwijsraad.nl
www onderwijsraad.nl

Ons kenmerk Contactpersoon Plaats/datum
20160211/1104 Den Haag, 13 oktober 2016
Uw kenmerk Doorkiesnummer Onderwerp

Advies Vakmanschap voortdurend in beweging
Mevrouw de Voorzitter,

U heeft de Onderwijsraad gevraagd advies uit te brengen over de aansluiting tussen het middelbaar beroepsonderwijs
enerzijds en het hoger onderwijs en de arbeidsmarkt anderzijds. U heeft de raad verzocht in dat advies aandacht te
besteden aan zowel de initiële opleidingen als aan een leven lang leren

Middelbaar opgeleiden zijn in toenemende mate kwetsbaar als het gaat om hun arbeidsmarktpositie en schalings-
deelname in het kader van een leven lang leren, Daarom heeft de raad ervoor gekozen am zich alleen te richten op het
middelbaar beroepsonderwijs, De raad is van mening dat hoogwaardig vakmanschap voortdurend op peil moet
worden gehouden; voltooiing van de initiële opleiding is daarvoor niet langer voldoende. Voor middelbaar opgeleiden
is een leven lang leren van belang en de aanzet daartoe meet al In de initiële opleiding worden gegeven, Daartoe dient
volgens de raad de inspanningsverplichting voor loopbaanoriéntatie en -begeleiding in het middelbaar beroeps-
onderwijs op termijn verewaard te worden tot een resultaatverplichting voor de student.

Bij een leven lang leren is volgens de raad aandacht nodig voor persoonlijke ontwikkelingsdoelen en voor werk-
gerelateerde doelen Haewel persoonlijke ontwikkeling ook een doe! op zich is, hanteert de raad in dit advies de insteek
dat het persoonlijke ontwikkelingsdoel de werkgerelateerde doelen versterkt, Door beide doelstellingen in combinatie
na te streven, leren mensen hoe ze hun leven vorm kunnen geven en hun sociale netwerken kunnen opbouwen, maar
ook hoe ze hun kennis en vaardigheden kunnen uitbreiden en kunnen participeren op de arbeidsmarkt Om deze brede
doelstelling van een leven lang leren goed vorm te kunnen geven, pleit de raad voor meer (regionale) samenhang in de
aanpak én voor betrokkenheid van alle partljen: middelbaar opgeleiden zelf, werkgevers, onderwijsinstellingen en
overheid.

</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>onperwijs aad

Ons kenmerk Pagina

20166211/1104 2/2

De raad adviseert regioregie meer te benutten, omdat dan beter kan worden ingespeeld op de specifieke behoeften
van werknemers en de arbeidsmarkt in het kader van een leven lang leren. Dit voorkorm versnippering in aanbod,
organisatie en financiering van onderwijs. Daarnaast identificeert de raad knelpunten in de huidige financierings-
bronnen van een leven lang leren, Ge raad pleit voor het hervormen van de Opleidings en Ontwikkelingsfondsen en
het instellen van een persoonlijk postinitieel scholingsbudget, Volgens hem verbetert het instellen van een persoonlijk,
individueel budget de toegankelijkheid, kwaliteit en efficiëntie van scholing na het initiële onderwijs

Met beleefde groet,

1,

Prof, dr, H. Maassen van den Brink Drs, A, van der Rest
Voorzitter Secretaris

</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Inhoud
Samenvatting                                                                          7
1 Inleiding: aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt blijft aandacht vragen             9
1.1 Aanleiding: andere eisen aan werkenden maken lager- en middelbaar opgeleiden
    kwetsbaar op de arbeidsmarkt                                                      9
1.2 Adviesvraag: hoe kan de aansluiting tussen mbo-onderwijs en arbeidsmarkt beter?  13
2   Scherp doel en aanpak van een leven lang leren aan                              15
2.1 Een leven lang leren begint bij initiële opleidingen in het mbo                 16
2.2 Een leven lang leren door middelbaar opgeleiden blijft achter                   18
2.3 Persoonlijke ontwikkeling als doel kan deelname leven lang leren verbeteren     22
2.4 Beleid en financiering zijn te versnipperd voor de gewenste aanpak              23
3 Aanbeveling 1: versterk de regionale aanpak                                       26
3.1 Regioregie als standaard                                                        26
3.2 Ga verder dan samenwerking tussen onderwijs en bedrijfsleven                     31
4   Aanbeveling 2: stimuleer en ondersteun eigen verantwoordelijkheid               35
4.1 Stimuleer eigen verantwoordelijkheid en zelfsturing bij middelbaar opgeleiden   35
4.2 Positioneer een leven lang leren in de onderwijskolom                           36
4.3 Sluit aan bij de behoeften van middelbaar opgeleiden                            37
5   Aanbeveling 3: zorg voor een persoonlijk postinitieel scholingsbudget           40
Afkortingen                                                                         44
Literatuur		                                                                        45
Geraadpleegde deskundigen                                                           50
Bijlage 1: kerncijfers middelbaar opgeleiden                                        51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>6 Onderwijsraad, oktober 2016</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Samenvatting
Een goede aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt behoeft voortdurende aandacht.
Ontwikkelingen in de maatschappij en op de arbeidsmarkt doen een groot beroep op de flexi-
biliteit en het lerend vermogen van mensen. De arbeidsmarktpositie en geringe scholingsdeel-
name in het kader van een leven lang leren maken vooral de positie van middelbaar opgelei-
den zorgelijk. Daarom richt de raad zich in dit advies op het zogenoemde middensegment: de
groep met een mbo-diploma op niveau 2 of hoger.
Hoogwaardig vakmanschap moet voortdurend op peil worden gehouden: voltooiing van de
initiële opleiding is daarvoor niet langer voldoende. Voor middelbaar opgeleiden is een leven
lang leren extra van belang. Het is daarbij verstandig om al in de initiële opleiding een aanzet
te geven voor latere deelname aan een leven lang leren.
Bij een leven lang leren is volgens de raad aandacht nodig voor persoonlijke ontwikkelings-
doelen en werkgerelateerde doelen. Hoewel persoonlijke ontwikkeling ook een doel op zich is,
hanteert de raad in dit advies de insteek dat het persoonlijke ontwikkelingsdoel de werkgere-
lateerde doelen versterkt. Door beide doelstellingen in combinatie na te streven leren mensen
hoe ze hun leven vorm kunnen geven en hun sociale netwerken kunnen opbouwen, maar ook
hoe ze hun kennis en vaardigheden kunnen uitbreiden en kunnen participeren op de arbeids-
markt. Om deze brede doelstelling van een leven lang leren goed vorm te kunnen geven en
versnippering van beleid en financiering tegen te gaan, pleit de raad voor meer (regionale)
samenhang in de aanpak én voor betrokkenheid van alle partijen: middelbaar opgeleiden zelf,
werkgevers, onderwijsinstellingen en overheid. Daartoe doet de raad drie aanbevelingen.
Versterk de regionale aanpak
De raad adviseert regioregie meer te benutten voor verbetering van de aansluiting tussen
onderwijs en arbeidsmarkt in het kader van een leven lang leren, omdat dan beter kan wor-
den ingespeeld op de specifieke behoeften van werknemers en arbeidsmarkt. Dit voorkomt
versnippering in aanbod, organisatie en financiering van onderwijs. Daarbij is samenwerking
tussen verschillende partijen nodig. De raad pleit voor een regierol van gemeenten en voor
gedegen evaluatie en monitoring van beleidsmaatregelen en interventies op het gebied van
leven lang leren.
Stimuleer en ondersteun eigen verantwoordelijkheid
De raad vindt het belangrijk dat middelbaar opgeleiden bewust gemaakt worden van de nood-
zaak van blijvend leren en dat zij zelf verantwoordelijkheid nemen voor leeractiviteiten in het
kader hiervan. Zij moeten bij dit bewustwordingsproces en bij het leren zelf ondersteund wor-
den. De raad pleit voor een positionering van een leven lang leren in de onderwijskolom. Al in
het initiële onderwijs moet aandacht zijn voor de noodzaak van voortdurend leren en de ont-
wikkeling van zelfsturing. Daartoe dient volgens de raad de inspanningsverplichting van loop-
baanoriëntatie en -begeleiding in het middelbaar beroepsonderwijs op termijn verzwaard te
worden tot een resultaatsverplichting voor de student.
Zorg voor een persoonlijk postinitieel scholingsbudget
De raad identificeert twee knelpunten bij een onderdeel van de financiering van leven lang
leren: de Opleidings- en Ontwikkelingsfondsen (O&O-fondsen). Ten eerste zijn deze fondsen
gericht op de eigen sector en vaak niet op sectoroverschrijdende mobiliteit. Ten tweede is de
Vakmanschap voortdurend in beweging                                                           7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>besteding van de middelen in deze fondsen niet efficiënt geregeld. De raad pleit voor het her-
vormen van de O&O-fondsen en het instellen van een persoonlijk postinitieel scholingsbud-
get. De raad is van mening dat het rechtvaardig is wanneer werknemers de beschikking krijgen
over de zelf opgebouwde reserves. Zij moeten de mogelijkheid hebben om deze opleidings-
gelden te gebruiken voor opleidingen of cursussen die de ‘employability’ van de werknemer
bevorderen in de huidige baan. Zij moeten deze opleidingsgelden echter ook in kunnen zetten
bij intersectorale mobiliteit op de arbeidsmarkt of bij werkloosheid. Volgens de raad verbetert
het instellen van een persoonlijk budget de toegankelijkheid, kwaliteit en efficiëntie van scho-
ling na het initiële onderwijs.
8                                                                       Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>    Ontwikkelingen in de maatschappij en op de arbeidsmarkt doen een
    groot beroep op flexibiliteit en lerend vermogen. Vooral middelbaar
    opgeleiden zijn kwetsbaar door hun arbeidsmarktpositie en geringe
    scholingsdeelname in het kader van een leven lang leren. Dit advies
    richt zich op een betere aansluiting van het middelbaar beroepson-
    derwijs op de arbeidsmarkt, zowel aan het einde van initiële opleidin-
    gen als erna, via een leven lang leren.
1   Inleiding: aansluiting onderwijs en
    arbeidsmarkt blijft aandacht vragen
1.1 Aanleiding: andere eisen aan werkenden maken lager en middelbaar op-
    geleiden kwetsbaar op de arbeidsmarkt
    Een van de belangrijkste ontwikkelingen waar het onderwijs mee te maken heeft, is de trans-
    formatie van de economie naar een kenniseconomie. Deze transformatie leidt onder andere
    tot diepgaande veranderingen op de arbeidsmarkt. Het is belangrijk dat het onderwijs jonge-
    ren goed voorbereidt op de toekomst als mens en burger en als werknemer en/of zelfstandige.
    Het onderwijs moet rekening houden met ontwikkelingen zoals technologisering, internati-
    onalisering, individualisering en flexibilisering van de arbeidsmarkt. De combinatie van deze
    ontwikkelingen maakt de samenleving en de arbeidsmarkt dynamischer en stelt andere én
    hogere eisen aan volwassenen, in het bijzonder aan lager en middelbaar opgeleiden.1
    Bij technologisering gaat het om de opkomst van informatie- en communicatietechnologie en
    van het internet en alle toepassingen daarvan. De hoeveelheid beschikbare informatie groeit
    exponentieel en wordt voor meer mensen direct toegankelijk. Ook wordt deze informatie
    steeds sneller en op verschillende manieren uitgewisseld door de opkomst van nieuwe com-
    municatiemogelijkheden. De technologisering heeft ook gevolgen voor de organisatie van
    het arbeidsproces. Veel routinematige processen worden geautomatiseerd en gerobotiseerd.2
    Technologische ontwikkelingen hebben bovendien een katalyserende werking voor interna-
    tionalisering. Landen en culturen raken in toenemende mate met elkaar verknoopt. Geld- en
    handelsstromen krijgen, net als productieketens, een mondiaal karakter.3 Zeker voor Neder-
    land, als een klein land met een open economie, is internationalisering van grote invloed.
    Nederland zal zich moeten blijven ontwikkelen als een sterke en mondiaal concurrerende ken-
    nis- en diensteneconomie om ook in de toekomst de internationale positie en welvaart te kun-
    nen handhaven. Voor het realiseren van deze ambitie zijn kennis en innovatie essentieel.4
    1    Onderwijsraad, 2011; Theisens, 2014.
    2    Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, 2015; Rathenau Instituut, 2015.
    3    Onderwijsraad, 2016b; Ter Weel & Kok, 2013.
    4    Onderwijsraad, 2014a.
    Vakmanschap voortdurend in beweging                                                        9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Groter beroep op flexibiliteit en lerend vermogen van mensen
Technologisering en internationalisering zetten ontwikkelingen op de arbeidsmarkt in gang
die een steeds groter beroep doen op de flexibiliteit en het lerend vermogen van werknemers.5
De OESO (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling) constateert dat
werknemers, al dan niet uit vrije wil, vaker van baan of functie wisselen als gevolg van tijdelijke
projecten en contracten, reorganisaties, en verdwijnende en opkomende vormen van werkge-
legenheid.6 Hierdoor worden loopbaancompetenties belangrijker. Het gaat dan bijvoorbeeld
om het vermogen te kunnen netwerken, te reflecteren op motieven en kwaliteiten, onderzoek
te doen naar mogelijkheden en keuzes te maken. Voltooiing van een initiële opleiding is hier-
door niet langer afdoende. Vaardigheden om steeds nieuwe informatie op te nemen (te blijven
leren) en zich aan te passen aan veranderende omstandigheden worden belangrijker.7
Het is voor de hele beroepsbevolking van belang om bereid en bekwaam te zijn om gedurende
de hele levensloop te blijven leren. Bijscholing is niet meer alleen voor degenen die ‘hogerop’
willen,8 maar is ook nodig om bij te blijven in de baan die je al hebt. Voor productiewerk geldt
dat veel routinematige taken verdwijnen, het productieproces complexer wordt en er meer en
andere vaardigheden nodig zijn, zoals een groter probleemoplossend vermogen en sociale en
communicatieve vaardigheden. In vrijwel alle beroepen is het vaker nodig om overleg te voe-
ren en activiteiten op elkaar af te stemmen. Netwerken zijn een grotere rol gaan spelen op de
arbeidsmarkt en in de samenleving. Het vermogen tot samenwerken met veel verschillende
partijen en mensen uit verschillende culturen wordt belangrijker.9 Ook het kunnen omgaan
met informatie- en communicatietechnologie is inmiddels voor vrijwel ieder beroep een ver-
eiste geworden. Het gaat hierbij niet alleen om concrete toepassingen, maar vooral ook om
het kunnen omgaan met informatie. Mensen moeten bijvoorbeeld weten hoe ze betrouwbare
informatie kunnen selecteren. Het vermogen om kennis en vaardigheden op peil te houden en
in nieuwe contexten toe te passen, wordt steeds belangrijker. Tot slot moeten mensen vaker
dan voorheen hun eigen leer- en arbeidsloopbaan vormgeven en sturen. Dit grotere beroep op
de benodigde zelfsturing sluit overigens aan bij de toegenomen individualisering. De vrijheid
om het eigen leven vorm te geven, is groot. Daarbij ligt er meer nadruk op zelfontplooiing en
eigen verantwoordelijkheid.10
Lager opgeleiden zijn kwetsbaar
De hogere eisen aan de kennis en vaardigheden van werkenden en de nadruk op zelfredzaam-
heid maken vooral lager opgeleiden kwetsbaar.11 Zij hebben een slechtere positie op de arbeids-
markt dan middelbaar en hoger opgeleiden. Ze zijn vaker werkloos, ontvangen vaker een lager
loon, hebben een grotere baanonzekerheid en leven vaker in armoede dan de gemiddelde
werkende. Ook nemen zij relatief weinig deel aan scholingsactiviteiten in het kader van een
leven lang leren. Werkloosheid en armoede leiden niet alleen tot financiële problemen, maar
hebben ook een negatieve invloed op het welbevinden. Eerder heeft de raad zich al gebogen
over de kwetsbare positie van jongeren met mbo–niveau 1 of een lagere opleiding.12
5   Omgekeerd dragen technologisering en internationalisering ook bij aan de ontwikkeling van flexibiliteit en lerend vermogen van
    mensen.
6   Organisation for Economic Cooperation and Development, 2008.
7   Sociaal en Cultureel Planbureau, 2015.
8   Vergelijkbaar met het ‘Red Queen Effect’: je moet steeds harder rennen om op hetzelfde niveau te blijven.
9   Van de Werfhorst, 2009.
10  Van Beek & Doorten, 2009; Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, 2013.
11  Onder lager opgeleiden verstaat de raad in lijn met het advies Over de drempel van postinitieel leren (2012) mensen die geschoold zijn
    op mbo 1-niveau of lager, dus mensen zonder startkwalificatie.
12  Onderwijsraad, 2012, 2013.
10                                                                                                      Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>  Hoofdpunten adviezen van de Onderwijsraad over jongeren met mbo–niveau 1 of een lagere
  opleiding
  Over de drempel van postinitieel leren (2012)
  Om de positie van lager opgeleide volwassenen op de arbeidsmarkt en in de maatschappij te verstevi-
  gen doet de raad vier aanbevelingen om hen te stimuleren tot postinitieel leren.
  • Laat stimuleringsmaatregelen aansluiten bij specifieke behoeften lager opgeleiden
       Begin laagdrempelig en maak gebruik van kleinschalige samenwerkingsverbanden. De dagelijkse
       werk- en leefomgeving van de potentiële deelnemer moet centraal staan.
  • Borg kwaliteit ervaringscertificaten
       Ervaringscertificaten zijn behulpzaam bij het erkennen van informeel leren13 en het stimuleren van
       postinitieel leren, maar de kwaliteit van evc (erkenning van verworven competenties) blijkt wisse-
       lend. Het toezicht op het erkenningsproces moet verscherpt worden.
  • Stel scherpe eisen aan aanbieders educatietrajecten
       Er moeten heldere kwaliteitseisen opgesteld worden voor aanbieders van volwasseneneducatie.
       Hiermee wordt de kwaliteit geborgd en kunnen educatietrajecten beter op verschillende deel­
       nemersvragen afgestemd worden.
  • Experimenteer met maatregelen en onderzoek hun werking en effectiviteit
       De deelname aan postinitieel leren wordt te globaal gemeten om het succes van stimuleringsmaat-
       regelen goed te kunnen beoordelen. In het bijzonder voor de heterogene groep van lager opgelei-
       den moet er op kleine schaal geëxperimenteerd worden met initiatieven die beloftevol zijn geble-
       ken. Deze maatregelen moeten systematisch op hun effectiviteit worden onderzocht.
  Meer kansen voor kwetsbare jongeren (2013)
  De raad doet de volgende aanbevelingen om kwetsbare jongeren voor te bereiden op een zelfstandige
  en waardevolle positie op de arbeidsmarkt en in de samenleving:
  • Geef de entreeopleiding twee uitstroomprofielen
       Er moet een tweede uitstroomprofiel komen in de entreeopleiding dat jongeren toeleidt naar de
       arbeidsmarkt. Hierin staat leren op de werkplek centraal, onder goede begeleiding.
  • Zorg voor meer flexibiliteit op stelselniveau
       Sommige jongeren zijn wel in staat een startkwalificatie te halen, maar niet op de standaardmanier
       en niet binnen de standaardtermijn. Door meer flexibele routes aan te bieden naar de startkwalifi-
       catie, kan de uitval van deze groep beperkt worden.
 Positie van middelbaar opgeleiden steeds zorgelijker13
Maar ook de positie van de middelbaar opgeleiden14 is zorgelijk waar het gaat om werkgele-
genheid.15 Er is sprake van polarisatie (zie onderstaand kader).16 De werkgelegenheid en lonen
groeien vooral aan de bovenkant van de arbeidsmarkt, maar ook aan de onderkant ontwik-
kelt de werkgelegenheid zich gunstig.17 Dit gaat ten koste van het middensegment. De werk-
loosheid onder middelbaar opgeleiden is na de crisis sterker toegenomen dan die onder lager
en hoger opgeleiden.18 Het CPB (Centraal Planbureau) constateerde in 2012 dat de stijging van
13   Informeel leren: leren dat zich, min of meer spontaan, in contexten voordoet die niet expliciet rond leren georganiseerd zijn; Onder-
     wijsraad, 2012, p.10.
14   Bijlage 1 bevat kerncijfers over middelbaar opgeleiden.
15   Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap & Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2016; zie ook Kans e.a., 2016.
16   Bol & Van de Werfhorst, 2016; Van den Berge & Ter Weel, 2015; Van Dijk, 2016. Bol en Van de Werfhorst (2016) stellen ook dat gedurende
     de afgelopen twee decennia middelbare diploma’s minder sterk linken naar een specifiek beroep, en dat dit voor een belangrijk
     gedeelte verklaard wordt door de polarisatie van de beroepenstructuur.
17   Centraal Planbureau & Sociaal en Cultureel Planbureau, 2015; Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2016; zie ook Smits &
     De Vries, 2015; Van den Berge & Ter Weel, 2015.
18   Sociaal en Cultureel Planbureau, 2015; Centraal Planbureau, 2015b. Het Centraal Planbureau stelt ook dat vooral studenten met een la-
     ger uitstroomniveau en bol-afgestudeerden geraakt zijn door de financiële crisis: 71% van de bbl 2‐gediplomeerden uit 2011 was een
     jaar na afstuderen werkzaam, terwijl dit percentage nog 82% bedroeg voor het 2006‐cohort. Voor bol 2‐gediplomeerden is het per-
     centage werkzaam zelfs gedaald van 54 naar 31% in deze periode.
Vakmanschap voortdurend in beweging                                                                                                     11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>de werkloosheid het sterkst is onder mensen met een gemiddeld opleidingsniveau19 (veelal
mbo’ers) en het CPB en het SCP (Sociaal en Cultureel Planbureau) meldden in 2015 dat sinds
2003 het werkloosheidspercentage van middelbaar opgeleiden geleidelijk richting dat van
lager opgeleiden kruipt. Tot 2003 lagen de werkloosheidpercentages van middelbaar en hoger
opgeleiden vrijwel gelijk en lagen beide een stuk onder die van lager opgeleiden.20
  Oorzaken polarisatie op de arbeidsmarkt
  Wat zijn mogelijke oorzaken voor de polarisatie op de arbeidsmarkt? Het CPB en het SCP leggen dit in
  hun publicatie over de onderkant van de arbeidsmarkt als volgt uit: “Computers zijn steeds beter in
  staat om routinematig werk van mensen over te nemen. Voorheen ging dit vooral om werk aan de lo-
  pende band, tegenwoordig in toenemende mate om routinematige administratieve werkzaamheden.
  Middelbaar opgeleiden vervullen vaak functies die een hoge mate van routine kennen, waardoor deze
  functies bij uitstek geschikt zijn voor automatisering. Denk bijvoorbeeld aan administratieve functies.
  Het werk van hoger opgeleiden is vaak complexer en abstracter en kent minder routinetaken, waardoor
  het moeilijker te automatiseren is. Lager opgeleiden vervullen tegenwoordig vaak servicefuncties die
  eveneens moeilijk te automatiseren zijn. Hierdoor hebben ict-ontwikkelingen weinig effect op de werk-
  gelegenheid van lager opgeleiden.”20
Ook de beroepenstructuur is aan het veranderen. In de jaren 1996-2014 heeft een stijging plaats-
gevonden van het gemiddelde opleidingsniveau van de beroepsbevolking. Het percentage
werkenden dat werkzaam is in een beroep waarvan het modaal opleidingsniveau vmbo was, is
afgenomen, terwijl het aandeel werkenden met een hbo- of wo-opleiding in dezelfde periode
is gestegen. Het gemiddelde opleidingsniveau is toegenomen met ongeveer 0,8 opleidings-
jaar. Deze stijging in opleidingsniveau blijkt voor 60% het gevolg van hogere opleidingseisen
binnen bestaande beroepsgroepen. Voor de overige 40% is de stijging van het opleidingsni-
veau het gevolg van meer vraag naar (nieuwe) beroepen waarvoor een hoge opleiding nodig
is. ’Groeiende’ beroepen kenmerken zich door stijgende lonen en door het hoge niveau van
probleemoplossend vermogen van werkenden in die beroepen. De top-10 van krimpberoe-
pen blijkt uitsluitend te bestaan uit beroepen op (v)mbo-niveau. Niet alle beroepen op mbo-
niveau staan echter onder druk. In de top-10 van groeiberoepen in de periode 1996-2014 staan
naast beroepen op hbo-niveau ook beroepen op mbo-niveau, bijvoorbeeld sociaal werker en
groeps- en woonbegeleider.21 Veranderingen in de opleidingsstructuur binnen beroepen en
verschuivingen tussen beroepen gaan geleidelijk. Dit geeft aan dat de discussie rond polarisa-
tie op de arbeidsmarkt genuanceerd gevoerd moet worden.22
Hoewel er minder werkloosheid is onder hoger opgeleiden dan onder lager opgeleiden (zie
tabel 1), blijkt ook dat de werkloosheid binnen de groep met een opleiding op mbo-niveau 2 en
3 relatief hoog is en dat deze percentueel gezien de sterkste toename kent. Ook voor de groep
met een opleiding op mbo-niveau 4 geldt een sterke percentuele toename in werkloosheid.
19   Ter Weel, 2012.
20   Centraal Planbureau & Sociaal en Cultureel Planbureau, 2015, p. 15. Zij baseren hun uitleg op onderzoek van Autor en collega’s: Autor &
     Dorn, 2013; Autor, Levy & Murnane, 2003; Autor, Katz & Kearney, 2006, 2008.
21   Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt, 2016a.
22   Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt, 2016a; UWV & SBB, 2016.
12                                                                                                       Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>    Tabel 1. Gemiddelde werkloosheid per onderwijsniveau in 2005 en 2015.
       Opleidingsniveau                                                                                     2005                     2015
       Laag                                                                                                  9,1%                   11,2%
       Mbo 2,3                                                                                              5,5%                     7,5%
       Mbo 4                                                                                                4,0%                     5,7%
       Hbo                                                                                                  3,2%                     4,1%
       Wo                                                                                                    4,1%                    3,4%
       Gemiddeld                                                                                            5,9%                    6,9%
    Bron: UWV&SBB, 2016.
    Daarnaast blijkt dat middelbaar opgeleiden die vanuit werkloosheid werk vonden, minder vaak
    een vaste arbeidsrelatie hebben dan hoger opgeleiden. Middelbaar opgeleiden krijgen vaker
    een flexibel contract.23 Bovendien lijkt er vooral voor de middelbare beroepen een risico te
    bestaan op verdringing op de arbeidsmarkt ten guste van de hoger opgeleiden. Ongeveer de
    helft van de hoger opgeleide jongeren die geen onderwijs meer volgen, had in het derde kwar-
    taal van 2015 een baan van middelbaar of lager onderwijsniveau. Van de middelbaar opgeleide
    jongeren had 16% een baan onder hun niveau.24,25 Ten slotte maakt de nijpende arbeidsmarkt-
    positie van een grote groep middelbaar opgeleiden het des te zorgelijker dat de scholingsdeel-
    name in het kader van leven lang leren onder deze groep achterblijft. 26
1.2 Adviesvraag: hoe kan de aansluiting tussen mbo-onderwijs en arbeids-
    markt beter?
    Uit bovenstaande analyse valt af te leiden dat de ontwikkelingen in de maatschappij en op de
    arbeidsmarkt een groot beroep doen op het vermogen tot zelfredzaamheid, tot het opbou-
    wen en onderhouden van sociale netwerken en tot het bijhouden van kennis en vaardigheden.
    Dit vergt van mensen de bereidheid om gedurende hun hele levensloop te leren en onderwijs
    te volgen. Een goede aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt vraagt dus voortdurende
    aandacht.
    De Tweede Kamer heeft de Onderwijsraad gevraagd advies uit te brengen over de aansluiting
    tussen onderwijs en arbeidsmarkt. De adviesvraag is opgenomen in het werkprogramma 2016
    van de raad en luidt:27
    Hoe kan de aansluiting van het middelbaar beroepsonderwijs en het hoger onderwijs op de arbeids-
    markt verbeterd worden, zowel voor het einde van initiële opleidingen als in het kader van een leven
    lang leren?
    23    Dit geldt ook voor lager opgeleiden; Centraal Bureau voor de Statistiek, 2015b.
    24    Het risico is het grootst voor jongeren. Werkenden van 25 jaar en ouder hebben minder vaak een baan onder hun niveau dan jongeren.
    25    Centraal Bureau voor de Statistiek, 2016c.
    26    Dit geldt ook voor lager opgeleiden; Centraal Bureau voor de Statistiek, 2016b.
    27    Onderwijsraad, 2015b.
    Vakmanschap voortdurend in beweging                                                                                                  13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>In de context van de toenemende kwetsbaarheid van de middelbaar opgeleiden wat betreft
arbeidsmarktpositie en scholingsdeelname in het kader van leven lang leren, heeft de raad
gekozen om zich in dit advies uitsluitend te richten op het middelbaar beroepsonderwijs. Dit
leidt tot de volgende herformulering van de adviesvraag:
Hoe kan de aansluiting van het middelbaar beroepsonderwijs op de arbeidsmarkt beter, zowel voor
het einde van initiële opleidingen als erna, via een leven lang leren?
Zoals al is aangegeven, heeft de raad eerder geadviseerd over de groep jongeren met mbo
1-niveau of een lagere opleiding.28 In het onderhavige advies richt de raad zich op de groep uit
het middelbaar beroepsonderwijs met een diploma op niveau 2 of hoger (de groep die mini-
maal in het bezit is van een startkwalificatie), het zogenoemde middensegment.29 Hoe blijven
mensen met een mbo-diploma (op niveau 2 en hoger) aan het werk? Wat is er nodig om deze
groep kansrijk te maken?
Totstandkoming van dit advies
Ter voorbereiding op dit advies heeft literatuuronderzoek plaatsgevonden. Ook is een onder-
zoek uitgevoerd naar de financiering en organisatie van de bekostiging van een leven lang
leren in Nederland.30 Daarnaast hebben diverse individuele consultaties met deskundigen
plaatsgevonden, onder andere met betrokkenen vanuit de MBO Raad, de SBB (Samenwerking
Beroepsonderwijs Bedrijfsleven), het ecbo (expertisecentrum beroepsonderwijs), zorgorga-
nisaties en diverse mbo-opleidingen. Ook hebben gesprekken plaatsgevonden met (alumni)
studenten uit het middelbaar beroepsonderwijs (bekostigd en privaat onderwijs). Tijdens de
voorbereiding van dit advies heeft de Onderwijsraad tevens gebruikgemaakt van verschillende
schriftelijke bijdragen die via de website zijn ontvangen. Een overzicht van geraadpleegde lite-
ratuur en deskundigen is te vinden achter in het advies.
28  Onderwijsraad, 2012, 2013.
29  De omschrijving van het begrip middensegment varieert. Het Centraal Planbureau (Van den Berge & Ter Weel, 2015, p. 7) onderkent dit
    en stelt dat er in Nederland vaak wordt gedacht aan mensen met een mbo 2-4-diploma. Dat is een groep van bijna drie miljoen mensen
    en daarmee een derde van de beroepsbevolking.
30  Groot, 2016.
14                                                                                                   Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>  Hoogwaardig vakmanschap moet voortdurend op peil worden ge-
  houden. De aanzet daartoe moet al in de initiële opleiding plaatsvin-
  den. De raad vindt een brede doelstelling van een leven lang leren van
  belang. Deze kan het best gerealiseerd worden door meer (regionale)
  samenhang in de aanpak. Daarnaast pleit de raad voor betrokkenheid
  van alle partijen: middelbaar opgeleiden zelf, werkgevers, onderwijsin-
  stellingen en overheid.
2 Scherp doel en aanpak van een leven
  lang leren aan
  Hoogwaardig vakmanschap moet in deze snel veranderende samenleving voortdurend op peil
  worden gehouden. Voltooiing van de initiële opleiding is niet langer voldoende. Leren van de
  wieg tot het graf is geen luxe, maar bittere noodzaak om aan werk te komen en te blijven. De
  mbo-opleidingen doen al veel aan het vernieuwen en actualiseren van vakmanschap, maar
  middelbaar opgeleiden doen nog onvoldoende aan postinitieel leren. Dit terwijl ze voor het
  uitoefenen van goed vakmanschap continu in beweging moeten zijn. De aanzet voor een leven
  lang leren moet al in de initiële opleiding worden gegeven. De raad vraagt daarnaast aandacht
  voor persoonlijke ontwikkeling als doel van een leven lang leren. Ook van middelbaar opgelei-
  den wordt immers verwacht dat ze regie nemen over hun eigen ontwikkeling. Mensen moeten
  zich niet alleen staande kunnen houden in betaalde werksituaties, maar ook in de complexer
  wordende samenleving als geheel.31
  De raad heeft eerder gesteld dat persoonlijke ontwikkeling net zo goed een doel van een leven
  lang leren moet zijn als werkgerelateerde doelen, zoals reparatie van kennislacunes, leren om
  van baan te kunnen wisselen en bij de tijd blijven in het werk.32 De raad kiest in dit advies de
  insteek dat het persoonlijke ontwikkelingsdoel de werkgerelateerde doelen kan versterken.
  Door beide doelstellingen in combinatie na te streven leren mensen hoe ze hun leven vorm
  kunnen geven en hun sociale netwerken kunnen opbouwen, maar ook hoe ze hun kennis en
  vaardigheden kunnen uitbreiden en kunnen participeren op de arbeidsmarkt. Daarnaast kan
  aandacht voor persoonlijke ontwikkeling een klimaat scheppen waarin leren een min of meer
  natuurlijke activiteit wordt en mensen als vanzelf aan hun ontwikkeling werken.
  Om een leven lang leren en de brede doelstelling ervan goed vorm te kunnen geven, pleit de
  raad voor meer (regionale) samenhang in de aanpak én voor betrokkenheid van alle partijen:
  middelbaar opgeleiden zelf, werkgevers, onderwijsinstellingen en overheid. Een integrale aan-
  pak met aandacht voor persoonlijke ontwikkeling sluit goed aan op de kwalificatieopdracht
  van het middelbaar beroepsonderwijs: niet alleen de voorbereiding op beroep en vervolg­
  31  Vergelijkbaar met de insteek vanuit “fulfilment of identity” en niet alleen vanuit “logic of consequences”; Zich, 2003.
  32  Onderwijsraad, 2003.
  Vakmanschap voortdurend in beweging                                                                                        15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>    opleiding, maar ook op actieve deelname aan de maatschappij. Het huidige beleid en de finan-
    ciering van een leven lang leren zijn echter te versnipperd voor de voorgestelde aanpak.
    Dit hoofdstuk onderbouwt dit advies. In de hoofdstukken 3 t/m 5 worden aanbevelingen
    gedaan voor implementatie.33 34
      De Onderwijsraad over een leven lang leren
      De Onderwijsraad heeft in verschillende adviezen het belang van een leven lang leren benadrukt. 33
      Hij heeft geadviseerd om gericht en actief initiatieven te stimuleren die het zowel voor aanbieders van
      onderwijs als voor werkenden en werkzoekenden aantrekkelijk maken om leren en werken met elkaar
      te combineren en af te wisselen. 34 Dit advies gaat een stap verder en moedigt middelbaar opgeleiden,
      werkgevers, onderwijsinstellingen en lokale overheden aan om het belang in te zien van een leven lang
      leren en dit samen te realiseren. De aanbevelingen die de raad voor middelbaar opgeleiden doet, zijn
      deels ook op een bredere groep van toepassing.
2.1 Een leven lang leren begint bij initiële opleidingen in het mbo
    Een leven lang leren moet volgens de raad letterlijk worden opgevat en strekt zich uit ‘van de
    wieg tot het graf’. Doorgaans worden in dit geheel drie fasen onderscheiden: voorschools, ini-
    tieel en postinitieel. Ofschoon de raad gesteld heeft dat alle drie fasen belangrijk zijn, is hij van
    mening dat iets vroeg leren de voorkeur heeft en dat een goed systeem van voorschools leren
    en initieel onderwijs de basis is waarop de (kennis)samenleving gebouwd wordt. De school zou
    daarbij al moeten anticiperen op leren na het initiële onderwijs en leercompetenties die nodig
    zijn voor het latere leren, zouden al in die schoolse periode moeten worden opgebouwd.
    Het middelbaar beroepsonderwijs moet dus de aanzet geven voor vakmanschap dat voortdu-
    rend in beweging is. De raad heeft zich een groot voorstander getoond van een sterke profile-
    ring op vakmanschap in het (v)mbo. Vakmanschap kenmerkt zich door hoge kwaliteit van het
    geleverde werk en door maatwerk. Vakmensen onderscheiden zich daarmee op een positieve
    manier, maar omdat het werk complex en veranderlijk is, kan dit alleen als zij blijven leren.35
    Initiële mbo-opleidingen zullen adequaat moeten inspelen op actuele ontwikkelingen die zich
    voordoen in de maatschappij en op de arbeidsmarkt. Op dit gebied zijn al veel positieve ont-
    wikkelingen in gang gezet. Niettemin signaleert de raad hierbij een aantal dilemma’s die in de
    nabije toekomst aandacht behoeven. Deze worden hieronder benoemd. In dit advies richt de
    raad zich echter op de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt in het kader van een leven
    lang leren, waarbij het initieel onderwijs zo nodig in die context aan de orde komt. Volgens
    hem kunnen juist activiteiten in het kader van postinitieel leren ervoor zorgen dat er een bete-
    re aansluiting ontstaat en blijft bestaan tussen onderwijs en arbeidsmarkt.
    Breed of smal opleiden
    Het is zaak het onderwijs van vandaag zodanig in te richten dat studenten voorbereid worden
    voor de arbeidsmarkt van de toekomst. Maar wat moeten ze dan kennen en kunnen? Zijn spe-
    cifieke kennis en vaardigheden de heilige graal, zodat jongeren direct inzetbaar zijn binnen
    bedrijven? Of moet er juist worden ingezet op brede, algemene kennis en vaardigheden, zodat
    ze zich in verschillende functies kunnen redden en zich vervolgens binnen het bedrijf verder
    33    Onderwijsraad, 2003; 2009; 2012; 2013; 2014b.
    34    Onderwijsraad, 2014a.
    35    Onderwijsraad, 2015a.
    16                                                                               Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>specialiseren? Het gevaar van smal opleiden is dat (toekomstige) werknemers minder flexibel
inzetbaar zijn; het gevaar van breed opleiden is dat zij te weinig weten om direct inzetbaar te
zijn op de arbeidsmarkt en dat studenten die al vroeg weten wat ze willen, daar op school niet
(meteen) aan toekomen. Momenteel richt het beleid zich voornamelijk op de brede opleiding.
Door het verbreden van kwalificaties en het clusteren van verwante kwalificaties is het aan-
tal kwalificatiedossiers onlangs aanzienlijk teruggebracht. Gezien de snelle ontwikkelingen op
onder andere het gebied van technologie lijkt dit een adequate keuze. Door het volgen van
een bredere basisopleiding zijn mensen minder kwetsbaar. De vraag naar de beste balans is
echter volgens de raad een blijvend aandachtspunt.36
  Gestarte initiatieven in het kader van breed opleiden
  Gemakkelijk overstappen en brede opleidingen
  Verspreid over de regio Dordrecht en omstreken verzorgt het Da Vinci College diverse mbo-opleidingen
  in uiteenlopende branches. Vanaf september 2016 wordt hier gestart met een bredere aanpak voor ni-
  veau 2-studenten. Gelijktijdig met de invoering van de herziening van de kwalificatiedossiers krijgen
  studenten uit verschillende branches in de eerste twintig weken veelal dezelfde modules aangeboden.
  Hierdoor kunnen ze gemakkelijker overstappen zonder dat dit vertraging tot gevolg heeft. Ook kunnen
  studenten kosteloos van boekenpakket wisselen. Na deze periode vindt een uitstroom naar verschil-
  lende sectoren plaats, waarbinnen indien nodig ook kan worden geswitcht. Hiermee speelt het Da Vinci
  College in op de huidige vraag naar afgestudeerden die breder zijn opgeleid bínnen hun eigen profiel.
  Er vindt echter geen veralgemenisering plaats, maar juist een verbreding, zodat receptionistes ook be-
  veiligingsvaardigheden in de vingers krijgen en helpenden in de thuiszorg ook ouderen kunnen helpen
  met ict-problemen zoals het installeren van een modem.
  Nieuwe opleiding dienstverlening breed
  ROC Noorderpoort in Groningen biedt met ingang van het schooljaar 2016-2017 een nieuwe opleiding
  aan: dienstverlening breed niveau 2. Hiermee speelt Noorderpoort in op veranderingen op de arbeids-
  markt. Banen veranderen en steeds vaker worden functies en taken gecombineerd. Dienstverlening
  breed geeft studenten op niveau 2 de kans om meer kennis en ervaring op te doen door onderdelen uit
  verschillende niveau 2-opleidingen te combineren. In alle opleidingen speelt dienstverlening een cen-
  trale rol. Op deze manier zijn studenten breder inzetbaar en hebben zij betere kansen op de arbeids-
  markt. Ook hebben ze meer tijd om te ontdekken welke studierichting echt bij hen past. 36
De actualiteit van het curriculum
Onlangs is de kwalificatiestructuur in het middelbaar beroepsonderwijs vernieuwd, om zo per-
manente innovatie van onderwijs mogelijk te maken én een betere aansluiting op de arbeids-
markt te realiseren. Bij deze herziening is het aantal kwalificatiedossiers teruggebracht en is
bij het opstellen en actualiseren van de dossiers samengewerkt door onderwijs en bedrijfsle-
ven. Ook is er een nieuwe structuur ingevoerd, waarbij kwalificatiedossiers goed van elkaar te
onderscheiden zijn door de combinatie van basisdelen en profieldelen. Hierdoor ontstaat een
fundament van stabiliteit, uitvoerbaarheid en herkenbaarheid. Naast deze onderdelen is er ook
een keuzedeel (verdiepend, verbredend of gericht op doorstroom), waardoor beter en sneller
kan worden ingespeeld op actuele ontwikkelingen en innovaties in het (regionale) bedrijfsle-
ven en ontwikkelingen in het vervolgonderwijs. Het idee is dat er zo balans tussen stabiliteit en
flexibiliteit ontstaat.37 De doorlooptijd van deze herziening is niettemin aanzienlijk. Beroeps-
profielen veranderen in een sterk en snel wijzigende arbeidsmarkt steeds vaker. In het onder-
wijsbestel duurt het echter vijf tot zeven jaar voordat een gewijzigd beroepsprofiel uitmondt
in een aangepast kwalificatiedossier. Daarna vindt er nog een onderwijsvormgevingsproces
36   Noorderpoort, 2016.
37   Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, 2015.
Vakmanschap voortdurend in beweging                                                                   17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>    plaats binnen de onderwijsinstellingen. Bij de introductie van een nieuw kwalificatiedossier is
    het beroepsprofiel dan vaak al weer achterhaald, bijvoorbeeld als gevolg van technologische
    vernieuwingen. Een belangrijke vraag is dan ook hoe dit proces versneld kan worden.
    Sterkere verknoping opleiding en werk
    Stages vormen een belangrijk middel om de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt te
    vergroten. Studenten krijgen de kans om in een authentieke omgeving te leren, te oefenen en
    kennis toe te passen. Daarnaast vindt leren steeds vaker plaats op de werkplek: opleiding en
    werk raken steeds meer verknoopt. Opdrachtgevers uit de praktijk geven studenten bijvoor-
    beeld echte, actuele opdrachten (zoals ‘organiseer een evenement’ of ‘zet een marketing­actie
    op’). Of studenten werken in een school die tegelijkertijd een hotel is met echte gasten. In der-
    gelijke hybride leeromgevingen gaat het om het samenvoegen en verweven van leren en wer-
    ken in één leeromgeving. Hiermee onderscheiden hybride leeromgevingen zich van gangbare
    vormen van werkpleksimulaties en werkplekleren, die bedoeld zijn om een brug te slaan tus-
    sen aspecten van leren op school en leren in werkverband.38
    Toch zijn er hier ook knelpunten die aandacht behoeven. De aansluiting op andere leeromge-
    vingen (bijvoorbeeld op school) kan problemen opleveren als de studenten slechts een deel
    van de opleidingstijd in de hybride leeromgeving zijn.39 Ook noodzakelijke aandacht voor bre-
    dere inzetbaarheid dan de stageplek en beoordeling op de bredere doelen vanuit de opleiding
    zijn niet vanzelfsprekend. Bovendien staat hybride leren vaak op gespannen voet met de huidi-
    ge wet- en regelgeving. Dit geldt bijvoorbeeld voor de strikte urennorm en het verzorgen van
    onderwijs door bevoegde docenten (nodig om de uren mee te laten tellen voor de norm).40 Ten
    slotte is een knelpunt dat de examenverantwoordelijkheid nu geheel bij de school ligt, terwijl
    het de praktijkbegeleider is die het meeste samenwerkt met de student.
2.2 Een leven lang leren door middelbaar opgeleiden blijft achter
    Zoals eerder is aangeven, blijft de scholingsdeelname van middelbaar opgeleiden in het kader
    van leven lang leren achter. Deze conclusie trekt de raad op basis van de cijfers die voorhanden
    zijn. Daarover volgt later in deze paragraaf meer. Eerst wil de raad ingaan op de arbeidsmarkt-
    perspectieven voor middelbaar opgeleiden. Daarbij zal duidelijk worden dat deze perspectie-
    ven niet voor alle middelbaar opgeleide werknemers gelijk zijn. De groep is heterogeen en niet
    iedereen loopt evenveel risico.
    Groep middelbaar opgeleiden is een heterogene groep
    Wat betreft kansen op stage en werk zijn er binnen de groep middelbaar opgeleiden verschil-
    len naar onder andere onderwijsniveau, leerweg en sector.
    Hoe meer praktijkervaring, hoe gemakkelijker schoolverlaters van het middelbaar beroeps­
    onderwijs na hun opleiding een baan vinden. Daarnaast spelen het niveau van het diploma, de
    richting van de opleiding en de herkomst van schoolverlaters een rol bij de arbeidsdeel­name.41
    Mbo’ers die de beroepsbegeleidende leerweg hebben gevolgd, waren na hun opleiding vaker
    aan het werk dan de mbo’ers met een afgeronde beroepsopleidende leerweg. Van de ruim
    38   Zitter & Hoeve, 2012.
    39   Huisman, De Bruijn, Baartman, Zitter & Aalsma, 2010.
    40   Artikel 7.7.7, WEB.
    41   Centraal Bureau voor de Statistiek, 2015a.
    18                                                                       Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>67.000 bbl’ers in 2013 die vier jaar eerder hun opleiding hadden afgerond, had 84% werk, tegen
71% van de 65.000 bol-schoolverlaters. Voor bol-schoolverlaters is het niveau van hun diplo-
ma daarbij een belangrijke variabele. Bij deze schoolverlaters geldt: hoe hoger het niveau, hoe
hoger de arbeidsdeelname. Onder bbl-schoolverlaters maakt het niveau van het diploma min-
der verschil voor het al dan niet hebben van werk.42
De werkloosheidspercentages voor mensen die een beroepsopleiding in het middelbaar
beroepsonderwijs hebben afgerond, varieerden in de afgelopen vijf jaren van 0% tot 28%.
Indien we ons echter beperken tot mensen die minimaal op hun eigen niveau werken, dan vari-
ëren deze percentages van 30% tot bijna 100%. Er is dus een relatief grote groep mensen die
werkt in banen waarvoor een lager opleidingsniveau vereist is. Daarnaast blijkt dat beroeps-
opleidingen die een hoge kans bieden op het vinden van betaald werk, niet per definitie ook
opleidingen zijn die een hoge kans bieden op het vinden van werk voor minimaal twaalf uur
per week of werk op minimaal het eigen opleidingsniveau.43
Nu de zwaarste klappen van de economische crisis achter de rug lijken te zijn, zijn de arbeids-
marktperspectieven lang niet voor alle schoolverlaters even rooskleurig. Zoals gezegd in
hoofdstuk 1 zijn ze beter voor hbo- en wo-gediplomeerden (namelijk ‘redelijk’) dan voor gedi-
plomeerden uit het mbo (‘matig’). Maar ook binnen de groep mbo’ers zijn de perspectieven
beter naarmate het opleidingsniveau hoger is. Op mbo 2- en 3-niveau worden goede tot zeer
goede perspectieven verwacht voor 3% van de gediplomeerden; op mbo 4-niveau geldt dit
voor 19%. Ter vergelijking: voor hbo- en wo-gediplomeerden is dit respectievelijk 25% en 21%.44
Tot slot zijn arbeidsmarktperspectieven afhankelijk van opleidingsrichting. Slechts voor één
opleidingscategorie zijn de perspectieven goed, namelijk mbo 4-groen. Waar de perspectie-
ven van gediplomeerden uit de onderwijsrichting techniek nog op zijn minst redelijk zijn (dit
geldt ook voor mbo 2- en 3-groen), hebben schoolverlaters van economische beroepsopleidin-
gen matige perspectieven en zijn de vooruitzichten voor zorg en welzijn getypeerd als slecht
door de verwachte hoge instroom voor deze opleidingscategorieën.45
Ook herkomst speelt een rol.46 Zo is de arbeidsdeelname onder autochtone schoolverlaters
hoger dan onder niet-westerse allochtonen. De verschillen tussen beide herkomstgroepen zijn
groter onder schoolverlaters die de beroepsopleidende leerweg hebben gevolgd dan onder
degenen met een diploma op zak van de meer praktijkgerichte beroepsbegeleidende leerweg.
Tweede generatie niet-westerse allochtonen maken drie keer zoveel kans om werkloos te wor-
den als autochtonen.47
Deelname mbo’ers aan een leven lang leren blijft achter
Het is moeilijk om een eenduidig beeld te geven van de deelname aan een leven lang leren
omdat cijfers erover, waaronder die over bedrijfsgerichte scholing, sterk uiteenlopen.48 In diver-
se onderzoeken worden verschillende definities en indicatoren gehanteerd (zie kader), wat
zorgt voor een veelvoud aan uitkomsten.
42  Centraal Bureau voor de Statistiek, 2015a.
43  Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt, 2016b.
44  Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt, 2016a.
45  Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt, 2016a.
46  Centraal Bureau voor de Statistiek, 2015a.
47  Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt, 2016b.
48  Groot, 2016.
Vakmanschap voortdurend in beweging                                                            19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>  Metingen van een leven lang leren
  EU-indicator een leven lang leren (gemeten met de Enquête Beroepsbevolking)
  Om internationale vergelijking mogelijk te maken heeft de Europese Commissie een indicator opge-
  steld voor een leven lang leren. Deze indicator meet de (formele en non-formele)49 deelname aan een
  leven lang leren onder de 25- tot 65-jarige bevolking in een land en moet door alle EU-lidstaten jaar-
  lijks worden opgeleverd volgens de vastgestelde definitie en bijbehorende richtlijnen. Een leven lang
  leren volgens de Europese indicator omvat in principe al het onderwijs dat wordt gevolgd door per-
  sonen van 25 tot 65 jaar. Hieronder vallen bijvoorbeeld werkgerelateerde opleidingen en workshops,
  maar ook initiële opleidingen van langstudeerders of cursussen gevolgd in vrije tijd. Hierbij wordt dus
  geen onderscheid gemaakt tussen formeel en non-formeel leren. De richtlijnen laten enige vrijheid be-
  staan in de wijze van meten, waardoor er verschillen tussen landen kunnen optreden in de betekenis
  van het deelnamecijfer. Daarnaast kunnen verschillen in deelname aan een leven lang leren vooral ver-
  klaard worden uit verschillen tussen onderwijsstelsels en specifiek onderwijs-arbeidsmarktbeleid. De
  EU-indicator voor leven lang leren is gebaseerd op de LFS (Labour Force Survey), ofwel de EBB (Enquête
  Beroepsbevolking).50
  CBS-indicator informeel leren (gemeten met de Adult Education Survey)
  Naast deelname aan opleidingen en cursussen kunnen mensen op informele wijze leren. Informeel le-
  ren vindt plaats als iemand met een bepaald leerdoel voor ogen zelf iets gaat leren, zonder dat er sprake
  is van een geplande en geïnstitutionaliseerde activiteit. Informeel leren kan zowel op het werk als in de
  vrije tijd plaatsvinden. Iemand wil bijvoorbeeld graag kennis vergaren over een bepaald land en leest
  er daarom in zijn vrije tijd een boek over; of iemand geeft uitleg aan een collega over een productie-
  proces in het bedrijf waar hij werkt; of een arts in opleiding zoekt een medische handeling op internet.
  Hoewel informeel leren niet onder de Europese indicator voor een leven lang leren valt, is het relevant
  omdat het een vorm van leren is die in de praktijk veel voorkomt. De gegevens over informeel leren uit
  de CBS-publicatie zijn51 gebaseerd op de Adult Education Survey). Dit is een steekproefonderzoek naar
  leeractiviteiten van volwassenen dat eens per vijf jaar in alle lidstaten van de Europese Unie wordt uit-
  gevoerd. De Adult Education Survey bevat onder meer gedetailleerde informatie over deelname van
  volwassenen aan een breed scala aan opleidingen: van lange, reguliere opleidingen tot niet-reguliere,
  eendaagse workshops. De referentieperiode van de Adult Education Survey (twaalf maanden vooraf-
  gaand aan de enquête) verschilt van die van de EBB, die een referentieperiode hanteert van vier weken
  voorafgaand aan de enquête.52
  Onderzoek bedrijfsopleidingen CBS
  Het onderzoek bedrijfsopleidingen CVTS (Continuing Vocational Training Survey) van het CBS verschaft
  inzicht in de opleidingsactiviteiten van bedrijven. De belangrijkste onderwerpen zijn de participatie
  aan, de intensiteit van en de uitgaven aan cursussen. Daarnaast bevraagt het onderzoek de bedrijven
  naar het opleidingsbeleid en de kwaliteitsborging van gegeven cursussen. Het is een steekproefon-
  derzoek onder circa 5.500 bedrijven en wordt evenals de AES om de vijf jaar op basis van een Euro-
  pese verordening uitgevoerd. Het betreft uitsluitend bedrijven in de private sector met minimaal tien
  werknemers.53
49 50 51 52 53
49    Formeel leren: intentionele en systematische overdracht van kennis, vaardigheden en attituden (doorgaans met de nadruk op kennis)
      binnen vaste, institutioneel gestructureerde grenzen van leeromgeving en tijd. Non-formeel leren: intentioneel leren dat zich in een
      andere institutioneel verband dan het opleidingsinstituut afspeelt. Zie Onderwijsraad, 2012, p.10.
50    Centraal Bureau voor de Statistiek, 2016b.
51    Centraal Bureau voor de Statistiek, 2016b.
52    Centraal Bureau voor de Statistiek, 2016b.
53    Centraal Bureau voor de Statistiek, 2016b.
20                                                                                                      Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Niettemin constateert de raad dat de mate van deelname van mbo’ers aan scholingsactivitei-
ten in het kader van een leven lang leren zorgelijk is. Alhoewel het CBS rapporteert dat Neder-
land in vergelijking met de meeste andere EU-landen tot de best presterende landen op dit
gebied hoort, signaleert het bureau ook de ontwikkeling dat bij ons de groei de afgelopen
jaren minder sterk is dan elders. Tussen 2003 en 2014 is de deelname aan een leven lang leren in
Nederland toegenomen van 16,4% naar 17,8%.54 Deze deelname blijft achter bij de overheids-
doelstellingen.55 20% zou in 2020 een opleiding of cursus moeten volgen.56 Bovendien is de
deelname niet gelijk voor alle groepen: hoger opgeleiden nemen vaker deel aan scholingsacti-
viteiten dan middelbaar en lager opgeleiden.57 Ook blijkt dat Nederland in vergelijking met de
beter presterende landen op het gebied van een leven lang leren Finland, Zweden en Dene-
marken, minder investeert in activerend arbeidsmarktbeleid (bijvoorbeeld door loonkosten-
subsidies en scholing). In 2013 gaf Denemarken 1,82% van het bnp (bruto nationaal product)
uit aan activerend arbeidsmarktbeleid. In Finland en Zweden was dit respectievelijk 1,01% en
1,35%. Nederland gaf in 2013 0,94% van het bnp uit aan activerend arbeidsmarktbeleid.58 Wat
betreft investeringen in tijd en geld in Nederland met betrekking tot deelname aan scholing in
vergelijking met het Europees gemiddelde, heerst er evenmin een positief beeld.59
Werkzame personen geven vaker dan werklozen aan dat ze een opleiding of cursus volgen.60
Hoger opgeleiden en werknemers met een voltijdbaan nemen vaker deel aan bedrijfsgerela-
teerde scholing dan lager opgeleiden en werknemers met een deeltijdbaan. Werknemers die
meer ontslagbescherming genieten – bijvoorbeeld vanwege een vaste aanstelling – worden
eveneens meer geschoold.61 Daarbij is het zorgelijk dat dit verschil de afgelopen jaren iets gro-
ter geworden lijkt: de scholingsdeelname op mbo-niveau daalde nauwelijks tijdens de crisis,
maar is wel blijven dalen, terwijl op hbo- en wo-niveau inmiddels weer een bescheiden stijging
zichtbaar is. Daarnaast blijkt dat er een verschil is tussen laag-, middelbaar en hoogopgelei-
de werkenden in het volgen van scholing bij veranderingen die scholing noodzakelijk maken.
Slechts 24% van de ongeschoolde werkenden die aangeven dat de veranderingen scholing
noodzakelijk maken, volgt die scholing ook daadwerkelijk. Op het middenniveau is dat 46%
en op het hogere opleidingsniveau bijna 60%.62 Het feit dat hoger opgeleiden (hbo/wo) vaker
deelnemen aan scholingsactiviteiten, heeft volgens het CBS deels te maken met hun beroep;
medisch specialisten, advocaten en docenten bijvoorbeeld krijgen vaker te maken met veran-
deringen in het werk waarvoor bijscholing noodzakelijk of zelfs verplicht is.63 Van de personen
van 25 tot 65 jaar die in 2014 deelnamen aan scholingsactiviteiten, deed 16% een opleiding of
cursus die bekostigd wordt door het ministerie van OCW (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap)
of dat van EZ (Economische Zaken). De overige 84% volgde een niet-bekostigde opleiding of
cursus.64
Ook leeftijd speelt een rol bij deelname aan scholingsactiviteiten. Eind-twintigers en dertigers
geven vaker aan deel te nemen aan een opleiding of cursus dan ouderen. Binnen deze jongste
54  Centraal Bureau voor de Statistiek, 2016b.
55  Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap & Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2014.
56  Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap & Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2015.
57  Centraal Bureau voor de Statistiek, 2016.
58  Organisation for Economic Co-operation and Development, 2015; in Groot, 2016.
59  Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap & Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2014.
60  Centraal Bureau voor de Statistiek, 2016b.
61  Groot, 2016; Sociaal en Cultureel Planbureau, 2016.
62  Sociaal en Cultureel Planbureau, 2016.
63  Centraal Bureau voor de Statistiek, 2016b.
64  Centraal Bureau voor de Statistiek, 2016b.
Vakmanschap voortdurend in beweging                                                                         21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>    leeftijdsgroep gaat het deels om langstudeerders die nog met hun studie bezig zijn en dus niet
    postinitieel leren. Daarnaast zullen jonge mensen zich tijdens hun nieuwe, eerste baan vaker
    specifieke kennis en vaardigheden over hun bedrijf en functie eigen moeten maken (bijvoor-
    beeld via inwerktrajecten) dan meer ervaren medewerkers.65 Mensen van 55 jaar of ouder vol-
    gen zelden bekostigd onderwijs.66 Bovendien neemt de deelname van volwassenen aan het
    bekostigde deeltijd hoger onderwijs al jaren af.67 Het blijkt lastig om meer mensen vanaf 30
    jaar onderwijs te laten volgen. In het mbo blijft het aantal studenten van ouder dan 30 gestaag
    dalen: van bijna 54.000 leerlingen van 30 jaar en ouder in 2011, via ruim 27.000 in 2014 naar ruim
    24.000 in 2015.68
    Naast deelnemen aan opleidingen of cursussen kunnen mensen op informele wijze leren. Bij
    informeel leren is er geen sprake van een geplande en geïnstitutionaliseerde activiteit. Het
    gaat bijvoorbeeld om een collega die iets uitlegt over het productieproces van het bedrijf.
    Monitorgegevens laten zien dat een derde van de tijd op het werk blijkt te worden besteed aan
    taken waarvan iemand iets kan leren.69 Naarmate men ouder wordt, wordt dit minder. Gemid-
    deld gaat het om 40 minuten per dag.70 Maar tegelijkertijd is gebleken dat van de totale tijd
    die werkenden besteden aan het leren van nieuwe dingen, 93% betrekking heeft op informeel
    leren.71 Net als bij formeel en non-formeel leren doen hoger opgeleiden ook vaker kennis en
    vaardigheden op via informeel leren dan middelbaar opgeleiden en lager opgeleiden.72
    Al met al wijzen veel gegevens dus in dezelfde richting: de toch al kwetsbare lagere en mid-
    dengroepen nemen ook nog eens het minst deel aan een leven lang leren, zowel formeel als
    informeel.
2.3 Persoonlijke ontwikkeling als doel kan deelname leven lang leren
    verbeteren
    Deelname aan een leven lang leren om te kunnen voldoen aan de (veranderende) eisen van
    arbeidsmarkt en maatschappij, kan volgens de raad worden vergroot door de doelen ervan aan
    te scherpen. De raad heeft eerder gesteld dat persoonlijke ontwikkeling net zo goed een doel
    van een leven lang leren moet zijn als de werkgerelateerde doelen. Mensen leren niet alleen
    voor hun arbeidsloopbaan, maar ook om zich in algemene zin te blijven ontwikkelen. De raad is
    van mening dat het goed is om dit leren in algemene zin te stimuleren en vindt het maatschap-
    pelijk belang hiervan groot.73 Hij betoogt in dit advies dat persoonlijke ontwikkeling als doel de
    werkgerelateerde doelen kan versterken.
    In de eerste plaats is persoonlijke ontwikkeling van belang omdat de steeds complexer wor-
    dende samenleving een groter beroep doet op het vermogen om zelf het leven vorm te geven,
    om sociale netwerken op te bouwen en te onderhouden, en om kennis bij te houden en te
    participeren op de arbeidsmarkt. In de tweede plaats kan aandacht voor persoonlijke ontwik-
    65  Centraal Bureau voor de Statistiek, 2016b.
    66  Centraal Bureau voor de Statistiek, 2016b.
    67  Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2014.
    68  Dertigplussers gaan minder aan de studie (2016, 22 februari).
    69  Borghans, Golsteyn, & De Grip, 2006.
    70  Borghans, 2006.
    71  Borghans, Fouarge, & De Grip, 2011.
    72  Centraal Bureau voor de Statistiek, 2016b; Sociaal en Cultureel Planbureau, 2016.
    73  Onderwijsraad, 2003.
    22                                                                                                Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>    keling een klimaat scheppen waarin leren een min of meer natuurlijke activiteit wordt en men-
    sen op een meer vanzelfsprekende manier gaan werken aan hun ontwikkeling. Hierdoor kan
    een positieve transfer ontstaan van leren met een persoonlijk doel naar werkgerelateerd leren
    en draagt deze aandacht op een indirecte manier bij aan loopbaangerelateerd leren: mensen
    staan met beide benen in de samenleving en zijn zich bewust van de ontwikkelingen die spelen
    en de effecten daarvan, in het eigen werkveld maar ook op de arbeidsmarkt in het algemeen.
    Het is belangrijk om voortdurend in de eigen ‘employability’ te investeren en bijvoorbeeld de
    vaardigheid en de motivatie te ontwikkelen om naar nieuwe mogelijkheden te zoeken. In dit
    opzicht is (en wordt) leren volgens de raad een steeds belangrijkere competentie, en is leren
    geen ‘luxe activiteit’, maar een ‘bittere noodzaak’.
    Persoonlijke ontwikkeling als doel sluit aan op kwalificatieopdracht van het mbo
    De persoonlijke ontwikkeling als doel sluit aan op de zogenoemde drievoudige kwalificatie-
    opdracht van het beroepsonderwijs.74 Het middelbaar beroepsonderwijs dient zijn studenten
    te kwalificeren 1) voor de uitoefening van een beroep, 2) voor actieve deelname aan de maat-
    schappij (burgerschap, bijdragen aan sociale cohesie en democratisch burgerschap) en 3) voor
    doorstroom naar vervolgonderwijs. Daarom gelden voor studenten die een mbo-diploma wil-
    len halen naast beroepskwalificatie-eisen ook algemene eisen: Nederlands, rekenen, Engels
    (voor mbo-niveau 4) en loopbaan en burgerschap. De raad heeft zich voorstander getoond
    van het uitgangspunt van de drievoudige kwalificatie. Het voorkomt een te eenzijdig gerich-
    te benadering op hetzij het bedrijfsleven respectievelijk de instellingen, hetzij het (vervolg-)
    onderwijs, hetzij de maatschappij.75
2.4 Beleid en financiering zijn te versnipperd voor de gewenste aanpak
    Deelname aan een leven lang leren kan ook worden gestimuleerd door meer samenhang te
    brengen in de aanpak ervan. Beleid, financiering en zeggenschap zijn nu te versnipperd. Daar-
    naast is de toegankelijkheid van onderwijs is niet voor iedereen gelijk, terwijl het aanbod van
    scholingsmogelijkheden groot en divers is.76
    Overheidsbeleid
    De overheid richt zich al tientallen jaren op een leven lang leren vanuit drie departementen,
    namelijk OCW, SZW (Sociale Zaken en Werkgelegenheid) en EZ. Dit leidt tot een versnipperd
    beeld. Een interne analyse van de raad van beleidsmaatregelen voor drie specifieke doelgroe-
    pen middelbaar opgeleiden (werknemers, werklozen en zelfstandigen) laat zien dat er vooral
    sprake is van generiek beleid. Voorbeelden zijn de pilotprojecten ECVET (European Credit sys-
    tem for Vocational and Educational Training) en certificaten in het middelbaar beroepsonder-
    wijs.77 Daarnaast zijn maatregelen getroffen die gericht zijn op een van de drie specifieke doel-
    groepen (zoals gebruik kunnen maken van de subsidie voor opleiding en ontwikkeling uit het
    Europees Sociaal Fonds voor zzp’ers).78 Er lijkt geen beleid te zijn dat zich specifiek richt op de
    persoonlijke ontwikkelingsfunctie van een leven lang leren die gerelateerd is aan de doelen
    voor de samenleving. De verantwoordelijkheid voor deze vorm van leren wordt doorgaans bij
    74  Artikel 1.2.1, WEB.
    75  Onderwijsraad, 2009, 2016a.
    76  Groot, 2016.
    77  Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap & Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2015.
    78  Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2011.
    Vakmanschap voortdurend in beweging                                                                         23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>het individu gelegd. Dit is nogal eenzijdig gezien het maatschappelijk belang en de externe
effecten van een leven lang leren voor individu en samenleving.
Financieringsbronnen
Uit onderzoek blijkt dat de financiering van een leven lang leren versnipperd is. Werkgevers
zijn de grootste financier van een leven lang leren voor werkenden. In 2013 werd circa 87% van
alle scholingsactiviteiten van werkenden door de werkgever betaald.79 Volgens cijfers van het
CBS gaven werkgevers in de profitsector in 2012 ruim 1,7 miljard euro uit aan bedrijfsopleidin-
gen voor hun werknemers.80 Bedrijven betalen niet alleen direct voor scholing van hun werk­
nemers, maar ook indirect via de bijdrage aan O&O-fondsen (Opleidings- en Ontwikkelings-
fondsen). Een tweede vorm van financiering van een leven lang leren komt van gezinnen in de
vorm van college- en schoolgeld, studieboeken, computers en schrijfmaterialen.
Zowel werkenden als werkgevers hebben belang bij het investeren in scholing. Werkenden ver-
hogen er hun productiviteit en hun employability mee. Werkgevers verwerven een groot deel
van de baten van goed geschoolde en productieve werkenden.81
De overheid neemt ook een deel van de financiering van een leven lang leren op zich. Bedrijven
kunnen kosten voor scholing aftrekken van hun winst en betalen daardoor een lagere vennoot-
schapsbelasting.82 Werknemers kunnen scholingskosten aftrekken van het belastbaar inkomen
tegen hun marginale belastingtarief.83 Daarnaast is een specifieke taak van de overheid om scho-
ling van werklozen te financieren, zodat zij gemakkelijker kunnen re-integreren op de arbeids-
markt.84 Overheidsfinanciering is meer gericht op de scholing van werklozen dan op die van wer-
kenden.85 Voor de laatste groep zijn er weinig stimuleringsmaatregelen. Die zijn er wel geweest.
Zo waren er bijvoorbeeld in 2006-2008 experimenten met individuele leerrekeningen bij vier
O&O-fondsen waar werknemers een bedrag van 1.000 euro konden besteden aan scholing.86
Financiering vanuit de overheid is kostbaar. Daarbij moet bedacht worden dat een groot deel
van de mensen voor wie de overheid de scholing betaalt, deze scholing ook wel gevolgd zou
hebben als de overheid deze niet zou betalen.87 Het zou beter werken indien beleid zich zou
richten op een specifieke doelgroep. Dit is echter vaak niet mogelijk, omdat niet bekend is wie
uit zichzelf al scholing gaat volgen. Het is wel bekend dat hoger opgeleiden vaker uit zich-
zelf scholing zouden volgen, zeker in geval van co-financieringsinstrumenten, bij subsidies aan
werkgevers en bij op- en omscholing.
De overheid richt zich met de financiering van scholing meer op mensen die willen re-
integreren op de arbeidsmarkt. Daarnaast biedt het UWV (Uitvoeringsinstituut Werknemers
79   Groot, 2016.
80   Groot, 2016.
81   Per 1 juli 2015 geldt voor alle werkgevers een scholingsplicht vanwege de aangepaste Wet werk en zekerheid. Dit houdt in dat zij
     verplicht zijn om hun werknemers scholing aan te bieden als dat nodig is voor het werk of om hun arbeidsmarktkansen op peil te
     houden als hun werk mocht komen te vervallen. Centraal Planbureau, 2016.
82   Groot, 2016.
83   Centraal Planbureau, 2016.
84   Groot, 2016.
85   Centraal Planbureau, 2016; Groot, 2016.
86   Centraal Planbureau, 2016; Groot, 2016.
87   Dit percentage mensen dat ook zonder overheidsfinanciering wel scholing zou hebben gevolgd, wordt door economen aangeduid met
     “deadweight loss”.
24                                                                                                 Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>verzekeringen) scholingsprogramma’s voor arbeidsongeschikten en werklozen. Er bestaat bij
scholing het gevaar dat er een ‘insluitingseffect’ optreedt: mensen kunnen of willen tijdens hun
opleiding geen baan accepteren en dus is de kans op herintreden lager. Het effect van scho-
ling op de korte termijn is in deze gevallen nul of zelfs negatief.88 Een andere vorm van subsidie
voor werklozen is tijdelijke ondersteuning voor werkgevers. Nederland geeft in vergelijking
met andere landen weinig uit aan scholing als actief arbeidsmarktbeleid.89 Een voorbeeld hier-
van zijn loonkostensubsidies.
Op de gebieden van financiering en deelname aan scholing zijn er verschillen waar te nemen
tussen verschillende groepen. Scholing wordt vaker betaald voor mensen die een vast contract
hebben (91%) dan voor werknemers met een flexibel contract (75%). Zelfstandigen betalen het
vaakst hun scholing zelf; in circa 75% van de gevallen. Hoger opgeleiden nemen gemiddeld
meer deel aan scholing en training dan lager opgeleiden. Mensen met een flexibel arbeidscon-
tract en zelfstandigen nemen ook minder deel aan scholing en training dan werkenden met
een vast contract. Ouderen nemen minder deel aan scholing en training in vergelijking met
jongeren. Ook werkenden in het midden- en kleinbedrijf nemen minder deel dan werkenden
bij grote organisaties.90
Toegankelijkheid
De toegankelijkheid van scholing wordt op een aantal manieren beperkt. De kosten van scho-
ling kunnen een obstakel vormen, en hetzelfde geldt voor gebrek aan tijd. Voor werkgevers is
het tijdsbeslag en het daarbij horende productieverlies van een opleiding vaak een reden om
niet te scholen, terwijl werknemers en zelfstandigen vooral financiële redenen hebben om niet
voor een opleiding te kiezen.91
Daarnaast sluiten de verschillende financieringsmogelijkheden soms niet goed op elkaar aan.
De toegankelijkheid van O&O-fondsen is een belangrijk knelpunt. Mensen bijvoorbeeld die
hun baan verloren hebben, hebben geen toegang tot O&O-fondsen, terwijl zij juist het hardst
scholing nodig hebben.92 Daarentegen kunnen werknemers die willen voorkomen dat ze werk-
loos worden, in de regel wel een beroep doen op een O&O-fonds, maar niet op het UWV. Deze
fragmentatie in financiering kan leiden tot verminderde toegankelijkheid en ondoelmatigheid
in de deelname aan scholing. Dit aspect komt terug in hoofdstuk 5.
Zeggenschap
Ten slotte is de zeggenschap over een leven lang leren versnipperd. Wie betaalt, bepaalt: werk-
gevers beslissen hoofdzakelijk over de scholing van werknemers, sociale partners beslissen
over de besteding van de O&O-fondsen en de overheid beslist over scholing voor werkzoeken-
den. Hierdoor zijn er verschillende coördinatiemechanismen voor een leven lang leren, die niet
of onvoldoende op elkaar zijn afgestemd.93
88   Centraal Planbureau, 2016.
89   Centraal Planbureau, 2015a.
90   Centraal Planbureau, 2016; Groot, 2016.
91   Groot, 2016.
92   Groot, 2016.
93   Groot, 2016.
Vakmanschap voortdurend in beweging                                                            25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>    De raad pleit voor regioregie in het kader van een leven lang leren
    om zo beter in te spelen op specifieke behoeften van werknemers en
    arbeidsmarkt. Dit voorkomt versnippering in aanbod, organisatie en
    financiering. De raad adviseert procesregie te beleggen bij gemeen-
    ten. Daarnaast is gedegen evaluatie en monitoring van beleidsmaatre-
    gelen en interventies van belang.
3   Aanbeveling 1: versterk de regionale
    aanpak
3.1 Regioregie als standaard
    Verbreed beleid
    De raad bepleit in dit advies een regionale benadering om de in dit advies geschetste knelpun-
    ten aan te pakken (regioregie). Door deze benadering kan regionaal maatwerk worden gerea-
    liseerd bij het ontwikkelen van nieuwe concepten op het gebied van onderwijs en postinitiële
    scholing. Ook bestaande ideeën en programma’s worden daarbij regionaal geïntegreerd en
    gecoördineerd om zo de doelmatigheid en effectiviteit van investeringen in menselijk kapitaal
    te verhogen. Deze aanpak kan zorgen voor het doorbreken van bestaande scheidslijnen en
    structuren in budgetten en financiering van scholing.94
    Regioregie draagt ertoe bij dat beter kan worden ingespeeld op de specifieke behoeften van
    mensen en op de specifieke arbeidsmarkt, waardoor een betere match ontstaat. In de regio lig-
    gen kansen om de aansluiting tussen de initiële opleidingen en de arbeidsmarkt te verbeteren
    (zie kader), maar vooral ook kansen voor meer aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt in
    het kader van een leven lang leren.
    Het is niet eenvoudig om aan te geven hoe een regio er idealiter uit zou moeten zien en wat
    de beste schaalgrootte is. Vanuit de praktijk zijn op diverse manieren regio’s tot stand geko-
    men, bijvoorbeeld als arbeidsmarktregio, in verband met roc’s (regionale opleidingencentra),
    binnen de driehoek zorg-onderwijs-arbeidsmarkt of met een economisch oogmerk, zoals de
    Metropoolregio Amsterdam. Daarbij variëren regio’s sterk in omvang. De raad stelt daarom in
    het kader van dit advies dat de grootte van een regio en samenstelling van partijen binnen een
    regio het beste vanuit de regio zelf utilitair kunnen worden ingegeven: beredeneerd vanuit de
    gestelde doelen.
    94   Maassen van den Brink, Spork, & Bos, 2014.
    26                                                                     Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>  De invoering van keuzevakken biedt kansen voor een betere aansluiting
  Wanneer het gaat om een betere aansluiting tussen initiële opleidingen en de arbeidsmarkt in de regio,
  biedt de invoering van de keuzevakken nieuwe kansen. De nieuwe opzet van de kwalificatiestructuur
  biedt roc’s de ruimte om zelf te bepalen hoeveel en welke keuzevakken ze aanbieden, waarbij er met het
  oog op de uitvoerbaarheid een grens is aan de hoeveelheid. Om de kwaliteit van de keuzevakken te bor-
  gen en tegelijkertijd een breed aanbod van keuzevakken in de regio te realiseren, vindt de raad afstem-
  ming en samenwerking tussen roc’s onderling en met het bedrijfsleven van groot belang. Bovendien
  vergroot dit de kans dat de aangeboden keuzevakken gericht zijn op goede doorstroommogelijkheden
  in het vervolgonderwijs en/of op een goed arbeidsmarktperspectief in de regio. De opleiding energy
  & maritime van het ROC Noorderpoort gaat bijvoorbeeld het keuzedeel onderhoud aan windturbines
  aanbieden, met het oog op de arbeidsmarkt. Ook het Nova College richt zich op thema’s die spelen in
  het bedrijfsleven uit de regio, zoals 3D-printing, internet of everything en sensoring.95
Hoewel er verschillen zijn tussen regio’s en regioregie nog in ontwikkeling is, wordt van regio-
regie steeds meer gebruikgemaakt en dat levert positieve resultaten op. Een aantal initiatieven
wordt verderop in deze paragraaf uitgewerkt. De raad signaleert hierbij echter ook een frag-
mentatie in doelgroepen, coördinerende partijen en financiering. De raad pleit ervoor regio-
regie meer te benutten voor verbetering van de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt
in het kader van een leven lang leren, maar hierbij te waken voor versnippering. Hij besteedt in
paragraaf 3.2 aandacht aan hoe de regioregie versterkt kan worden en adviseert hierbij de uit-
voering van maatregelen door de regio zelf te laten monitoren. Verder adviseert de raad pro-
cesregie te beleggen bij de gemeente. Dit is een belangrijke waarborg voor het realiseren van
samenwerking in de regio wanneer deze niet spontaan vanuit een gedeeld probleem van de
grond komt. Ook is deze procesregie een belangrijke waarborg voor daadwerkelijke deelname
van alle belangrijke partijen uit de regio en voor resultaatgerichte samenwerking. In paragraaf
3.2 wordt verder ingegaan op het aspect van procesregie.95
Daarnaast constateert de raad dat er in de regio relatief veel aandacht gaat naar het verbeteren
van de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt voor kwetsbare jongeren en voor het vak-
gebied techniek. De raad adviseert deze aandacht te verbreden. Er zijn aanwijzingen dat juist
de middengroep het moeilijker gaat krijgen op de arbeidsmarkt (zie hoofdstuk 1). Daarnaast is
de mate van deelname van deze groep aan een leven lang leren zorgelijk (paragraaf 2.2). In de
regio liggen volgens de raad belangrijke kansen voor verbetering van de aansluiting tussen een
leven lang leren en de arbeidsmarkt voor de gehele groep van middelbaar opgeleiden en voor
alle vakgebieden. De raad adviseert dan ook deze verbreding van het regionale beleid hoog op
de agenda te zetten.
Mogelijkheden om beter in te spelen op behoeften doelgroep
De laatste jaren wordt meer beleid gedecentraliseerd naar samenwerkingsverbanden in de
regio. Op 1 augustus 2014 is de Wet passend onderwijs in werking getreden, waarbij een nieuw
(regionaal) stelsel van onderwijsondersteuning is ontstaan voor leerlingen die extra begelei-
ding nodig hebben. Een vergelijkbare ontwikkeling doet zich voor bij de jeugdzorg. Vanaf 1
januari 2015 zijn niet meer de provincies, maar de gemeenten verantwoordelijk voor de uitvoe-
ring van de Wet op de jeugdzorg. Om een betere afstemming tussen voorzieningen en een inte-
grale aanpak te bevorderen, hebben gemeenten de verantwoordelijkheid voor alle vormen van
jeugdhulp. Het overhevelen van taken, verantwoordelijkheden en financiering op het gebied
van onderwijs en jeugdzorg naar een regionaal of lokaal niveau moet gezien worden in het licht
van de decentralisatie in het sociale domein. Naast onderwijs en jeugdhulpverlening vindt een
95   Zie Onderwijsraad, 2015a.
 Vakmanschap voortdurend in beweging                                                                    27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>decentralisatie naar gemeenten plaats op het gebied van werk en inkomen (nieuwe Participa-
tiewet). Met de invoering van de Participatiewet komt er één regeling voor mensen die een
opstap naar de arbeidsmarkt nodig hebben. Gemeenten waren al verantwoordelijk voor het
uitvoeren van de bijstand en de sociale werkvoorziening, maar hebben daarnaast nu ook de
verantwoordelijkheid voor jonggehandicapten met arbeidsvermogen.
Met de beschreven stelselwijzigingen wordt gestreefd naar het tijdig aanbieden van de meest
effectieve zorg op een zo laagdrempelig mogelijke manier. Het organiseren in de regio maakt
het mogelijk om diverse geldstromen te bundelen en daarmee flexibele onderwijsarrange-
menten te creëren. Hierdoor kan maatwerk tot stand komen dat aansluit bij de behoeften van
de diverse groepen jongeren. Ook zijn er meer mogelijkheden om beleid en aanpak in samen-
hang tussen de domeinen onderwijs, jeugdzorg, en werk en inkomen te organiseren en uit te
voeren. Bovendien zijn er meer mogelijkheden voor preventie, vervroegde ondersteuning en
thuisnabije hulp, en voor betere samenwerking rondom kinderen en gezinnen.96
Juist kwetsbare jongeren, de groep met een verhoudingsgewijs hoog percentage deelne-
mers aan een mbo 2-opleiding, zijn gebaat bij deze voorzieningen in de regio. Onderzoek laat
zien dat beleidsinitiatieven vooral effectief zijn als deze niet alleen worden gericht op de situ-
atie binnen de school, maar ook op risicofactoren buiten de school. Daarbij gaat het om de
achtergrond van leerlingen en om het onderwijssysteem als geheel. Een dergelijke integra-
le aanpak vraagt om een nauwe samenwerking tussen onderwijs, overheid, zorg en sociale
dienstverlening.97
Meer aandacht arbeidsmarktbeleid
Er zijn verschillende initiatieven geïnitieerd om ook de aansluiting tussen onderwijs en arbeids-
markt regionaal te organiseren. Een belangrijke ontwikkeling is bijvoorbeeld het ontstaan van
verschillende regionale economische ‘boards’ die in het leven zijn geroepen om in de driehoek
bedrijfsleven, onderwijs en overheid een strategie te ontwikkelen voor samenwerking, groei
en innovatie. Regionale regie heeft als voordeel dat er beter ingespeeld kan worden op de
lokale behoeften van de arbeidsmarkt. Ook kunnen hierbij de beschikbare financiële middelen
worden gebundeld en gericht worden ingezet.
Uit de regionale samenwerking zijn verschillende projecten voortgekomen. Een bekend pro-
ject is het verbeteren van de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt op het gebied van
techniek. Hiervoor is een techniekpact gesloten, dat is bedoeld om ervoor te zorgen dat er in
de toekomst voldoende en goed opgeleide mensen zijn voor de sector techniek. Het techniek-
pact bevat landelijke afspraken om de juiste randvoorwaarden te creëren. De daadwerkelijke
uitvoering van de acties vindt echter plaats op regionaal en sectoraal niveau. Doel van het
Nationaal Techniekpact is om de regio’s en (top)sectoren te ondersteunen bij het realiseren
van de eigen doelen. In tal van plaatsen in Nederland hebben onderwijsinstellingen, werkge-
vers en regionale overheden visies ontwikkeld, plannen gemaakt en acties in gang gezet om
de regionale arbeidsmarkt voor technici te verbeteren. De samenwerking in de regio wordt
ondersteund met het Regionaal Investeringsfonds mbo. De implementatie binnen regio’s en
sectoren wordt gezien als een belangrijke sleutel voor succes. Het is een manier om recht te
doen aan de grote verschillen tussen regio’s.98
96   Doodkorte & Hermanns, 2013.
97   Lyche, 2010.
98   Nationaal Techniekpact 2020 (z.j.).
28                                                                        Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Ook in andere sectoren wordt nagedacht over meer innovatie en een betere aansluiting tus-
sen onderwijs en bedrijfsleven. Zo is in de zorgsector het zorgpact ingesteld om samenwer-
king tussen zorgaanbieders, onderwijsinstellingen en lokale overheden op regionaal niveau te
bevorderen. Ook zijn centra voor innovatief vakmanschap opgericht die moeten bijdragen aan
het verhogen van de onderwijskwaliteit, het vergroten van het innovatievermogen van bedrij-
ven en het vergroten van de mobiliteit en flexibiliteit van zittend personeel bij bedrijven. Om
dit te realiseren zetten de centra in op concrete samenwerking in de regio tussen verschillende
partijen (ondernemers, onderwijs en overheid). De samenwerking tussen deze partijen blijkt
van wezenlijk belang om aan de vraag vanuit de huidige en toekomstige arbeidsmarkt te vol-
doen. De centra ontwikkelen zich in diverse richtingen, al naar gelang hun omgeving, profiel en
‘markt’. Er is ruimte voor variëteit, maatwerk en bewuste profilering. Die verscheidenheid blijkt
hun kracht. Er is ook ruimte voor verbetering. De centra voor innovatief vakmanschap kunnen
nog meer onderdeel worden van de omgeving en samenleving door meer samenwerking te
realiseren en te werken aan een gemeenschappelijk toekomstbeeld.99
Een andere ontwikkeling is het project Regionaal Onderwijs Beleid, waarmee de VNG (Vereni-
ging van Nederlandse Gemeenten) initiatieven ondersteunt voor regionale samenwerking
tussen gemeenten, voortgezet onderwijs, middelbaar beroepsonderwijs en overige actoren,
waaronder werkgevers. Er worden pilots opgezet om met de betrokken partijen in de regio de
samenwerking te versterken, nieuwe vormen van sturing en beleid te verkennen, en knelpun-
ten aan te pakken. Dit beleid is vooral gericht op jongeren voor wie de weg van beroepsonder-
wijs naar werk moeilijk verloopt.
Willen gemeenten de kosten in het kader van hun nieuwe taken op het gebied van zorg, werk
en inkomen beheersen, dan zullen zij preventief in en met het onderwijs moeten samenwer-
ken. Belangrijke thema’s in het (reguliere) regionale onderwijsbeleid zijn dan ook de realisatie
van een doorgaande lijn in de ondersteuning van kwetsbare jongeren gedurende hun school-
loopbaan, de afronding daarvan en de overgang naar werk. Andere thema’s zijn het verder
terugdringen van voortijdig schoolverlaten, het voorkomen van jeugdwerkloosheid en het
bevorderen van plaatsing van jongeren met een arbeidsbeperking op de arbeidsmarkt.100
Recent is er (soms tijdelijk) intensief beleid geweest om in de regio voortijdig schoolverlaten
(vsv) en jeugdwerkloosheid terug te dringen. In onderstaand kader staan de sleutelelementen
van het Nederlandse beleid. Het vsv-beleid blijkt effectief geweest. Vooral de heldere afspra-
ken tussen ketenpartners over het voorkomen van schoolverzuim hebben effect gehad.101
  Sleutelelementen uit het Nederlandse vsv-beleid
  •   Adequate, digitale absentieregistratie.
  •   Lange-termijnconvenanten tussen overheid, gemeenten en scholen. Prestatieafspraken met scho-
      len over een te behalen vermindering van voortijdig schoolverlaten. Scholen krijgen een financiële
      bonus wanneer de doelstellingen worden behaald.
  •   Samenwerking door 39 regio’s om voortijdig schoolverlaten tegen te gaan. Beleid wordt lokaal be-
      paald. De regio’s worden gefaciliteerd met financiële middelen. Goede voorbeelden van lokaal be-
      leid worden uitgewisseld.
99   Midterm review Centres of expertise & Centra voor innovatief vakmanschap, 2014.
100 Vereniging van Nederlandse Gemeenten, 2015.
101  Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, 2012.
Vakmanschap voortdurend in beweging                                                                   29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>  •   Beschikbaarheid van extra faciliteiten voor kwetsbare jongeren: een combinatie van regulier onder-
      wijs met zorg en ondersteuning en beroepsonderwijs als dat nodig is.
  •   Verbetering van het middelbaar beroepsonderwijs door in de eerste jaren de (loopbaan)begelei-
      ding van leerlingen te intensiveren.102
102
In het kader van het terugdringen van de jeugdwerkloosheid zijn maatregelen ingezet gericht
op het verbeteren van de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt. Zo is er bijvoorbeeld
ingezet op een ‘matching-offensief’, waarbij het streven was om de vraag van werkgevers en de
kwaliteiten van jongeren beter bij elkaar te brengen door bemiddeling, het creëren van extra
banen (leerwerkplaatsen, stageplaatsen en vrijwilligerswerk) en het langer op school houden
van sommige jongeren bij slechte vooruitzichten op de arbeidsmarkt. Ook dit beleid is vooral
in de regio vormgegeven.103
Regionaal onderwijsbeleid richt zich vooral op kwetsbare jongeren (meestal mbo-niveau 2).
Daarnaast is er ook regionaal beleid dat zich richt op de verbetering van de kansen op werk van
alle middelbaar opgeleiden; zie onderstaande kaders voor enkele voorbeelden. Daarbij wor-
den initiatieven geïnitieerd door zowel gemeenten als provincie.104
  Actieve ondersteuning werkenden en werkzoekenden door de gemeente Oldambt
  De gemeente Oldambt (Oost-Groningen) zet zich sterk in voor de verbinding tussen onderwijs en zorg
  en onderwijs en arbeidsmarkt. Als regiehouder onderhoudt de gemeente actief contact met werkzoe-
  kenden, werkgevers (ook over de grens in Duitsland) en onderwijsinstellingen. Centraal daarbij staat de
  vraag: wat heb je nodig? Dit geldt zowel voor werkgevers (welke vaardigheden hebben werknemers
  nodig?) als voor werkzoekenden (welke opleiding heb je nodig; wat wil je bereiken?). De gemeente
  heeft hiervoor werkadviseurs en werkgeversadviseurs aangesteld en werkt ook met ambassadeurs: ‘rol-
  modellen’ die hun ervaringen met scholing en werk delen. De gemeente bemiddelt tussen werkgevers
  en werkzoekenden, volgt de werkzoekenden wanneer ze een baan hebben en financiert soms opleidin-
  gen wanneer dat de kansen op een baan vergroot. Daarbij is er aandacht voor de persoonlijke situatie
  (“hoe gaat het met je?”), maar worden mensen ook aangesproken op hun eigen verantwoordelijkheid
  en moeten ze afspraken nakomen; er is geen sprake van vrijblijvendheid.
  Daarnaast organiseert de gemeente ook een banenmarkt waar diverse activiteiten plaatsvinden voor
  werkzoekenden. Zo is een groot aantal organisaties en werkgevers aanwezig met vacatures en kunnen
  bezoekers gratis hun curriculum vitae laten checken, een professionele foto voor hun cv laten maken,
  een eigen video-cv maken en deelnemen aan verschillende workshops. Zo ging bijvoorbeeld de work-
  shop Ik in de arbeidsmarkt in op de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt en hoe je als werkzoekende
  daarmee kunt omgaan.104
102  Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, 2012.
103  Bouma, Van der Kemp, Van Ommeren & De Ruig, 2011.
104 Zie ook Gemeente Oldambt, 2015.
30                                                                             Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>      Samenwerken in de provincies
      Noord-Brabant
      De provincie Noord-Brabant wil zorgen voor een betere aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt.
      Streven is te zorgen voor voldoende geschikte werknemers met de juiste opleiding en ervaring. Daar-
      om faciliteert de provincie overleg tussen onderwijsinstellingen en bedrijven. De samenwerking vindt
      plaats in het overlegplatform Pact Brabant. Dit is het samenwerkingsverband tussen Brabantse werkge-
      vers, werknemers, overheden en kennisinstellingen. Het initiatief komt van de provincie Noord-Brabant.
      In het pact zitten vertegenwoordigers uit arbeidsmarktregio’s (zeven wethouders), werkgeversorgani-
      saties (Brabant Zeeuwse Werkgevers, MKB Brabant en Zuidelijke Land en Tuinbouworganisatie), werk-
      nemersorganisaties (FNV), onderwijs (MBO en HBO+), UWV Werkbedrijf en SER Brabant.105
      Noord-Holland
      Regionale economische ontwikkeling is één van de kerntaken van de provincie. De arbeidsmarkt ver-
      andert regelmatig, net als het onderwijs. De provincie Noord-Holland speelt in op deze veranderin-
      gen met als doel onderwijs en arbeidsmarkt beter op elkaar te laten aansluiten en de economie te ver-
      sterken. De provincie werkt hierbij samen met ondernemers, onderwijsinstellingen en overheden rond
      mbo-techniekcampussen. De nadruk ligt vooral op techniek. De provincie heeft in januari 2016 een
      werkambassadeur benoemd. Hij signaleert kansen en brengt verantwoordelijke partijen in de ontwik-
      keling en uitvoering van het arbeidsmarktbeleid bij elkaar. Dit kunnen inwoners, bedrijven, onderwijs-
      instellingen en overheden in Noord-Holland zijn.106
      Groningen
      De provincie Groningen heeft het programma Groningen@Work voor economie en arbeidsmarkt op-
      gericht, bedoeld om zo veel mogelijk Groningers aan het werk helpen en de regio te versterken.107 De
      nadruk ligt op innovatieve en duurzame bedrijven, een betere balans tussen vraag en aanbod op de
      arbeidsmarkt en het aantrekkelijk maken van Groningen voor ondernemers. Bij het opstellen van het
      programma heeft de provincie bedrijven en onderwijsinstellingen betrokken.
    105106 107
    Kortom, er zijn al veel initiatieven voor regionale samenwerking met als doel beleid te kunnen
    maken dat passend is voor de lokale arbeidsmarkt. Deze veelheid aan initiatieven, opgezet
    vanuit verschillende partijen, toont echter ook een grote versnippering in doelen, doelgroepen
    en financiering. In de volgende paragraaf besteedt de raad aandacht aan hoe regioregie
    versterkt en minder versnipperd kan worden.
3.2 Ga verder dan samenwerking tussen onderwijs en bedrijfsleven
    Organiseer samenwerking altijd in de driehoek onderwijs, werkgevers en gemeenten
    Een essentiële voorwaarde voor het verbeteren van de aansluiting tussen onderwijs en arbeids-
    markt in de regio is de samenwerking tussen verschillende partijen uit de keten. Juist door van-
    uit verschillende richtingen expertise en middelen bijeen te brengen, kan de aansluiting effici-
    ënter en effectiever georganiseerd worden. Bij voorkeur zou de samenwerking verder moeten
    gaan dan alleen tussen onderwijs en bedrijfsleven. Gemeenten hebben essentiële taken, ver-
    antwoordelijkheden en middelen gekregen ten aanzien van de aansluiting tussen onderwijs
    en arbeidsmarkt en in aangrenzende domeinen. De raad pleit er dan ook voor dat gemeen-
    ten altijd onderdeel moeten zijn van de samenwerking in de regio. Op deze manier wordt ook
    voorkomen dat er gemeenten zijn die buiten iedere regio vallen.
    105  Provincie Noord-Brabant, z.j.
    106 Provincie Noord-Holland, z.j.
    107  Provincie Groningen, 2015.
    Vakmanschap voortdurend in beweging                                                                   31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Voor wat betreft de inbreng en inzet vanuit onderwijs in de regio, erkent de raad dat het voor
bijvoorbeeld een mbo-instelling ondoenlijk is om met alle gemeenten waaruit hun studenten
afkomstig zijn, te overleggen. Wel acht de raad het mogelijk dat een mbo-instelling overleg
heeft met één of een aantal centrumgemeenten. Een centrumgemeente is een gemeente (vaak
de grootste in de regio) die in een intergemeentelijk samenwerkingsverband een bepaalde
functie vervult voor omliggende gemeenten.108 Deze centrumgemeente treedt dan op namens
alle deelnemende gemeenten. In een aantal regio’s bestaat deze constructie al.
Stimuleer regioregie door ruimte voor samenwerking in combinatie met evaluatie
De samenwerking tussen verschillende partijen in de regio is niet gemakkelijk. Er worden ver-
schillende domeinen (onderwijs, jeugdzorg, werk en inkomen) bijeengebracht. Dit zijn vaak
nog gescheiden systemen met hun eigen bestuurlijke structuur en inrichting, taken en verant-
woordelijkheden, en (verantwoordings)cultuur. Maar ook de samenwerking tussen onderwijs-
instellingen is lastig. De concurrent van vroeger is nu partner. Dit is een nieuwe rol waar onder-
wijsinstellingen aan moeten wennen.
De raad adviseert om ruimte te laten voor de partijen in de regio om zelf de samenwerking
verder te ontwikkelen en de werkprocessen gezamenlijk vorm te geven. Een kenmerk van de
bestaande en succesvolle samenwerkingsverbanden is dat ze zijn ontstaan als reactie op een
probleem in de regio. Ze ontstaan langzaam, zijn gebaseerd op vertrouwen en ontwikkelen
zich van onderop. Er heerst een pioniersklimaat waarbij men zoekt naar oplossingen voor inge-
wikkelde vraagstukken door te experimenteren. Er is ruimte voor uitproberen en ontdekken.
Een van de drijvende krachten van een samenwerkingsverband is het samenspel tussen uit-
voerende medewerkers. Hiervoor moet ruimte zijn. Dit vraagt bovendien om een specifieke
rol en houding van bestuurders en samenwerkingsverbanden. Zij zouden dit pioniersklimaat
zo veel mogelijk moeten faciliteren door ruimte te laten voor uitproberen en ontdekken. Op
deze manier kan optimaal gebruik worden gemaakt van het lokale probleemoplossend vermo-
gen.109 Het heeft de voorkeur van de raad om deze ontwikkeling voort te zetten. Laat de orga-
nisatie van de samenwerkingsverbanden over aan de organisaties en instellingen in de regio.
Op deze manier kunnen de organisaties en instellingen zelf bepalen wat voor hun situatie het
beste is.
Deze ruimte voor ontwikkeling betekent volgens de raad wel dat er werk gemaakt moet wor-
den van een gedegen evaluatie en monitoring van beleidsmaatregelen en interventies op het
gebied van een leven lang leren en op de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt in het
algemeen. Metingen moeten betrouwbaar en eenduidig zijn, zodat vergelijkingen met andere
regio’s en nationale uitkomsten mogelijk zijn. Hiervoor is een set van ijkpunten nodig waarop
successen beoordeeld kunnen worden. Dit zorgt ervoor dat gefundeerd inzicht wordt verkre-
gen in hoe beleid (voor bepaalde subgroepen) uitpakt, en of aanpassingen nodig zijn. Boven-
dien ontstaat er een set van bewezen interventie-instrumenten en programma’s. Zie onder-
staand kader voor de opzet en aanpak van de onderwijs- en arbeidsmarktmonitor door de
Metropool Regio Amsterdam.
108 Staatsblad 667, 27 december 1984.
109 Van Delden, 2010; Maassen van den Brink, Spork, & Bos, 2014.
32                                                                         Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>  Nadrukkelijke aandacht voor monitoring in Amsterdam
  Werk maken van talent
  Het programma Werk maken van Talent van de Amsterdam Economic Board is gericht op het optimaal
  benutten van talent op de arbeidsmarkt en een betere aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt
  in de Metropool Regio Amsterdam. Deze regio bevat de gebieden Zuid- Kennemerland, Groot-Am-
  sterdam, Zaanstreek-Waterland, Gooi en Vechtstreek en Flevoland. Het programma betreft de arbeids-
  markt- en onderwijsontwikkeling over een periode van zes jaar (2014-2020) en de inzet is om een concre-
  te en substantiële impuls te geven aan een betere werking van de arbeidsmarkt in de speerpuntclusters
  van de Amsterdam Economic Board en op een betere aansluiting van het aanbod op de vraag. Concreet
  gaat het om de clusters ict, life science & health, logistiek & handel, toerisme & congressen, creatieve
  Industrie, financiële en zakelijke dienstverlening, flowers & food en de maakindustrie. De doelstelling
  van het programma is: “voldoende en goed opgeleid personeel voor de Boardclusters, op het juiste
  moment”.110
  Onderwijs-arbeidsmarktmonitor
  Volgens de Amsterdam Economic Board geven de ingediende en gehonoreerde sectorplannen on-
  voldoende aan in hoeverre de geïnvesteerde gelden leiden tot het creëren en het behouden van
  werkgelegenheid. Ook zijn in de projectplannen de daadwerkelijke opbrengsten van de gevraagde
  investeringen niet benoemd. Om die reden werden door sommigen kritische vragen gesteld bij de ef-
  fectiviteit van de maatregelen. Daarom zet de Amsterdam Economic Board erop in om de maatschap-
  pelijke k­ osten-batenanalyses een vast onderdeel van haar arbeidsmarkt- en onderwijsbeleid te laten
  zijn. Hierdoor kunnen de effecten van beleid beter worden gevolgd en bijgestuurd. Onderdeel van deze
  maatschappelijke kosten-batenanalyse is een gemeenschappelijke regionale monitor. Deze onderwijs-­
  arbeidsmarktmonitor koppelt onderwijs en arbeidsaanbod (op persoonsniveau) aan de arbeidsvraag
  (op sector- en regioniveau) en bevat gedetailleerde informatie en achtergrondkenmerken (onder ande-
  re sector, regio, baan-en opleidingsniveau). Met de monitor kunnen personen gedurende een langere
  periode worden gevolgd, kunnen knelpunten voor subgroepen worden gesignaleerd en wordt adap-
  tieve evaluatie van beleid en interventies mogelijk gemaakt.111
110111
De raad pleit ervoor de evaluatie van beleidsmaatregelen en interventies te beleggen bij de
stuurgroep of vergelijkbare platforms in de regio (zie hieronder).
Leg de procesregie bij gemeenten en inhoudelijke regie bij stuurgroepen
Naast samenwerking is regie nodig om de samenwerking van de grond te krijgen (in regio’s
waar dat niet spontaan gebeurt) en om de samenwerking richting te geven. Het is belangrijk
om deze regierollen binnen de samenwerking duidelijk te maken. De raad vindt dat de proces-
regie bij de gemeente moet liggen. Gemeenten kunnen de randvoorwaarden voor samenwer-
king scheppen, operationele aspecten voor hun rekening nemen en het proces van samenwer-
ken monitoren en, als dat nodig is, bijsturen. Ook op andere terreinen vervullen gemeenten
deze rol en het beleggen van de procesregie bij gemeenten sluit aan bij de maatschappelijke
verantwoordelijkheid die ze hebben. Zoals gezegd is deze procesregie door de gemeente een
belangrijke waarborg voor het realiseren van samenwerking in de regio, wanneer deze niet
spontaan van de grond komt om een gedeeld probleem op te lossen. Ook is de procesregie
een belangrijke waarborg voor samenwerking tussen alle belangrijke partijen uit de regio die
ook leidt tot afspraken.
De inhoudelijke regie zou bij een stuurgroep of een ander orgaan moeten liggen, dat een plat-
form biedt waar vertegenwoordigers van verschillende partijen uit de keten samen beleid
vorm geven. De stuurgroep bepaalt bijvoorbeeld hoe de arrangementen voor een leven lang
110   Maassen van den Brink, Spork, & Bos, 2014.
111   Rud, Groot, & Maassen van den Brink, 2016.
Vakmanschap voortdurend in beweging                                                                     33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>leren eruit moeten komen te zien en op welke manier een ieder daaraan bijdraagt. In sommige
regio’s bestaan dit soort stuur- of werkgroepen al. De partijen die in de stuurgroep vertegen-
woordigd zijn, hebben zicht op de knelpunten, specifieke behoeften van de arbeidsmarkt en
de lokale dynamiek tussen partijen. De raad pleit ervoor om deze kennis en bestaande con-
structies te benutten. De stuurgroep houdt daarnaast de doelen en actiepunten in het oog
en bewaakt de voortgang. Hij speelt een belangrijke rol in het monitoren en evalueren van de
opbrengsten van het beleid om op basis daarvan het beleid bij te sturen.
34                                                                      Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>    De raad vindt het belangrijk dat middelbaar opgeleiden bewust­ge-
    maakt worden van de noodzaak van blijvend leren en zelf verantwoor-
    delijkheid nemen voor het ondernemen van leeractiviteiten. Zij moe-
    ten hierbij ondersteund worden en de fundamenten hiervoor moeten
    al worden gelegd in het initiële onderwijs.
4   Aanbeveling 2: stimuleer en onder­
    steun eigen verantwoordelijkheid
4.1 Stimuleer eigen verantwoordelijkheid en zelfsturing bij middelbaar
    opgeleiden
    De raad vindt het belangrijk dat ook middelbaar opgeleiden bewust gemaakt worden van de
    noodzaak van blijvend leren. Dit bewustwordingsproces kan in gang worden gezet wanneer
    mensen van tijd tot tijd gestimuleerd worden te kijken hoe ze ervoor staan qua werk en scho-
    ling. Hierdoor kan het ondernemen van scholingsactiviteiten worden bevorderd. Deze stimu-
    lering zou volgens de raad in goede handen zijn bij werk- en leercoaches vanuit de werkgever
    (voor werknemers) en het UWV (voor werkzoekenden). In Vlaanderen wordt door middel van
    vouchers aan loopbaanbegeleiding gewerkt (zie onderstaand kader). 112
      Loopbaanbegeleiding en loopbaanvouchers in Vlaanderen
      Vlaamse werknemers kunnen eens in de zes jaar loopbaanbegeleiding krijgen door een loopbaanvou-
      cher in te zetten.112 Dit is bedoeld om hen aan te moedigen zich verder te ontwikkelen. De loopbaan­
      begeleiding houdt in dat werknemers in verschillende gesprekken actief worden ondersteund bij loop-
      baanbeslissingen. Zo krijgen zij inzicht in hun sterktes, zwaktes, interesses en professionele ambities, en
      worden zij, indien nodig, gemotiveerd te investeren in een opleiding om zo bij te blijven in de huidige
      en toekomstige arbeidsmarkt.
    Bewustwording van de noodzaak van blijvend leren is echter niet voldoende. Er is volgens de
    raad ook een individuele verantwoordelijkheid voor zelfsturing en het ondernemen van leer-
    activiteiten in het kader van een leven lang leren. Vanzelfsprekend moeten mensen bij het
    bewustwordingsproces, de zelfsturing en het leren ondersteund worden. Zoals de raad al
    betoogde in hoofdstuk 2 en 3, is betrokkenheid van alle partijen van belang. In de volgende
    paragrafen werkt de raad het aspect van ondersteuning bij bewustwording, zelfsturing en het
    leren zelf uit. Ook hoofdstuk 5 richt zich op de ondersteuningsbehoefte en behandelt het finan-
    ciële aspect. Onderstaand kader geeft enkele voorbeelden van hoe organisaties inspelen op de
    verantwoordelijkheid van hun werknemers en zo eigenaarschap creëren.
    112  Regeerakkoord Vlaamse regering: 2014-2019, 2014.
    Vakmanschap voortdurend in beweging                                                                         35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>      Werknemers nemen zelf initiatief
      Een leven lang leren hoeft niet louter op formele wijze plaats te vinden. Juist een aanpak waarbij men
      op de werkvloer leert, sluit aan bij de behoeften van de doelgroep. Wanneer werknemers hiertoe in-
      trinsiek gemotiveerd zijn, wordt ontwikkeling een haast vanzelfsprekend proces. Bij Zorggroep Vivium
      Naarderheem wordt hierop ingespeeld door een beroep te doen op de eigen verantwoordelijkheid van
      de werknemer. Wanneer werknemers tegen een probleem aan lopen of spontaan een idee hebben,
      kunnen zij een werkgroep van collega’s samenstellen en samen zoeken naar een oplossing. Hierdoor
      wordt eigenaarschap gecreëerd en neemt het werkplezier toe.
      Eenzelfde aanpak gericht op eigen verantwoordelijkheid en eigenaarschap is terug te zien bij de zorg-
      organisatie Beweging 3.0. Binnen deze organisatie wordt gewerkt met zelfsturende teams. Deze teams
      dragen onderwerpen aan waarover zij willen leren en waarin zij zich verder willen ontwikkelen. Een the-
      ma is bijvoorbeeld de omgang met mantelzorgers. De teams worden hierin op verschillende manieren
      gefaciliteerd door bijvoorbeeld lezingen, trainingen en rollenspelen. Deze aanpak werkt enthousiasme-
      rend, waardoor ook andere teams gemotiveerd worden om vraaggestuurd te leren.
4.2 Positioneer een leven lang leren in de onderwijskolom
    Het creëren van een klimaat waarbij leren ook na het volgen van een initiële opleiding een
    ‘natuurlijke’ activiteit wordt, beperkt zich niet alleen tot het treffen van maatregelen die gericht
    zijn op scholing in deze levensfase, maar moet volgens de raad ook expliciet plaatsvinden in
    het initiële onderwijs. Het fundament moet daar al worden gelegd. Aandacht voor de nood-
    zaak van voortdurend leren en de ontwikkeling van zelfsturing en plannend vermogen verdie-
    nen dan ook een centrale plek in het onderwijs. Daartoe dient volgens de raad de inspannings-
    verplichting voor loopbaanoriëntatie en -begeleiding in het middelbaar beroepsonderwijs op
    termijn verzwaard te worden tot een resultaatverplichting voor de student.
    Om aan de tweede van de drie doelstellingen van het middelbaar beroepsonderwijs te vol-
    doen, geldt momenteel voor loopbaanoriëntatie en -begeleiding en voor burgerschap een
    inspanningsverplichting.113 De mbo-opleiding legt op basis van het loopbaan- en burgerschaps­
    document een te realiseren inspanning voor de student vast in de onderwijs- en examen­
    regeling. Hier moet de student aan voldoen om het mbo-diploma te behalen. De examencom-
    missie beoordeelt of de student aan de door de opleiding gestelde criteria heeft voldaan.114
    Studenten leren in het kader van loopbaanoriëntatie en -begeleiding te reflecteren op hun
    kwaliteiten, mogelijkheden en drijfveren. Dit helpt hen bij het maken van keuzes binnen hun
    studie (bijvoorbeeld voor een bepaalde stage of keuzevak) en keuzes na hun studie (bijvoor-
    beeld voor doorstroom naar een vervolgopleiding of voor een bepaald beroep). Ook ontwikke-
    len studenten competenties voor een leven lang leren.115 Concreet gaat het erom dat de mbo-
    instelling de student ondersteunt bij het ontwikkelen van zijn zelfsturend vermogen en het
    ontwikkelen van vijf loopbaancompetenties: capaciteitenreflectie, motievenreflectie, werkex-
    ploratie, loopbaansturing en netwerken. In onderstaand kader worden de elementen en opge-
    zette stimuleringsprojecten voor loopbaanoriëntatie en -begeleiding kort uitgelegd.
    De raad pleit voor een resultaatverplichting op termijn voor loopbaanoriëntatie en –begelei-
    ding, omdat daarmee getoond wordt dat alle drie de doelstellingen van het beroepsonderwijs
    (zie paragraaf 2.3) van belang zijn en serieus moeten worden genomen; dus ook de bevordering
    van de algemene vorming en de persoonlijke ontplooiing van de deelnemers en het bijdra-
    113   Bijlage 1. behorend bij artikel 17a, derde lid, WEB.
    114   MBO Raad, 2016a.
    115   MBO Raad, 2016a.
    36                                                                               Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>    gen aan maatschappelijk functioneren. Een resultaatverplichting zorgt ervoor dat studenten
    en opleidingen de aanwezigheid van studenten bij lob-lessen serieus gaan nemen. Momenteel
    is dat lang niet altijd het geval. Ook kan een resultaatverplichting ertoe leiden dat meer uren
    worden besteed aan lob-lessen en dat meer gekwalificeerde docenten worden ingezet. Loop-
    baanoriëntatie en -begeleiding is nu vaak een vak met weinig status en te weinig inhoud. Dat
    leidt er onder meer toe dat studenten ‘gecalculeerd consumentengedrag’ vertonen.
    Voordat een resultaatverplichting daadwerkelijk ingesteld kan worden, moet volgens de raad
    eerst in kaart worden gebracht welke resultaten van studenten haalbaar en aantoonbaar zijn.
    Het ligt voor de hand om hierbij de elementen die bij loopbaanoriëntatie- en begeleiding aan
    bod moeten komen, als uitgangspunt te nemen.116 117
      Loopbaanoriëntatie- en begeleiding in het middelbaar beroepsonderwijs
      Vijf elementen
      De elementen die bij loopbaanoriëntatie en -begeleiding aan bod komen zijn:116
      ·     capaciteitenreflectie: beschouwing van de capaciteiten die van belang zijn voor de loopbaan;
      ·     motievenreflectie: beschouwing van de wensen en waarden van belang voor de loopbaan;
      ·     werkexploratie: onderzoek naar werk en mobiliteit in de loopbaan;
      ·     loopbaansturing: loopbaangerichte planning en beïnvloeding van het leer- en werkproces; en
      ·     netwerken: contacten opbouwen en onderhouden op de arbeidsmarkt, gericht op
            loopbaanontwikkeling.
      Stimuleringsproject LOB
      Met het Stimuleringsproject LOB (looptijd 2010 tot en met 2015) in het middelbaar beroepsonderwijs
      bracht het ministerie van OCW de loopbaanbegeleiding voor studenten extra onder de aandacht. Het
      stimuleringsproject werkte nauw samen met wetenschap en onderwijs en had tot doel te investeren in
      de professionalisering en ontwikkeling van visie en beleid rond loopbaanoriëntatie en -begeleiding in
      het middelbaar beroepsonderwijs. De opbrengsten van het project zijn divers. Zo is er vanuit diverse
      perspectieven gezocht naar praktische instrumenten om onderwijsinstellingen te ondersteunen bij ta-
      lentontwikkeling en de zoektocht naar ambities van studenten om te leren en zich te ontwikkelen. Er
      zijn bijvoorbeeld boekjes uitgebracht met oefeningen en opdrachten die gekoppeld zijn aan de loop-
      baancompetenties en die in groepsverband of door studenten individueel zijn uit te voeren. Een ander
      voorbeeld betreft een training over kwetsbare jongeren en loopbaanoriëntatie en -begeleiding in het
      kader van de deskundigheidsbevordering van docenten. Sinds januari 2016 is het Stimuleringsproject
      overgegaan in het Servicepunt LOB mbo.117
4.3 Sluit aan bij de behoeften van middelbaar opgeleiden
    Studenten in het middelbaar beroepsonderwijs hebben in sommige opzichten andere ken-
    merken en andere voorkeuren als het gaat om leren dan havo- en vwo-leerlingen en hbo- en
    wo-studenten. Hoewel ook hier geldt dat de groep middelbaar opgeleiden heterogeen is en
    er dus niet gesproken kan worden van dé kenmerken en voorkeuren, is het van belang dat de
    inhoud en vormgeving van zowel initieel als postinitieel onderwijs zo veel mogelijk aansluiten
    bij deze groep. Dit geldt voor zowel formele, non-formele als informele leersettingen. Hier-
    bij staan de aspecten leervoorkeuren en leerbereidheid centraal. Deze twee aspecten worden
    hieronder verder uitgewerkt.
    116   Bijlage 1. behorend bij artikel 17a, derde lid, WEB.
    117   Zie de website Loopbaan Oriëntatie Begeleiding; www.lob4mbo.nl.
    Vakmanschap voortdurend in beweging                                                                   37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Leervoorkeuren
De meeste mbo-studenten zijn praktisch ingesteld; ze proberen liever iets uit dan dat ze een
instructietekst doornemen. Didactische werkvormen waarbij een concrete manier van verwer-
ken van de leerstof centraal staat, zoals het toepassen van de stof in de praktijk, hebben dan
ook de voorkeur. Tevens is de behoefte aan structuur en instructie onder mbo’ers over het alge-
meen groot: een duidelijke uitleg en duidelijke opdrachten zijn nodig.118 Ze zijn er bij gebaat als
de docent of de praktijkopleider hen stapsgewijs door het leerproces begeleidt.119
Tevens blijkt uit onderzoek dat veel mbo-studenten nog niet de vaardigheden hebben verwor-
ven die voor effectief studeren nodig zijn. Het onderwijs doet bijvoorbeeld een groot beroep
op de zogenoemde ’executieve functies’: vaardigheden die zorgen dat eigen gedrag geëvalu-
eerd en andermans gedrag begrepen kan worden en die helpen om plannen voor de (nabije)
toekomst te maken. Deze functies, zoals zelfinzicht, zelfregulatie, motivatie, doelgerichtheid en
plannend vermogen, zijn bij adolescenten vaak nog niet volledig ontwikkeld, terwijl het onder-
wijs daar soms al wel een groot beroep op doet.120 In het huidige beroepsonderwijs wordt de
lerende namelijk in staat geacht actief kennis en inzicht te genereren in interactie met zijn
omgeving. De rol van de student is daarmee veranderd van een consumptieve naar een meer
ondernemende. Deze verandering komt voort uit een maatschappelijk veranderingsproces
waarbij het belangrijk is dat studenten niet alleen vakmanschap verwerven, maar ook kunnen
anticiperen op maatschappelijke en arbeidssituaties. Vaardigheden als samenwerken, kritisch
zijn, communiceren, anticiperen en reflecteren zijn hierbij essentieel.121 Het is belangrijk dat stu-
denten bij de ontwikkeling van deze vaardigheden worden ondersteund.
Leerbereidheid
Studenten op het (v)mbo zijn zich vaak bewust van de relatief lage status van hun opleiding
en van hun lagere onderwijspositie. Dit is van invloed op hun motivatie voor school en op het
vertrouwen in de eigen capaciteiten.122 Intrinsieke motivatie (waarbij het leren is gemotiveerd
vanuit de eigen belangstelling van de student) wordt voor een deel bepaald door een behoefte
aan competentie.123 Dat wil zeggen dat mensen het gevoel willen hebben dat ze ‘ergens goed
in zijn’. Wanneer studenten ervaren dat ze niet zo goed zijn in het behalen van succeservarin-
gen op school, zich bijvoorbeeld onvoldoende uitgedaagd voelen of examenangst hebben
ondervonden, kan dat ertoe leiden dat ze het onderwijs als onprettig gaan ervaren en daarom
na hun opleiding onderwijssituaties gaan vermijden. Daarmee ontnemen ze zichzelf de kans
hun kwaliteiten verder te ontwikkelen en nieuwe dingen te leren.124 Om de motivatie voor en
de intentie tot het ondernemen van scholingsactiviteiten onder middelbaar opgeleiden te ver-
groten, wordt in dit advies het concept leerbereidheid gebruikt. Hierin spelen naast leermoti-
vatie ook interesse in leren en doelmatigheidsbeleving een rol. Deze begrippen worden hier-
onder uitgewerkt.125 Waar mogelijk worden aanbevelingen gedaan voor het bevorderen van de
leerbereidheid.
118  Groeneveld, Benschop, & Olvers, 2010.
119  Romeijn, 2012.
120  Jolles, 2016.
121  Laming, 2016.
122  Van den Bulk, 2011.
123  Deci & Ryan, 2000.
124  Dweck, 2000; Onderwijsraad, 2012.
125  Vanhoof, Van De Broek, Donche & Van Petegem, 2012.
38                                                                         Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Om de leerbereidheid te vergroten is het allereerst van belang dat de leermotivatie wordt
bevorderd. Hierbij moet een onderscheid gemaakt worden tussen intrinsieke motivatie, van-
uit de eigen belangstelling, en extrinsieke motivatie, waarbij de student leert omdat hij ertoe
wordt aangezet door iets buiten de betreffende taak. Intrinsieke en extrinsieke motivatie slui-
ten elkaar niet uit. In zekere mate kan de sterkte van de leermotivatie gezien worden als de
combinatie van de intrinsieke en extrinsieke motivatie. Een student kan bijvoorbeeld een leer-
activiteit leuk vinden én een goede beoordeling nastreven. Om de leermotivatie te verhogen,
is het belangrijk om aan drie psychologische basisbehoeften te voldoen.126 Ten eerste moet de
(potentiële) lerende voldoende autonoom kunnen handelen, zodat vrijheid wordt ervaren bij
het kiezen en uitvoeren van leeractiviteiten.127 Ook moet er een gevoel van verbondenheid zijn,
waardoor de behoefte kan worden vervuld om ergens bij te horen en positieve relaties met
anderen te onderhouden. De derde psychologische basisbehoefte is competentie. Competen-
tie komt tot uiting in het ervaren van succes bij het aangaan van uitdagingen die leren met zich
meebrengt. Door bij het geven van opdrachten rekening te houden met het niveau van stu-
denten of met hun vaardigheden op het gebied van plannen en organiseren, kunnen docenten
bijdragen aan het gevoel van competentie bij hun studenten.128
Een ander belangrijk element bij het vergroten van leerbereidheid is het stimuleren van de
interesse van studenten. Interesse is op een positieve manier gekoppeld aan diepgaande ver-
werkingsstrategieën en leerprestaties. Wie geïnteresseerd is heeft meer aandacht, kan nieuwe
kennis beter relateren aan bestaande voorkennis en ervaart minder problemen bij het vrijma-
ken van verstandelijke vermogens voor de taakuitvoering. Hierbij kunnen twee typen interesse
onderscheiden worden: situationele interesse en persoonlijke interesse. Situationele interesse
wordt uitgelokt door een prikkel uit de omgeving, bijvoorbeeld wanneer de docent om aan-
dacht vraagt. Persoonlijke interesse wordt daarentegen juist intern geactiveerd. Een student
die persoonlijk geïnteresseerd is, beleeft plezier aan het werken rond een bepaald thema. Het
is dan ook wenselijk voor de bevordering van leerbereidheid dat docenten proberen in te spe-
len op de persoonlijke interesse door studenten hun leerinhoud zelf mee te laten kiezen. Maar
een docent kan ook door een prikkelende en boeiende les de situationele interesse van stu-
denten aanspreken wanneer een onderwerp behandeld wordt waarin een student weinig per-
soonlijk geïnteresseerd is.
Tevens is de doelmatigheidsbeleving van de student belangrijk. Het gaat er hierbij om dat een
student zichzelf als doelmatig ervaart en gelooft in eigen kunnen. Om deze persoonlijke doel-
matigheidsbeleving positief te beïnvloeden, is het belangrijk dat de student succeservaringen
opdoet en positieve feedback ontvangt van de docent. Ook de aanwezigheid van rolmodellen
is waardevol: gelijkaardige studenten die laten zien dat inspanningen succes hebben.
126  Ryan & Deci, 2000.
127  Kans, Christoffels, Schipperheyn, Groeneveld, Cuppen & Hofland, 2016.
128  Schuit, De Vrieze, & Sleegers, 2011.
Vakmanschap voortdurend in beweging                                                           39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>  De raad constateert dat O&O-fondsen niet voorzien in scholing die
  gericht is op sectoroverschrijdende mobiliteit. Ook is de besteding van
  de middelen in deze fondsen niet efficiënt en effectief. Als oplossing
  voor deze knelpunten pleit de raad voor een persoonlijk postinitieel
  scholingsbudget. Dit verbetert de toegankelijkheid, kwaliteit en effici-
  ëntie van scholing na het initiële onderwijs.
5 Aanbeveling 3: zorg voor een per-
  soonlijk postinitieel scholingsbudget
  Er zijn verschillende manieren waarop onderwijs voor een leven lang leren gefinancierd kan
  worden. De raad hecht hierbij aan een aantal uitgangspunten:
   • mensen hebben een eigen verantwoordelijkheid om hun employability op peil te houden;
   • bepaalde groepen hebben meer baat bij scholing omdat zij nu relatief weinig investeren
      in scholing;
   • scholing moet doelmatig zijn en gerelateerd zijn aan het arbeidsmarktperspectief van de
      deelnemer; en
   • mensen worden ook na het volgen van initieel onderwijs gestimuleerd om te leren.
  Daarnaast dient er een gedegen evaluatie en monitoring van (financierings)maatregelen plaats
  te vinden. Hieronder werkt de raad een voorstel uit over de hervorming van een onderdeel van
  de financiering van leven lang leren: de O&O-fondsen (Opleidings- en Ontwikkelingsfondsen).
  Wat zijn O&O-fondsen?
  Om scholing te stimuleren kent het overgrote deel van de bedrijfstakken O&O-fondsen waaruit
  de postinitiële scholing van werkenden wordt betaald. In Nederland bestaan circa 140 van dit
  soort sectorfondsen. Ongeveer 85% van de werknemers valt daaronder. De deelname aan een
  sectorfonds is meestal in de cao vastgelegd en is in dat geval verplicht. Werkgevers en werk-
  nemers dragen 1 tot 2% van de jaarlijkse loonsom af aan het sectorfonds.129 Daarnaast kunnen
  fondsen aanspraak maken op subsidies van de Europese Unie of van de nationale overheid. De
  middelen in de O&O-fondsen worden beheerd door vertegenwoordigers van vakbonden en
  werkgeversorganisaties.130
  O&O-fondsen zijn in veel bedrijfstakken opgericht om de scholingskosten tussen bedrijven te
  verevenen. Op deze manier betalen alle bedrijven in de bedrijfstak mee aan scholing, ongeacht
  de scholingsinvestering in eigen werknemers. Hierdoor bestaat er minder onzekerheid over de
  mogelijkheid dat geschoolde werknemers hun werkgever verlaten en ergens anders gaan wer-
  129 Centraal Planbureau, 2016.
  130 Groot, 2016.
  40                                                                    Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>ken, waardoor de investering door de werkgever verloren gaat.131 De prikkel voor bedrijven om
de eigen werknemers te scholen is hierdoor groter.132
Knelpunten omtrent O&O-fondsen
De middelen in de O&O-fondsen worden inefficiënt besteed. De besteding van de O&O-fond-
sen hangt onder andere af van de overeenstemming die er bereikt wordt tussen de branche-
organisaties en de sociale partners. Als deze overeenstemming er niet is, worden opleidingen
niet betaald uit de middelen van de O&O-fondsen. Dit kan leiden tot onderinvesteringen in
postinitieel onderwijs. Het beeld bestaat dat veel van de middelen van deze fondsen onge-
bruikt blijven. Uit onderzoek naar de reserves van O&O-fondsen bleek dat één fonds inderdaad
een extreem hoge reserve had van 50 miljoen euro. Alle andere fondsen hadden gemiddeld
een reserve van tus­sen de één à twee maal de jaarlijkse begroting als buffer om de continu-
ïteit van hun activi­teiten te waarborgen. De kleinere fondsen gebruiken hun middelen met
name voor scholingsactiviteiten. De grotere fondsen besteden daarnaast ook een deel van
hun middelen aan activiteiten rondom mobiliteit en flexibiliteit en de inrichting van een
scholingsinfrastructuur.133
De toegankelijkheid van O&O-fondsen vormt een knelpunt. Mensen hebben namelijk geen
toegang tot de O&O-fondsen na het verlies van hun baan, terwijl ze op dat moment scholing
het hardst nodig hebben. Werknemers kunnen immers geen aanspraak maken op scholing
vanuit het O&O-fonds als ze het bedrijf of de branche (al dan niet gedwongen) hebben ver-
laten. De gedane afdracht van hun loonsom raken ze op dat moment kwijt. Daarnaast is een
nadeel van de opzet van de huidige fondsen dat financiering meestal alleen gebruikt wordt
voor scholing binnen een specifieke sector en niet voor omscholing tussen branches onder-
ling.134 Daardoor dragen O&O-fondsen te weinig bij aan het voorkomen van werkloosheid.
O&O-fondsen hebben bovendien als nadeel dat ze alleen bestemd zijn voor werknemers en
niet voor zelfstandigen. Vooral werknemers met een flexibel of tijdelijk contract worden bena-
deeld. Voor hen wordt wel geld afgedragen aan het O&O-fonds, maar zij kunnen hier vanwege
hun tijdelijke en korte contract niet van profiteren, omdat scholingsbudgetten niet meegeno-
men kunnen worden naar andere werkgevers.135
Persoonlijk postinitieel scholingsbudget
Om de toegankelijkheid van het scholingsbudget te borgen en de opgespaarde reserves van
deze O&O-fondsen beter te benutten, beveelt de raad aan om de O&O-fondsen te hervormen
en een persoonlijk (individueel) postinitieel scholingsbudget in te stellen. Het bedrag dat de
werkgever nu afdraagt aan het O&O-fonds komt volgens de raad beter tot zijn recht als het
gestort wordt in een persoonlijk postinitieel scholingsbudget. Dit persoonlijke budget kan
aangesproken worden op het moment dat iemand onderwijs wil volgen.
Onder het huidige systeem kan de werknemer gebruikmaken van de opgebouwde middelen
in de O&O-fondsen gedurende het dienstverband. De raad is echter van mening dat het recht-
vaardig is wanneer werknemers de beschikking krijgen over de zelf opgebouwde reserves. Zij
moeten de mogelijkheid hebben om deze opleidingsgelden naar keuze in te zetten voor oplei-
131  Het is in Nederland echter ook mogelijk een regeling te treffen tussen werkgevers en werknemers omtrent het terugbetalen van
     studiekosten.
132  Waterreus, 2006.
133  Centraal Planbureau, 2016.
134  Centraal Planbureau, 2016; Groot, 2016.
135  Groot, 2016.
Vakmanschap voortdurend in beweging                                                                                           41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>dingen of cursussen die de employability van de werknemer bevorderen in de huidige baan,
maar ook bij intersectorale mobiliteit op de arbeidsmarkt of bij werkloosheid. Voor mensen
met een tijdelijke aanstelling wordt het dan ook gemakkelijker om deel te nemen aan scho-
lingsactiviteiten en scholing kan dan dienen ter voorbereiding op de overstap naar een andere
baan. Het instellen van een persoonlijk scholingsbudget bevordert kortom gelijke kansen voor
werkenden, werklozen en werkzoekenden, en leidt tot grotere efficiëntie en meer individuele
en maatschappelijke opbrengsten.
Het persoonlijk budget kan volgens de raad, indien nodig, worden aangevuld met scholings-
middelen van de werkgever (bijvoorbeeld een transitievergoeding) of middelen van de over-
heid in het kader van activerend arbeidsmarktbeleid. De raad is daarnaast van mening dat de
huidige reserves van de O&O-fondsen het best besteed kunnen worden in de regio. Regionaal
kan er gekeken worden voor wie het aanbod van scholing het hardst nodig is. De raad denkt
hierbij aan mensen met een zwakkere positie op de arbeidsmarkt, zoals werkzoekenden en
zelfstandigen met een inkomen onder het minimumloon.
De raad vindt het onverstandig als de werknemer of werkzoekende alleen réchten kan ontle-
nen aan het persoonlijke scholingsbudget. Zoals de raad heeft benadrukt in hoofdstuk 4, is er
ook een individuele verantwoordelijkheid voor het ondernemen van leeractiviteiten. Volgens
de raad staat er dan ook een plicht van de werknemer of werkzoekende tegenover. De raad is
van mening dat de werknemer of werkzoekende zijn persoonlijk scholingsbudget moet inzet-
ten om zijn employability op peil te houden. Regionale dienstverleningsinstanties (zoals Werk-
pleinen) die zich bezig houden met werk, opleiding en re-integratie kunnen dit beoordelen
en mensen ondersteunen bij het vinden van een gepaste opleiding of cursus die aansluit bij
regionale arbeidsmarktbehoeften. De werknemer of werkzoekende heeft na het aangaan van
een overeenkomst met de aanbieder van een opleiding of cursus echter wel de plicht om deze
af te ronden.
Om mensen in staat te stellen hun employability op peil te houden, hebben zij toegang nodig
tot opleidingsgelden. Het is waarschijnlijk onverstandig om het opgebouwde persoonlijke
leven lang leren budget uit te keren in de vorm van geld. Om verkeerde besteding van mid-
delen buiten het scholingsdomein tegen te gaan, kan het opgebouwde budget gespaard en
uitgekeerd worden in de vorm van punten of vouchers die kunnen worden ingezet als de wer-
kende of werkzoekende daarvoor kiest. Het beheer van deze opleidingspunten kan volgens
de raad belegd worden bij een bestaande instantie, bijvoorbeeld de DUO (Dienst Uitvoering
Onderwijs) of bij een nieuw op te richten entiteit. Het onderbrengen van het beheer bij een
instantie als DUO heeft als voordeel dat er gebruikgemaakt kan worden van bestaande struc-
turen en kennis; er is ervaring met de taken die moeten worden uitgevoerd en het gaat het ont-
staan van versnippering tegen. Bovendien ligt er dan een directe relatie tussen initiële en post­
initiële scholing. Het nadeel van het onderbrengen van het beheer bij een bestaande entiteit is
dat er waarschijnlijk minder flexibiliteit is in het uitvoeren van de taken; de ervaring opgedaan
met de bestaande taken is mogelijk niet het meest efficiënt voor het uitvoeren van de nieuwe
taken. Daarnaast kunnen de taken binnen een bestaande instantie ook te divers worden, waar-
door specialisatie niet langer mogelijk is.
Over het algemeen kan concurrentie tussen opleidingen de kwaliteit van onderwijs verhogen.
Een persoonlijk postinitieel scholingsbudget kan door de vrije inzet van individuele scholings-
budgetten de concurrentie tussen de verschillende aanbieders (zowel publiek als privaat) ver-
42                                                                         Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>groten, waardoor de kwaliteit van scholing kan toenemen.136 Tevens is het dan niet meer de
werkgever die selecteert welke mensen scholing en training volgen. Mensen kunnen zelf kie-
zen wanneer en aan welke scholing zij hun budget besteden, zolang de scholing gerelateerd is
aan verhoging van de inzet op de arbeidsmarkt en het arbeidsmarktperspectief. Dit vergroot
de keuzevrijheid en kan de aansluiting tussen de behoefte aan scholing en de gevolgde scho-
ling verbeteren. Vraagsturing vergroot tevens de transparantie in de scholingsmarkt. Om hier-
aan recht te doen is het wel noodzakelijk dat mensen die scholing inkopen, voldoende infor-
matie hebben over het scholingsaanbod en over de kwaliteit ervan. Daarom zou overwogen
moeten worden dat het persoonlijke scholingsbudget alleen ingezet kan worden bij gecerti-
ficeerde opleidingen.137 Dit soort uitvoeringsvraagstukken dient nader uitgewerkt te worden.
136 Groot, 2016.
137 Groot & Maassen van den Brink, 2009.
Vakmanschap voortdurend in beweging                                                        43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Afkortingen
bbl		       beroepsbegeleidende leerweg
bnp         bruto nationaal product
bol		       beroepsopleidende leerweg
CPB         Centraal Planbureau
CVTS        Continuing Vocational Training Survey
DUO         Dienst Uitvoering Onderwijs
EBB         Enquête Beroepsbevolking
ecbo        expertisecentrum beroepsonderwijs
ECVET       European Credit system for Vocational and Educational Training
EU		        Europese Unie
EZ		        Economische Zaken
hbo         hoger beroepsonderwijs
ict		       informatie- en communicatietechnologie
LFS		       Labour Force Survey
lob		       loopbaanoriëntatie en -begeleiding
mbo         middelbaar beroepsonderwijs
OCW         Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
OESO        Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
O&O-fondsen Opleidings- en Ontwikkelingsfondsen
roc		       regionaal opleidingencentrum
SBB         Samenwerking Beroepsonderwijs Bedrijfsleven
SCP         Sociaal en Cultureel Planbureau
SZW         Sociale Zaken en Werkgelegenheid
vmbo        voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs
vsv		       voortijdig schoolverlaten
wo		        wetenschappelijk onderwijs
44                                                                Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>Literatuur
Autor, D.H. & Dorn, D. (2013). The growth of low skill service jobs and the polarization of the U.S.
    labor market. American Economic Review, 103(5), 1553-1597.
Autor, D.H., Levy, F. & Murnane, R.J. (2003). The skill content of recent technological change: An
    empirical exploration. Quarterly Journal of Economics, 118(4), 1279-1334.
Autor, D.H., Katz, L.F. & Kearney, M.S. (2006). The polarisation of the U.S. labor market. Cambridge
    (Massachusetts): National Bureau of Economic Research.
Autor, D.H., Katz, L.F. & Kearney, M.S. (2008). Trends in U.S. wage inequality: Re-assessing the
    revisionists. Review of Economics and Statistics, 90(2), 300-323.
Bol, Th. & Van de Werfhorst, H. (2016). De link tussen school en werk in een polariserende arbeids-
    markt. Amsterdam: UvA.
Borghans, A.H. (2006). “Zonde van de tijd”: leren in Nederland vanuit economisch perspectief. Maas-
    tricht: Universiteit Maastricht.
Borghans, A.H., Fouarge, D.J. & De Grip, A. (2011). Een leven lang leren in Nederland. Maastricht:
    Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt.
Borghans L., Golsteyn B. & De Grip A. (2006). Meer werken is meer leren. Determinanten van ken-
    nisontwikkeling. ’s-Hertogenbosch: CINOP.
Bouma S., Van der Kemp, S., Van Ommeren, M. & De Ruig, L. (2011). Samen in actie. Evaluatie Actie-
    plan Jeugdwerkloosheid. Zoetermeer: Research voor Beleid.
Centraal Bureau voor de Statistiek (2015a). Arbeidsparticipatie van mbo-schoolverlaters. Den
    Haag: CBS.
Centraal Bureau voor de Statistiek (2015b). Dynamiek op de Nederlandse arbeidsmarkt. De focus
    op flexibilisering Nederlandse arbeidsmarkt. Den Haag: CBS.
Centraal Bureau voor de Statistiek (2016a). Bevolking; hoogstbehaald onderwijsni-
    veau en onderwijsinrichting. Geraadpleegd op 30 september 2016 via http://statline.
    cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82816ned&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0
    &D5=0-1,7,11&D6=a&D7=89-92&VW=T.
Centraal Bureau voor de Statistiek (2016b). Een leven lang leren in Nederland: Een overzicht. Den
    Haag: CBS.
Centraal Bureau voor de Statistiek (2016c). Vooral jongeren werken onder hun niveau. Geraad­­pleegd
    op 4 oktober 2016 via https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/03/vooral-jongeren-werken-
    onder-hun-niveau.
Centraal Planbureau (2015a). Kansrijk arbeidsmarktbeleid. Den Haag: CPB.
Centraal Planbureau (2015b). Prikkels mbo aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt. Den Haag: CPB.
Centraal Planbureau (2016). Kansrijk onderwijsbeleid. Den Haag: CPB.
Centraal Planbureau & Sociaal en Cultureel Planbureau (2015). De onderkant van de arbeidsmarkt
    in 2025. Den Haag: CPB & SCP.
Deci, E.L. & Ryan, R.M. (2000). The” what” and” why” of goal pursuits: Human needs and the self-
    determination of behavior. Psychological inquiry, 11(4), 227-268.
Dertigplussers gaan minder aan de studie (2016, 22 februari). Dagblad Trouw.
Dienst Uitvoering Onderwijs (2016a). Aantal hbo ingeschrevenen. Geraadpleegd op 30 septem-
    ber 2016 via https://duo.nl/open_onderwijsdata/databestanden/ho/ingeschreven/hbo-
    ingeschr/ingeschrevenen-hbo1.jsp.
Dienst Uitvoering Onderwijs (2016b). Aantal wo ingeschrevenen. Geraadpleegd op 30 september
    2016 via https://duo.nl/open_onderwijsdata/databestanden/ho/ingeschreven/wo-inge-
    schr/ingeschrevenen-wo1.jsp.
Vakmanschap voortdurend in beweging                                                               45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Dienst Uitvoering Onderwijs (2016c). Cross-over kwalificaties, geraadpleegd op 18 juli 2016 via
    https://duo.nl/zakelijk/middelbaar-beroepsonderwijs/onderwijsvernieuwing/cross-over-
    kwalificaties.jsp.
Doodkorte, P. & Hermanns, V. (2013). Spoorboekje transitie jeugdzorg. Den Haag: Transitiebureau
    Jeugd.
Dweck, C.S. (2000). Self-theories: Their role in motivation, personality, and development. Philadel-
    phia: Psychology Press.
Gemeente Oldambt (2015). Succesvolle banenmarkt in Winschoten. Geraadpleegd op 4
    oktober 2016 via http://www.gemeente-oldambt.nl/in-oldambt/nieuws/succesvolle-
    banenmarkt-in-winschoten
Goos, M., Manning, A. & Salomons, A. (2009). Job polarization in Europe. The American Economic
    Review, 99(2), 58-63.
Groeneveld, M., Benschop, M. J. & Olvers, D. ( 2010). Kenmerkend vmbo, mbo, havo en vwo. Een
    overkoepelende publicatie van de onderzoeken onder leerlingen en ouders. Hilversum: Hiteq.
Groot, W. (2016). De financiering, organisatie en bekostiging van leven lang leren in Nederland.
    Maastricht: TIER.
Groot, W. & Maassen van den Brink, H. (2009). Werkt het scholingsbudget? Maastricht: TIER.
Huisman, J., De Bruijn, E., Baartman, L., Zitter, L. & Aalsma, E. (2010). Leren in hybride leeromgevin-
    gen in het beroepsonderwijs. Praktijkverkenning, theoretische verdieping. ’s Hertogenbosch:
    ecbo.
Jolles, J. (2016) Gevraagd: steun, sturing en inspiratie voor rijpend brein m/v. Verkenning ‘De
    jongens tegen de meisjes’: de mbo-student is ‘werk in uitvoering’. Vakblad Profiel 25(3), 6-9.
Kans, K., Christoffels, I., Schipperheyn, R., Groeneveld, M.J., Cuppen, J. & Hofland, A. (2016). Leven
    lang leren: een perspectief vanuit het beroep. Leren voor een sterkere arbeidsmarktpositie. ‘s
    Hertogenbosch: ecbo.
Laming, C. (2016). Onderwijs in de 21e eeuw. Lelystad: Profiel Producties bv.
Leuven, E. & Oosterbeek, H. (2004). Evaluating the effect of tax deductions on training. Journal
    of Labor Economics, 22(2), 461-488.
Lyche, C. (2010). Taking on the Completion Challenge: A Literature Review on Policies to Prevent
    Dropout and Early School Leaving. OECD Education Working Papers, no.53. Parijs: OECD
    Publishing.
Maassen van den Brink, H., Spork, A. & Bos, V. (2014). Werk maken van Talent. Boardprogramma
    Human Capital 2014-2020. Amsterdam: Amsterdam Economic Board.
MBO Raad (2016b). Studenten. Geraadpleegd op 30 september 2016 via https://www.mboraad.
    nl/het-mbo/feiten-en-cijfers/studenten.
MBO Raad (2016a). Loopbaan en burgerschap. Geraadpleegd op 5 oktober 2016 via https://www.
    mboraad.nl/themas/loopbaan-en-burgerschap.
Midterm review Centres of expertise & Centra voor innovatief vakmanschap (2014). Geraadpleegd
    op 22 augustus 2016 via https://www.platformbetatechniek.nl/media/files/publicaties/PBT-
    Auditrapport%20Dynamiek-Onderweg-okt14-WEB.pdf
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2012). The approach to Early School Leav-
    ing. Geraadpleegd op 2 september 2016 via http://www.aanvalopschooluitval.nl/userfiles/
    file/2014/VSV-Boekje_UK_2014.pdf.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2015). Vastlegging herziene kwalificatie-
    dossiers mbo. Brief van 6 februari 2015 van de Minister van OCW aan bestuurders van
    het mbo. Geraadpleegd op 18 juli 2016 via http://www.herzieningmbo.nl/wp-content/
    uploads/2015/02/Brief-minister-Bussemaker-vaststelling-herziene-kwalificatiedossiers-
    mbo.pdf
46                                                                             Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap & Ministerie van Sociale Zaken en Werkgele-
    genheid (2014). Leven lang leren. Brief van 31 oktober 2014 van de ministers van OCW en SZW
    aan de voorzitter van de Tweede Kamer. Kamerstukken II, 2014-2015, 30012, nr.41.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap & Ministerie van Sociale Zaken en Werkge-
    legenheid (2015). Voortgangsrapportage Leven Lang Leren. Brief van 26 oktober 2015 van de
    ministers van OCW en SZW aan de Voorzitter van de Tweede Kamer. Kamerstukken II, 2015-
    2016, 30012, nr.55.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap & Ministerie van Sociale Zaken en Werkgele-
    genheid (2016). Voortgangsrapportage leven lang leren. Brief van 20 september 2016 van de
    ministers van OCW en SZW aan de Voorzitter van de Tweede Kamer. Kamerstukken II 2016-
    2017, 30012, nr.72.
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2009). Actieplan Jeugdwerkloosheid. Den
    Haag: Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2011). Kabinetsreactie SER-advies zzp. Brief
    van de minister van SZW aan de voorzitter van de Tweede Kamer. Kamerstukken II 2010-
    2011, 31311, nr.71.
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2016). Monitor Arbeidsmarkt. April 2016. Den
    Haag: Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Ministerie van Veiligheid en Justitie & Ver-
    eniging van Nederlandse Gemeenten (2014). Stelselwijziging jeugdhulp. Geraadpleegd op 22
    augustus 2016 via http://www.voordejeugd.nl/stelselwijziging/jeugdhulp.
Nationaal Techniekpact 2020 (z.j.). Geraadpleegd op 4 oktober 2016 via http://www.techniek-
    pact.nl/nationaal-techniekpact-2020.
Noorderpoort (2016). Nieuwe opleiding bij Noorderpoort. Geraadpleegd op 4 oktober 2016
    via     http://www.noorderpoort.nl/nieuws/Paginas/Nieuwe-opleiding-bij-Noorderpoort.
    aspx?utm_source=website&utm_medium=banner&utm_campaign=dienstverlening%20
    breed.
Onderwijsraad (2003). Werk maken van een leven lang leren. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2009). Middelbaar en hoger onderwijs voor volwassenen. Den Haag:
    Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2011). Maatschappelijke achterstanden van de toekomst. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2012). Over de drempel van postinitieel leren. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2013). Meer kansen voor kwetsbare jongeren. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2014a). Een eigentijds curriculum. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2014b). Een onderwijsstelsel met veerkracht. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2015a). Herkenbaar vmbo met sterk vakmanschap. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2015b). Meerjarenagenda 2015–2020, werkprogramma 2016. Den Haag:
    Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2016a). De volle breedte van onderwijskwaliteit. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2016b). Internationaliseren met ambitie. Den Haag: Onderwijsraad
O&O Platform (2013). O&O-monitor 2013. Geraadpleegd op 22 augustus 2016 via http://www.
    platformoeno.nl/images/stories/POO_OO_Monitor.pdf.
Oosterbeek, H. & Patrinos, H. (2009). Financing lifelong learning. Empirical Research in Vocational
    Education and Training 1(1), 19-37.
Organisation for Economic Coordination and Development (2008). Tertiary Education for the
    Knowledge Society: Volume 1: Specail features: Governance, Funding, Quality. OECD Publishing.
Organisation for Economic Coordination and Development (2015). Education at a glance 2015:
    OECD Indicators. Parijs: OECD Publishing.
Vakmanschap voortdurend in beweging                                                             47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Provincie Groningen (2015). Werk centraal in nieuw programma economie en arbeids-
    markt. Geraadpleegd op 4 oktober 2016 via http://www.provinciegroningen.nl/
    actueel/nieuws/nieuwsbericht/_nieuws/toon/Item/werk-centraal-in-­nieuw-­programma-
    economie-en-arbeidsmarkt/.
Provincie Noord-Brabant (z.j.). Partners arbeidsmarkt. Geraadpleegd op 4 oktober 2016 via htt-
    ps://www.brabant.nl/dossiers/dossiers-op-thema/economie-en-werk/arbeidsmarkt/orga-
    nisatie-en-samenwerking/partners-arbeidsmarkt.aspx.
Provincie Noord-Holland (z.j.). Arbeidsmarkt en onderwijs. Geraadpleegd op 4 oktober 2016 via
    http://www.noord-holland.nl/Onderwerpen/Economie_Werk/Arbeidsmarkt_Onderwijs.
Rathenau Instituut (2015). Werken aan de robotsamenleving. Visies en inzichten uit de wetenschap
    over de relatie technologie en werkgelegenheid. Den Haag: Rathenau Instituut.
Regeerakkoord Vlaamse regering: 2014-2019 (2014). Geraadpleegd op 4 oktober 2016 via http://
    www.bloso-kics.be/vlaamseregering/Documents/Vlaams%20regeerakkoord/140723_
    Vlaams_Regeerakkoord_2014-2019.pdf.
Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (2016a). De arbeidsmarkt naar opleiding en
    beroep tot 2020. Maastricht: ROA.
Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (2016b). Schoolverlaters tussen onderwijs en
    arbeidsmarkt 2015. Maastricht: ROA.
Romeijn, G. (2012). Sharing van leermiddelen, bronnen en materialen binnen het CGO draagt bij aan
    het leren van mbo studenten. Geraadpleegd op 22 augustus 2016 via: http://s3.amazonaws.
    com/academia.edu.documents/30543548/Romeijn_Guido_110468_1112_MLI-1-LTO-
    versie_5-def.pdf?AWSAccessKeyId=AKIAJ56TQJRTWSMTNPEA&Expires=1471876658&Sign
    ature=Eo9tq9Xsn8G3%2BLA8U76ntV4VNpw%3D&response-content-disposition=inline%
    3B%20filename%3DSharing_van_leermiddelen_bronnen_en_mate.pdf.
Rud, I., Groot, W. & Maassen van den Brink, H. (2016). Onderwijs- en Arbeidsmarktmonitor Metro-
    poolregio Amsterdam. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam (TIER).
Ryan, R.M. & Deci, E.L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motiva-
    tion, social development, and well-being. American psychologist, 55(1), 68-78.
Samenwerking Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (2016). SBB Barometer van de stage- en leerba-
    nenmarkt juni 2016. Zoetermeer: SBB.
Schuit, H., De Vrieze, I. & Sleegers, P. (2011). Leerlingen motiveren: een onderzoek naar de rol van
    leraren. Heerlen: Ruud de Moor Centrum/Open Universiteit.
Sloesen, L. (2016). Vaker samen studenten opleiden. Vakblad Profiel 25(2), 9.
Smits, W. & De Vries, J. (2015). Toenemende polarisatie op de Nederlandse arbeidsmarkt. Econo-
    misch Statistische Berichten,100(4701), 24-25.
Sociaal en Cultureel Planbureau (2015). De sociale staat van Nederland 2015. Den Haag: SCP.
Sociaal en Cultureel Planbureau (2016). Aanbod van arbeid. Den Haag: SCP.
Ter Weel, B. (2012). Loonongelijkheid in Nederland stijgt. Den Haag: CPB.
Ter Weel, B. & Kok, S. (2013). Taken en vaardigheden in beeld: de Nederlandse arbeidsmarkt in taken.
    Den Haag: CPB.
Theisens, H. (2014). De toekomstbestendigheid van het Nederlandse onderwijssysteem. Startdossier
    in opdracht van de Onderwijsraad. Geraadpleegd op 3 oktober 2016 via https://www.onder-
    wijsraad.nl/upload/documents/publicaties/ volledig/De-toekomstbestendigheid-van-het-
    Nederlandse-Onderwijssysteem.pdf.
UWV & SBB (2016). Basiscijfers Jeugd. Informatie over de arbeidsmarkt, het onderwijs en stages en
    leerbanen in Nederland, juni 2016. Zoetermeer: SBB.
Van Beek, K. & Doorten, I. (2009). Een andere kijk op talent. Den Haag: RMO/RVZ.
Van den Berge, W. & Ter Weel, B. (2015). Baanpolarisatie in Nederland. Den Haag: CPB.
48                                                                          Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>Van den Bulk, L. (2011). Later kan ik altijd nog worden wat ik wil. Statusbeleving, eigenwaarde en
    toekomstbeeld van leerlingen in het voortgezet onderwijs, met de nadruk op de relatieve positie
    van vmbo-leerlingen. Antwerpen/Apeldoorn: Garant Uitgevers nv.
Van Delden, P. (2010). Ketensamenwerking: interne krachten bepalen het externe resultaat. MO,
    64(3), 5-20.
Van Dijk, J. (2016). Arbeidsmarktpositie van mbo-leerlingen verdient extra aandacht. Vakblad
    Profiel 25(2), 22-24.
Vanhoof, J., Van De Broek, M., Donche, V. & Van Petegem, P. (2012). Leerbereidheid van leerlingen
    aanwakkeren: principes die motiveren , inspireren en werken. Leuven: Acco.
Van de Werfhorst, H.G. (2009). Education, inequality, and active citizenship: Tensions in a differ-
    entiated schooling system. AIAS working paper 73. Geraadpleegd op 23 september 2016 via
    http://archive.uva-aias.net/uploaded_files/publications/WP73.pdf.
Vereniging van Nederlandse Gemeenten (2015). Van onderwijs naar arbeidsmarkt. Geraadpleegd
    op 4 oktober 2016 via https://vng.nl/files/vng/20150707-regionaal-onderwijsbeleid.pdf.
Visser, K., Westerhuis, A. & Hövels, B. (2009). De positie van het middelbaar beroepsonderwijs in het
    buitenland. Studie naar de multifunctionaliteit van beroepsonderwijs op middelbaar niveau in
    de Verenigde Staten en enkele Europese landen. Geraadpleegd op 3 oktober 2016 via https://
    www.onderwijsraad.nl/upload/documents/publicaties/volledig/positie-van-middelbaar-
    beroepsonderwijs-in-het-buitenland.pdf.
Waterreus, I. (2006). Financieringsmechanismen in het Nederlands onderwijs.
Westerhuis, A., Christoffels, I., Van Esch, W. & Vermeulen, M. (2015). Balanceren van belangen;
    de Onderwijsraad over beroepsgericht opleiden. Geraadpleegd op 3 oktober 2016 via https://
    www.onderwijsraad.nl/upload/documents/publicaties/volledig/Balanceren-van-belan-
    gen.pdf.
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2013). Naar een lerende economie. Den Haag:
    WRR.
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2015). De robot de baas. De toekomst van
    werk in het tweede machinetijdperk. Den Haag: WRR.
Zich, J. (2003). Don Quixote’s Lessons for Leadership. Geraadpleegd op 19 augustus 2016 via
    http://www.gsb.stanford.edu/news/headlines/james-march-what-don-quixote-teaches-
    us-about-leadership). Geraadpleegd op 19 augustus 2016.
Zitter, I. & Hoeve, A. (2012). Hybride leeromgevingen: het verweven van leer- en werkprocessen.­­
    ’s Hertogenbosch: ecbo.
Vakmanschap voortdurend in beweging                                                               49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Geraadpleegde deskundigen
Mevrouw N. Adèr               MBO Raad, bedrijfstakgroep strategie en ontwikkeling
Mevrouw C. van Ark            Beweging 3.0
Mevrouw M. Baanstra           NCOI Opleidingen
De heer R. Baarda             Stichting Beroepsonderwijs en Bedrijfsleven
De heer A. Bell               Organisatie voor Economische Samenwerking en
                              Ontwikkeling
Mevrouw H. Beurskens          MBO Raad
De heer B. Boon               Gemeente Oldambt
Mevrouw B. Boots              Platform Bèta Techniek
Mevrouw A. Brugman            Zorggroep Vivium Naarderheem
Mevrouw B. Claassen           Sociaal-Economische Raad
Mevrouw S. van Cuijlenborg    MBO Raad, bedrijfstakgroep Voedsel, groen en gastvrijheid
De heer H. Dahlmans           MBO Raad, bedrijfstakgroep Zorg
De heer R. ten Damme          NCOI Opleidingen
Mevrouw I. Delies             Stenden Hogeschool
Mevrouw P. Deveneijns         MBO Raad
Mevrouw P. Dorsemager         MBO Raad, bedrijfstakgroep ICT en creatieve industrie
                              en Zorg
De heer G. Gerding            MBO Raad, bedrijfstakgroep Specialistisch Vakmanschap
                              en ICT en creatieve industrie
Mevrouw K. Geurts             MBO Raad, bedrijfstakgroep Handel
De heer R. Gitz               Da Vinci College
Mevrouw R. Groenenberg        Onderzoek en advies macrodoelmatigheid MBO
Mevrouw J. Groot              Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Mevrouw R. Heegsma            Beweging 3.0
Mevrouw M. Hensels            MBO Raad, bedrijfstakgroep Techniek en Gebouwde
                              omgeving
De heer E. de Jaeger          ROC van Amsterdam
De heer K. Kans               Expertisecentrum beroepsonderwijs
Mevrouw Y. Kanselaar          ROC Zadkine
De heer K. Kloosterman        Alumnus ROC Mondriaan
Mevrouw K. Lukassen           MBO Raad, bedrijfstakgroep Zorg, Welzijn en Sport
Mevrouw A. de Moor            MBO Raad, bedrijfstakgroep Handel
De heer A. de Moor            Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Mevrouw S. Mul                MBO Raad, bedrijfstakgroep Techniek en Gebouwde
                              omgeving
De heer A. Owed               Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
De heer E. Pierik             MBO Raad
De heer R. Roborgh            Universiteit Maastricht
De heer R. Romme              MBO Raad
De heer R. Sikkel             Alumnus ROC Mondriaan
De heer P. Speekenbrink       ROC Zadkine
Mevrouw A. Spork              Gemeente Amsterdam
Mevrouw Y. van der Steenhoven MBO Raad, bedrijfstakgroep Zakelijke dienstverlening
                              en veiligheid
50                                                                Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>De heer D. Terpstra                  Platform Bèta Techniek en Zorgpact
De heer P. Veelenturf                MBO Raad, bedrijfstakgroep Werkgeverszaken
De heer. R. Vervoorn                 MBO Raad, bedrijfstakgroep Voedsel, groen en gastvrijheid
De heer F. Vintges                   ROC Zadkine
Mevrouw N. de Vries                  NCOI Opleidingen
Mevrouw A. van Wanroij               Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Mevrouw J. Woudstra                  MBO Raad, bedrijfstakgroep Strategie en ontwikkeling
Vakmanschap voortdurend in beweging                                                          51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>52 Onderwijsraad, oktober 2016</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>Bijlage 1
Kerncijfers middelbaar opgeleiden
Vakmanschap voortdurend in beweging 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>54 Onderwijsraad, oktober 2016</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>    Aantal mbo-opgeleiden
    In 2014 heeft 18% van de beroepsbevolking een mbo-diploma op niveau 2 of 3 als hoogst
    behaald onderwijsniveau. 13% van de beroepsbevolking heeft een mbo 4-opleiding afgerond
    als hoogst behaald onderwijsniveau. Opgeteld behoort 31% van de beroepsbevolking dus tot
    de middelbaar opgeleiden. 14% van de beroepsbevolking heeft een vmbo-bl (basisberoeps-
    gerichte leerweg), vmbo-kl (kaderberoepsgerichte leerweg) of mbo 1-opleiding als hoogst
    behaald onderwijsniveau.138
    Aantal studenten in het mbo
    Ruim 490.000 studenten volgen in het schooljaar 2015-2016 mbo-onderwijs. De meeste studen-
    ten (51,5%) volgen onderwijs op niveau 4. De kleinste groep (2,7%) volgt onderwijs op niveau
    1. Op niveau 2 zijn er 91.000 studenten (18,8%) en op niveau 3 131.000 (27%).139 Ter vergelijking:
    441.969 studenten studeren aan een hogeschool en 259.354 studenten volgen universitair
    onderwijs.140 De verdeling van mbo-studenten over sectoren is in het studiejaar 2015-2016 als
    volgt.
                                                         1%
    Figuur 1: Percentage studenten mbo naar sector
                                                      3%
                                             7%
                                        1%
                                     3%                                         28%
                              7%9%
                                                            28%
                    9%
                          10%
               10%
                                12%                                             16%
                    12%                                     16%
                                                      14%
                                     14%
zws      zwsvgg            tgo
                          vgg         zdvtgo     ict enzdv
                                                        ci     handelict en ci
                                                                            mtlm      entree
                                                                                   handel     sv
                                                                                             mtlm entree sv
    Gebruikte afkortingen:
    zws: zorg, welzijn en sport
    vgg: voedsel, groen en gastvrijheid
    tgo: techniek en gebouwde omgeving
    zdv: zakelijke dienstverlening en veiligheid
    Ict en ci: informatietechnologie en creatieve industrie
    mtlm: mobiliteit, transport, logistiek en maritiem
    sv: specialistisch vakmanschap
    Bron: MBO Raad, 2016b.
    78% van de mbo-studenten volgt in het studiejaar 2015-2105 de beroepsopleidende leerweg
    (volledig dagonderwijs met praktijkstages), 20% volgt de beroepsbegeleidende leerweg (wer-
    kend leren). Bijna 2% is examendeelnemer.141
    138    Centraal Bureau voor de Statistiek, 2016a.
    139    MBO Raad, 2016b.
    140 Dienst Uitvoering Onderwijs, 2016a, 2016b.Ingeschrevenen, peildatum 1 oktober 2015.
    141    MBO Raad, 2016b.
    Vakmanschap voortdurend in beweging                                                                    55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>       Nederland in internationaal opzicht
       Nederlandse jongvolwassenen zijn in de EU bovengemiddeld vaak hoogopgeleid: bijna 45%,
       tegenover het EU-gemiddelde van 38% in 2014. Gemiddeld heeft in de 28 EU-landen 45% van
       de 30-34-jarige bevolking een opleiding op hoger secundair niveau (mbo-2/3/4 of de boven-
       bouw havo/vwo) afgerond.142 In Nederland had 40,1% van de 30-34-jarige bevolking dit niveau
       als eindonderwijs. Duitsland en enkele Midden- en Oost-Europese landen (onder andere Tsje-
       chië en Slowakije) hebben een sterke traditie van beroepsopleidingen en veel gediplomeerden
       op het hoger secundaire niveau. Meer dan de helft tot tweederde van de bevolking van 30-34
       jaar in die landen heeft in 2014 een afgeronde opleiding op dat niveau.143
       Een internationale vergelijking van de groep mensen van 25-64 jaar met een opleiding op
       hoger secundair niveau geeft het volgende beeld.
       Figuur 2. Percentage van 25-64-jarigen voor wie hoger secundair (havo-vwo, ‘general
       orientation‘) of middelbaar beroepsonderwijs (mbo-2/3/4, ‘vocational orientation’) het
       hoogstbehaalde niveau is in 2014.
80 %
                                                                                                              No distinction by orientation
                                                                                                              Vocational orientation
70 %
                                                                                                              General orientation
60 %
50 %
40 %
30 %
20 %
10 %
 0%
                Ts j
              Sl ech
                 ow ië
             Du Pol e
             Ho itsla nak eij
                  ng nd
          Zu Le arije
             id tla
                 -A nd
                  o  f
                Sl rika
              Lit ven 1
            wO w
  Ve Z Es nrijk
      re i tla
         ni tse nd
            gd rl ou ië
                os e
                e ante n
 Ge      De Fi ate
    m F we en
       id ra de    St d
             ne nla n
                 m nd
                Z rk
          de nk n    a
              ld rij
                 e k2
            Ne It O  OE
                 de alië
                      rla
                     K d  S
                          n
Ve        No C nd
          G      Ru ore
               or hil
     Ni rie we i 2
        eu ke ge
            w nl n
               -Z an  sla a
   re ni gd I lan ee d
             Ko erla d
                  ni nd
                      nk r
                     Isr ijk
                         a
           Lu Ijs da
              xe lanBe el
                Ca lgi
                  m d
               Au bu na ë
      Sa Co zili ë
          ud lom ë 2
              i- b
          In Ara ia
             do bi   s rg
               Br tral
                   a i
                  ne ë 2
                 S ië
            Co pa 4
                 st nje
               Po a Ri s
                   rtu ca
                  Tu gal
                       r
                 M kije
                     ex
                 Ch icoin a5
       Bron: Organisation for Economic Co-operation and Development, 2015; chart A1.3.
       Nederland toont zich hiermee in internationaal opzicht als enigszins bovengemiddeld op het
       gebied van beroepsonderwijs (‘vocational education’, oranje kolom in de grafiek): het OESO-
       gemiddelde is 26%, dat van Nederland 35%.
       142   Het Nederlandse middelbare beroepsonderwijs hoort volgens de internationale classificatie (International Standard Classification of
             Education) tot ‘upper secondary education’; Visser, Westerhuis & Hövels, 2009.
       143   Sociaal en Cultureel Planbureau, 2015.
       56                                                                                                     Onderwijsraad, oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>Nassaulaan 6 - 2514 JS Den Haag
www.onderwijsraad.nl
Een goede aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt
behoeft voortdurend aandacht. De arbeidsmarktpositie
en de geringe scholingsdeelname in het kader van een
leven lang leren maken vooral de positie van middelbaar
opgeleiden zorgelijk. Daarom richt de Onderwijsraad
zich in dit advies op middelbaar opgeleiden en de rol
van een leven lang leren bij het verbeteren van hun per-
spectieven op de arbeidsmarkt.
De raad pleit in de eerste plaats voor een betere aanslui-
ting tussen een brede doelstelling van een leven lang le-
ren en de arbeidsmarkt. De samenwerking tussen de ver-
schillende partijen die daarvoor nodig is, kan het beste
van de grond komen op regionaal niveau (regioregie). In
de tweede plaats dient de aandacht voor een leven lang
leren in het middelbaar beroepsonderwijs versterkt te
worden. En ten derde is de raad voorstander van het her-
vormen van de Opleidings- en Ontwikkelingsfondsen en
het instellen van een persoonlijk budget voor postinitië-
le scholingsactiviteiten. Werknemers kunnen dit budget
gebruiken voor het verbeteren van hun ‘employability’
in de huidige baan, maar kunnen het ook inzetten bij in-
tersectorale mobiliteit of bij werkloosheid.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>