<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>De volle breedte van
onderwijskwaliteit
Van smal beoordelen naar breed verantwoorden
   De volle breedte van onderwijskwaliteit  1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Colofon
De Onderwijsraad is een onafhankelijk adviescollege, opgericht in 1919. De raad adviseert,
gevraagd en ongevraagd, over hoofdlijnen van het beleid en de wetgeving op het gebied
van het onderwijs. Hij adviseert de ministers van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en van
­Economische Zaken. De Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal kunnen de raad ook om
advies vragen. Gemeenten kunnen in speciale gevallen van lokaal onderwijsbeleid een beroep
doen op de Onderwijsraad.
 De raad gebruikt in zijn advisering verschillende (bijvoorbeeld onderwijskundige, economi-
sche en juridische) disciplinaire aspecten en verbindt deze met ontwikkelingen in de praktijk
van het onderwijs. Ook de inter­nationale dimensie van educatie in Nederland heeft steeds de
aandacht.
De raad adviseert over een breed terrein van het onderwijs, dat wil zeggen van voorschool-
se educatie tot aan postuniversitair onderwijs en bedrijfsopleidingen. De producten van de
raad worden gepubliceerd in de vorm van adviezen, studies en verkenningen. Daarnaast ini-
tieert de raad seminars en websitediscussies over onderwerpen die van belang zijn voor het
onderwijsbeleid.
Advies De volle breedte van onderwijskwaliteit, uitgebracht aan de Voorzitter van de Eerste
Kamer van de Staten-Generaal.
Registratienummer: 20160115/1090, mei 2016.
Uitgave van de Onderwijsraad, Den Haag, 2016.
ISBN 978-946121-051-7
Bestellingen van publicaties:
Onderwijsraad
Nassaulaan 6
2514 JS Den Haag
email: secretariaat@onderwijsraad.nl
telefoon: (070) 310 00 00 of via de website:
www.onderwijsraad.nl
Ontwerp en opmaak:
www.balyon.com
Drukwerk:
Drukkerij Excelsior, Den Haag
© Onderwijsraad, Den Haag.
Alle rechten voorbehouden. All rights reserved.
2                                                                        Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>ONDERWUs saad

Aan de Voorzitter van de Nassaulaan 6

Eerste Kamer der Staten-Generaal 2514J5 Den Haag
Mevrouw mr. A. Broekers-Knol

Postbus 20017 Telefoon: 070 310 00.00
2500 EA Den Haag Fax: 070 356 1474

secretariaat@onderwijsraad.nl
www.onderwijsraad.nl

Ons kenmerk Contactpersoon Plaats/datum
20160115/1090 Den Haag, 10 mei 2016
Uw kenmerk Doorkiesnummer Onderwerp

Advies De volle breedte van onderwijskwaliteit
Mevrouw de Voorzitter,

Overheid en onderwijspraktijk delen de opvatting dat de opdracht van het onderwijs breed is, In zijn advies Een smalle
kijk op onderwijskwaliteit (2013) constateerde de Onderwijsraad echter dat de brede taak van het onderwijs onvol-
doende aandacht krijgt. De raad adviseerde destijds om brede kwaliteit inzichtelijk te maken, om als overheid te sturen
op hoofdlijnen en een grotere professionele inbreng van scholen te vragen, en om niet-cognitieve capaciteiten meer te
waarderen, Op verzoek van uw Kamer heeft de raad deze thema's verder uitgewerkt.

De raad signaleert dat er sindsdien vanuit de onderwijspraktijk en de overheid grotere aandacht is voor een brede op-
vatting van onderwijskwaliteit. Om daadwerkelijk voorbij een smalle kijk op onderwijskwaliteit te komen is echter meer
nodig. Het breder opvatten geeft nog weinig richting aan het onderwijs: een eenduidige, omvattende visie ontbreekt
en onderwijskwaliteit in brede zin wordt beperkt inzichtelijk gemaakt en verantwoord.

Volgens de raad is allereerst een gemeenschappelijk referentiekader nodig om over onderwijskwaliteit het gesprek te
kunnen voeren, Dit referentiekader omvat drie samenhangende doeldomeinen van onderwijs, te weten kwalificatie,
socialisatie en persoonsvorming. Scholen dienen hun bijdrage aan deze drie doeldomeinen inzichtelijk te maken en de
kwaliteit hiervan te borgen door cyclisch te werken en een passende combinatie van kwantitatieve en kwalitatieve
instrumenten en methoden te gebruiken. Samenwerking tussen onderwijspraktijk en wetenschap in werkgemeen-
schappen is daarbij van belang,

Scholen kunnen zo meer erkenning krijgen voor hun inspanningen om op een breder terrein onderwijskwaliteit te
realiseren. Die erkenning is echter niet vrijblijvend, De raad pleit ervoor dat scholen zich tegenover de eigen omgeving
verantwoorden over de volle breedte van onderwijskwaliteit. Daarnaast is de raad voorstander van procestoezicht door
de inspectie gebaseerd op een aantal ijkpunten. Zonder procestoezicht blijft een brede opvatting van kwaliteit weinig
richtinggevend.

Met beleefde groet,

Paat

Prof. dr. H. Maassen van den Brink Drs. A. van der Rest
Voorzitter Secretaris

</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
Samenvatting                                                                                7
1   Brede opvatting van kwaliteit geeft nog te weinig richting aan het onderwijs            9
    1.1 Onderwijskwaliteit in brede zin wordt onvoldoende gekend, erkend en geborgd         9
    1.2 Vraag: hoe kan een brede opvatting van kwaliteit richtinggevend worden voor het 		
		onderwijs?                                                                               15
    1.3 Advies: gebruik een gemeenschappelijk referentiekader, maak kwaliteit in brede zin 		
		 inzichtelijk en verbreed verantwoording                                                 16
    1.4 Totstandkoming advies                                                              16
2   Van een smalle naar een brede kijk op onderwijskwaliteit                               18
    2.1 Discussies over onderwijskwaliteit spelen zich af op verschillende niveaus         18
    2.2 Gebruik voor een brede opvatting van onderwijskwaliteit een gemeenschappelijk 		
		referentiekader                                                                          20
3   Naar meerdere manieren om onderwijskwaliteit inzichtelijk te maken                    24
    3.1 Ontwikkel cyclisch werken op basis van een brede opvatting van onderwijskwaliteit 25
    3.2 Vergroot de beschikbaarheid van passende instrumenten en methoden                  28
4   Van smal beoordelen naar breed verantwoorden                                          34
    4.1 Expliciteer brede kwaliteit in dialoog                                             34
    4.2 Laat scholen ruimte voor eigen interpretatie van onderwijskwaliteit                37
    4.3 Brede kwaliteit vraagt om andere manieren van verantwoording                       38
    4.4 Andere manieren van verantwoorden: verantwoordingsmatrix,
		 zelfevaluatie, tevredenheids­onderzoek en peer review                                  40
Afkortingen                                                                               45
Literatuur		                                                                              46
Geraadpleegde deskundigen                                                                  51
Bijlage 1			                                                                               55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>6 Onderwijsraad, mei 2016</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Samenvatting
In een eerder advies heeft de raad betoogd dat er sprake is van een smalle kijk op onderwijs-
kwaliteit en gepleit voor het breder opvatten van deze kwaliteit. In dit advies gaat de raad in op
de vraag hoe een brede opvatting van kwaliteit richting kan geven aan het onderwijs.
Overheid en onderwijspraktijk zijn het erover eens dat de opdracht van het onderwijs breed
is. De raad constateert echter dat een eenduidige, omvattende visie op deze brede opdracht
vooralsnog ontbreekt. Dat maakt het lastig om een goede discussie te voeren over de invulling
van zo’n brede opvatting. Ook blijft de bijdrage van scholen aan kwaliteit in brede zin veelal
impliciet. Daardoor kan onvoldoende aan verdere onderwijsverbetering worden gewerkt en
gaat de verantwoording over een te smal deel van onderwijskwaliteit. Het beperkte inzichte-
lijk maken van kwaliteit belemmert ook de erkenning hiervan. Er lijkt sprake van een vicieuze
cirkel: kwaliteit in brede zin wordt in toezicht en verantwoording nog nauwelijks gewaardeerd,
daardoor brengen scholen kwaliteit beperkt in beeld, wat de erkenning voor de bijdrage van
scholen op het brede terrein van onderwijs in de weg staat.
De raad stelt in dit advies een drievoudige verbreding van onderwijskwaliteit voor, namelijk (1)
van de opvatting van kwaliteit, (2) van de manieren waarop deze kwaliteit inzichtelijk gemaakt
wordt en (3) van de verantwoording over onderwijskwaliteit.
Gebruik voor een brede opvatting van onderwijskwaliteit een gemeen-
schappelijk referentiekader
Om invulling te geven aan een brede opvatting van kwaliteit reikt de raad een referentiekader
aan, waarin kwalificatie, socialisatie en persoonsvorming worden gezien als drie doeldomei-
nen van het onderwijs. Hoewel met een aantal nieuwe initiatieven blijk wordt gegeven van een
toenemende waardering voor onderwijskwaliteit in brede zin, laten deze tegelijkertijd zien dat
er vele interpretaties van een brede opvatting van kwaliteit naast elkaar bestaan. Een brede
opvatting vraagt om een nauwkeuriger bepaling van de doelen en bedoeling van het onder-
wijs dan nu het geval is.
Het is mogelijk om in de onderwijspraktijk eenzijdig de nadruk te leggen op kwalificatie. De
raad is echter van mening dat onderwijs altijd bijdraagt aan kwalificatie, socialisatie en per-
soonsvorming; het gaat om drie niet te scheiden domeinen waar de school een expliciete ver-
antwoordelijkheid voor draagt. Een brede opvatting van onderwijskwaliteit veronderstelt dat
er niet alleen nagedacht wordt over de wijze waarop aandacht wordt besteed aan een bepaald
doel of doeldomein, maar ook wat de mogelijke impact hiervan is op een van de andere
doeldomeinen.
Maak kwaliteit over de volle breedte inzichtelijk
Het is nodig dat scholen een visie ontwikkelen op inhoud en samenhang van de doeldomei-
nen, hun aanpak op deze visie afstemmen en deze evalueren. Scholen kunnen hun brede kwa-
liteit inzichtelijk maken met een combinatie van kwantitatieve en kwalitatieve instrumenten
en methoden, passend bij de visie en doelen van de school, maar ook bij het doel en de partij
waarvoor de informatie bestemd is. Daarvoor dient de beschikbaarheid en toegankelijkheid
te worden vergroot van instrumenten of manieren van verantwoording die gerelateerd kun-
nen worden aan de drie doeldomeinen. Verdergaande samenwerking tussen wetenschap en
De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                         7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>onderwijspraktijk, met aandacht voor de ontwikkeling van instrumenten die aansluiten bij de
brede opvatting van scholen, is daarbij van belang.
De raad is van mening dat alle moeite moet worden gedaan om brede kwaliteit op passende
manier inzichtelijk te maken. Iets inzichtelijk maken vergt bewustzijn van het handelen en van
het wat, waarom en hoe van het onderwijs.
Leg over onderwijskwaliteit in brede zin verantwoording af via
procestoezicht
Het breder opvatten van onderwijskwaliteit moet volgens de raad samengaan met het breder
verantwoorden daarvan. De overheid schetst de kaders waar het gaat om wettelijke verplich-
tingen, de invulling is aan de scholen zelf. Nu gaat de verantwoording vaak niet verder dan de
basisvaardigheden. De raad bepleit dat alle scholen zich verantwoorden over de volle breedte
van onderwijskwaliteit. Deze verantwoording vindt eerst en vooral in het proces van horizon-
tale verantwoording op schoolniveau plaats; in dialoog met andere belanghebbenden, zoals
ouders, medezeggenschapraad en raad van toezicht. Van belanghebbenden wordt verwacht
dat deze zich rekenschap geven van de ruimte van scholen voor een eigen visie op brede kwali-
teit. Volgens de raad is het nodig onderwijskwaliteit in brede zin op te nemen in het schoolplan
en het proces van verantwoording over brede kwaliteit een plaats te geven in het inspectietoe-
zicht. Daartoe beveelt de raad procestoezicht aan op een aantal ijkpunten. Het kan dan bijvoor-
beeld gaan om vragen als: is er sprake van cyclisch werken; is er een behoorlijke zelfevaluatie; is
er gebruikgemaakt van tevredenheidsonderzoeken; wat zijn de uitkomsten van peer reviews.
Zonder procestoezicht blijft een brede opvatting van kwaliteit weinig richtinggevend. Deze
‘eigen’ manier van verantwoorden en het procestoezicht dragen ertoe bij dat leerkrachten en
scholen zich meer serieus genomen voelen in hun opvatting en uitvoering van onderwijskwa-
liteit over de volle breedte.
8                                                                           Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>    Na jaren van nadruk op meetbare onderwijsopbrengsten neemt de
    aandacht voor de brede opdracht van scholen toe. Het breder opvat-
    ten van onderwijskwaliteit werkt echter nog onvoldoende door in het
    onderwijs.
1   Brede opvatting van kwaliteit geeft
    nog te weinig richting aan het
    onderwijs
    Onderwijs draagt bij aan de brede vorming van leerlingen. De Onderwijsraad heeft meer-
    maals gepleit voor een bredere invulling van het begrip onderwijskwaliteit en voor een breder
    onderwijsaanbod.1 In 2013 bracht de Onderwijsraad het vierjaarlijkse rapport over de stand van
    educatief Nederland uit, onder de titel Een smalle kijk op onderwijskwaliteit.2 Daarin constateer-
    de hij dat de breed vormende taak van het onderwijs onvoldoende aandacht krijgt. Op hoofd-
    lijnen lagen hieraan de volgende problemen ten grondslag:
     • Meetbare opbrengsten worden gezien als de belangrijkste maatstaf voor kwaliteit.
     • Opbrengstgericht werken zou scholen moeten helpen om te reflecteren op zelf gestelde
         doelen. Deze manier van werken is in de praktijk echter vooral beperkt gebleven tot een
         aantal cognitieve domeinen, zoals taal en rekenen.
     • Zowel de overheid als de onderwijsinstellingen hebben weinig visie ontwikkeld op de
         vraag welke kwaliteit scholen zouden moeten leveren en op welke domeinen. De raad
         deed een oproep om op alle niveaus – van individuele leerling tot landelijk beleid – een
         discussie te voeren over de brede doelen en de bredere bedoeling van het onderwijs.
    Nu, drie jaar later, maakt de raad opnieuw de stand van zaken op met betrekking tot een brede
    opvatting en invulling van onderwijskwaliteit, en stelt vast dat de brede opvatting van kwali-
    teit weliswaar meer aandacht krijgt, maar nog weinig richtinggevend is voor het onderwijs. In
    de hierop volgende paragrafen wordt hier nader op ingegaan.
1.1 Onderwijskwaliteit in brede zin wordt onvoldoende gekend, erkend en
    geborgd
    Over het uitgangspunt dat onderwijs een brede opdracht heeft, bestaat weinig discussie. Dit
    uitgangspunt komt ook in algemene zin terug in de onderwijswetgeving, waarin is vastgelegd
    dat het de taak is van scholen om bij te dragen aan de cognitieve en sociaalemotionele ontwik-
    keling en vorming van leerlingen op een breed terrein.3
    1    Bijvoorbeeld Onderwijsraad, 2011a; Onderwijsraad, 2012b; Onderwijsraad, 2012d.
    2    Onderwijsraad, 2013a.
    3    Bijvoorbeeld artikel 8 WPO, sub 2: “Het onderwijs richt zich in elk geval op de emotionele en verstandelijke ontwikkeling, en op het
         ontwikkelen van creativiteit, op het verwerven van noodzakelijke kennis en van sociale, culturele en lichamelijke vaardigheden.”
    De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                                                               9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>De overheid werkt deze taken voor het primair onderwijs en de onderbouw van het voortgezet
onderwijs uit in doelstellingen en kerndoelen.4 De kerndoelen geven richtlijnen en minimum-
eisen voor het onderwijsaanbod.
  Voorbeeld: bevordering sociale integratie en burgerschap verplicht in primair en voortgezet
  onderwijs
  De laatste jaren heeft burgerschap een meer prominente plaats gekregen in het overheidsbeleid en de
  wet- en regelgeving. Sinds februari 2006 zijn in de sectorwetten voor het primair en voortgezet onder-
  wijs en de expertisecentra bepalingen opgenomen die ertoe strekken actief burgerschap en sociale in-
  tegratie te bevorderen.5 Deze taak wordt als volgt omschreven: ‘‘Het onderwijs (a) gaat er mede van uit
  dat leerlingen opgroeien in een pluriforme samenleving, (b) is mede gericht op het bevorderen van ac-
  tief burgerschap en sociale integratie, en (c) is er mede op gericht dat leerlingen kennis hebben van en
  kennismaken met verschillende achtergronden en culturen van leeftijdgenoten.’’6 Nederlandse scholen
  zijn op grond hiervan verplicht in hun onderwijs aandacht te besteden aan burgerschap en sociale inte-
  gratie op een zodanige manier dat beide worden bevorderd.
Binnen het Nederlandse onderwijsstelsel hebben scholen de nodige ruimte om op eigen wij-
ze invulling te geven aan de wettelijke opdracht. Binnen de door de overheid geformuleerde
kerndoelen kunnen ze zelf specifiekere doelen kiezen en bepalen hoe ze het onderwijs vorm-
geven. Bovendien hebben scholen naast de wettelijk vastgelegde onderwijsdoelen de ruimte
om eigen doelen te formuleren. Daarmee kunnen zij uitdrukking geven aan een eigen visie op
onderwijs. Zo zijn er bijvoorbeeld scholen die extra aandacht besteden aan kunst en cultuur,
scholen waar techniek centraal staat, scholen met tweetalig onderwijs, scholen die onderwijs
bieden vanuit bepaalde pedagogische en didactische uitgangspunten en scholen die onder-
wijs verzorgen vanuit een bepaalde levensovertuiging. Voorwaarde is uiteraard wel dat de
grondslagen van de democratische rechtsstaat worden gerespecteerd.
De overheid gebruikt een smalle operationalisering van onderwijskwaliteit
Om toezicht, verantwoording en sturing volgens eenduidige normen mogelijk te maken,
streeft de overheid ernaar om onderwijskwaliteit te operationaliseren in meetbare normen
(zoals de referentieniveaus voor taal en rekenen), toetsen (bijvoorbeeld de eindtoetsen primair
onderwijs en de eindexamens in het voortgezet onderwijs) en tijdseenheden (zoals minimale
onderwijstijd).7 Dit betekent voor het toezicht dat de eerste analyse van een school in belang-
rijke mate wordt gebaseerd op de beschikbare leerresultaten en/of eindresultaten,8 waarbij het
in eerste instantie gaat om prestaties op het gebied van taal en rekenen/wiskunde. Dit komt
niet alleen omdat dit doorstroomrelevante vakken zijn die als onderdeel van de basiskwaliteit
worden beschouwd, maar ook omdat voor (een belangrijk aantal deelaspecten van) taal en
rekenen gevalideerde meetinstrumenten bestaan, die samenhangen met een gericht aanbod
van leerlijnen en onderwijsdoelen.
4     Zie bijvoorbeeld artikel 8 WPO: Uitgangspunten en doelstelling onderwijs; artikel 9 WPO: Inhoud van het onderwijs; Besluit vernieuw-
      de kerndoelen WPO.
5     Wet van 9 december 2005, houdende opneming in de Wet op het primair onderwijs, de Wet op de expertisecentra en de Wet op het
      voortgezet onderwijs van de verplichting voor scholen om bij te dragen aan de integratie van leerlingen in de Nederlandse samenle-
      ving. Stb 2005, 678; Inwerkingtreding: Stb 2006, 36.
6     Respectievelijk in de artikelen 8 WPO, 11 WEC en 17 WVO.
7     Frissen, Steen, Peeters, Frankowski, Jong, e.a., 2015; p.10.
8     Inspectie van het Onderwijs, 2012.
10                                                                                                           Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>De overheid heeft een grondwettelijke verantwoordelijkheid voor het onderwijs op stelsel-
niveau. Centrale sturing zorgt ervoor dat publieke belangen als kwaliteit, toegankelijkheid en
doelmatigheid van het onderwijs gewaarborgd zijn.9 Ongeveer twintig jaar geleden kwam
de nadruk in deze centrale sturing te liggen op outputkenmerken in de vorm van resultaten
op een beperkt aantal cognitieve domeinen.10 Nationaal werd toen gesignaleerd dat het taal-
en rekenniveau van leerlingen niet op het beoogde niveau lag. Hierdoor ontstonden onder
meer problemen bij de overgangen naar vervolgonderwijs.11 Dit betekende voor het funderend
onderwijs dat de ‘lat omhoog’ moest voor opbrengsten op de basisvaardigheden: taal en reke-
nen in het primair onderwijs en Nederlands, Engels en wiskunde in het voortgezet onderwijs.
Om dat te bewerkstelligen werd gekozen voor een bijzondere vorm van sturing, namelijk het
vastleggen van minimumniveaus van de leerresultaten van de school in de wet.12 Daarmee
kreeg de minister meer bevoegdheden om in te grijpen als scholen onder de maat presteren.
Als gevolg van het opnemen van deze minimumniveaus in wetgeving kregen opbrengsten op
de basisvaardigheden in het toezicht op onderwijskwaliteit een belangrijke rol.
Aandacht voor onderwijskwaliteit in brede zin neemt toe…
De focus op opbrengsten op de basisvaardigheden in het kwaliteitsbeleid van de overheid
heeft een waarneembaar effect gehad. Het percentage scholen dat onder het minimumniveau
presteert is de laatste jaren gedaald: in 2015 presteert 2,1 procent van de basisscholen onder de
norm van de inspectie (in 2011: 4,4 procent) en van de middelbare scholen 4,8 procent (in 2011:
11,1 procent).13
De nadruk op meetbare opbrengsten heeft echter ook een keerzijde. Het leidt tot een versmal-
ling van de opvatting van onderwijskwaliteit, waarbij aspecten die niet gemakkelijk gemeten
kunnen worden, minder aandacht krijgen. Scholen ervaren bij de beoordeling van hun onder-
wijskwaliteit dat cognitieve leerprestaties de graadmeters voor succes zijn.14 Hierdoor herken-
nen zij zich onvoldoende in de operationalisering van kwaliteit door de overheid en voelen zij
zich niet gewaardeerd voor de kwaliteit die zij leveren op aspecten die buiten de ‘smalle’ kijk op
onderwijskwaliteit vallen. De variëteit aan opvattingen die in het onderwijsveld bestaat over
onderwijskwaliteit heeft de afgelopen periode onvoldoende aandacht gekregen.
Hoewel opbrengsten op de basisvaardigheden van blijvend belang zijn, is de laatste jaren een
verschuiving te zien. Er is een brede maatschappelijke discussie ontstaan over onderwijskwa-
liteit, waarin wordt gezocht naar een betere balans tussen de basisvaardigheden en de ove-
rige doelen van het onderwijs.15 Mede gevoed door het geluid uit de onderwijspraktijk heeft
de overheid in toenemende mate aandacht voor brede vorming en de rol die het onderwijs
hierbij speelt.16 De aandacht voor brede vorming uit zich bijvoorbeeld in een verbreding van
de onderwijsinhoud, in de vorm van techniekonderwijs in het primair onderwijs, cultuuredu-
catie17 en aandacht voor burgerschap.18 De aandacht voor brede vorming komt ook naar voren
9    Bronneman-Helmers, 2011.
10   Onderwijsraad, 2013a.
11   Onderwijsraad, 2013a.
12   Wet referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen, Stb.2010, 194.
13   Inspectie van het Onderwijs, 2015b.
14   Putters, 2015; Onderwijsraad, 2013a.
15   Putters, 2015.
16   Bussemaker, 2014; Ministerie van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap & Ministerie van Economische Zaken, 2015; Putters, 2015.
17   Zie o.a. Bestuursakkoord voor de sector Primair Onderwijs, 2014.
18   Sectorakkoord vo: scholen in beweging, 2014.
De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                                                       11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>in het advies van het Platform Onderwijs2032 aan het ministerie van OCW (Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap) over een toekomstgericht curriculum.19 Verder zijn er diverse initiatieven om
kwaliteit in brede zin inzichtelijk te maken (zie kader).
  Initiatieven om onderwijskwaliteit in brede zin onder de aandacht te brengen
  Plusdocument voortgezet onderwijs
  In het voortgezet onderwijs bestaat naast het schooldiploma en de cijferlijst het zogenoemde plus-
  document. Dit is een persoonlijk document waarin succesvol afgeronde (talent)programma’s, stage-
  en beroepsvaardigheden en specifieke vaardigheden van de leerling op het gebied van bijvoorbeeld
  loopbaan, burgerschap, ondernemerschap, creativiteit of sport staan beschreven. Het plusdocument
  vervult verschillende doelen. Voor het vervolgonderwijs vormt het plusdocument samen met het di-
  ploma en de cijferlijst het vertrekpunt. Voor de leerlingen is dit persoonlijke profiel de start van een cv
  waaraan ze in hun vervolgopleiding en loopbaan verder kunnen werken. Scholen kunnen in het plus-
  document extra activiteiten gericht op de brede ontwikkeling van leerlingen laten zien. 20
  Vensters voor verantwoording
  Elke sector heeft momenteel een website waarop de opbrengstgegevens (bijvoorbeeld voor het pri-
  mair onderwijs de resultaten van de eindtoets en de waardering van de inspectie) van scholen worden
  weergegeven. 21 De afgelopen jaren is gewerkt aan een systeem waarbij uitgebreide informatie over
  scholen wordt verzameld. Aan de hand van twintig indicatoren worden op het internet niet alleen cij-
  fers gepresenteerd, maar worden die cijfers ook vergeleken met die van andere scholen. Daarnaast kan
  de school bij elk thema een toelichting geven, bijvoorbeeld waarom de cijfers zijn zoals ze zijn. Op deze
  manier kan de school in het kader van verantwoording en transparantie een breder en preciezer beeld
  geven van de schoolprestaties.
  Cultuureducatie met kwaliteit
  Om zicht te krijgen op de kwaliteit van aspecten van brede vorming heeft het ministerie van OCW
  het beleidsprogramma Cultuureducatie met kwaliteit voor het primair onderwijs in gang gezet. Er zijn
  vier thema’s in het programma te onderscheiden: leerlijnen, deskundigheid docenten, beoordelings­
  instrumenten en samenwerking met culturele instellingen. Met behulp van de monitor cultuuronder-
  wijs wordt in beeld gebracht hoe (de effectiviteit van) cultuureducatie door scholen wordt geëvalueerd.
  Onderwijsmonitor
  Het ministerie van OCW heeft samen met DUO (Dienst Uitvoering Onderwijs), de inspectie en de Al-
  gemene Rekenkamer een dashboard van output- en outcome-indicatoren ontwikkeld, die worden
  beschreven in de Onderwijsmonitor. Met deze indicatoren beoogt men de onderwijskwaliteit in het
  funderend onderwijs op stelselniveau te monitoren. Brede vormingsaspecten worden daarin weerge-
  geven onder de noemer socialisatie en persoonsvorming, met drie categorieën: sociale en culturele
  vaardigheden, kennis van democratie en maatschappelijke outcome. 22
Er wordt ook vanuit een bredere visie op kwaliteit gezocht naar alternatieve manieren om het
onderwijstoezicht vorm te geven.23 De inspectie bevindt zich momenteel in een overgangsfase
van risicogestuurd naar gedifferentieerd toezicht, waarbij de bijdrage van onderwijs aan de
brede vorming van leerlingen een duidelijk aandachtspunt is. Dit komt tot uiting in wijzigin-
gen in de werkwijze en het toetsingskader van de inspectie: “(…) een verbrede blik op onder-
19   Platform Onderwijs2032, 2015.
20   Sectorakkoord vo: scholen in beweging, 2014.
21   Zie: www.vensterspo.nl; www.venstersvo.nl; www.scholenopdekaart.nl (primair en voortgezet onderwijs) en sinds kort www.mbo-
     transparant.nl.
22   Ministerie van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap, 2015a.
23   Voorstel van wet van de leden Bisschop, Van Meenen en Rog tot wijziging van de Wet op het primair onderwijs (WPO), de Wet primair
     onderwijs BES, de Wet op de expertisecentra (WEC), de Wet op het voortgezet onderwijs (WVO), de Wet voortgezet onderwijs BES en
     de Wet op het onderwijstoezicht (WOT), 2015.
12                                                                                                       Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>wijskwaliteit, het komen tot gedifferentieerde oordelen, het effect van het openbare kwali-
teitsprofiel, het benutten van de eigen kwaliteitsinformatie van school en bestuur, het geven
van verdiepte feedback aan schoolleiding en bestuur (…)”.24 Het ‘brede, eigen verhaal’ van de
school gaat daarmee een grotere rol spelen in de beoordeling van de onderwijskwaliteit.25
Recent heeft de inspectie hieraan uiting gegeven door in de beoordeling van tussenresultaten
de beoordelingsnormen te schrappen.26
… maar het breder opvatten van kwaliteit krijgt onvoldoende invulling in beleid en onderwijspraktijk
Hoewel met de initiatieven blijk wordt gegeven van een toenemende waardering voor onder-
wijskwaliteit in brede zin, laten deze tegelijkertijd zien dat er verscheidene interpretaties van
een brede opvatting van kwaliteit naast elkaar bestaan. In het overheidsbeleid krijgt brede vor-
ming bijvoorbeeld een plek in de Onderwijsmonitor van het ministerie van OCW (zie hierboven
in het kader). Maar brede vorming wordt versmald tot drie categorieën die elk zijn geoperatio-
naliseerd in slechts een aantal indicatoren. Ook de inhoud van de bestuursakkoorden tussen de
overheid en de sectorraden geeft nog onvoldoende blijk van een duidelijke, omvattende visie
op brede onderwijskwaliteit; ook daarin draait het vooral om enkele elementen hiervan, zoals
cultuureducatie, techniekonderwijs en burgerschap.27
Eenzelfde patroon is te zien in de onderwijspraktijk. Scholen besteden op onderdelen expliciet
aandacht aan de brede opdracht. Ze doen bijvoorbeeld mee aan de ‘week van de lentekriebels’
of werken aan 21ste-eeuwse vaardigheden. Een samenhangende visie op wat scholen willen
bijdragen aan brede vorming is er echter niet. Scholen zijn zich soms ook onvoldoende bewust
van de wijze waarop binnen hun onderwijs aandacht wordt besteed aan brede vorming.28 Vaak
wordt in zeer algemene termen beschreven wat scholen op dat gebied willen bewerkstelligen
bij leerlingen – meestal in termen van kennis en vaardigheden.29 Uit onderzoek blijkt voorts dat
doelen, indicatoren en normen die recht doen aan de brede kwaliteitsopvatting van de onder-
wijsorganisaties op het niveau van het schoolbestuur niet of nauwelijks worden geformuleerd.
Besturen besteden gemiddeld genomen meer en vaker aandacht aan het stellen van doelen
op het gebied van leeropbrengsten van leerlingen, waarbij het inspectiekader als (minimale)
norm geldt.30
Scholen hebben moeite om relaties te leggen tussen onderwijsdoelen, het aanbod en de
pedagogische aanpak, en de opbrengsten die ze in kaart brengen.31 In de jaarverslagen van
de inspectie wordt bijvoorbeeld al jaren achtereen aangegeven dat scholen niet planmatig en
doelgericht bezig zijn met burgerschapsonderwijs. Daardoor hebben scholen weinig tot geen
inzicht in wat leerlingen ervan leren.32
Illustratief is ook de manier waarop doorgaans met cultuuronderwijs wordt omgegaan (zie
onderstaand kader). Ook geeft de inspectie voor het primair onderwijs aan weinig te kun-
24   Ministerie van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap, 2014b.
25   Ministerie van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap, 2014a.
26   Inspectie van het Onderwijs, 2016b.
27   Bestuursakkoord voor de sector Primair Onderwijs, 2014; Sectorakkoord vo: scholen in beweging, 2014; Bussemaker, 2014.
28   Inspectie van het Onderwijs, 2015a; Visscher & Ehren, 2011; Bestuursakkoord voor de sector Primair Onderwijs, 2014; Sectorakkoord vo:
     scholen in beweging, 2014; Onderwijsraad, 2014b; Dijkstra, 2015.
29   Heemskerk, Verbeek, Kuiper, Oomens, Linden, e.a., 2014; Hooge, Janssen, Look, Moolenaar & Sleegers, 2015.
30   Hooge, Janssen, Look, Moolenaar & Sleegers, 2015.
31   Heemskerk, Verbeek, Kuiper, Oomens, Linden, e.a., 2014; Inspectie van het Onderwijs, 2010; Inspectie van het Onderwijs, 2014; Wester-
     beek, 2012; Sociaal en Cultureel Planbureau, 2015.
32   Inspectie van het Onderwijs, 2015a; Inspectie van het Onderwijs, 2016a.
De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                                                                13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>nen zeggen over de kwaliteit van de vak- en vormingsgebieden buiten taal en rekenen, zoals
samenwerkingsvaardigheden, flexibiliteit, creativiteit, planningsvaardigheden en culturele
sensitiviteit.33
  Uitkomsten monitor cultuuronderwijs
  Uit de Monitor Cultuuronderwijs 2013/201434 bleek onder meer het volgende: “Scholen willen vooral een
  breed aanbod aan kunstzinnige oriëntatie realiseren vanuit de gedachte dat zij kinderen in aanraking
  willen brengen met kunst en cultuur. Als doel hebben ze de brede vorming van leerlingen voor ogen.
  Op een derde van de ondervraagde scholen ontbreken doelen voor cultuureducatie. De evaluatie door
  scholen richt zich vooral op inhoud, programma en organisatie, maar een kwaliteitszorgcyclus voor
  cultuuronderwijs komt nauwelijks voor. Opvallend is dat veel scholen aangeven dat cultuuronderwijs
  leidt tot plezier en trots bij de leerlingen, tot meer kennis en vaardigheden op het gebied van kunst en
  cultuur en tot meer verbeeldingskracht en originaliteit bij de leerlingen, maar dat zij dit niet systema-
  tisch nagaan. De aanleiding voor de meeste scholen om een plaats voor kunstzinnige oriëntatie in het
  onderwijsprogramma in te ruimen, is dat het in de kerndoelen staat.” (p.8).
De bijdrage van het onderwijs komt zowel tot uiting in kennis en vaardigheden van leerlingen,
als in bijvoorbeeld houdingen, waarden en attitudes. Om de bijdrage van het onderwijs hier-
aan inzichtelijk te maken, zijn (gestandaardiseerde) toetsen soms niet geschikt. Scholen zijn
daardoor vaker aangewezen op andersoortige instrumenten, zoals vragenlijsten, observatie-
lijsten of ‘rubrics’.35 Ook kan het soms nodig zijn dat scholen zelf manieren bedenken om de
vorderingen van leerlingen in beeld te brengen. De meeste scholen hebben hier nog weinig
ervaring mee. Ze vinden het lastig om te bepalen welke instrumenten of manieren het meest
passend zijn. Dit alles zorgt ervoor dat de bijdrage van scholen aan de brede vorming van leer-
lingen veelal impliciet blijft.
Verantwoording over kwaliteit gaat vaak niet verder dan de basisvaardigheden
De Onderwijsraad heeft er in een eerder advies voor gepleit dat onderwijsinstellingen zich
publiekelijk verantwoorden over de bredere opbrengsten van onderwijs.36 Het is daarbij
belangrijk dat scholen zowel verantwoording afleggen over de onderwijsdoelstellingen die in
wet- en regelgeving zijn vastgelegd, als over de doelen die de school zichzelf heeft gesteld.
Met betrekking tot de verantwoording over onderwijsdoelen waar normen vanuit de overheid
minder of geen rol spelen wordt een groter beroep gedaan op de verantwoordelijkheid van
scholen om hier zelf invulling aan te geven.
Ondanks deze ruimte en verantwoordelijkheid blijft de verantwoording achter over onder-
wijsdoelen die nu minder zwaar meewegen in het toezicht; dit zijn overwegend doelen waar-
van de opbrengsten moeilijk kwantitatief in beeld gebracht kunnen worden. Scholen hechten
bij het inzichtelijk maken van hun onderwijskwaliteit veel belang aan de landelijke kwaliteits­
indicatoren en voelen zich daardoor minder gedreven om een visie op brede onderwijskwa-
liteit te ontwikkelen, hier concrete doelen bij op te stellen en deze te evalueren.37 De huidige
overheidssturing op de basisvaardigheden en het risicogestuurd toezicht motiveren scholen
dan ook niet om cognitieve opbrengsten in andere dan de geijkte domeinen in beeld te bren-
33    Inspectie van het Onderwijs, 2013; Onderwijsraad, 2013a.
34    Hoogeveen, Kieft, Beekhoven, Donker & Grinten, 2014.
35    Een rubric is een analytische – idealiter gestandaardiseerde – beoordelingsschaal. Met dit instrument kan de kwaliteit van de prestatie
      op een competentie of vaardigheid in beeld worden gebracht door de prestatie te ijken aan een bepaald niveau van beheersing.
36    Onderwijsraad, 2012c.
37    Oostdam, 2013.
14                                                                                                            Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>    gen (bijvoorbeeld geschiedenis of natuur) of om naast cognitieve opbrengsten zicht te bie-
    den op de bredere individuele en sociale vorming van leerlingen.38 Gelet op de sancties die
    gepaard kunnen gaan met een zeer zwakke beoordeling (zoals wijzigingen in bekostiging of
    imagoschade), is dat niet vreemd. Er lijkt daarbij ook sprake te zijn van conformisme binnen het
    onderwijsveld zelf. Sommige scholen vinden het prettig te weten waar ze aan moeten voldoen
    en regels geven dan helderheid en houvast.39
    Conclusie
    Overheid en onderwijspraktijk delen de opvatting dat de opdracht van het onderwijs breed
    is, en dat de kwaliteit van een school ook breed gedefinieerd moet worden. Een eenduidige,
    omvattende visie op deze brede opdracht ontbreekt vooralsnog. Dat maakt het lastig om een
    goede discussie te voeren over de invulling van de brede opvatting van onderwijskwaliteit.
    Daarnaast staat de beperkte zichtbaarheid van onderwijskwaliteit in brede zin de (verdere)
    erkenning hiervan in de weg. Er lijkt wat dat betreft sprake van een vicieuze cirkel: kwaliteit
    in brede zin wordt in toezicht en verantwoording nauwelijks gewaardeerd, daardoor brengen
    scholen de kwaliteit beperkt in beeld, wat de erkenning en waardering voor de bijdrage van
    scholen op het brede terrein van onderwijs weer belemmert. Ook kan door de beperkte zicht-
    baarheid onvoldoende effectief aan verdere onderwijsverbetering worden gewerkt en gaat
    verantwoording aan de verschillende belanghebbenden over een te smal deel van kwaliteit.
1.2 Vraag: hoe kan een brede opvatting van kwaliteit richtinggevend worden
    voor het onderwijs?
    In het advies Een smalle kijk op onderwijskwaliteit wordt een drietal hoofdaanbevelingen
    gedaan:
     • Maak brede kwaliteit inzichtelijk.
     • Overheid, stuur centraal op hoofdlijnen en vraag van scholen een grotere professionele
         inbreng.
     • Zorg voor meer waardering voor niet-cognitieve capaciteiten.
    In het onderhavige advies werkt de raad, op verzoek van de Eerste Kamer van de Staten-­
    Generaal, deze drie aanbevelingen verder uit. De volgende adviesvraag is opgenomen in het
    werkprogramma van de raad: Hoe kan verdere vooruitgang worden geboekt in het inzichtelijk
    maken van moeilijk meetbare onderwijsresultaten?
    De raad streeft naar bevordering en waarborging van onderwijskwaliteit, maar ook naar ver-
    dieping van de discussie over deze kwaliteit. De raad beoogt met dit agenderend advies de
    discussie te voeden over het definiëren en inzichtelijk maken van onderwijskwaliteit door in
    te gaan op vragen als: Wat is kwaliteit in brede zin en waartoe, voor wie en in hoeverre dient
    onderwijskwaliteit inzichtelijk gemaakt te worden? Om welke aspecten van het onderwijs zou
    het dan moeten gaan? Hoe zou het inzichtelijk maken daarvan gestalte kunnen krijgen? Wat
    betekent dit voor de verantwoording van onderwijskwaliteit?
    Om binnen het advies ruimte te bieden voor deze vragen, is voor een herformulering van de
    adviesvraag gekozen: Hoe kan een brede opvatting van kwaliteit richtinggevend worden voor het
    onderwijs?
    38   Biesta, 2012; Oostdam, 2013; Centraal Planbureau, 2014.
    39   Frissen, Steen, Peeters, Frankowski, Jong, e.a., 2015.
    De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                      15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>    Het advies heeft betrekking op het primair en voortgezet onderwijs.
1.3 Advies: gebruik een gemeenschappelijk referentiekader, maak kwaliteit in
    brede zin inzichtelijk en verbreed verantwoording
    De raad beschouwt een verbreding van de opvatting van onderwijskwaliteit als een stap in de
    goede richting. Niettemin is de raad van mening dat er meer nodig is om daadwerkelijk voor-
    bij een smalle kijk op onderwijskwaliteit te komen. Daarvoor dienen het onderwijsveld en de
    overheid zich gezamenlijk in te spannen om verdere invulling te geven aan een brede opvat-
    ting van onderwijskwaliteit en deze richtinggevend te laten zijn voor de onderwijspraktijk en
    het beleid.
    Het advies van de raad heeft drie kernelementen. Allereerst acht de raad een gezamenlijk refe-
    rentiekader nodig om over een brede opvatting van kwaliteit het gesprek te kunnen voeren.
    Daarom beschrijft de Onderwijsraad in dit advies een kader waarin naast kwalificatie ook soci-
    alisatie en persoonsvorming worden opgevoerd als doeldomeinen waar het onderwijs aan bij-
    draagt en zorg voor draagt (hoofdstuk 2). Een duidelijk begrippenkader biedt aanknopings-
    punten om concreet invulling te geven aan een brede opvatting van kwaliteit.
    Een brede opvatting van onderwijskwaliteit vraagt daarnaast om zichtbaarheid en doorwer-
    king in verantwoording. Hoofdstuk 3 richt zich vooral op de manieren om kwaliteit inzichtelijk
    te maken. De raad is van mening dat onderwijskwaliteit in brede zin op verschillende manieren
    voor het voetlicht gebracht kan worden en dat daarbij van verschillende typen instrumenten
    gebruikgemaakt kan worden. Hoofdstuk 4 gaat over verantwoording afleggen. De raad vindt
    dat scholen zich hierbij niet mogen beperken tot de basisvaardigheden, maar ook rekenschap
    moeten afleggen over andere aspecten van kwaliteit. Deze verantwoording vindt niet alleen
    plaats aan de overheid en de inspectie, maar vooral ook in dialoog met andere belanghebben-
    den in het proces van horizontale en verticale verantwoording.
1.4 Totstandkoming advies
    Ter voorbereiding van dit advies heeft literatuuronderzoek plaatsgevonden. Ook is een ver-
    kennende notitie geschreven waarin een overzicht van wetenschappelijke kennis wordt gege-
    ven over het meten van onderwijsresultaten op het sociale en maatschappelijke domein.40
    Daarnaast hebben diverse individuele consultaties met deskundigen plaatsgevonden, onder
    andere met het ministerie van OCW, de Inspectie van het Onderwijs, SLO (nationaal expertise-
    centrum leerplanontwikkeling), Cito, APS (onderwijsinstituut op het gebied van leren, onder-
    wijsvormgeving, schoolontwikkeling en leiderschap) en diverse lagere en middelbare scholen,
    waaronder scholen die hebben deelgenomen aan het project Onderwijs Anders Verantwoorden.
    Ook is een onderwijsdialoog georganiseerd in Utrecht, waar ruim tachtig deelnemers spraken
    over brede onderwijskwaliteit, het inzicht geven daarin en de relatie met onderwijstoezicht.
    Daarnaast is in de Eerste Kamer een tweede onderwijsdialoog gehouden om aan de hand van
    stellingen voor een breed publiek van leerkrachten, scholen, politici en beleidsmakers de voor-
    lopige aanbevelingen van de raad te bediscussiëren. Tijdens de voorbereiding van dit advies
    heeft de Onderwijsraad tevens gebruikgemaakt van verschillende schriftelijke bijdragen die
    40   Dijkstra, 2015.
    16                                                                          Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>via de website zijn ontvangen. Een overzicht van geraadpleegde literatuur en deskundigen is
te vinden achter in dit advies.
De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                 17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>    De Onderwijsraad vindt dat een gemeenschappelijk referentiekader
    nodig is om de discussie over betekenis en invulling van kwaliteit in de
    volle breedte een stap verder te brengen. In dit hoofdstuk wordt dit
    referentiekader geschetst. Daarmee geeft de raad een nadere invul-
    ling aan een van de vijf kernwaarden die hij hanteert bij zijn advisering,
    namelijk kwaliteit.41
2   Van een smalle naar een brede kijk op
    onderwijskwaliteit
    Er bestaat een veelheid aan ideeën over doel, opdracht en functie van het onderwijs, en over
    wat dit betekent voor de inhoud en vormgeving ervan. Die veelheid is deels de uitdrukking
    van onderliggende waarden, mensvisies, wereldbeelden, onderwijskundige theorieën, didac-
    tische benaderingen en pedagogische concepties, maar hangt ook samen met de verschillen-
    de invalshoeken van wetenschappelijk disciplines. Zo zal de vraag naar de kwaliteit van het
    onderwijs anders worden beantwoord door een socioloog, een econoom, een onderwijskun-
    dige, een veranderkundige of een pedagoog. In het Nederlandse onderwijsstelsel is plaats voor
    deze verschillende opvattingen en invullingen. Hierdoor krijgt pluriformiteit in het onderwijs
    de ruimte.
2.1 Discussies over onderwijskwaliteit spelen zich af op verschillende niveaus
    Er zijn niet alleen vele antwoorden mogelijk op de vraag waar onderwijs toe dient en wat goed
    onderwijs is. Er spelen ook een aantal ongelijksoortige discussies. Deze discussies lijken aan de
    oppervlakte op elkaar, maar gaan vaak vanuit andere vraagstellingen of veronderstellingen in
    op kwaliteit van onderwijs. De spraakverwarring die hierdoor ontstaat, vertroebelt het gesprek
    over de invulling van brede kwaliteit.
    Zo benoemt Dijkstra in zijn model van onderwijsopbrengsten kwalificatie en (sociale) integra-
    tie als functies van onderwijs, die op hun beurt weer onderdeel zijn van de overkoepelende
    functie individuele ontplooiing.42 Van de Werfhorst formuleert vier centrale doelstellingen van
    het onderwijs: het bieden van gelijke kansen voor iedereen (kansengelijkheid); het efficiënt
    sorteren van mensen op en het optimaliseren van talenten, inclusief zelfontplooiing (efficiën-
    tie); het aanleren van arbeidsmarktrelevante kennis, vaardigheden en competenties ter bevor-
    dering van de allocatie op de arbeidsmarkt (allocatie); en het aanleren van kennis, vaardighe-
    den en competenties die actief burgerschap bevorderen (burgerschap).43
    41   De andere kernwaarden zijn: toegankelijkheid, doelmatigheid, keuzevrijheid/pluriformiteit en sociale samenhang/inclusie/
         democratie.
    42   Dijkstra, 2015.
    43   Werfhorst, 2007.
    18                                                                                                Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>In de internationale discussie maakt Egan een onderscheid tussen socialisatie, (academische)
kennisverwerving en individuele ontwikkeling, waarbij hij betoogt dat het in principe mogelijk
moet zijn om alle drie een plaats te geven in het onderwijs.44 Lamm onderscheidt socialisatie,
acculturatie en individuatie als drie mogelijke doelen van onderwijs, en meent dat deze doelen
juist niet verenigbaar zijn binnen een systeem.45 Bruner, ten slotte, benoemt de doelen van het
onderwijs in termen van drie niet-oplosbare spanningen: de spanning tussen individuele ont-
wikkeling en culturele reproductie; de spanning tussen talentontwikkeling en de verwerving
van ‘tools’; en de spanning tussen het particuliere en het universele.46
Meerdere visies op de maatschappelijke rol van het onderwijs
Eén discussie die wordt gevoerd betreft opvattingen over de maatschappelijke rol van het
onderwijs. Globaal kunnen er drie visies worden onderscheiden: scholing, allocatie en vorming.
 • In de eerste visie wordt het bestaansrecht van het onderwijs gedefinieerd in termen van
    scholing. De belangrijkste taak van de school is het overdragen van kennis en vaardighe-
    den aan de nieuwe generatie, vooral omdat een goed geschoolde bevolking belangrijk is.
 • In de tweede visie, allocatie, wordt het belang van het onderwijs allereerst gezien in termen
    van de sociale orde en de manier waarop het onderwijs kinderen en jongeren helpt een
    plaats te vinden in de samenleving, iets wat met name belangrijk is voor de sociale cohesie
    van de samenleving. Het gaat hier om de allocatiefunctie van het onderwijs, dat wil zeggen
    de manier waarop het onderwijs kinderen en jongeren toewijst aan bepaalde posities in de
    samenleving. Ook de reproductiefunctie van het onderwijs, de manier waarop onderwijs
    bestaande maatschappelijke verschillen reproduceert, valt hieronder. Daarbij gaat het om
    maatschappelijke rangen en standen, sociale mobiliteit en sociale stijging.
 • In een derde visie wordt de school vooral als vormingsinstituut opgevat. De school wordt
    daarbij gezien als institutie ter bevordering van de brede vorming van kinderen en jonge-
    ren (iets wat in recente discussies in Nederland wordt aangeduid met de term ‘Bildung’).
    Die brede vorming kan cultureel worden opgevat, zoals het in aanraking brengen van leer-
    lingen met kunst en cultuur, of worden gezien vanuit een oogpunt van het overbrengen
    van beschaving in algemene zin. Maar brede vorming heeft vaak ook een burgerschapsdi-
    mensie, meestal in termen van nationale waarden en gebruiken.
In een aantal visies op de maatschappelijke rol van het onderwijs wordt door onderwijsinstel-
lingen exclusief gekozen voor scholing, allocatie of vorming. Het meest expliciet komt deze
keuze tot uiting in de opvatting van sommige onderwijsinstellingen dat onderwijs zich vooral
met scholing bezig zou moeten houden, en dat bredere culturele, morele, religieuze of poli-
tieke vorming taken zijn van het gezin of van maatschappelijke instellingen. Voorstanders van
een bredere definitie van de maatschappelijke rol van het onderwijs bepleiten een combinatie
van scholing, allocatie en vorming, waarbij de vraag in welke mate het onderwijs zich bezig zou
moeten houden met de normatieve aspecten van vorming een punt van discussie blijft, niet in
de laatste plaats in de context van artikel 23 van de Grondwet over de vrijheid van onderwijs.47
Meerdere analyseniveaus over de functie van onderwijs
Een vergelijkbare, maar toch andere discussie richt zich niet op de vraag wat het onderwijs zou
moeten doen, maar wat het onderwijs feitelijk doet. Hierbij gaat het om een analyse van de
functies van onderwijs en onderwijzen.
44  Egan, 2008; zie met name hoofdstuk 2: Why education is so difficult and contentious.
45  Lamm, 1976.
46  Bruner, 1996. Zie met name hoofdstuk 3: The complexity of educational aims.
47  Onderwijsraad, 2012a.
De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                        19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>    De onderwijssociologie maakt daarbij inzichtelijk in welke mate het onderwijs bestaande
    ongelijkheden reproduceert of verzacht. Een vergelijkbare analyse is te vinden in de onderwijs-
    economie, waar het vooral gaat om het inzichtelijk maken van doelmatigheids- en rechtvaar-
    digheidsoverwegingen. Daarbij wordt onderwijs als investering in menselijk kapitaal gezien
    en wordt benadrukt dat de waarde van onderwijs vooral ligt in het vergroten van productieve
    vaardigheden.
    De analyse van de functie van het onderwijs kan ook plaatsvinden op het niveau van de prak-
    tijk, dat wil zeggen de alledaagse ‘uitvoering’ van het onderwijs. Biesta maakt daarbij een
    onderscheid tussen drie functies van onderwijs en onderwijzen: kwalificatie, socialisatie en
    persoonsvorming.48 Het gaat hier om drie aspecten van onderwijsprocessen die wel van elkaar
    onderscheiden, maar niet van elkaar gescheiden kunnen worden.
    In bijna alle onderwijsprocessen zijn deze drie aspecten aan de orde. Kwalificatie heeft te maken
    met het feit dat het in onderwijs bijna altijd om ‘iets’ gaat – om het overdragen van kennis, vaar-
    digheden, houdingen en manieren van denken. De verworven kennis en vaardigheden stellen
    kinderen in staat om in bepaalde contexten en situaties te functioneren. Tegelijkertijd worden
    er in het onderwijs tradities, praktijken, ‘manieren van doen en manieren van zijn’ gecommu-
    niceerd en wordt er actief gewerkt om kinderen in te voeren in en vaak deelgenoot te maken
    van die tradities en praktijken. Hier werkt onderwijs aan socialisatie – en dit gebeurt deels expli-
    ciet en deels impliciet, bijvoorbeeld door de manier waarop het curriculum en het onderwijs
    vorm worden gegeven.49 Kwalificatie en socialisatie hebben ook invloed op de persoon van de
    leerling. Ze maken de leerling meer competent als individu, beroepsbeoefenaar of burger en
    dragen bij aan de vorming van het karakter van de leerling, diens waardenpatroon en sociale
    houding, diens vermogen om kritisch te denken en te oordelen, en diens morele en politieke
    oriëntatie. Dit is de dimensie van de persoonsvorming.
2.2 Gebruik voor een brede opvatting van onderwijskwaliteit een gemeen-
    schappelijk referentiekader
    Onderwijsprocessen hebben altijd invloed op ieder van deze drie aspecten. De raad is van
    mening dat een logisch gevolg hiervan is dat degenen die verantwoordelijk zijn voor de vorm-
    geving en uitvoering van het onderwijs expliciet verantwoordelijkheid dienen te nemen voor
    wat er ten aanzien van deze drie dimensies wordt beoogd. Daarom zijn kwalificatie, socialisa-
    tie en persoonsvorming niet alleen drie functies van onderwijsprocessen, maar ook drie doel-
    domeinen. Het gaat hierbij om drie doeldomeinen en niet om drie doelen van onderwijs. Voor
    ieder van de domeinen kunnen vervolgens doelen voor het onderwijs worden geformuleerd.
    De raad wil benadrukken dat het onderscheid tussen de drie doeldomeinen van het onderwijs
    niet vastlegt wat er ten aanzien van kwalificatie, socialisatie en persoonsvorming zou moeten
    gebeuren. Hij is echter van mening dat de drie doeldomeinen wel een referentiekader en een
    taal bieden, die gebruikt kunnen worden om nauwkeuriger over de doelen en de bedoeling
    van het onderwijs te spreken. De raad is van mening dat het onderwijs een verantwoordelijk-
    heid heeft ten aanzien van deze drie doeldomeinen. De raad definieert onderwijskwaliteit als
    kwaliteit die zowel kwalificatie, socialisatie als persoonsvorming omvat.
    48   Voor deze termen zie Biesta, 2012.
    49   De manier waarop onderwijs ‘achter de rug’ van de betrokkenen om socialiseert staat in de literatuur bekend als het verborgen leer-
         plan, en is ook uitgebreid geanalyseerd in het werk van Basil Bernstein (zie vooral Bernstein, 1971).
    20                                                                                                         Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Deze definitie onderscheidt zich van smalle opvattingen van onderwijskwaliteit, zoals de
opvatting dat alleen inspanningen en prestaties in het domein van de kwalificatie zouden tel-
len als indicatoren voor onderwijskwaliteit, maar ook opvattingen die ervan uitgaan dat het
in het onderwijs vooral of uitsluitend om socialisatie of persoonsvorming zou gaan. De raad
omschrijft de drie doeldomeinen als volgt.
 • Met kwalificatie wordt het aanbieden van kennis, vaardigheden en houdingen bedoeld
     waarmee mensen worden toegerust voor de volgende stappen in hun leven, zoals het uit-
     oefenen van een beroep of het functioneren in een complexe samenleving. Belangrijke
     bestanddelen zijn een generieke cognitieve component (zoals basisvaardigheden met
     rekenen, wiskunde en taalbeheersing als primaire elementen), vakspecifieke kennis en
     vaardigheden (zaakvakken) en, in latere fasen van de schoolloopbaan, generieke en speci-
     fieke beroepsvaardigheden en houdingen.
 • Socialisatie betreft de rol die onderwijs speelt in het inleiden van kinderen en jongeren in
     tradities, culturen en praktijken, met inbegrip van beroepsculturen en -praktijken, en de
     waarden, normen en gebruiken die daar een rol in spelen, zodat ze zich betrokken voelen
     bij zulke praktijken en er effectief en betekenisvol in kunnen participeren.
 • De bijdrage van het onderwijs aan persoonsvorming heeft betrekking op de individualise-
     ring van leerlingen. Daardoor worden zij meer onafhankelijk in hun denken en doen, los
     van bestaande tradities en praktijken, en ontwikkelen daarmee het vermogen om zich als
     autonoom persoon op verantwoordelijke wijze tot de maatschappij te verhouden.50
  Persoonsvorming is geen persoonlijkheidsvorming door de staat
  Terwijl kwalificatie een taak van het onderwijs is waar weinig op af te dingen valt, en er in achterlig-
  gende jaren meer en meer benadrukt is dat onderwijs uitdrukkelijk aandacht dient te besteden aan
  socialisatie, is de gedachte dat onderwijs ook een taak zou hebben in de vorming van de persoon soms
  omstreden. Tegenstanders beargumenteren dat onderwijs zich vooral tot kennis en vaardigheden zou
  moeten beperken. Kwesties van waarden – inclusief de vorming van de persoon – zouden moeten wor-
  den overgelaten aan ofwel het gezin ofwel aan sociaalmaatschappelijke organisaties. Deze kwestie
  komt nog meer op scherp te staan als, zoals de raad betoogt, het onderwijs ook expliciet zorg dient te
  dragen voor de kwaliteit van onderwijs in brede zin.
  Betekent dit dat de raad (impliciet) voorstelt dat het aan de overheid is om te bepalen welke persoons-
  vormende kwaliteiten door het onderwijs ontwikkeld zouden moeten worden en dat de inspectie dient
  te controleren of er in het onderwijs naar een dergelijke ‘staatsnorm’ wordt toegewerkt? En dat daar-
  mee de ruimte voor andere invullingen wordt beperkt of zelfs geblokkeerd? Dat is niet het geval. Daar-
  om is het belangrijk te omschrijven wat de raad precies onder persoonsvorming verstaat en waarom de
  raad dit een onlosmakelijke dimensie van goed onderwijs in een moderne democratische samenleving
  vindt. De sleutel hiervoor ligt in het onderscheid tussen persoonsvorming en socialisatie.
50    Ook in de adviezen van de Onderwijsraad (Onderwijsraad, 2015b) en het nog uit te brengen advies over professionele ruimte komen
     deze domeinen van onderwijs terug.
De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                                                           21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre> Socialisatie – als iets dat bewust door onderwijs wordt nagestreefd – heeft te maken met de manier
 waarop leerlingen deel worden van bestaande tradities en praktijken. Socialisatie verschaft leerlingen
 daarmee een identiteit, dat wil zeggen een manier om zich te identificeren en door anderen geïdenti-
 ficeerd te worden (ik ben Nederlands, ik ben man, ik ben gelovig, ik ben verpleegkundige, enzovoorts).
 Socialisatie werkt in die zin persoonsvormend – en hier ligt een mogelijke verwarring in het begrip per-
 soonsvorming zelf. In dat verband doen twee andere invullingen van persoonsvorming de ronde. De
 ene invulling betreft persoonlijkheidsvorming, dat wil zeggen de ontwikkeling van allerlei persoons-
 en persoonlijkheidskenmerken en karakteristieken. De andere invulling betreft ‘character education,’
 waarbij de ambitie is om middels het onderwijs specifieke karaktereigenschappen bij kinderen en jon-
 geren tot ontwikkeling te brengen, gebaseerd op wat goede, wenselijke of nuttige karakters zouden
 zijn.
 Het moderne pedagogische denken betoogt echter dat socialisatie in onderwijs en opvoeding nooit
 voldoende is: de mens is niet alleen maar een product van een bepaalde cultuur, traditie of praktijk,
 maar verhoudt zich ook altijd kritisch tot die cultuur, traditie of praktijk. Dit betekent dat mensen ver-
 antwoordelijkheid moeten kunnen en willen nemen voor de mate waarin ze hun leven vorm willen ge-
 ven binnen bestaande tradities en praktijken. Onderwijs dient daaraan bij te dragen en dient leerlingen
 daarvoor handvatten aan te dragen. Dat is wat de raad onder persoonsvorming verstaat.
Implicaties voor invulling en vormgeving van het onderwijs
Terwijl sommige aspecten van het curriculum er in eerste instantie uitzien als typisch gericht
op een van de drie doeldomeinen, draagt het onderwijs in feite altijd bij aan alle drie domei-
nen. Burgerschapsvorming is bijvoorbeeld niet alleen een kwestie van socialisatie – het inlei-
den in en overdragen van democratische tradities, praktijken en waarden – maar heeft ook een
duidelijke kwalificatiecomponent (wat burgers moeten kennen en kunnen) en roept vragen op
als wat het betekent om je als individu kritisch te verhouden tot bestaande sociale en politieke
systemen en daarbij democratische waarden centraal te stellen. Het formuleren van een ant-
woord hierop vereist onafhankelijkheid van denken en oordelen en heeft daardoor een per-
soonsvormende component. Wiskundeonderwijs is niet alleen een kwestie van het verkrijgen
van kennis, vaardigheid en inzicht, maar is ook een inleiding in de traditie van wiskundig den-
ken en doen – als een bepaalde manier om de realiteit om ons heen te benaderen. Ook belang-
rijke ethische vragen – kan alles in getallen worden uitgedrukt? – zijn daarbij aan de orde, en
dus komt persoonsvorming in beeld.
Het hier beschreven referentiekader heeft een aantal implicaties, die hier worden aangestipt.
Ene domein heeft invloed op het andere domein
Omdat onderwijs altijd tegelijkertijd invloed heeft op kwalificatie, socialisatie en persoonsvor-
ming, vragen afwegingen over de inhoud en vormgeving van het onderwijs niet alleen om wat
er in ieder van deze domeinen afzonderlijk wordt beoogd, maar gaat het ook om de vraag hoe
activiteiten en opbrengsten in het ene domein van invloed zijn op wat er in het andere domein
gebeurt en mogelijk is. Een brede opvatting van onderwijskwaliteit veronderstelt daarom dat
er oog is voor de gevolgen die activiteiten in een domein hebben voor de andere domeinen.
Een brede opvatting van onderwijskwaliteit betekent daarom ook dat er op een andere manier
over de effectiviteit van onderwijs wordt nagedacht. Het gaat daarbij niet alleen om de vraag
hoe aandacht besteed kan worden aan een bepaald doel of doeldomein, maar ook wat de
mogelijke impact van deze aandacht betekent voor de andere domeinen.
22                                                                                     Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Niet alleen visie, maar ook processen en vormgeving
De raad wijst erop dat kwaliteit van onderwijs niet alleen te maken heeft met een brede visie
op doelen en doeldomeinen, maar ook met processen en de vormgeving van het onderwijs.
In het onderwijs leren leerlingen immers niet alleen van de inhoud van het onderwijsaanbod,
maar ook van de manieren waarop dat aanbod wordt gepresenteerd. De vormgeving van het
onderwijs en de manier waarop onderwijs uitgevoerd wordt, heeft zelf een vormend effect, en
hierin verschilt onderwijs van veel andere praktijken.
Meer dan leeropbrengsten
Wanneer wordt uitgegaan van een brede opvatting van onderwijskwaliteit, kan niet langer
in algemene zin over leren, leerprocessen en leeropbrengsten worden gesproken, omdat er
ten aanzien van ieder van de drie domeinen geleerd kan en moet worden. Een brede opvat-
ting vraagt daarom om een nauwkeuriger gesprek over datgene wat er in het onderwijs wordt
beoogd en wat er van onderwijs wordt verwacht – nauwkeuriger dan in een algemene ver-
wijzing naar ‘leren’ en ‘leeropbrengsten’. Daarnaast heeft een brede opvatting van onderwijs-
kwaliteit gevolgen voor het werken aan onderwijskwaliteit in brede zin en de borging hiervan
(paragraaf 3.1), maar ook voor de manieren om deze kwaliteit zichtbaar te maken (paragraaf 3.2)
en de verantwoording hierover (hoofdstuk 4).
De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                     23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>  De bijdrage van scholen aan de brede opdracht van het onderwijs
  blijft vaak impliciet. De raad pleit voor het systematisch werken aan
  onderwijskwaliteit in brede zin en beveelt meerdere manieren aan om
  onderwijskwaliteit inzichtelijk te maken. De inspanningen van scholen
  op alle drie domeinen kunnen volgens de raad in beeld gebracht en
  geëvalueerd worden met een combinatie van kwantitatieve én kwali-
  tatieve instrumenten.
3 Naar meerdere manieren om
  onderwijskwaliteit inzichtelijk te
  maken
  Scholen geven al lange tijd en op vele manieren vorm aan hun brede opdracht. Het is ech-
  ter nodig dat scholen een duidelijke visie ontwikkelen op hun brede opdracht, dat ze er op
  samenhangende wijze aan werken en dat ze meer grip krijgen op wat ze bijdragen aan kwali-
  ficatie, socialisatie en persoonsvorming van leerlingen. Zoals in hoofdstuk 2 betoogd, kan een
  gemeenschappelijke taal bijdragen aan de overgang van een impliciete benadering van bre-
  de kwaliteit naar een expliciete en omvattende opvatting daarover. Op basis daarvan kunnen
  scholen een visie en eigen doelen ontwikkelen en deze evalueren. Daarbij is het van belang dat
  scholen de resultaten van het onderwijs over de volle breedte inzichtelijk maken. Op basis van
  inzicht in deze resultaten is onderwijsverbetering mogelijk die verder gaat dan het voldoen aan
  de minimum kwaliteitseisen vanuit wet- en regelgeving.
  Van merkbaar naar inzicht geven
  Kwaliteit in brede zin ontstaat in de onderwijsprocessen en ontvouwt zich in de onderwijs-
  praktijk tussen leerkracht en leerling. De vraag kan gesteld worden of het wel mogelijk is om
  de bijdrage van het onderwijs aan alle drie de domeinen zichtbaar te maken. In deze context
  gebruiken recente voorstellen, beleidsstukken en adviezen vaak de term merkbaar naast de
  term meetbaar.51 Datgene wat niet of lastig kwantificeerbaar is, wordt dan benoemd als dat-
  gene wat wel degelijk merkbaar zou zijn. De raad is geen voorstander van het begrip merk-
  baar, omdat hij van mening is dat alle moeite moet worden gedaan om waar mogelijk brede
  kwaliteit met passende instrumenten inzichtelijk te maken. Dit gaat volgens de raad verder dan
  merkbaarheid, maar betekent niet dat het vaststellen van onderwijskwaliteit louter een kwes-
  tie van meten zou zijn. Iets inzichtelijk maken vergt bewustzijn van het handelen en van het
  wat, waarom en hoe.
  51  Onder andere Platform Onderwijs2032, 2015.
  24                                                                          Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>    Scholen uiten de wens om hun kwaliteit breder inzichtelijk te maken dan nu gebeurt en dat te
    doen op een manier die aansluit bij hun visie.52 De Onderwijsraad pleit ervoor dat scholen hun
    verantwoordelijkheid voor onderwijskwaliteit in brede zin nemen door zich af te vragen wat zij
    op dat gebied bij leerlingen willen bewerkstelligen en vervolgens door zowel de onderwijspro-
    cessen die hiertoe leiden, als de daadwerkelijke bijdragen van de school daaraan inzichtelijk te
    maken. In de volgende paragrafen werkt de raad uit wat daarvoor nodig is.
3.1 Ontwikkel cyclisch werken op basis van een brede opvatting van
    onderwijskwaliteit
    De raad heeft in eerdere adviezen het belang van cyclisch werken aan onderwijskwaliteit
    onderstreept.53 Bij cyclisch werken aan onderwijskwaliteit bestaat er een nauwe samenhang
    tussen doelen, handelen en evaluatie. Het handelen vloeit voort uit de gestelde doelen. Evalu-
    aties worden gebaseerd op gegevens over onderwijsopbrengsten en kunnen leiden tot terug-
    koppeling naar het handelen en naar de doelen. Op deze manier kunnen scholen werken aan
    verbetering van de onderwijskwaliteit. Op scholen waar de kwaliteitscyclus volledig doorlopen
    wordt en waar deze cyclus geborgd wordt, verloopt het onderwijsproces beter.54
    Scholen zijn zich steeds meer gaan toeleggen op deze manier van werken, waarbij gege-
    vens over de vorderingen van leerlingen een belangrijke rol spelen.55 De laatste jaren heb-
    ben veel scholen stappen gezet in het zichtbaar maken van hun onderwijskwaliteit door meer
    opbrengstgericht te werken en zich hierbij te laten begeleiden.56 Het stellen van concrete doe-
    len en het evalueren daarvan met passende instrumenten maken hier onderdeel van uit. Vrij-
    wel alle scholen evalueren momenteel de leerprestaties en het onderwijsproces. De meeste
    scholen gebruiken de evaluaties om gericht aan verbetering te werken (driekwart in voortge-
    zet onderwijs, 80 procent in het basisonderwijs). Alleen maken zij de kwaliteitscyclus nog niet
    altijd af. Vaak zetten zij bijvoorbeeld nieuwe initiatieven in gang zonder de oude te evalueren.57
    Borg brede opvatting van onderwijskwaliteit door cyclisch te werken aan bredere onderwijsdoelen
    Cyclisch werken wordt in de praktijk vooral ingezet waar het gaat om basisvaardigheden en
    een beperkt aantal sociaalemotionele vaardigheden.58 De raad is van mening dat deze manier
    van werken zich ook goed leent om kwaliteit in brede zin inzichtelijk te maken.
    De raad is zich ervan bewust dat niet alles in het onderwijs (voortdurend) in beeld gebracht
    kan of hoeft te worden. Daarom stelt hij dat onderwijskwaliteit inzichtelijk gemaakt moet wor-
    den, maar dat het daarbij niet altijd om totale zichtbaarheid gaat. Het onderwijs heeft op vele
    manieren invloed op de kwalificatie, socialisatie en persoonsvorming van leerlingen. Voor een
    deel gaat het om onbewuste, niet-intentionele invloeden. Maar voor een ander deel gaat het
    52   Zie: Hoitink, Mertens & Zwart, 2011; Kuijk & Emmelot, 2013; Zwart, 2009.
    53   In dit advies wordt de term cyclisch werken gebruikt in plaats van opbrengstgericht werken, omdat de raad wil benadrukken dat het
         niet gaat om een smalle benadering. Cyclisch werken kan namelijk niet strikt lineair worden geïnterpreteerd; dat wil zeggen dat de fo-
         cus niet alleen moet liggen op het ‘slechts’ bereiken van de doelen, maar dat cyclisch denken en werken ook gericht moet zijn op hoe
         je doelen op een pedagogische aanvaardbare, vormende manier bereikt op een wijze die past bij de visie en de ideeën van de school.
    54   Inspectie van het Onderwijs, 2015a. Zie voor effecten van opbrengstgericht werken ook: Inspectie van het Onderwijs, 2010; Kuijk, 2014.
    55   Standaert, 2014.
    56   Inspectie van het Onderwijs, 2015a; Heemskerk, Verbeek, Kuiper, Oomens, Linden, e.a., 2014; School aan zet, 2012; Kuijk, Langen, Dries-
         sen & Elfering, 2015.
    57   Inspectie van het Onderwijs, 2016a, p.44.
    58   Inspectie van het Onderwijs, 2015a.
    De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                                                                 25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>om het bewust, intentioneel beïnvloeden van leerlingen. In dat geval is sprake van doelen en is
een doelgerichte, cyclische werkwijze op zijn plaats (zie figuur).
De brede opvatting van onderwijskwaliteit moet doorklinken in richtinggevende doelen en pro-
cessen. Als scholen keuzes die betrekking hebben op de drie doeldomeinen bewuster maken,
deze vertalen naar concrete onderwijsdoelen, hun onderwijsprocessen hierop aan laten sluiten,
en het handelen ook evalueren, zorgt dat voor een betere verankering van het werken aan onder-
wijskwaliteit in brede zin in de onderwijspraktijk.
                       VISIE
                     Schoolvisie
                                               DOELEN
                                              Kerndoelen
                                             Schooldoelen
                                            Leerlingdoelen
 VERANTWOORDING
Verschillende manieren
      en partijen
      Conclusies                                HANDELEN
    Vervolgstappen                               Curriculum
                                                  Leerlijnen
                                                 Activiteiten
                                                  Didactiek
                              EVALUATIE
                                Passende
                             instrumenten
                           Externe Feedback
Concreet betekent dit dat de school allereerst zijn visie met betrekking tot het onderwijs dat
hij voorstaat op de drie doeldomeinen (kwalificatie, socialisatie en persoonsvorming) ver-
woordt. Vervolgens vertaalt de school deze visie in onderwijsdoelen die aansluiten bij de wet-
telijke onderwijsdoelen en eigen schooldoelen. De doelen worden vervolgens gekoppeld aan
het onderwijsaanbod (zoals leerlijnen, methoden, didactiek) en/of de pedagogiek van het onder-
wijs. Dat betekent niet dat het onderwijsaanbod ook gescheiden wordt in drie doeldomeinen;
elke onderwijsactiviteit kan verschillende doelen tegelijkertijd dienen. Met een en dezelfde les
kunnen kwalificerende, socialiserende en persoonsvormende doelen, en zowel korte- als lange­
termijndoelen worden nagestreefd.
Het is belangrijk dat de doelen en het bijbehorende onderwijsaanbod ook systematisch geëvalu-
eerd worden. Hiervoor dienen passende instrumenten te worden gebruikt (zie ook paragraaf 3.2).
‘Passend’ heeft hierbij betrekking op een aantal aspecten. De instrumenten dienen ten eerste te
passen bij de visie van de school. Ze dienen ten tweede ook te passen bij de doelen en de doel-
domeinen. En ten derde moeten instrumenten passen bij de functie die de informatie moet ver-
vullen. Welke gegevens zijn nuttig om inzicht te krijgen in de ontwikkeling van de leerling, voor
verbetering van het onderwijsproces, of voor verantwoording? De keuze van de te verzamelen
gegevens en de wijze waarop die worden bewerkt en geïnterpreteerd zullen variëren, afhankelijk
van voor wie en waarvoor de informatie wordt ingezet. Het maakt verschil of informatie bestemd
is voor leraren, leerlingen, ouders, schoolleiders, onderwijsinspectie, overheid of parlement.59
Deze manier van werken neemt de visie van de school als uitgangspunt. Dat heeft tot gevolg dat
de gegenereerde gegevens beter gebruikt kunnen worden voor kwaliteitsverbetering.60 De inzet
59     Janssens & Dijkstra, 2012.
60     Béguin, 2015.
26                                                                            Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>van instrumenten als onderdeel van kwaliteitsverbetering zorgt ervoor dat het verzamelen van
gegevens betekenisvol is en geen doel op zich wordt.
Stimuleer visieontwikkeling door onderwijskundig leiderschap en bevorder de doorwerking hiervan
in de school
Bij het ontwikkelen van een visie op onderwijs hebben schoolbestuur en schoolleider een
belangrijke rol. Zij zijn het die enerzijds de visie op onderwijskwaliteit op bestuurlijk en school-
niveau kunnen uitwerken en anderzijds ervoor kunnen zorgen dat de verbinding gelegd wordt
met het pedagogische en didactisch werken en de opvattingen van individuele leraren.61
In de onderzoeksliteratuur wordt het belang van het schoolbestuur en de schoolleider beschre-
ven in relatie tot het benutten van professionele ruimte van de leraar en het realiseren van
onderwijskwaliteit.62 De raad heeft in zijn vorige advies over kwaliteit in het hoger onderwijs
onder meer de volgende effectieve elementen onderscheiden: een duidelijke, gedeelde en
doorleefde onderwijsvisie voortkomend uit een open dialoog; verbeteringsgerichtheid van-
uit collectief en individueel lerend vermogen; het zich bemoeien met onderwijsinhoudelijke
zaken door het gesprek hierover te voeren, door onderwijskundig leiderschap uit te oefenen en
door te interveniëren; en een ondersteunende organisatiestructuur die aanzet tot teamwerk en
samenwerken.63
Het is volgens de raad ten eerste de taak van bestuurders en schoolleiders om gezamenlijk met
leraren en ouders een visie te ontwikkelen op brede onderwijskwaliteit, waarbij aandacht is
voor de balans tussen de drie doeldomeinen en de manier waarop die visie doorwerkt in het
onderwijs. Het is daarbij niet alleen van belang dat leraren, ouders en leerlingen deze specifieke
onderwijsvisie kennen en zich bewust zijn van de vertaling van deze visie in de onderwijsprak-
tijk, maar ook dat zij betrokken worden bij het vaststellen van doelen.64 Ook is het belangrijk dat
schoolleiders en schoolbesturen tijd en geld alloceren aan zaken die erop gericht zijn de visie na
te leven en de doelen te bereiken. Deze acties moeten dus in lijn zijn met de geformuleerde visie
en doelen. Zo worden met onderwijskundig leiderschap voorwaarden en condities gecreëerd
voor het werkelijk vormgeven van onderwijskwaliteit over de volle breedte.65
Ten tweede meent de raad dat schoolbesturen en schoolleiders een aandeel hebben in het sti-
muleren en bewaken van het cyclisch werken aan brede kwaliteitsverbetering.66 Uit onderzoek
blijkt dat schoolleiders de laatste jaren meer zicht hebben gekregen op de onderwijskwaliteit
binnen hun school, maar dat ze die informatie nog onvoldoende gebruiken voor verbetering
van het onderwijs, en dat ook het terugkoppelen van resultaten naar leraren beter kan. Op scho-
len waar de cyclus van kwaliteitszorg wel wordt afgemaakt en de kwaliteit is geborgd, ontwik-
kelen leraren en schoolleiders de kwaliteit samen verder.67
Geef de vaardigheid om (brede) kwaliteitszorg vorm te geven een plaats in de lerarenopleiding
Zoals genoemd hebben veel scholen stappen gezet op het gebied van kwaliteitsbevordering
door meer opbrengstgericht te gaan werken, zich hierbij te laten begeleiden en te leren van andere
61   Bollaert, 2014, 274 en 283.
62   Burch & Spilliane, 2003; Fullan & Levin 2009.
63   Zie Onderwijsraad, 2015a, p.19-24 voor een uitgebreide omschrijving van in totaal zeven effectieve elementen.
64   Hooge, Janssen, Look, Moolenaar & Sleegers, 2015.
65   Zie ook het nog uit te brengen advies van de Onderwijsraad over professionele ruimte.
66   Odenthal & Verbeek, 2014; Visscher & Ehren, 2011.
67   Inspectie van het Onderwijs, 2015a; Schildkamp, 2007.
 De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                                          27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>    scholen die hier al verder in zijn.68 Ondanks deze toegenomen inzet vraagt het in beeld brengen
    van kwaliteit blijvende aandacht. Scholen beschikken doorgaans wel over kwaliteitssystemen
    die relevante informatie bevatten, maar laten nog veel mogelijkheden voor kwaliteitsverbete-
    ring onbenut. Zo wordt er te weinig systematisch gemonitord en worden de resultaten te weinig
    gebruikt voor betere vormgeving van de lessen en voor meer differentiatie. Scholen beschikken
    niet altijd over de juiste handvatten om hun onderwijskwaliteit in brede zin in beeld te brengen.69
    Er zijn diverse begeleidingsprojecten geweest waarin scholen hebben geleerd om zich het
    cyclisch werken eigen te maken. Voor een blijvende en verder reikende ontwikkeling van
    cyclisch werken is echter meer nodig. Het is van belang dat er structurele aandacht komt voor
    begeleiding bij het articuleren van een brede opvatting van onderwijskwaliteit en het cyclisch
    werken aan en realiseren van alle doelen die de school zich stelt.
    De raad ziet hiertoe mogelijkheden in de opleidings- en nascholingsactiviteiten van leraren-
    opleidingen (pabo, tweedegraads- en eerstegraadsopleiding). Het is daarbij van belang dat
    de opleidingen aandacht besteden aan de bewustwording van aanstaande leraren voor wat
    betreft de bijdrage van het onderwijs aan de doeldomeinen kwalificatie, socialisatie en per-
    soonsvorming. Zo leren leraren over de verschillen en de samenhang tussen deze doeldomei-
    nen. Ook kan de opleiding een bijdrage leveren aan de vaardigheden van leraren in het cyclisch
    werken aan doelen binnen elk van de drie doeldomeinen of een combinatie daarvan. Het voor-
    nemen van de minister om de aansluiting tussen de universitaire lerarenopleidingen en de
    onderwijspraktijk te versterken – onder andere door het curriculum meer vraaggestuurd op
    te zetten – biedt studenten meer ruimte om het expliciet maken van een brede opvatting van
    onderwijskwaliteit in de praktijk te oefenen en opleidingen om deze vaardigheden een plek in
    het curriculum te geven.70 Zo krijgen (beginnende) leraren een betere basis om in de praktijk
    op voort te bouwen.
3.2 Vergroot de beschikbaarheid van passende instrumenten en methoden
    In de onderwijswetten is een aantal momenten voorgeschreven waarop scholen toetsen die-
    nen te gebruiken om hun onderwijskwaliteit in beeld te brengen. Dat geldt onder meer voor
    het eind van het basisonderwijs en voortgezet onderwijs. Daarnaast gebruiken scholen een
    leerlingvolgsysteem. De vo-examens zijn landelijk vastgesteld, bij de keuze van de eindtoets
    basisonderwijs en het leerlingvolgsysteem hebben scholen (beperkte) vrijheid.
    De raad is van mening dat kwaliteit in de volle breedte inzichtelijk gemaakt kan worden met
    een combinatie van kwantitatieve en kwalitatieve instrumenten en methoden, in aanvulling
    op de voorgeschreven instrumenten. Kwalitatieve informatie is naast kwantitatieve informatie
    noodzakelijk om inzicht te krijgen in de uitwerking van de brede opvatting van onderwijskwa-
    liteit. Onder meer met het oog op cyclisch werken dienen deze instrumenten en methoden te
    passen bij de visie, de doelen en de werkwijze van de school, en bij de doelgroepen waarvoor
    de informatie bestemd is (zie ook hoofdstuk 4). De raad wil hierbij benadrukken dat het moet
    gaan om valide instrumenten en navolgbare methoden.
    68   School aan zet, 2012; Oomens, Bruynsters, Donker, Geldhof, Boer, e.a., 2015, p.28.
    69   Kuijk, Langen, Driessen & Elfering, 2015.
    70   Ministerie van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap, 2016.
    28                                                                                     Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>De term instrumenten vat de raad breed op. Het gaat om uiteenlopende manieren om onder-
wijskwaliteit in brede zin inzichtelijk te maken: van kijkwijzers tot toetsen, en van portfolio’s
tot observatielijsten. Onderstaand kader geeft enkele voorbeelden van scholen die vanuit een
brede kwaliteitsopvatting naast kwantitatieve instrumenten onder andere (digitale) portfolio’s
gebruiken om de vorming van hun leerlingen in kaart te brengen.71
   Portretten van scholen die brede onderwijskwaliteit inzichtelijk maken met portfolio’s
   LUCA Praktijkschool
   De LUCA Praktijkschool in Amsterdam-Oost richt zich op de scholing en begeleiding van jongeren
   tussen twaalf en achttien jaar. Het onderwijs is niet primair gericht op het behalen van een diploma,
   maar op het verwerven van zelfstandigheid. Wie de school heeft doorlopen, weet bijvoorbeeld hoe
   hij zich moet opstellen in een werkomgeving en hoe hij zijn privéleven moet organiseren. De school
   helpt de leerlingen bij het vinden van een betaalde baan of zoekt samen met hen naar een passende
   vervolgopleiding.72
   Om de vorming van leerlingen in brede zin te stimuleren en in kaart te brengen, gebruikt de school
   een digitaal portfolio. Dit portfolio kent vijf gebieden: wonen, werken, vrije tijd, burgerschap en leren.
   Het portfolio is gericht op concrete en haalbare doelen (vaak gerelateerd aan aka-competenties, ar-
   beidsmarktgekwalificeerd assistent) en de leerlijnen van de leerlingen. Bijvoorbeeld: samenwerken of
   zelfredzaamheid; “goedemorgen zeggen en een praatje maken op werkvloer ”; of “niet meteen boos
   worden als ik kritiek krijg”.
   Een van de voordelen van dit systeem is volgens de gebruikers de vermindering van de administra-
   tieve last. Omdat delen van het portfolio ook beschikbaar kunnen worden gesteld aan betrokkenen
   buiten de school – bijvoorbeeld een logopediste, de inspectie en de gemeente – hoeven belangrijke
   gegevens niet dubbel te worden ingevuld. Hetzelfde portfolio werkt dus als leerlingvolgsysteem, als
   planningssysteem voor de leerling zélf, voor de overdracht naar werk of vervolgonderwijs en voor het
   onderwijstoezicht.
   Laterna Magica
   Laterna Magica is een integraal kindcentrum voor nul- tot dertienjarigen op IJburg in Amsterdam waar
   kinderen opvang en onderwijs krijgen. De kinderen werken vanuit hun eigen nieuwsgierigheid.73 Er
   wordt gewerkt met een (papieren) portfolio met daarin per kind geformuleerde leer- en ontwikkel-
   lijnen op de domeinen kwalificatie, socialisatie en persoonsvorming. De kerndoelen behoren hier-
   toe. Omdat deze echter vaak gericht zijn op kwalificatie, zijn er veel doelen aan toegevoegd op het
   socialiserende en persoonsvormende vlak. De doelen zijn vertaald naar hele concrete kleine doelen,
   omgezet in gedrag. Zo wordt het zichtbaar en bespreekbaar maken van de ontwikkeling concreet
   en gemakkelijk. Voorbeelden van leer- en ontwikkellijnen zijn probleem oplossen en wilskracht en
   doorzettingsvermogen.
   In het portfolio staat op iedere pagina met doelen een lijn van beginner naar expert. Samen met het
   kind wordt gekeken naar de doelen en lijnen: “Waar zit je nu? En waaraan kunnen we dat zien? Wat
   zijn de ‘bewijzen’?” (bewijzen zijn concrete producten, zoals tekeningen, werkbladen, teksten, toetsen,
   filmpjes met processen). De bewijzen worden vanuit zo veel mogelijk perspectieven (product, proces,
   oogpunt kind/medeleerlingen/leerkracht) gegeven. De directeur van de school noemt het een leer-
   ling-volg-jezelf-systeem. “Leerlingen moeten zich zelf leren sturen en leren doelen te bereiken. Het
   portfolio is dieper dan een verzamelmap met werkjes; er zit een verhaal bij. Kinderen krijgen verstand
   van zichzelf.” Naast deze ontwikkellijnen bevat het portfolio ook een overzicht van vaardigheden uit
   het kwalificatiedomein die kinderen moeten beheersen (zoals het kennen van de tafels en het herken-
   nen van onderwerp en gezegde).
71     De scholen in het kader voldoen aan de kwaliteitsnormen van de inspectie.
72     Zie: www.lucapraktijkschool.nl.
73     Zie: www.obslaternamagica.nl; Baars, 2015.
De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                                     29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Voor het in beeld brengen van opbrengsten op de gebieden taal en rekenen bestaan instru-
menten, zowel kwantitatieve als kwalitatieve, die goed bruikbaar zijn voor de onderwijspraktijk
en geschikt voor kinderen in verschillende leeftijdscategorieën.74 Voor overige aspecten – vaak
aspecten die meer gerelateerd kunnen worden aan het socialiserende en persoonsvormende
domein – is dit veel minder het geval.75 Er zijn door wetenschappers, uitgevers, onderwijsad-
viesbureaus en onderwijsinstellingen de afgelopen jaren wel stappen gezet om ook voor deze
domeinen instrumenten en methoden te ontwikkelen. Om een beeld te geven van de stand
van zaken met betrekking tot bijvoorbeeld instrumenten die gerelateerd worden aan socia-
le en maatschappelijke competenties, is in bijlage 1 van dit advies ter illustratie een overzicht
opgenomen van bruikbare instrumenten voor kinderen in de leeftijdsgroep van acht tot acht-
tien jaar, en een overzicht van instrumenten die bruikbaar gemaakt kunnen worden.76 Het gaat
daarbij vooral om vaardigheden, houdingen en gedrag.
Om de inzet van passende instrumenten voor het cyclisch werken aan aspecten van kwalifica-
tie, socialisatie én persoonsvorming te bevorderen, acht de raad het van belang dat scholen
meer mogelijkheden krijgen in de keuze en het gebruik van verschillende soorten instrumen-
ten en methoden. De beschikbaarheid van valide instrumenten en methoden dient daarom
aanzienlijk te worden vergroot. Hieronder werkt de raad uit wat daarvoor nodig is.
Samenwerking wetenschap en onderwijspraktijk nodig voor (door)ontwikkeling van bestaande en
nieuwe instrumenten
Onderzoek en praktijk zijn in de loop van de twintigste eeuw uit elkaar gegroeid. Hoewel het
dichten van die kloof de afgelopen jaren verhoogde aandacht krijgt, bijvoorbeeld door de
oprichting van het NRO (Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek) en van de academische
werkplaats onderwijs (waar onderzoekers, scholen, beleidmakers en leergemeenschappen
samenwerken), bestaat er nog steeds een grote afstand tussen een beroepsgroep van deskun-
digen die theorie en instrumenten ontwikkelen, en een beroepsgroep van leraren die deze al
dan niet in praktijk brengen.
Een inventarisatie van de problemen rondom de aansluiting van onderwijsonderzoek op de
praktijk – en vice versa – suggereert dat enerzijds het onderwijsonderzoek te weinig over-
tuigende en praktische resultaten oplevert en dat anderzijds de onderwijspraktijk terughou-
dend is in het benutten van beschikbare kennis.77 Dat kan komen doordat de agenda van het
bestaande onderwijsonderzoek nog onvoldoende aansluit op de praktijk en omdat dit onder-
zoek zijn eigen interne dynamiek kent, die nauwelijks beïnvloed wordt door belangrijke vragen
vanuit de onderwijspraktijk. In dat verband staan bijvoorbeeld discussies over de brede kijk op
onderwijskwaliteit niet altijd op het netvlies van onderzoekers. Maar ook zijn schoolleiders en
leraren vaak niet op de hoogte van onderzoeksresultaten. En als ze dat wel zijn, volgt hieruit
niet altijd de tijdsinvestering om deze resultaten op waarde te schatten en in te zetten voor
de onderwijspraktijk. Voor het inzichtelijk maken van onderwijskwaliteit in brede zin zouden
wetenschappelijk gefundeerde methoden, aanpakken en instrumenten zeer bruikbaar kunnen
zijn. Maar ook hier geldt: de inzichten en aanpakken die wetenschappelijk gefundeerd zijn, slui-
ten niet altijd aan op wat de praktijk nodig heeft, en anderzijds maakt de praktijk onvoldoende
gebruik van wat er wel is (zie ook paragraaf 2.1).
74   Zie verder Van den Berge et al., 2014; School aan zet heeft veel goede kijkwijzers op zijn site staan.
75   Ledoux, Meijer, Veen & Breetvelt, 2013.
76   Gebaseerd op Ledoux, Meijer, Veen & Breetvelt, 2013.
77   Onderwijsraad, 2011b.
30                                                                                                         Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Om de beschikbaarheid van passende instrumenten binnen het door de raad voorgestane
referentiekader te vergroten, is het belangrijk dat er onderzoek wordt gedaan naar instrumen-
ten en methoden die de bijdrage van het onderwijs aan kwalificatie, socialisatie en persoons-
vorming inzichtelijk kunnen maken. De raad pleit ervoor om een ontwikkeltraject te starten
dat daar specifiek op gericht is. Daarbij kan het enerzijds om nieuw te ontwikkelen instru-
menten gaan en anderzijds om het geschikt maken voor de onderwijspraktijk van bestaande
instrumenten of manieren om resultaten zichtbaar te maken. Om deze breder in te kunnen
zetten, is het onder andere van belang dat deze toegankelijk zijn en gemakkelijk toepasbaar
in een onderwijsleeromgeving. Zo moet een docent een instrument kunnen afnemen zon-
der uitgebreide training vooraf.78 Sommige bestaande instrumenten hebben meer bewerking
nodig voordat ze bruikbaar zijn: voor een aantal kwantitatieve instrumenten geldt bijvoor-
beeld dat de normering aangepast moet worden aan de Nederlandse populatie of aan andere
leeftijdscategorieën.
De raad heeft eerder betoogd79 dat coproductie een goede manier is om tot geschikte instru-
menten te komen. Scholen werken daarbij samen met wetenschappers uit verschillende vakge-
bieden, overheden, bedrijven en andere belanghebbenden. Er bestaan al goede voorbeelden
van vruchtbare samenwerking tussen wetenschap en praktijk als het gaat om instrumentont-
wikkeling, maar de raad pleit voor meer structurele aandacht hiervoor in de financiering van
onderzoek en een sterkere prioritering van onderzoek gericht op het (door)ontwikkelen en
beschikbaar maken van bruikbare instrumenten en methoden.
Daartoe ziet hij een natuurlijke aansluiting bij de onderzoekstaak van universiteiten en hoge-
scholen, en bij de functie van de NWO (Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onder-
zoek), waarbij hij aanbeveelt om ook de disciplines buiten het onderwijskundig onderzoek
te wijzen op de noodzaak onderzoek te doen en instrumenten te ontwikkelen die ten nutte
zijn van de onderwijspraktijk. Ook ziet hij een rol weggelegd voor de academische werkplaats
onderwijs. Daar wordt momenteel onderzoek gedaan naar toetsen en meten. Dit onderzoek
lijkt zich vooral te richten op kwantitatieve instrumenten. Naar de mening van de raad zou ook
de ontwikkeling en evaluatie van kwalitatieve instrumenten een plek kunnen krijgen in het
programma van de academische werkplaatsen. Op die manier krijgen scholen meer moge-
lijkheden om combinaties van kwantitatieve en kwalitatieve instrumenten te maken die recht
doen aan het inzichtelijk maken en het verantwoorden van hun kwaliteit.
In aanvulling op de samenwerking tussen wetenschappers en scholen gericht op ontwikkeling
van passende instrumenten, vindt de raad het van belang dat de resultaten van wetenschap-
pelijk onderzoek naar bestaande instrumenten toegankelijk worden voor de onderwijsprak-
tijk, door het online beschikbaar stellen van reviewstudies voor het onderwijs. Daarbij behoe-
ven reviewstudies die te relateren zijn aan de drie doeldomeinen grotere aandacht. De raad
ziet wat dat betreft mogelijkheden bij bestaande en nieuwe initiatieven die zich tot doel heb-
ben gesteld resultaten van onderwijsonderzoek en inzicht in methoden binnen het bereik van
scholen te brengen, om scholen zo te helpen bij het maken van beredeneerde keuzes voor
onderwijsprogramma’s.80
78   Dijkstra, 2015, p.27-28.
79   Onderwijsraad, 2011b; Onderwijsraad, 2013a.
80   Zie bijvoorbeeld de website van Best Evidence Encyclopedia (BEE) (www.bestevidence.org), de website van Top Institute for ­Evidence
     Based Education Research (TIER) (www.tierweb.nl) en de website van het Nederlands Jeugd Instituut (www.nji.nl).
De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                                                              31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Een goed voorbeeld van een bruikbare reviewstudie is een recente overzichtsstudie waarin
een groot aantal beoordelingsinstrumenten voor de kunstvakken in kaart is gebracht voor het
primair en voortgezet onderwijs.81 De studie is opgezet nadat scholen aangaven niet goed te
weten hoe de beoordeling van leerlingen vorm te geven en behoefte te hebben aan een (niet-
tijdrovend) instrumentarium dat hier handvatten voor biedt.82 Veel instrumenten uit de stu-
die hebben betrekking op muziek en betreffen beoordeling van een kunstuiting (zoals een
muziekuitvoering) aan de hand van criteria, maar ook rubrics, zelfrapportages en jurybeoor-
delingen worden als beoordelingsinstrumenten genoemd. De instrumenten scoren over het
algemeen goed op de door de onderzoekers gehanteerde kwaliteitscriteria.83 Het ministerie
van OCW84 test momenteel in pilotprojecten een selectie van beoordelingsinstrumenten uit
deze overzichtsstudie.
Het richting geven aan een brede opvatting van kwaliteit dient door instrumenten en methoden te
worden ondersteund
Voor scholen blijft het vaak onduidelijk hoe een instrument dat betrekking heeft op het meten
van bijvoorbeeld metacognitie, executieve functies of sociale vaardigheden, samenhangt met
het onderwijsaanbod in de klas. Zolang die relatie niet duidelijk is, kan het cyclisch werken niet
goed gestalte krijgen. Daarbij wordt immers verondersteld dat visie, doelen, aanpak en instru-
menten met elkaar samenhangen.
Als scholen de drieslag kwalificatie, socialisatie en persoonsvorming richtinggevend maken in
hun visie, doelen en pedagogisch-didactisch aanbod, dan is het van belang dat instrumenten
daarbij aansluiten. De raad wil er daarom op wijzen dat het ook nodig is om bij de ontwikkeling
van instrumenten het door hem voorgestane referentiekader richtinggevend te laten zijn. Dat
betekent dat bij het ontwikkelen van instrumenten duidelijk moet zijn hoe deze zich verhou-
den tot de drie doeldomeinen.
Bied scholen de mogelijkheid om onderling kennis te delen
Het probleem van onvoldoende kennisdeling speelt niet alleen tussen wetenschap en onder-
wijspraktijk, maar ook binnen de onderwijspraktijk en zelfs binnen de school. Ervaringen met
het gebruik van verschillende kwantitatieve en kwalitatieve instrumenten wordt nog zelden
binnen en tussen scholen verspreid. Het is van belang dat er een proces op gang komt waar-
door deze kennis wordt ontsloten en beter wordt benut.85
Een heterogene samenstelling van werkgemeenschappen kan een impuls geven aan het pro-
ces van kennis- en praktijkontwikkeling.86 Het is daarom belangrijk deze werkgemeenschap-
pen op bovenschools niveau te organiseren. Een onderdeel daarvan zou het ontwikkelen van
materialen zijn, die vervolgens bewerkt moeten kunnen worden voor gebruik binnen de eigen
school. Daarnaast is het belangrijk dat leraren ervaringen uitwisselen over het gebruik van
instrumenten en zo een proces van kennisverrijking en praktijkverdieping op gang brengen.
Het gaat bij deze vorm van samenwerking en uitwisseling niet alleen om de eindresultaten,
maar ook om de interactie, discussie en reflectie tijdens het samenwerken, waardoor er een
collectief leerproces ontstaat.87
81   Groenendijk, Damen, Haanstra & Boxtel, 2014.
82   Hoogeveen, Kieft, Beekhoven, Donker & Grinten, 2014.
83   Zie verder Groenendijk, Damen, Haanstra & Boxtel, 2014; Gullikers, 2011.
84   Ministerie van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap, 2014c.
85   Onderwijsraad, 2014b.
86   Pieters & Vries, 2005.
87   Onderwijsraad, 2013a, p.49.
32                                                                            Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>De raad ziet het belang en het nut van zo’n bovenschoolse werkgemeenschap ook wanneer
het gaat om het breder zichtbaar maken van onderwijskwaliteit. Leraren kunnen ervaringen
uitwisselen over het gebruik van instrumenten en samen instrumenten ontwikkelen en aan-
passen. Ook biedt een werkgemeenschap mogelijkheden voor scholen die deelnemen aan
wetenschappelijk onderzoek om opgedane kennis te verankeren en te verspreiden. Om brede
kwaliteit richtingbepalend te laten zijn in het onderwijs is regelmatige evaluatie van genoemde
werkgemeenschappen, hun doel en hun bijdrage aan de kwaliteit van het onderwijs van groot
belang.
Conclusie
Om kwalificatie, socialisatie en persoonsvorming richtinggevend te laten zijn voor het werken
aan onderwijskwaliteit in brede zin en deze onderdeel te laten zijn van de kwaliteitscyclus, is
het nodig dat scholen beschikken over passende instrumenten en methoden om de bijdra-
ge van het onderwijs aan de drie doeldomeinen inzichtelijk te maken. Momenteel zijn voor-
al instrumenten voorhanden binnen het doeldomein kwalificatie. De raad pleit voor verder-
gaande samenwerking tussen wetenschap en onderwijspraktijk om het aanbod van bruikbare
instrumenten en methoden voor het inzichtelijk maken van onderwijskwaliteit over de volle
breedte te vergroten en toegankelijk te maken voor scholen.
De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                      33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>    Het breder opvatten van kwaliteit gaat volgens de raad samen met
    het breder verantwoorden daarvan. Deze verantwoording vindt plaats
    op het niveau van horizontale en verticale verantwoording. De eigen
    visie van de school op brede onderwijskwaliteit staat hierbij centraal.
    De raad is daarbij voorstander van procestoezicht aan de hand van een
    aantal ijkpunten in het toezichtkader.
4   Van smal beoordelen naar breed
    verantwoorden
    In hoofdstuk 2 en 3 van dit advies is aandacht besteed aan het conceptualiseren van een brede
    opvatting van onderwijskwaliteit en aan het gebruik van passende instrumenten om de invul-
    ling hiervan op schoolniveau zichtbaar te maken. In dit hoofdstuk ligt de nadruk op het afleg-
    gen van verantwoording over onderwijskwaliteit in brede zin. Scholen krijgen daardoor erken-
    ning voor hun inspanningen om onderwijskwaliteit in brede zin te leveren en verbetering te
    realiseren. Daarmee wordt de verantwoordelijkheid van scholen serieus genomen om kwaliteit
    in brede zin op eigen wijze vorm te geven.
    Van smal beoordelen naar breed verantwoorden
    Aandacht en erkenning voor kwaliteit in brede zin zijn volgens de Onderwijsraad niet vrijblij-
    vend. De raad constateert dat het expliciet verbreden van de opvatting van onderwijskwaliteit
    met zich meebrengt dat scholen aangesproken worden op hun verantwoordelijkheid hier sys-
    tematisch aan te werken en zich daarover te verantwoorden. Een brede opvatting van onder-
    wijskwaliteit gaat hand in hand met het breder inzichtelijk maken én verantwoorden daarvan.88
    Dat betekent dat niet (langer) kan worden volstaan met het leveren en opvragen van onder-
    wijsopbrengsten op enkele terreinen. Het breder verantwoorden is geen gemakkelijke opgave,
    maar wel een die recht doet aan de brede opdracht van het onderwijs.
    Concreet betekent dit volgens de Onderwijsraad dat scholen verantwoording afleggen over de
    eigen invulling van de brede opvatting van kwaliteit, waarin de drie doeldomeinen opgeno-
    men zijn. Verantwoording afleggen kan op verschillende manieren. De nadruk ligt daarbij op
    de inhoudelijke dialoog aan de hand van relevante informatie die plaatsvindt op het niveau van
    horizontale en verticale verantwoording.
4.1 Expliciteer brede kwaliteit in dialoog
    Het onderwijs maakt deel uit van een sociale en maatschappelijke omgeving waarin diverse
    belanghebbenden kunnen worden onderscheiden. Deze zijn ieder op hun eigen wijze betrok-
    ken bij het onderwijs en bij de school als organisatie en gemeenschap. De school dient zich
    naar ouders, leerlingen, de buurt en – in abstractie – de samenleving als geheel te verantwoor-
    88  Strike, 2009.
    34                                                                         Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>den.89 In dat verband wordt ook wel gesproken van ‘meervoudige publieke verantwoording’.90
Daarin verwijst meervoudig naar meerdere aspecten waarover verantwoording plaatsvindt,
meerdere partijen waaraan verantwoording wordt afgelegd en meerdere verantwoordings-
vormen en -momenten.
Meervoudige publieke verantwoording kent drie functies: een draagvlakfunctie, een leer- en
verbeterfunctie en een rekenschapsfunctie. Deze drie functies moeten in samenhang worden
gezien: “zonder de draagvlakfunctie en het leren en verbeteren wordt de rekenschapsfunctie
een ‘koele’ vorm van ‘afrekenen’. Verantwoording in het kader van ‘leren en verbeteren’ kan
een vaag verhaal worden als niet inzichtelijk gemaakt wordt op welke doelstellingen dat leren
en verbeteren gericht is en wat het uiteindelijke resultaat ervan is. Draagvlak kan snel afkalven
als er geen sprake is van inzichtelijke resultaten en ontwikkeling in het functioneren.”91
De raad geeft een globaal overzicht van de verschillende verantwoordingsvormen die met
meervoudige publieke verantwoording gemoeid zijn (zie kader). Een cruciaal onderscheid is
dat tussen toezicht en verantwoording: bij toezicht ligt de nadruk op een beoordeling van kwa-
liteit in een hiërarchische relatie, bij verantwoording ligt de nadruk op het bevorderen van kwa-
liteit in dialoog over wat wel en niet goed gaat en/of beter kan. Interactie en uitwisseling zijn
essentieel als het gaat om de vraag wat goed gaat en wat niet en hoe het beter kan. Precies
vanwege deze interactie en uitwisseling is verantwoording de aangewezen context om te ver-
klaren en vast te stellen hoe is gewerkt aan meervoudige kwaliteit. Daarbij biedt verantwoor-
ding scholen meer mogelijkheden om prioriteiten te stellen en doelen in te kleuren vanuit de
eigen visie en identiteit.92
   Toezicht en verantwoording93
   Extern toezicht wordt uitgeoefend door een partij buiten de organisatie (zoals de inspectie), intern
   toezicht is belegd bij een intern toezichthoudend orgaan (zoals een raad van toezicht) of bij degenen
   die door de wet of statuten zijn aangewezen als interne toezichthouders (een algemeen bestuur ten
   opzichte van een dagelijks bestuur).
   Verticale verantwoording vindt plaats in relatie tot actoren waaraan de instelling in hiërarchische zin
   ondergeschikt is (zoals een raad van toezicht). Horizontale verantwoording voltrekt zich in relatie tot
   actoren waarmee de instelling in beginsel een gelijkwaardige relatie heeft (zoals een adviesraad met
   maatschappelijke belanghebbenden).
   Beoordelen én bevorderen
   De taak van interne toezichthouders beperkt zich niet tot het beoordelen van kwaliteit, maar omvat
   ook het bevorderen daarvan.94 Voor de inspectie is het beoordelen en bevorderen van kwaliteit be-
   noemd in de Wet op het onderwijstoezicht.95 Beoordeling en bevordering door de inspectie is ook
   gericht op de naleving van wettelijke verplichtingen.96 Daartoe behoort het bieden van deugdelijk on-
   derwijs. Ook onderwijskwaliteit in brede zin maakt daar onderdeel van uit, voor zover scholen daar op
   grond van wet- en regelgeving toe verplicht zijn.
89    Klaassen & Veugelers, 2009.
90    Vijlder, Bart, Gerven & Rozema, 2007.
91    Sagasser & Wolters, 2010.
92    Onderwijsraad, 2013b.
93   Onderwijsraad, 2013b.
94   Artikel 17c, lid 1, eerste volzin, Wet op het primair onderwijs; artikel 24e1, lid 1, eerste volzin, Wet op het voortgezet onderwijs; artikel
     28i, lid 1, eerste volzin, Wet op de expertisecentra.
95   Artikel 3, lid 2, sub a, Wet op het Onderwijstoezicht.
96   Artikel 3, lid 2, sub b, Wet op het Onderwijstoezicht.
De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                                                                       35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Geef met belanghebbenden invulling aan een brede opvatting van kwaliteit
In voorgaande hoofdstukken is aan de orde geweest dat scholen een eigen visie ontwikke-
len op het onderwijs en van daaruit doelstellingen formuleren. Ook in de context van verant-
woording afleggen speelt de eigen visie een belangrijke rol. Een goede dialoog aan kunnen
gaan met belanghebbenden vraagt van een school allereerst om voor zichzelf helder te heb-
ben wat de visie op de verschillende onderdelen en taken van het onderwijs is, welke doelen
daarbij horen, op welke wijze daaraan gewerkt wordt en hoe deze inzichtelijk kunnen worden
gemaakt. Door op een dergelijke manier te werken, kan de verantwoording op overtuigen-
de en kenbare wijze plaatsvinden. Op de visie en de wijze waarop deze in de praktijk wordt
gebracht, kan het bevoegd gezag worden aangesproken in alle verantwoordingsrelaties: hori-
zontaal, verticaal, extern en intern.
Ook is het van belang dat belanghebbenden worden betrokken bij het ontwikkelen van de
visie van de school, van de doelen van het onderwijs en van de wijze waarop die in de praktijk
worden nagestreefd. Het gaat dan vooral over de invulling van de schooleigen visie en onder-
wijsdoelen – binnen de grenzen van de democratische rechtsstaat. De belanghebbenden zijn
daarbij vooral diegenen die betrokken zijn bij de interne, verticale verantwoording (zoals de
raad van toezicht) en diegenen die betrokken zijn bij de horizontale verantwoording (zoals de
medezeggenschapsraad en ouders). Evaluaties en andere vormen van feedback die uit deze
wijze van verantwoording voortkomen kunnen belanghebbenden inzicht geven in de mate
waarin de doelen gerealiseerd worden.97 Verantwoording over onderwijskwaliteit in brede zin
vindt dus eerst en vooral op schoolniveau plaats.
Laat onderwijskwaliteit in brede zin expliciet onderdeel zijn van de codes goed bestuur
Vanuit de onderwijspraktijk wordt waarde gehecht aan (het proces van) horizontale verant-
woording. In de codes goed bestuur98 van de verschillende onderwijssectoren staan nadere
richtlijnen als het gaat om de interne verantwoording en de horizontale dialoog.99 Daarin wordt
benoemd waarover en tegenover wie het bevoegd gezag zich verantwoordt. Ook is vastge-
legd dat een dergelijke dialoog op alle relevante niveaus van de organisatie plaatsvindt en
is bepaald dat aandacht wordt besteed aan de manier waarop belanghebbenden worden
betrokken in de beleidscyclus en de wijze waarop informatie wordt verstrekt en resultaten wor-
den teruggekoppeld.100 Om ervoor te zorgen dat binnen deze dialoog ook een brede opvatting
van kwaliteit aan de orde komt, hoort onderwijskwaliteit in brede zin expliciet onderdeel te zijn
van de codes goed bestuur.101
Het bevoegd gezag kent en weegt belangen
De diverse bij de school betrokken partijen zullen op basis van hun specifieke waardeoriënta-
ties het begrip kwaliteit op een eigen manier interpreteren. Leerlingen en ouders zullen vooral
kijken naar de bijdrage van de school aan de ontwikkeling en vorderingen van (individuele)
leerlingen, de sfeer die op de school heerst, de pedagogische en didactische aanpak en de
visie die de school uitdraagt.102 Door als school over de brede kwaliteit de dialoog met belang-
hebbenden aan te gaan, is voortdurende bijstelling nodig van de wijze waarop onderwijskwa-
97   Onderwijsraad, 2013b, p.30.
98   Het interne toezicht is gehouden om toe te zien op naleving van deze code door het bestuur. Zie: artikel 17c, eerste lid, aanhef en onder
     b, van de Wet op het primair onderwijs; artikel 24e1, lid 1, onder b, van de Wet op het voortgezet onderwijs; artikel 28i, lid 1, onder b, van
     de Wet op de expertisecentra.
99   Zie bijvoorbeeld de artikelen 11 en 12 Code Goed Bestuur in het primair onderwijs.
100 Zie bijvoorbeeld artikel 11, lid 2, Code Goed Bestuur in het primair onderwijs.
101  Zie bijvoorbeeld: artikel 7 van de Code Goed Bestuur primair onderwijs.
102  Karsten, Jong, Ledoux & Sligte, 2006.
36                                                                                                              Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>    liteit in brede zin wordt ingevuld. De waardeoriëntaties kunnen immers onder invloed van ver-
    schillende (maatschappelijke) ontwikkelingen veranderen. Verantwoording is daarmee geen
    sluitstuk van een beleids- en/of uitvoeringsproces, maar eerder een dynamisch en interactief
    proces.
    Het bevoegd gezag, dat uiteindelijk verantwoordelijk is voor het onderwijs aan de eigen
    school, brengt de verschillende posities en perspectieven van belanghebbenden met elkaar
    in verband en stemt deze op elkaar af om tot weloverwogen keuzes ten aanzien van onder-
    wijskwaliteit in brede zin te komen.103 Met inachtneming van de wettelijke voorschriften is het
    uiteindelijke de school die kiest wat te realiseren. Het vertrekpunt van (brede) verantwoording
    is de visie van de school op onderwijskwaliteit in brede zin.
4.2 Laat scholen ruimte voor eigen interpretatie van onderwijskwaliteit
    Verantwoording is geen eenrichtingsverkeer, maar een wederkerig proces. Dit heeft zijn weer-
    slag op de werkwijze van álle betrokken partijen: zowel van degene die zich verantwoordt als
    van degene aan wie verantwoording wordt afgelegd. Daarom is afstemming nodig als het gaat
    om de vorm en inhoud van het proces van verantwoording.
    Verantwoordingsinitiatief ligt bij de school
    Meervoudige verantwoording wordt door het onderwijsveld nogal eens ervaren als een tijdro-
    vend, extern opgelegd controlemiddel met weinig meerwaarde voor de onderwijspraktijk.104
    Voor de school zou verantwoording echter een vorm van legitimatie moeten zijn door te zor-
    gen voor afstemming met belanghebbenden. Daarbij kan de informatie die ten behoeve van
    de verantwoording nodig is, worden gebruikt voor de bevordering van de eigen kwaliteit. In
    die zin ligt het volgens de raad ook voor de hand dat het verantwoordingsinitiatief bij de school
    ligt. De overheid schetst de kaders waar het gaat om wettelijke verplichtingen, maar de invul-
    ling is aan de scholen zelf. Scholen verantwoorden zich over de gemaakte keuzes ten aanzien
    van deze verplichtingen en de brede onderwijskwaliteit. Daarbij kunnen scholen zelf inschat-
    ten welke informatie daarvoor relevant en representatief is.
    Ook van degene aan wie verantwoording wordt afgelegd, wordt verwacht dat deze zich
    bewust is van en zich rekenschap geeft van de ruimte van scholen voor een eigen visie van bre-
    de kwaliteit. Ondertussen bewaart de partij aan wie verantwoording wordt afgelegd uiteraard
    de eigen kritische instelling en maakt deze inzichtelijk hoe hij kijkt, waar hij op let, op welke
    manier hij te werk gaat en waartoe de verantwoording dient.105 Het is in dat kader van belang
    dat in de verantwoording een duidelijk onderscheid wordt gemaakt tussen datgene wat een
    school op grond van wet- en regelgeving dient te bewerkstelligen (bijvoorbeeld het voldoen
    aan de minimumnormen voor taal en rekenen) en datgene wat onder de eigen opdracht van de
    school en de vrijheid van onderwijs valt.106 Het eerste is verplicht, het tweede volgens de raad
    in ieder geval niet vrijblijvend.
    103  Onderwijsraad, 2015a.
    104 Klaassen & Veugelers, 2009.
    105  Montfort, 2009.
    106 Met het op 8 maart 2016 door de Eerste Kamer der Staten-Generaal aannemen van het Voorstel van wet van de leden Bisschop, Van
         Meenen en Rog tot wijziging van de Wet op het primair onderwijs, de Wet primair onderwijs BES, de Wet op de expertisecentra, de Wet
         op het voortgezet onderwijs, de Wet voortgezet onderwijs BES en de Wet op het onderwijstoezicht in verband met een doeltreffender
         regeling van het onderwijstoezicht, wordt beoogd onduidelijkheid omtrent het onderscheid tussen kwaliteit en deugdelijkheid als
         het gaat om beoordelen en bevorderen door de inspectie, weg te nemen. Zie ook Onderwijsraad, 2014.
    De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                                                              37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>    Voorkom het ontstaan van dwingende kaders
    De raad signaleert een spanningsveld tussen enerzijds de wens om onderwijskwaliteit breder
    inzichtelijk te maken en de mogelijkheden hiertoe te verkennen, en anderzijds een terughou-
    dendheid om dat te doen uit vrees dat de instrumenten en uitkomsten (te snel) in toezichtka-
    ders als afvinklijstjes gebruikt gaan worden. Kwaliteit in brede zin ontstaat in de onderwijspro-
    cessen en ontvouwt zich in de onderwijspraktijk tussen leerkracht en leerling. Dat betekent dat
    het sturen van onderwijskwaliteit geen kwestie is van ‘aan de juiste knoppen draaien’.107
    In dat verband wijst de raad er uitdrukkelijk op dat gewaakt moet worden voor het aanvul-
    len van verantwoordingskaders met standaarden aan de hand waarvan verantwoording over
    onderwijskwaliteit in brede zin kan worden gevraagd. Een set met ‘af te vinken’ aspecten
    brengt het risico met zich mee dat scholen zich hierdoor laten sturen, met als gevolg dat zij de
    aandacht gaan richten op zaken die daarvoor in kaart moeten worden gebracht in plaats van
    de eigen visie te ontwikkelen en in de praktijk te brengen. Door pogingen te doen onderwijs-
    kwaliteit in brede zin te beheersen en te vangen in kaders, wordt niet alleen de verantwoorde-
    lijkheid van de school voor het realiseren van deze kwaliteit beknot, maar wordt ook de ruimte
    voor het ontwikkelen en het hanteren van een brede opvatting van kwaliteit beperkt.
    Ontwerp kaders met ijkpunten voor procestoezicht
    Extern toezicht (door de inspectie) is onder meer gericht op het stelsel van kwaliteitszorg. Daar-
    naast heeft de inspectie ook een rol in het bevorderen van de kwaliteit van het onderwijs in het
    algemeen. De mate waarin de school de dialoog met belanghebbenden aangaat, leert van hun
    feedback en de interne verantwoording regelt, moet door de inspectie worden meegenomen
    in een toezichtkader op processen. In deze context is het dan ook van belang dat het proces
    van de horizontale en verticale verantwoording over brede kwaliteit door alle scholen zicht-
    baar wordt gemaakt.108
    Hieronder geeft de raad enkele voorbeelden van processen die als ijkpunten kunnen dienen in
    een kader voor procestoezicht.
4.3 Brede kwaliteit vraagt om andere manieren van verantwoording
    Traditionele vernieuwingsscholen, zoals montessori- of jenaplanscholen, hebben zich door-
    gaans meer dan ‘reguliere’ scholen moeten inspannen om zich te verantwoorden richting over-
    heid. De reden daarvoor is dat hun invulling van het begrip onderwijskwaliteit lastig in te pas-
    sen is in bijvoorbeeld de standaarden die de inspectie voor de uitoefening van haar toezicht
    heeft geformuleerd. Voor dergelijke scholen bestond daarom een noodzaak op zoek te gaan
    naar alternatieven voor het zichtbaar maken van hun onderwijskwaliteit. Een deel van deze
    scholen heeft inmiddels grote stappen gezet in het zoeken naar manieren van verantwoording
    die past bij hun visie.109
    107  Hooge, 2013.
    108 De juridische kapstok voor procestoezicht op kwaliteit in de volle breedte is volgens de raad artikel 24 lid 4 onder a en b Wet op het
         voortgezet onderwijs: “het beleid met betrekking tot de bewaking en verbetering van de kwaliteit van het onderwijs omvat in elk ge-
         val de wijze waarop het bevoegd gezag bewaakt dat die kwaliteit wordt gerealiseerd, en de wijze waarop het bevoegd gezag vaststelt
         welke maatregelen ter verbetering van de kwaliteit nodig zijn”.
    109 Onderwijs Anders Verantwoorden.
    38                                                                                                           Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Voor veel scholen zal het in beeld brengen van brede onderwijskwaliteit een zoektocht bete-
kenen, omdat dit een andere manier van verantwoorden met zich meebrengt dan zij tot nu toe
gewend zijn. Het proces van het ontwikkelen en zichtbaar maken van en zich verantwoorden
over de eigen, brede visie op kwaliteit neemt tijd in beslag. Het gaat om een cultuuromslag die
niet op alle scholen even gemakkelijk te realiseren zal zijn. In die zin kan de verandering een
(tijdelijke) verzwaring van de verantwoordingslast betekenen of in ieder geval als zodanig wor-
den ervaren. In essentie betekent een bredere invulling van onderwijskwaliteit echter niet dat
de verantwoordingslast noodzakelijkerwijs toeneemt: het betekent wel dat deze anders wordt.
Scholen die zelfbewust opereren als het gaat om brede kwaliteit, kunnen namelijk uitleggen
wat zij ten behoeve van de verantwoording nodig vinden om te laten zien, in plaats van dat zij
uit onzekerheid ‘alles’ (menen te moeten) overleggen. Deze ‘eigen’ manier van verantwoorden
kan ertoe bijdragen dat leerkrachten en scholen zich meer serieus genomen voelen in hun
opvatting en uitvoering van onderwijskwaliteit in brede zin. Het is immers stimulerend om ver-
antwoording af te leggen over inspanningen die tot nu toe onderbelicht gebleven zijn.
Belanghebbenden in het verantwoordingsproces zijn bepalend voor aard en inhoud van informatie
Scholen zullen verder na moeten denken over de aard en vorm van de informatie die zij wil-
len gebruiken om hun brede onderwijskwaliteit zichtbaar te maken. Die aard en vorm hangen
mede af van de partij aan wie zij verantwoording afleggen. Een deel van de informatie die hoe
dan ook openbaar wordt gemaakt, zoals die over de uitgangspunten, kwaliteit en resultaten
van het onderwijs in de instelling, zal gebruikt kunnen worden voor de verantwoording aan
alle partijen. Tegelijkertijd zal verantwoording aan alle partijen niet op identieke wijze kunnen
plaatsvinden, omdat elke partij vanuit zijn eigen rol, verantwoordelijkheid en belang behoefte
heeft aan bepaalde informatie. Zo kan een school via verhalen en beelden de ouders over cul-
turele vorming informeren, en de inspectie door middel van bijvoorbeeld een expliciete zelf­
evaluatie of rapportage van een externe peer review.
Besteed in het schoolplan aandacht aan kwaliteit in brede zin
De raad ziet het schoolplan als een geschikte plek om de eigen visie op brede kwaliteit inzichte-
lijk te maken. Het schoolplan is een verantwoordingsdocument met een wettelijke basis waarin
het beleid met betrekking tot de kwaliteit van het onderwijs dient te worden opgenomen. Het
bewaken en verbeteren van die kwaliteit is daar onderdeel van. De inspectie ziet erop toe dat
een schoolplan aanwezig is en of het voldoet aan de voorwaarden die daaraan in de wet zijn
gesteld (zie kader). Het verplichte schoolplan wordt gepositioneerd als stimulans om een inte-
graal beleid te voeren dat ten goede komt aan de kwaliteit van het onderwijs op de school.110
   Het schoolplan
   Het schoolplan bevat “een beschrijving van het beleid met betrekking tot de kwaliteit van het onder-
   wijs dat binnen de school wordt gevoerd, en omvat in elk geval het onderwijskundig beleid, het perso-
   neelsbeleid en het beleid met betrekking tot de bewaking en verbetering van de kwaliteit van het on-
   derwijs. (…) Het onderwijskundig beleid omvat in elk geval de uitwerking van de wettelijke opdrachten
   voor het onderwijs en van de door het bevoegd gezag in het schoolplan opgenomen eigen opdrachten
   voor het onderwijs in een onderwijsprogramma.”111
Horizontale verantwoording speelt bij de totstandkoming van het schoolplan een grote rol. Er
is voorafgaande instemming van de mr (medezeggenschapsraad) nodig voor het vaststellen of
110   Wijziging van een aantal onderwijswetten in verband met de invoering van het schoolplan, de schoolgids en het klachtrecht, 1997.
De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                                                               39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>    wijzigen van het schoolplan.111 De mr heeft daarbij initiatiefrecht.112 Zo kunnen de direct betrok-
    kenen (leraren, leerlingen, ouders) invloed uitoefen op de inhoud van het schoolplan. Het gaat
    dan niet alleen om het al dan niet instemmen met het schoolplan, maar ook om het in samen-
    spraak met het bevoegd gezag van de school komen tot een invulling van dat schoolplan die
    op draagvlak van belanghebbenden kan rekenen.
    De raad pleit ervoor dat scholen kwaliteit in brede zin als een vanzelfsprekend onderdeel
    van het schoolplan zien.113 Door in het schoolplan in te gaan op brede onderwijskwaliteit als
    onderdeel van onderwijs en kwaliteitszorg, en door de visie daarop concreet te maken, kan het
    schoolplan bijdragen aan de concretisering van de brede opvatting van kwaliteit in de onder-
    wijspraktijk. Volgens de raad is het zinvol om na te denken over de rol van het schoolplan in het
    kader van het zichtbaar maken van onderwijskwaliteit in de volle breedte. De inhoud van het
    schoolplan speelt immers een belangrijke rol in het door de raad voorgestane procestoezicht
    door de inspectie.
4.4 Andere manieren van verantwoorden: verantwoordingsmatrix, zelfevalu-
    atie, tevredenheids­onderzoek en peer review
    Het opnemen van de visie op en uitvoering van brede onderwijskwaliteit in het schoolplan
    alleen is niet voldoende in het proces van verantwoording. Om daadwerkelijk de dialoog te
    kunnen voeren over wat wel en niet goed gaat en/of beter kan en daardoor bij te dragen aan
    het bevorderen van onderwijskwaliteit in brede zin, zal de school nader zichtbaar moeten
    maken hoe is gewerkt aan brede onderwijsdoelen.
    Bij wijze van voorbeeld werkt de raad hieronder vier manieren uit die daarbij behulpzaam kun-
    nen zijn: de verantwoordingsmatrix, de zelfevaluatie, het tevredenheidsonderzoek en peer
    review. De raad sluit hiermee aan bij hoofdstuk 3, waarin al instrumenten voor het zichtbaar
    maken van kwaliteit in brede zin aan de orde zijn gekomen. Zoals blijkt, kunnen sommige van
    die instrumenten eveneens worden gebruikt in het verantwoordingsproces.
    Verantwoordingsmatrix
    Werken met de triband-verantwoordingsmatrix114 kan scholen helpen bij het afstemmen van
    hun informatie op de verschillende niveaus waarop verantwoording plaatsvindt (zie kader).115
    Niet iedereen die bij de school betrokken is, heeft namelijk dezelfde informatiebehoefte. Voor
    ouders is het van belang dat de communicatie over het eigen kind goed verloopt en zij kunnen
    zien dat hun kind zich naar verwachting ontwikkelt. Voor een schoolbestuurder is het wellicht
    van belang dat scholen voldoen aan een gezamenlijk vastgesteld kwaliteitsbeleid. Een onder-
    bouwcoördinator heeft belang bij inzichtelijkheid van de ontwikkeling van aanvankelijk lezen
    bij vijf- tot zevenjarigen. De school heeft voor verantwoording dus verschillende gegevens
    nodig. Soms hebben die gegevens betrekking op een specifieke leerling, soms op alle leerlin-
    111 Artikel 10, Wet medezeggenschap scholen.
    112 Artikel 6, lid 2, Wet medezeggenschap scholen. Het initiatiefrecht houdt in dat de mr voorstellen kan doen en standpunten kenbaar
        kan maken ten aanzien van “alle aangelegenheden, de school betreffende”. Hiertoe behoort ook het schoolplan. Het bevoegd gezag
        moet hierop binnen drie maanden éen ”schriftelijke, met redenen omklede reactie” geven.
    113 Zie bijvoorbeeld Schoolplan Theresialyceum 2012-2016, 2012. In dit schoolplan wordt aandacht besteed aan alle drie door de raad ge-
        noemde domeinen.
    114 Zoals ontwikkeld door Hoitink et al.,
    115 Mertens, 2009; Hoitink, Mertens & Zwart, 2011.
    40                                                                                                         Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>gen in Nederland. Bij het werken met een triband-verantwoordingsmatrix worden daarom drie
‘banden’ gebruikt.
  De verantwoordingsmatrix
  •     Band 1: breder kijken naar ontwikkeling; vergelijking met alle leerlingen in Nederland – externe
        vergelijking.
  •     Band 2: kijken naar de ontwikkeling van de groep (kwantitatief of kwalitatief) – interne vergelij-
        king.
  •     Band 3: kijken naar de ontwikkeling van het kind (kwantitatief of kwalitatief).
  Als deze drie banden worden gecombineerd met de driedeling kwalificatie, socialisatie en persoons-
  vorming, ontstaat een matrix met negen cellen. Op al deze cellen kan worden verantwoord. Voor
  scholen is dit een handig hulpmiddel om te bezien of de gegevens die zij verzamelen passen bij de
  verantwoording die ze willen afleggen. Op basis van de matrix wordt duidelijk waar hiaten liggen, of
  waar juist volgens het gehanteerde onderwijsconcept meer verantwoording logisch lijkt.
  Ingevuld kan een dergelijke matrix er zo uitzien (voorbeeld OBS Laterna Magica):
                    Kwalificatie              Socialisatie                     Persoonsvorming
    Band 1          Toetsresultaten Cito      Resultaten SAQI-toets. Kans-     SAQI-scores zelfvertrou-
                    rekenen.                  schatting pesten/gepest          wen, motivatie, welbe-
                                              worden; aanpassing aan           vinden.
                                              school.
    Band 2          Uit de portfolio’s blijkt De onderbouwunit is voor-        De scores van de obser-
                    dat de kinderen in de     uitgegaan in samenwerken.        vatielijst komen overeen
                    rekenclub nu veel be-                                      met de ontwikkelingslij-
                    ter kunnen meten.                                          nen in de portfolio’s.
    Band 3          Tess kan nu automati-     Huub houdt nu meer reke-         Isa durft steeds meer
                    seren tot 20.             ning met anderen.                voor een groep te presen-
                                                                               teren.
Band 1 is in eerste instantie relevant als het gaat om verantwoording aan de overheid. Deze
informatie zit namelijk voor een deel op het niveau van externe standaarden. Instrumenten
die hiervoor worden gebruikt zijn bijvoorbeeld Cito, TTA, SAQI. Ook gaat het om aanvullende
kwalitatieve en kwantitatieve informatie waarmee de inspectie een beeld kan krijgen van de
bredere onderwijskwaliteit van een school, vergeleken bij andere scholen.
Band 2 is gericht op interne vergelijking, en daarmee interessant voor het bestuur, de school-
leider en het schoolteam, maar ook voor de mr. Gegevens binnen deze band geven inzicht in
hoe de verschillende ‘units’ binnen de school presteren. Daarmee is een vergelijking mogelijk
tussen onderdelen van de school. Gegevens op dit niveau kunnen inzicht geven in hoe uit-
komsten worden beïnvloed door bijvoorbeeld de gekozen pedagogisch-didactische aanpak of
methode. De teams kunnen de gegevens analyseren en op basis daarvan hun programma of
pedagogisch-didactische aanpak bijstellen.
Band 3 geeft inzicht in de ontwikkeling van het individuele kind. In eerste instantie zullen
ouders (en leerlingen zelf) hierin geïnteresseerd zijn. Methodes die hiervoor kunnen worden
gebruikt zijn portfolio’s, observatielijsten, maar ook scores op een leerlingvolgsysteem, aange-
zien die immers inzicht geven in de individuele ontwikkeling van een leerling.
De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                                   41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Zelfevaluatie
Een zelfevaluatie biedt scholen en andere betrokkenen inzicht in de doelen, werkwijze en
resultaten van de school. Een zelfevaluatie kan behulpzaam zijn bij het expliciet maken van
datgene wat voorheen impliciet werd aangenomen en gedaan.
Een zelfevaluatie kan opgesteld worden volgens de uitgangspunten van het cyclisch werken
(zie paragraaf 3.1). Naast een visie, concrete doelen en de koppeling met het onderwijsaanbod
en passende instrumenten, wordt daarin ook opgenomen wat goed is gegaan en waarom, en
wat er op basis van de gemaakte analyse nog moet gebeuren. De zelfevaluatie kan ook als basis
dienen voor een visitatie of audit waarin getoetst wordt of andere partijen zich herkennen in
de bevindingen. Het blijkt dat de waarde van een zelfevaluatie wordt vergroot als oordelen
zowel worden gebaseerd op feiten en data, als op waarnemingen in de praktijk (bijvoorbeeld
klassenbezoeken) en gesprekken met betrokkenen (waaronder leraren).116 Het is daarom van
belang dat de feedback van partijen die hebben meegewerkt of meegekeken eveneens in de
evaluatie wordt meegenomen. De zelfevaluatie kan dan ook een belangrijke rol vervullen in de
dialoog die de school met belanghebbenden voert ter verantwoording van de eigen praktijk.
Gezamenlijk op de uitkomsten van de evaluatie reflecteren draagt bij aan het leren over en het
verbeteren van de kwaliteit.117
Instrumenten van kwaliteitszorg, waaronder zelfevaluaties, blijken (voorheen) vaak te zijn
gebaseerd op het toezichtkader van de inspectie.118 De zelfevaluatie moet een beeld geven van
de opvatting van de school over kwaliteit in brede zin en van hetgeen de school in het verleng-
de daarvan bewerkstelligt. Het is daarom zaak dat de focus in de zelfevaluatie ligt op schoolei-
gen doelen en speerpunten, en niet (slechts) op de elementen die in het toezichtkader van de
inspectie te vinden zijn. De zelfevaluatie kan de basis vormen voor de dialoog tussen inspectie
en school over de onderwijskwaliteit. Dat veronderstelt dat de inspectie in het toezicht afstemt
op en aansluit bij de zelfevaluatie van de school (zie ook paragraaf 4.2). Een dergelijke werkwij-
ze vergroot de potentie van de zelfevaluatie als middel om het onderwijs te verbeteren.
Tevredenheidsonderzoek
Elke school of onderwijsinstelling is verplicht een medezeggenschapsraad te hebben.119 Daar-
mee worden ouders, leerlingen120 en personeel actief betrokken bij het beleid van de school.
In het middelbaar beroepsonderwijs en het hoger onderwijs is het zeer gebruikelijk om daar-
naast studentenraadplegingen uit te voeren over allerlei aspecten van het onderwijs (bijvoor-
beeld de JOB-monitor in het middelbaar beroepsonderwijs en studentenmonitoren en tevre-
denheidsonderzoeken in het hoger onderwijs). Ook in bijvoorbeeld de kinderopvang is het
gangbaar om regelmatig een tevredenheidsonderzoek uit te voeren onder ouders naar ver-
schillende aspecten van de kwaliteit van de geboden opvang (zoals activiteitenaanbod en
pedagogisch beleid en klimaat).
In het kader van hun kwaliteitszorg is het ook onder scholen in het primair en voortgezet
onderwijs steeds meer gebruikelijk om de mening van ouders actief te bevragen, bijvoorbeeld
op zaken als veiligheid, sfeer, begeleiding, brede ontwikkeling en ouderbetrokkenheid. Daar-
naast experimenteren sommige scholen met ouderpanels. Deze panels hoeven niet school-
116  Inspectie van het Onderwijs & PO-raad, 2015.
117  Schillemans, 2007; Schillemans, 2009; Hooge & Wassink, 2015.
118  Inspectie van het Onderwijs & PO-raad, 2015.
119  Wet medezeggenschap op scholen, artikel 3.
120  Op het voortgezet onderwijs.
42                                                                           Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>breed te worden ingezet. Ze kunnen ook worden georganiseerd voor een specifiek thema
(bijvoorbeeld schoolidentiteit of passend onderwijs) of voor een specifiek deel van de ouder-
populatie, zoals nieuwe ouders of ouders met een kind uit groep 8.121 De raad is van mening
dat resultaten van tevredenheidsonderzoeken een waardevolle bijdrage kunnen leveren aan
kwaliteitsverbetering in de school en in de horizontale en verticale verantwoording kunnen
worden meegenomen.
Verken en benut de mogelijkheden van peer review voor het funderend onderwijs
Anders dan in het hoger onderwijs worden vormen van peer review122 in het funderend onder-
wijs beperkt toegepast.123 Uit de Voortgangsrapportage Lerarenagenda 2015124 blijkt dat het aan-
deel leraren dat deelneemt aan peer review is gedaald ten opzichte van vorig jaar. De raad is
van mening dat peer review ook in het primair en voortgezet onderwijs een waardevolle bijdra-
ge aan kwaliteitsverbetering en verantwoording kan leveren. In die hoedanigheid beschouwt
de raad peer review als een vorm van horizontale verantwoording zonder koppeling aan exter-
ne standaarden voor beoordeling. Het is belangrijk dat in een peer review de aandacht wordt
gericht op onderwijskwaliteit over de volle breedte en niet alleen op de indicatoren die in het
externe toezicht worden gebruikt.125 Op die manier kan peer review een betekenisvolle aan-
vulling vormen op de interne verbeteringssystematiek en een rol spelen in de borging van de
onderwijskwaliteit in brede zin.126
De raad pleit ervoor dat het primair en het voortgezet onderwijs de mogelijkheden voor peer
review verder verkennen. In het hoger onderwijs wordt al gebruikgemaakt van visitatie om het
onderwijs te verbeteren. Bij visitatie reflecteert een commissie van externe peers op de kwali-
teit van het onderwijs. Dit biedt gelegenheid om specifieker en intensiever dan anders op de
onderwijskwaliteit te reflecteren. Daarbij hoort het ontwikkelingsgerichte constructieve pro-
ces voorop te staan en is de instelling zelf eigenaar van het proces. Deze commissie kijkt in de
volle breedte naar het onderwijs, denkt mee over verbetermogelijkheden en kan zijn waarde-
ring uitspreken voor onderdelen waarop de instelling kwaliteit in de volle breedte inzichtelijk
maakt.127
Conclusie
Om onderwijskwaliteit over de volle breedte beter te kennen, erkennen en borgen, is het nodig
dat onderwijskwaliteit op een breder terrein expliciet wordt gemaakt. Het door de raad gepre-
senteerde referentiekader en de achterliggende redenatie bieden een uitgangspunt voor
doorwerking in verantwoording. Daarmee kan verdergaande kwaliteitsborging en erkenning
van onderwijskwaliteit in brede zin plaatsvinden en richting geven aan het onderwijs. Volgens
de raad is het nodig dat alle scholen in samenspraak met belanghebbenden een visie op bre-
de kwaliteit ontwikkelen. Het schoolplan is een, ook door de onderwijswet, aangewezen plek
om die visie inzichtelijk te maken. Afstemming op de informatiebehoeften van belanghebben-
den is in de verantwoording van belang. Daarbij kan onder meer gebruik worden gemaakt
121  Karsten, Jong, Ledoux & Sligte, 2006.
122  Collegiale consultatie, intervisie, collegiale en/of interscolaire visitatie.
123  In het actieplan Leraar 2020 – Een krachtig beroep doet de minister voorstellen om de professionaliteit van leraren en schoolorganisa-
     ties te verbeteren. Als onderdeel hiervan heeft de minister als ambitie geformuleerd dat in het jaar 2020 op alle Nederlandse scholen
     structureel gebruik wordt gemaakt van peer review.
124  Ministerie van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap, 2015b; Directie Kennis ministerie van OCW, 2015.
125  In het actieplan Leraar 2020 lijkt daar anders tegenaan te worden gekeken. Daarin wordt gesuggereerd dat een visitatie die inzoomt
     op de indicatoren van de inspectie zou kunnen leiden tot minder intensief toezicht en vermindering van negatieve oordelen.
126  Onderwijsraad, 2015a.
127  Zie ook Onderwijsraad, 2015a.
De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                                                                43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>van de kwantitatieve en kwalitatieve informatie die is verkregen door het cyclisch werken en
uit de zelf­evaluaties, tevredenheidsonderzoeken en peer reviews. De raad is van mening dat
genoemde verantwoordingsijkpunten een plaats moeten krijgen in het procestoezicht van de
inspectie.
44                                                                       Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Afkortingen
aka		 arbeidsmarktgekwalificeerd assistent
APS		(onderwijsinstituut op het gebied van leren, onderwijsvormgeving, schoolontwik-
              keling en leiderschap)
Cito		 (instituut voor toetsontwikkeling)
DUO		 Dienst Uitvoering Onderwijs
mr		medezeggenschapsraad
NRO		 Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek
NWO		 Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek		
OCW		 Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
SLO		 (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling)
vo		 voortgezet onderwijs
WPO		 Wet op het primair onderwijs
WVO		 Wet op het voortgezet onderwijs
De volle breedte van onderwijskwaliteit                                           45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>Literatuur
Béguin, A. (2015). Overzicht! Onderwijsinspanningen en uitkomsten in beeld. Presentatie onder-
    wijsdialoog Brede onderwijskwaliteit. 12 juni 2015.
Bernstein, B. (1971). Class, Codes and Control: Theoretical Studies Towards a Sociology of Language.
    London: Routledge & Kegan.
Bestuursakkoord voor de sector Primair Onderwijs (2014). Geraadpleegd op 9 maart 2016 via htt-
    ps://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2014/07/10/bestuursakkoord-­­voor-de-
    sector-primair-onderwijs.
Biesta, G. (2012). Goed onderwijs en de cultuur van het meten. Den Haag: Boom Lemma Uitgevers.
Bollaert, L. (2014). A Manual for Internal Quality Assurance in Higher Education - with a special focus
    on professional higher education. Brussel: EURASHE.
Bronneman-Helmers, R. (2011). Overheid en onderwijsbestel. Den Haag: Sociaal Cultureel
    Planbureau.
Bruner, J. (1996). The culture of edDe hoofdpublicaties - adviezen en verkenningen - die de Onder-
    wijsraad uitbrengt vindt u op deze pagina’s. Per publicatie is er een detailpagina met uitgebreide
    informatie en links naar gerelateerde documenten. Daarnaast kunt u door te klikken op ‘toon
    alle publicaties’ ook de ondersteunende studies raadplegen.ucation. Cambridge: Harvard Uni-
    versity Press.
Burch, P. & Spillane, J.P. (2003). Elementary school leadership strategies and subject matter: Refor-
    ming mathematics and literacy instruction. The Elementary School Journal, 103(5), 519-535.
Bussemaker, J. (2014). Vaardigheden voor de toekomst. Lezing bij symposium KNAW ‘Vaardig-
    heden voor de toekomst’. Amsterdam, 17 maart 2014. https://www.rijksoverheid.nl/docu-
    menten/toespraken/2014/03/17/lezing-minister-bussemaker-bij-symposium-knaw-vaar-
    digheden-voor-de-toekomst.
Centraal Planbureau (2014). Neveneffecten van sturingsinstrumenten. Den Haag: Centraal
    Planbureau.
De Vijlder, F., Bart, E., Van Gerven, A. & Rozema, M. (2007). Meervoudige publieke verantwoor-
    ding en geïntegreerd toezicht in het onderwijs. In F. Janssens & N. Noorlander (eds.), Goed
    onderwijsbestuur. Opstellen over een nieuwe besturingsfilosofie van het onderwijs (335-348).
    Den Haag: Boom Lemma.
Dijkstra, A.B. (2015). Startdossier moeilijk meetbare onderwijsresultaten op het sociale en maat-
    schappelijke domein. Verkennende notitie in opdracht van de Onderwijsraad. Amsterdam:
    Universiteit van Amsterdam.
Directie Kennis ministerie van OCW (2015). Dashboard Lerarenagenda. Geraadpleegd op 22 april
    2016 via https://zoek.officielebekendmakingen.nl/blg-613382.
Egan, K. (2008). The future of education; Reimagining our schools from the ground up. New Haven
    & London: Yale University Press.
Frissen, P., Van der Steen, M., Peeters, R., Frankowski, A., De Jong, I., Chin-A-Fat, N., Scherpenisse,
    J. & Schram, J. (2015). Sturing van onderwijskwaliteit in het primair onderwijs. Geraadpleegd op
    22 februari 2016 via http://www.nsob.nl/wp-content/uploads/Eindrapport-NSOB-BOPO-
    Systeemvermogen-PO.pdf.
Fullan, M. & Levin, B. (2009). The Fundamentals of Whole-System Reform. Education Week, 28(35),
    30-31.
Groenendijk, T., Damen, M-L., Haanstra, F. & Van Boxtel, C. (2014). Assessment in kunsteducatie.
    Amsterdam: Universiteit van Amsterdam.
46                                                                               Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Gullikers, J. (2011). Authentiek beoordelen: kansen voor het kunstonderwijs. Cultuur+Educatie,
    2011(31), 38-61
Heemskerk, I., Verbeek, F., Kuiper, E., Oomens, M., Van der Linden, J. & Hilbink, E. (2014).
    Opbrengstgericht werken in het voortgezet onderwijs. Amsterdam/Utrecht: Kohnstamm
    Instituut/Oberon.
Hoitink, A., Mertens, N. & Zwart, A. (2011). Opbrengstgericht werken in Onderwijs Anders Scholen.
    Utrecht: APS.
Hooge, E.H. (2013). Besturing van autonomie, over de mythe van bestuurba-
    re onderwijsorganisaties. Rede bij de openbare aanvaarding van het ambt
    van bijzonder hoogleraar bij TIAS Nimbas Businessschool aan de Universi-
    teit van Tilburg. Tilburg, 21 juni 2013. http://www.bmcadvies.nl/mediatheek/
    besturing-van-autonomie-over-de-mythe-van-bestuurbare-onderwijsorganisaties/.
Hooge, E.H., Janssen, S.K., Look, K. van, Moolenaar, N. & Sleegers, P. (2015). Bestuurlijk vermogen
    in het primair onderwijs. Tilburg: TIAS School for Business and Society, Tilburg University.
Hooge, E.H. & Wassink, H. (2015). Leren van besturen. Collegiale bestuurlijke visitaties in het
    voortgezet onderwijs. Geraadpleegd op 21 april 2016 via http://www.vo-academie.nl/
    files/9314/2892/4909/Leren_van_besturen_Collegiale_bestuurlijke_verantwoording_in_
    VO_Hooge_Wassink_2015_def.pdf.Hoogeveen, K., Kieft, M., Beekhoven, S., Donker, A. &
    Grinten, M. van der (2014). Monitor cultuuronderwijs in het primair onderwijs & programma
    Cultuureducatie met kwaliteit (2013-2014). Utrecht: Sardes, Oberon.
Hoogeveen, K., Kieft, M., Beekhoven, S., Donker, A. & Grinten, M. van der (2014). Monitor cul-
    tuuronderwijs in het primair onderwijs & programma Cultuureducatie met kwaliteit (2013-2014).
    Utrecht: Sardes, Oberon.
IJsseling, H. (2015). Meer aandacht voor socialisering en persoonsvorming - hoe ziet dat er uit?
    Geraadpleegd op 21 december 2015 via de website van BlogcollectiefOnderzoek
    Onderwijs, https://onderzoekonderwijs.net/2015/12/18/meer-aandacht-voor-socialisering-
    en-persoonsvorming-hoe-ziet-dat-er-uit/.
Inspectie van het Onderwijs (2010). Opbrengstgericht werken in het basisonderwijs. Een onderzoek
    naar het opbrengstgericht werken bij rekenen-wiskunde in het basisonderwijs. Utrecht: Inspec-
    tie van het Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2012). Toezichtkader PO/VO 2012. Utrecht: Inspectie van het
    Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2013). Over de volle breedte: Stand van zaken met betrekking tot het
    onderwijsaanbod in het basisonderwijs. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2014). Opbrengstgericht werken aan taal en rekenen in het voort-
    gezet onderwijs. Geraadpleegd op 23 februari 2016 via de website van Inspectie van het
    Onderwijs, http://www.onderwijsinspectie.nl/binaries/content/assets/publicaties/2015/04/
    opbrengstgericht-werken-taal-rekenen-voortgezet-onderwijs.pdf.
Inspectie van het Onderwijs (2015a). De staat van het onderwijs. Onderwijsverslag 2013/2014.
    Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2015b). Steeds minder zwakke afdelingen in het voortgezet onder-
    wijs. Webpagina. Geraadpleegd op 24 november 2015 via de website van Inspectie van het
    Onderwijs,         http://www.onderwijsinspectie.nl/nieuws/2015/11/in-voortgezet-onderwijs-
    steeds-minder-zwakke-afdelingen.html.
Inspectie van het Onderwijs (2016a). De Staat van het Onderwijs. Hoofdlijnen onderwijsverslag
    2014/2015. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2016b). Inspectie verandert de beoordeling van tussenresulta-
    ten. Webpagina. Geraadpleegd op 9 maart 2016 via http://www.onderwijsinspectie.nl/
    nieuws/2016/02/inspectie-verandert-de-beoordeling-van-tussenresultaten.html.
De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                          47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>Inspectie van het Onderwijs & PO-raad (2015). Zelfevaluaties, visitaties en audits. Geraadpleegd
    op 21 april 2016 via https://www.poraad.nl/files/themas/goed_bestuur/brochure_zelfeva-
    luatie.pdf.
Janson, D. (2015). Onderweg naar opbrengstveroorzakend onderwijs. Geraadpleegd op 9 maart
    2016 via http://www.janson.academy/publicaties/artikelen-rekenen/wiskunde/.
Janssens, F. & Dijkstra, A.B. (2012). Perspectieven op kwaliteit. In A.B. Dijkstra & F.J.G. Janssens
    (eds.), Om de kwaliteit van het onderwijs (215-247). 2012: Boom Lemma Uitgevers.
Karsten, S., De Jong, U., Ledoux, G. & Sligte, H. (2006). De positie van ouders en leerlingen in het
    governancebeleid. Amsterdam: SCO Kohnstamm Instituut.
Klaassen, C. & Veugelers, W. (2009). Verantwoording van waardegericht onderwijs. Nijmegen:
    Pedagogiek en Onderwijskunde Radboud Universiteit.
Lamm, Z. (1976). Conflicting theories of instruction: Conceptual dimensions. Berkeley: McCutchan.
Ledoux, G., Meijer, J., Van der Veen, I. & Breetvelt, I. (2013). Meetinstrumenten voor sociale compe-
    tenties, metacognitie en advanced skills. Een inventarisatie. Amsterdam: Kohnstamm Instituut.
Mertens, N. (2009). Verantwoordingswaaier. Utrecht: APS.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap (2014a). Nut en waarde van toetsing in het fun-
    derend onderwijs. Brief van Staatssecretaris van OCW aan Voorzitten van de Tweede Kamer,
    13 juni 2014. Kamerstukken II, 31293, 204.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap (2014b). Transitie in onderwijstoezicht. Brief van
    Minister en Staatssecretaris van OCW aan Voorzitter van de Tweede Kamer, 28 maart 2014.
    Kamerstukken II, 33905, 1.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap (2014c). Voortgangsrapportage cultuuronder-
    wijs. Brief van Minister en Staatssecretaris van OCW aan Voorzitter Tweede Kamer, 20 juni
    2014. Kamerstukken II, 32820, 108.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap (2015a). Aanbieding onderwijsmonitor; dash-
    board onderwijskwaliteit. Brief van Minister en Staatssecretaris van OCW aan Voorzitter
    Tweede Kamer, 26 oktober 2015. Kamerstukken II, 34300 VIII, 14.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap (2015b). Tweede voortgangsrapportage Lerare-
    nagenda. Brief van Minister en staatssecretaris van OCW aan Voorzitter Tweede Kamer, 4
    november 2015. Kamerstukken II, 27923, 211.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap (2016). Lerarenopleidingen in het wetenschap-
    pelijk onderwijs. Brief van Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap aan Voorzitter
    Tweede Kamer, 12 januari 2016. Kamerstukken II 2015-2016, 27923, 220.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap & Ministerie van Economische Zaken (2015).
    Creativiteit is essentieel om een welvarende, duurzame en innovatieve samenleving te realise-
    ren. Brief van Ministers van OCW en van EZ aan Voorzitter Tweede Kamer, 23 november
    2015. Kamerstukken II, 32636, 214. Geraadpleegd op 9 maart 2016 via https://www.rijksover-
    heid.nl/documenten/kamerstukken/2015/11/23/kabinetsreactie-op-advies-de-waarde-van-
    creativiteit.
Odenthal, L. & Verbeek, C. (2014). Opbrengstgericht werken in ontwikkeling. Amersfoort: CPS.
Onderwijsraad (2011a). Onderwijs vormt. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2011b). Ruim baan voor stapsgewijze verbeteringen. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2012a). Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectief.
Onderwijsraad (2012b). Cultuureducatie: leren, creëren, inspireren! Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2012c). Geregelde ruimte. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2012d). Verder met burgerschap in het onderwijs. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2013a). Een smalle kijk op onderwijskwaliteit. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2013b). Publieke belangen dienen. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2014a). Doeltreffender onderwijstoezicht. Den Haag: Onderwijsraad.
48                                                                              Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Onderwijsraad (2014b). Een eigentijds curriculum. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2015a). Kwaliteit in het hoger onderwijs. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2015b). Maatwerk binnen wettelijke kaders: eindtoetsing als ijkpunt voor het funde-
    rend onderwijs. Den Haag: Onderwijsraad.
Oomens, M., Bruynsters, M., Donker, A., Geldhof, T., Den Boer, P., Frietman, J., Verhaegh, T. &
    Ehren, M. (2015). Informatiegebruik voor kwaliteitsverbetering. Utrecht/Nijmegen: Oberon &
    KBA.
Oostdam, R. (2013). Zorgen voor de juf en mees. Amsterdam: Vossiuspers UvA.
Petrash, J. (2002). Understanding Waldorf Education: Teaching from the Inside Out. Beltsville: Gryp-
    hon House.
Pieters, J.M. & De Vries, B. (2005). Kennisproductie en kennisdisseminatie in het Nederlandse
    onderwijsveld: een voorstudie naar de rol van kennisgemeenschappen. Enschede: Universiteit
    Twente.
Platform Onderwijs2032 (2015). Hoofdlijn advies: een voorstel. Geraadpleegd op 27 oktober 2015
    via http://onsonderwijs2032.nl/wp-content/uploads/2015/09/Hoofdlijn-advies-Een-voor-
    stel-Onderwijs2032.pdf.
Platform Onderwijs2032 (2015). Ons onderwijs2032. Eindadvies. Den Haag: Platform Onderwijs2032.
Putters, K. (2015). Moedig onderwijsbestuur. Den Haag: Ministerie van OCW.
Sagasser, I. & Wolters, J. (2010). Opbrengstgericht stakeholdersbeleid. Handreiking voor besturen
    primair onderwijs. ‘s-Hertogenbosch: KPC Groep.
Schildkamp, K. (2007). The utilisation of a self-evaluation instrument for primary education. Proef-
    schrift. Enschede: Universiteit Twente.
Schillemans, T. (2007). Verantwoording in de schaduw van de macht. Horizontale verantwoording
    bij zelfstandige uitvoeringsorganisaties. Proefschrift. Den Haag: Lemma.
Schillemans, T. (2009). Visitaties als vorm van verantwoording. In M. Bovens & T. Schillemans
    (eds.), Handboek publieke verantwoording (161-180). Den Haag: Lemma.
School aan zet (2012). De scholen zijn aan zet. Tussenrapportage programma School aan Zet. Den
    Haag: School aan zet.
Schoolplan Theresialyceum 2012-2016 (2012). Geraadpleegd op 22 april 2016 via http://www.there-
    sialyceum.nl/Portals/0/documenten/webmaster%20school/Schoolplan%202012-2016%20
    Theresialyceum.pdf.
Sectorakkoord vo: scholen in beweging (2014). http://www.vo-raad.nl/userfiles/bestanden/Sec-
    torakkoord/SectorakkoordVO-Scholen-in-Beweging.pdf.
Sociaal en Cultureel Planbureau (2015). De sociale staat van Nederland. Den Haag: SCP.
Standaert, R. (2014). De becijferde school: meetcultus en meetcultuur. Leuven/Den Haag: Acco.
Strike, K. (2009). Ethical Leadership in Schools. Creating Community in an Environment of Account-
    ability. Thousand Oaks: Corwin Press.
Visscher, A. & Ehren, M. (2011). De eenvoud en complexiteit van Opbrengstgericht Werken.
    Geraadpleegd           via      https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2011/07/13/
    de-eenvoud-en-complexiteit-van-opbrengstgericht-werken.
Voorstel van wet van de leden Bisschop, Van Meenen en Rog tot wijziging van de Wet op het primair
    onderwijs (WPO), de Wet primair onderwijs BES, de Wet op de expertisecentra (WEC), de Wet op
    het voortgezet onderwijs (WVO), de Wet voortgezet onderwijs BES en de Wet op het onderwijs-
    toezicht (WOT) (2015). Wetsvoorstel. Kamerstukken II, 2013-2014, 33862, nr.2.
Van Baars, L. (2015, 31 augustus). Klassen, boeken en vakken? Passé. Trouw.
Van de Werfhorst, H. (2007). Onderwijsinstituties in Nederland: gelijkheid, efficiëntie, allocatie
    en burgerschap? In J. Duivendak & M. Otto (eds.), Sociale kaart van Nederland. Assen: Boom.
De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                          49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>Van den Berge, W., Daas, R., Dijkstra, A.B., Ooms, T. & Ter Weel, B. (2014). Investeren in skills en
    competenties. Een voorstudie voor programmering van onderzoek en beleid. Den Haag, Cen-
    traal Planbureau. Van Kuijk, J. & Emmelot, Y. (2013). Brede vorming in vernieuwingsscholen.
    Nijmegen/Amsterdam: ITS Radboud Universiteit/Kohnstamm Instituut.
Van Kuijk, J., Van Langen, A., Driessen, G. & Elfering, S. (2015). Procesevaluatie en effectmeting pro-
    gramma School aan Zet. Nijmegen: ITS.
Van Kuijk, M.F. (2014). Raising the bar for reading comprehension. Proefschrift. Groningen: GION.
Van Montfort, C.J. (2009). Verantwoording aan departementen. In T. Schillemans & M. Bovens
    (eds.), Handboek publieke verantwoording (81-100). Den Haag: Lemma.
Westerbeek, K. (2012). Opbrengstgericht werken? Wat bedoelen ze daar nu weer mee? Wereld
    Van Het Jonge Kind, 40(4), 6-9.
Wijziging van een aantal onderwijswetten in verband met de invoering van het schoolplan, de
    schoolgids en het klachtrecht (1997). Memorie van toelichting.
Zwart, A. (2009). De opbrengst dat ben ik. Den Haag: Netwerk Sovo.
50                                                                                Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Geraadpleegde deskundigen
Individuele gesprekken
De heer R.F. Berends			                  Saxion Hogeschool
De heer prof. dr. J.A. Bruijn		          Eerste Kamer der Staten-Generaal
De heer D. Bruin 			                     Parcival
De heer drs. K. Groeneveld		             Verenigde Bijzondere Scholen
Mevrouw F. Hendricks			                  School aan Zet
Mevrouw drs. M.M. van der Hoeven         Stichting Leerplanontwikkeling
Mevrouw dr. K. Hoogeveen		               Sardes
Mevrouw S. Hornberger		                  Luca Praktijkschool
De heer P. Hubert			                     Luca Praktijkschool
Mevrouw M. Jacobs			                     Inspectie van het Onderwijs
Mevrouw drs. G. Ledoux		                 Kohnstamm Instituut
Mevrouw M. Roders			                     Inspectie van het Onderwijs
Mevrouw M. Sieh			                       School aan Zet
De heer dr. P. Sins			                   Saxion Hogeschool
De heer dr. C. Struiksma		               Ex-CED-groep
Mevrouw A. van Valkengoed		              Laterna Magica
Mevrouw J. Weijsenfeld		                 Parcival
Deelnemers onderwijsdialoog, 12 juni 2015
De heer prof. dr. C. Bakker		            Universiteit Utrecht
De heer D. den Bakker			                 Verus
De heer dr. A. Béguin			                 Cito
Mevrouw drs. A.F.E. Bergsma		            Cito
Mevrouw J. Boerefijn			                  Lentiz Onderwijsgroep
Mevrouw S. Boomsma			                    Ouder
Mevrouw M. Boon			                       Ouders & onderwijs
Mevrouw L. Breek			                      Petrus Canisius College
De heer D. Bruin			                      Vrije school
Mevrouw M. de Bruijne		                  CED-groep
De heer A. Brummelhuis		                 Stichting Kennisnet
Mevrouw I. Cijvat			                     Expertis Onderwijsadviseurs
Mevrouw L. Cohen MSc		                   Gemeente Amsterdam
Mevrouw drs. K. Coppens		                Maastricht University
De heer F. Delhaas			                    Emmaschool
De heer W. van Dijk			                   Ubbo Emmius
De heer A. van der Drift		               Zernike College
Mevrouw drs. Y. Emmelot		                Kohnstamm Instituut
Mevrouw A. van Gaalen		                  EP-Nuffic
De heer J. Goes			                       Werkplaats Kindergemeenschap Kees Boeke 		
    							School
Mevrouw C. van der Grinten		             De Vrije Ruimte
De heer prof. dr. F. Haanstra		          Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten
Mevrouw M. Habouria			                   CNV Onderwijs
De heer M. van Herpen			                 NIVOZ en eerste school voor ervaringsgericht 		
    							onderwijs in NL
De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                 51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Mevrouw drs. R.G.M. Hessing		      KPC Groep
Mevrouw M. Hoeffgen			             KPC Groep
Mevrouw dr. K. Hoogeveen		         Sardes
Mevrouw S. Hornberger		            Luca Praktijkschool en Stelle College (vmbo)
Mevrouw dr. H. IJsseling		         Basisschool De Kleine Reus
Mevrouw M.J. Jas			                LMC Voortgezet onderwijs
De heer dr. A. Jonk			             Inspectie van het Onderwijs
Mevrouw M.T.A. van de Kamp MA, MSc Universiteit van Amsterdam
Mevrouw J. Kaskens			              Christelijke Hogeschool Windesheim
Mevrouw dr. A. Kassenberg		        Hanzehogeschool
Mevrouw M. Klappe			               Christelijke Scholengemeenschap Groningen
De heer R. Klatser			              ex-Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten
Mevrouw M. Koelink			              ODBS Puntenberg
De heer A. Koot			                 Wolfert van Borselen
Mevrouw drs. D. Lemaire-Swart		    Primair KlasseWerk
Mevrouw A. Machielsen		            CED-groep
De heer M. Martens			              Ouder
De heer M. Mathies			              Onderwijscoöperatie
Mevrouw drs. A. Mayo			            Hogeschool Leiden
De heer drs. R.G.J. Menting		      Niekée
Mevrouw M. van Minderhout		        CED-groep
De heer B. Mooiman			              CSG Reggesteyn
Mevrouw S. Muller			               Stichting AutiPassend Onderwijs Utrecht
Mevrouw W. van Netburg-Heideman    Platform Talent Meets Top Aansluiting Onderwijs-
    							Arbeidsmarkt
Mevrouw I. van der Neut		          Christelijk College de Populier
Mevrouw R. Njoo			                 APS
De heer A. Olthof			               De Nieuwe Meso/Olthof Onderwijs
Mevrouw H. van Oostrom		           VO-raad
Mevrouw W. Peulen			               CED-groep
De heer M. Pieters			              Stichting Leerplanontwikkeling
De heer dr. T. Prevoo			           Maastricht University
De heer T. Rekkers			              Onderwijscoöperatie/Koning Willem I College
Mevrouw E. Rietveld			             CED-groep
Mevrouw J. Samahah			              EP-Nuffic
Mevrouw K. Sariwating			           Ouders & onderwijs
Mevrouw E. Schell			               SPO Utrecht
Mevrouw M. Sieh			                 School aan zet
Mevrouw A. Staarman			             VO-raad
De heer M.C.T. van der Stap		      St.-Gregorius College
De heer dr. C. Struiksma		         ex-CED groep
De heer drs. F. Studulski		        Sardes
De heer M. Sustronk			             St. Aloysiuscollege
Mevrouw M. Teertstra			            IJburg College
Mevrouw M. Tuinder			              Mirjam Tuinder Educatieve projecten
De heer G. Uslu			                 Stichting Cosmicus
De heer M. Uunk			                 Inspectie van het Onderwijs
Mevrouw drs. R.W. Valk			          Van 12 tot 18
De heer drs. G. Vonk			            Vereniging voor Gereformeerd Schoolonderwijs
De heer drs. H. de Vries			        DVD Multimedia
52                                                                  Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Mevrouw drs. R. van Vugt		               APS
De heer dr. H. van der Weijden		         Onderwijspedagoog en oud-inspecteur van het
    							onderwijs
De heer R. Zibret			                     Jeroen Boschcollege
Deelnemers onderwijsdialoog, 18 maart 2016
Mevrouw H.J. Adriani			                  CNV Onderwijs
De heer dr. A.A. Béguin		                Cito
De heer R.F. Berends			                  Saxion
De heer K. van Bergeijk			               VO-raad
Mevrouw drs. A.F.E. Bergsma		            Cito
De heer drs. E.G.H. Bernard MPM		        Ons Middelbaar Onderwijs
De heer R. de Bruijn			                  OBS De Venen
De heer prof. dr. J.A. Bruijn		          Eerste Kamer der Staten-Generaal
Mevrouw R. van Dam			                    Vereniging van Vrije Scholen
De heer prof. dr. A.B. Dijkstra		        Inspectie van het Onderwijs
De heer drs. A.J.J. Dingelstad		         Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
De heer E. van Dorp			                   SPO Utrecht
De heer drs. K. Groeneveld		             Verenigde Bijzondere Scholen
De heer R.C. van Harten		                Stichting Lek en IJssel
Mevrouw L. Heideman			                   De Haagse Scholen
De heer R. van den Heuvel		              Dr. Schaepmanschool
De heer F. Hoekstra			                   VO-raad
De heer C.P.A. van Hoepen MSc		          Alpha Scholengroep
De heer P.A.J. Hulsen MPA		              Ouders & Onderwijs
De heer N.G.T. de Jong			                Cals College
De heer mr. W.J.V. van Katwijk		         Ouders van waarde
Mevrouw drs. E.C.E. de Kler		            Tweede Kamer der Staten-Generaal/VKC Onderwijs
De heer E. Klompmaker		                  Librijn, openbaar onderwijs
De heer dr. W. Kuiper			                 Verus
De heer C.T. de Leau			                  Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Mevrouw dr.ir. A.J.M. van Loon		         Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Mevrouw M. Marreveld			                  Didactief
Mevrouw drs. A. Mayo			                  Hogeschool Leiden
De heer P.H. van Meenen		                Tweede Kamer der Staten-Generaal/VKC Onderwijs
De heer P. Meuwese			                    Nederlandse Dalton Vereniging
De heer drs. ir. M.A. Mittelmeijer MM&I  Quadraam Gelderse Onderwijsgroep
De heer dr. A. de Muynck		               Driestar educatief
Mevrouw mr. A. Oppers		                  Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
De heer E. Peperkamp			                  Nederlandse Jenaplan Vereniging
Mevrouw M. Roders			                     Inspectie van het Onderwijs
Mevrouw C.J. de Roo			                   Dr. Aletta Jacobs College
De heer P. Schalk			                     Eerste Kamer der Staten-Generaal
De heer dr. ir. J.T. Schokker		          Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
De heer J.W. Schut			                    Stichting Christelijk Onderwijs Delft e.o.
Mevrouw drs. I. Sluiter			               SKOZOK
Mevrouw K.C.J. Straus			                 Tweede Kamer der Staten-Generaal/VKC Onderwijs
De heer S. Tan			                        Esprit Scholen
Mevrouw R. van Til			                    Almeerse Scholen Groep
De heer E. Tuk			                        CSG De Waard
De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>Mevrouw drs. R.W. Valk			             Van twaalf tot achttien
Mevrouw A. Verhagen-Nobel		           Contactcentrum Bevordering Openbaar Onderwijs
Mevrouw L. Verheggen		                Algemene Onderwijsbond
Mevrouw D. Volckmann		                Basisschool De Vallei
De heer drs. G.P. Vonk			             Vereniging voor Gereformeerd Schoolonderwijs
Mevrouw K. Wegman			                  Almeerse Scholen Groep
Mevrouw prof. dr. M.P.C. van der Werf Rijksuniversiteit Groningen
Mevrouw A. Wiersma			                 Basisschool De Vallei
54                                                                 Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Bijlage 1
instrumenten om aspecten van onderwijskwaliteit in brede zin in beeld te brengen
De volle breedte van onderwijskwaliteit                                         55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>56 Onderwijsraad, mei 2016</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>De raad wil met deze bijlage inkijk bieden in de stand van zaken met betrekking tot psycho-
metrische instrumenten om bepaalde aspecten van onderwijskwaliteit in brede zin in beeld te
brengen, die geschikt zijn gemaakt voor de onderwijspraktijk of de potentie daartoe hebben.
Het is nadrukkelijk niet de bedoeling van de raad de indruk te wekken dat deze instrumenten
ingezet zouden moeten worden of dat de genoemde instrumenten onderwijskwaliteit in brede
zin representeren. De raad vindt het van belang dat scholen instrumenten gebruiken die pas-
sen bij de visie, de doelen en de werkwijze van de school, en de doelgroepen waarvoor de
informatie bestemd is.
In zijn startdossier geeft Dijkstra (2015, p. 27-28)128 een overzicht van bruikbare meetinstrumen-
ten voor de leeftijdsgroep van 8-18 jaar (A. Geschikte instrumenten). Deze instrumenten moeten
om bruikbaar te zijn, voldoen aan psychometrische eisen, geschikt zijn voor de desbetreffende
leeftijdsgroep en goede dekking bieden aan de aspecten waar het om gaat. Daarnaast geeft
Dijkstra een overzicht van in potentie bruikbare instrumenten, die nog niet geheel aan de psy-
chometrische eisen voldoen, maar waarvoor dat met relatief beperkte inspanningen alsnog
gerealiseerd kan worden (B. Mogelijk geschikte instrumenten).
A. Geschikte instrumenten
  Naam
  Alvabavo
  ACV (Algemene Computervaardigheid Vragenlijst)
  ICCS (International Civic and Citizenship Education Study)
  Measuring internet skills
  Meetinstrument Burgerschap
  MSLQ (Motivated strategy for learning questionnaire)
  Scales for information-seeking behavior
  SCOL (Sociale Competentie Observatie Lijst)
  SEOL (sociaal-emotionele ontwikkeling van leerlingen)
B. Mogelijk geschikte instrumenten
  Naam
  ABC Gedragslijst (aspect aandacht)
  ABC Werkhoudingslijst (aspect concentratie)
  BRIEF executieve functies gedragsvragenlijst (aspect metacognitie)
  CBSA (Competentie belevingsschaal adolescenten) (aspect sociale acceptatie)
  CBSK (Competentie belevingsschaal kinderen) (aspect sociale acceptatie)
  EGGO gedragsleerlingvolgsysteem (aspect sociaal-emotioneel)
  ESE (Entrepreneurial Self-Efficacy) (aspect ondernemerschap)
  Kanjervragenlijst (aspect prosociaal gedrag)
128  Gebaseerd op Ledoux, e.a., 2013.
De volle breedte van onderwijskwaliteit                                                        57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>  KIJK! Op Sociale Competentie
  MAI en MAI-Jr (Metacognitive Awareness Inventory)
  MALQ (Metacognitive Awareness Listening Questionnaire) (alleen voor tweede taalleerders)
  Measurement of Young Pupils’ Metacognitive Abilities in Mathematics (aspect wiskunde leren)
  Metacognitieve activiteiten meten
  PISA digitale leesvaardigheid (aspect internetvaardigheden)
  SCVT (Sociaal Cognitieve Vaardigheden Test)
  Strength and Difficulties Questionnaire (SDQ) (aspect prosociaal gedrag)
  SEMLI-S (Self-Efficacy and Metacognition Learning Inventory-Science)
  Schaal voor Interpersoonlijke Waarden (SIW) (aspect interpersoonlijke contacten)
  Schaal voor Persoonlijke Waarden (SPW) (aspecten zakelijkheid, besluitvaardigheid en doelgericht-
  heid)
  SSRS en SSIS-RS (Social Skills Rating System, Social Skills Improvement System Rating Scales) (deel van
  de subdomeinen, o.a. communicatie en verantwoordelijkheid)
  STUDEON (aspect plannen van de denkprocessen)
  SVL (Schoolvragenlijst) (aspecten leertaakgerichtheid en concentratie in de klas)
  ZIEN! (aspecten sociaal initiatief, sociale flexibiliteit, sociale autonomie)
58                                                                                  Onderwijsraad, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>De volle breedte van onderwijskwaliteit 59</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>60 Onderwijsraad, mei 2016</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>