<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>  20200072-1205                         Drs. M. van Leeuwen            Den Haag, 16 april 2020
  Uw kenmerk                            Doorkiesnummer                 Onderwerp
  23977707                              070 - 31 00 00 0               Advies inzake de gevolgen van de
                                                                       coronacrisis voor het onderwijs (1)
  De minister voor Basis- en Voortgezet onderwijs en Media
  de heer drs. A. Slob
  Postbus 16375
  2500 BJ Den Haag
Mijnheer de Minister,
De aanpak van het coronavirus dwingt ook in het onderwijs tot ongekende maatregelen. Wie
had begin februari kunnen denken dat alle scholen en universiteiten in ons land ineens over
zouden moeten stappen op afstandsonderwijs, dat leerlingen en studenten wekenlang niet
naar school of college zouden gaan, dat er dit jaar geen centrale examens zouden zijn, dat
basisscholen de eindtoets niet zouden afnemen, dat in veel branches het praktijkleren bin-
nen beroepsbegeleidende leerwegen of stages grotendeels stil zou vallen? Het is haast
onvoorstelbaar. De verzuchting van de minister-president over het gevoel dat we in een
slechte film zijn beland, is de Onderwijsraad met velen in het onderwijsveld uit het hart
gegrepen. Het doet op een indringende manier beseffen hoe belangrijk de pedagogische
relatie en het contact tussen leraar en leerling zijn om onderwijs tot stand te brengen, hoe
belangrijk structurering en effectieve didactiek zijn, en bovenal hoe belangrijk de school als
fysieke ontmoetingsplek is – om te leren en in sociaal opzicht.
Scholen doen – samen met gemeenten, zorgverleners, samenwerkingsverbanden en
opvangorganisaties – gelukkig al heel veel om afstandsonderwijs te verzorgen en de situatie
van leerlingen in beeld te krijgen; voor alle leerlingen en in het bijzonder voor degenen in
zorgwekkende situaties.1 De Onderwijsraad heeft grote waardering voor de enorme inspan-
ningen die alle mensen in en rond het onderwijs leveren en wenst hen veel sterkte, wijsheid
en succes toe bij dit belangrijke werk. Hij heeft ook groot respect voor ouders die hun
kinderen thuis helpen, en voor de leerlingen en studenten zelf, die zich in deze onrustige tijd
aan hun schoolwerk of studie zetten.
U heeft de Onderwijsraad verzocht mee te denken over de opzet en inhoud van maat-
regelen die tijdens en na de coronacrisis ingezet kunnen worden om eventuele
leerachterstanden zo effectief mogelijk weg te werken.2 De Onderwijsraad gaat graag in op
uw verzoek. Hij maakt daarbij onderscheid tussen de acute crisissituatie tijdens deze
periode van intelligente lockdown en de periode daarna.
1
  Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2020a). Brief over de continuïteit van het funderend
onderwijs bij maatregelen tegen het coronavirus van de Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs
en Media aan de Voorzitter van de Tweede Kamer, 20 maart 2020; Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (2020b). Brief over stand van zaken onderwijs op afstand tijdens corona-crisis van de
Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media en de Minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap aan de Voorzitter van de Tweede Kamer, 3 april 2020.
2
  Brief van 9 april 2020, met referentienummer 23977707, betreffende Adviesvraag over programma
voor wegwerken mogelijke leerachterstanden als gevolg van coronacrisis in primair en voortgezet
onderwijs.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>  20200072-1205
In juni komt de raad met een advies over de gevolgen van de coronacrisis voor het
onderwijs op de wat langere termijn, met name in het nieuwe schooljaar. In het voorliggende
spoedadvies geeft de raad aan waar optreden volgens hem acuut nodig is en geeft hij
overwegingen mee voor de voorbereiding op de tijd dat leerlingen weer naar school gaan.3
Daarbij richt de raad zich op het primair en het voortgezet onderwijs. In het advies van juni
komen ook andere onderwijssectoren aan bod.
De raad adviseert u de aandacht nu vooral te richten op de opvang van kinderen en jonge-
ren in een instabiele of onveilige thuissituatie. Zet vervolgens in op een goede herstart van
scholen en op het inlopen van achterstanden binnen de reguliere schooltijd en -context,
zodra leerlingen weer naar school kunnen. Om schoolbesturen en scholen daarbij te onder-
steunen raadt hij aan om onder uw directe verantwoordelijkheid een centraal informatie- en
ondersteuningsknooppunt in te richten. De raad beveelt concreet het volgende aan:
        Opvang van kinderen en jongeren in instabiele of onveilige thuissituatie
        1. Verschaf snel duidelijkheid over de ruimte voor scholen om kinderen en
        jongeren in instabiele of onveilige thuissituaties op te vangen.
        2. Zorg ervoor dat iedereen weet dat zij onder dezelfde uitzondering vallen als
        kinderen van ouders met een cruciaal beroep.
        3. Spreek gemeenten en schoolbesturen stevig aan als ze achterblijven in acties
        om ieder kind in beeld te krijgen, te bereiken en zo nodig veilige opvang te bieden.
        4. Borg en versterk de inzet voor deze kinderen en jongeren als scholen ook na de
        meivakantie (gedeeltelijk) dicht blijven; onder andere door de opvang te verrijken
        en in de zomer programma’s (zoals zomerscholen) met een rijk en breed aanbod
        te verzorgen.
        5. Trek mensen van buiten het onderwijs en de kinderopvang aan om leraren en
        pedagogisch medewerkers te ondersteunen en zo de opvangfunctie voor kinderen
        en jongeren in een instabiele of onveilige thuissituatie in stand te houden en te
        versterken. Verstrek hiervoor vanuit de Rijksoverheid een vergoeding.
        Voorbereiding op de periode dat leerlingen weer naar school gaan
        6. Spoor schoolbesturen en scholen aan zich voor te bereiden op de periode
        waarin leerlingen weer naar school gaan en ondersteun hen hierbij. Maak
        overheidsbeleid met betrekking tot die fase tijdig bekend. Monitor en onderzoek
        wat scholen doen en hoe effectief dat is.
        7. Overweeg anders om te gaan met de zomervakantie in het geval scholen ook
        na de meivakantie (gedeeltelijk) dicht blijven. Kijk daarbij naar voor- en nadelen
        vanuit zowel het perspectief van leerlingen en ouders als van mensen die in het
        onderwijs werken.
        8. Zorg voor een ‘intelligent opening-up’. Leer hierbij van landen die ons hierin
        voorgaan en van al bestaande ervaringen met wisselingen tussen afstandsonder-
        wijs en schoolonderwijs.
        Delen van informatie, ervaringen en goede praktijken
        9. Bouw de huidige initiatieven tot kennis- en ervaringsdelen over onderwijs in en
        na de coronacrisis uit tot één centraal informatie- en ondersteuningsknooppunt
        onder uw directe verantwoordelijkheid. Laat onderzoek doen naar de effectiviteit
        van interventies en deel de resultaten daarvan via dit knooppunt.
3
  Ter voorbereiding van dit advies heeft de raad in een belronde diverse leraren, schoolleiders,
schoolbestuurders, wethouders en gemeenteambtenaren geconsulteerd. Ook heeft hij informatie
ingewonnen bij de Kinderombudsman, de Stichting Rijdende School en de Stichting Nederlands
Onderwijs in het Buitenland. Hij dankt hen voor hun waardevolle inbreng.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>  20200072-1205
         10. Verbind aan dit knooppunt een helpdesk met de functie van vraagbaak en
         meldpunt en met de mogelijkheid van maatwerkondersteuning voor scholen. Maak
         voor de financiering hiervan een specifieke subsidieregeling.
  1    Focus nu op opvang van kinderen en jongeren in onveilige thuissituaties
De Onderwijsraad maakt zich – met anderen – veel zorgen over kinderen en jongeren die in
een instabiele of onveilige thuissituatie zitten of anderszins lijden onder verwaarlozing en
spanningen thuis.4 Dát is momenteel het meest acute en prangende probleem. Elke dag telt.
De raad maakt zich ook zorgen over leerlingen met speciale leer- en ondersteunings-
behoeften. Voor hun ouders en verzorgers is het heel zwaar hen thuis op te vangen, zeker
als professionele ondersteuning minder voorhanden is of wegvalt. Hierdoor ontstaan uiterst
spanningsvolle en soms onveilige situaties. Tegelijk blijkt het heel moeilijk deze kinderen en
jongeren op te vangen zonder aanraking en met inachtneming van anderhalve meter
afstand.
Gelukkig zijn er al talrijke initiatieven genomen en stappen gezet. Veel scholen proberen
samen met anderen – zoals de gemeente, leerplichtambtenaren, het samenwerkings-
verband en professionals uit de jeugdzorg – deze kinderen of jongeren in beeld te krijgen en
houden, waar nodig thuis te ondersteunen of toch op school dan wel elders op te vangen. In
uw brief aan de Tweede Kamer van 3 april beschrijft u uw inzet om ieder kind in beeld te
krijgen en de extra inspanningen voor kwetsbare kinderen en jongeren. 5 De Onderwijsraad
steunt die inzet en juicht de ondersteuning toe vanuit bijvoorbeeld de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten, Ingrado en de sectorraden. De afspraken zijn echter nog niet
iedereen in het onderwijsveld bekend of duidelijk. Het is zaak hier snel en helder over te
communiceren. De raad beveelt hiertoe het volgende aan:
          Verschaf snel duidelijkheid over de ruimte die scholen hebben om deze kinderen of
           jongeren toch binnen het schoolgebouw of bijvoorbeeld op een kinderopvang-
           locatie op te vangen.
          Zorg dat iedereen weet dat kinderen en jongeren in een instabiele of onveilige
           thuissituatie onder dezelfde uitzondering vallen als kinderen van ouders met een
           cruciaal beroep.
           De opvang voor deze groep hoeft niet per se door de school en in het school-
           gebouw te gebeuren. Bij de inrichting van de opvang zullen de RIVM-richtlijnen in
           acht genomen moeten worden en moet er oog zijn voor de werkdruk en gezond-
           heid van medewerkers. Het gaat er in elk geval niet om deze kinderen of jongeren
           onderwijs te geven, maar ze opvang te bieden, waarbij ze hetzelfde afstandsonder-
           wijs volgen dat andere kinderen thuis ontvangen.
          Spreek gemeenten en schoolbesturen stevig aan als ze achterblijven in hun acties
           om ieder kind in beeld te krijgen, te bereiken en zo nodig veilige opvang te bieden.
4
  Zie bijvoorbeeld ‘Kinderombudsvrouw: haal kinderen in onveilige thuissituatie naar school’, www.nos.nl
(31 maart 2020) en https://www.dekinderombudsman.nl/nieuws/schoolsluiting-vraagt-veel-van-
kwetsbaarste-kinderen (20 maart 2020).
5
  OCW, 2020b, 6-9.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>   20200072-1205
Voor het geval de scholen ook na de meivakantie dicht blijven, beveelt de raad aan de inzet
voor deze groep kinderen en jongeren te borgen en te versterken. Denk aan voortgezette
opvang en programma’s in de zomer – zoals zomerscholen – met een educatief rijk en
breed aanbod.
De raad beveelt verder aan te kijken wie er van buiten het onderwijs of de kinderopvang
kunnen bijspringen om deze opvang in de lucht te houden. Veel mensen zitten nu thuis,
onder wie zzp’ers zonder opdrachten en inkomen. Een aantal van hen kan leraren en mede-
werkers van de kinderopvang ondersteunen. Dat geldt zeker voor mensen die eerder zijn
opgeleid voor opvang of onderwijs maar nu elders werkzaam zijn. Maar ook mensen in
aanpalende beroepen en disciplines – zoals psychologen, sportinstructeurs en educatie-
medewerkers van culturele instellingen – kunnen onder begeleiding en toezicht van leraren
of gekwalificeerde pedagogisch medewerkers meehelpen de opvang te verzorgen. Denk
verder aan studenten van lerarenopleidingen en opleidingen voor onderwijsassistenten en
pedagogisch medewerkers. De raad beveelt aan om hiervoor vanuit de Rijksoverheid een
financiële vergoeding te verstrekken.
  2    Laat scholen zich voorbereiden op de periode dat leerlingen weer naar school
       gaan
In juni komt de Onderwijsraad met een vervolgadvies over hoe om te gaan met opgelopen
achterstanden. De raad geeft nu alvast enkele overwegingen mee. Dat doet hij omdat
schoolbesturen en scholen zich zullen moeten voorbereiden op de periode dat leerlingen
weer naar school gaan en omdat overheidsbeleid met betrekking tot deze fase, tijdig
bekendgemaakt zal moeten worden, zodat besturen en scholen zich erop kunnen instellen.
Veel hangt af van de duur van de lockdown
De mate van achterstand door deze crisis en de psychische impact ervan zijn sterk afhanke-
lijk van de tijd dat leerlingen niet naar school gaan. Hoe langer de lockdown duurt, des te
groter de effecten zijn.
Als leerlingen in mei weer naar school gaan, valt de schade te overzien. Al is het zeer zorg-
wekkend dat er leerlingen zijn met wie de school het contact verloren heeft, die lesmateriaal
niet ophalen en niet deelnemen aan digitale lessen. Als de huidige situatie langer duurt, is
na de zomer voor alle leerlingen extra inzet nodig. Groepen leerlingen voor wie afstands-
onderwijs moeilijker is, vragen dan nog meer aandacht. De raad denkt daarbij aan leerlingen
bij wie thuis ondersteuning, een goede werkplek of materiële middelen ontbreken, die snel-
ler kampen met concentratie- of motivatieproblemen of die veel instructie, structuur en
begeleiding nodig hebben om te leren,
In het laatste scenario valt te overwegen om anders om te gaan met de zomervakantie.
Mogelijke opties zijn de vakantie inkorten of (deels) naar voren halen. Een andere optie is
om de verplichte vakantieperiode te versoepelen zodat onderwijsactiviteiten voor bepaalde
groepen leerlingen in de zomer mogelijk worden. Elke variant vraagt aanpassing van de
Regeling vaststelling schoolvakanties 2019-2022. En aan elk kleven mitsen en maren. Het is
zaak goed te kijken naar voor- en nadelen vanuit het perspectief van leerlingen en ouders
én vanuit het perspectief van mensen die in het onderwijs werken.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>  20200072-1205
Zoek oplossingen vooral binnen de reguliere schooltijd en -context
Het initiatief om zich te beraden op hoe om te gaan met ‘learning loss’ en de psychische
impact van de crisis – en wat te doen met leerlingen die nu op een ongebruikelijke manier
gaan instromen in andere leerjaren en vervolgonderwijs – ligt bij de schoolbesturen en
scholen. Geef professionals in de praktijk de kans en ruimte te organiseren wat nodig is.
Scholen zullen zich samen met ouders moeten voorbereiden op de periode dat ze weer
open zijn. U kunt hen daarbij wel ondersteunen, ervoor toerusten en kaders meegeven.
De raad beveelt u ook aan te monitoren en te onderzoeken wat scholen doen en hoe
effectief dat is. De raad ziet het als een taak van de overheid om te achterhalen hoe het er
nu voor staat en hoe groot de achterstanden zijn. Het is ook goed om als overheid inzicht te
verwerven in wat kan werken om achterstanden in te halen en de effectiviteit van
interventies te toetsen.
Een groot deel van de leerlingen loopt nu in enige mate achterstand op. Voor vrijwel ieder-
een heeft de huidige situatie dus gevolgen voor het onderwijsprogramma na de crisis. Naast
algemene maatregelen zijn er ook maatregelen nodig specifiek gericht op leerlingen die
bovengemiddeld achterstand hebben opgelopen. De eigen leraren van leerlingen zijn het
best in staat te onderzoeken hoe groot de achterstand voor elke leerling is en wat een
leerling nodig heeft om de overgang terug naar de school te maken. Zij kennen hun leer-
lingen al, weten waar ze stonden vóór de crisis en waar ze zonder de crisis hadden moeten
staan. Van daaruit kunnen gericht aanpassingen gedaan worden en voorzieningen getroffen
worden die prioriteit hebben en effect sorteren bij die leerlingen waar dat nodig is.
Door inspanningen om de gevolgen van de crisis te ondervangen, binnen de reguliere
schooltijd en -context een plek te geven, vallen ze bovendien onder het reguliere toezicht,
zodat bestaande kwaliteitswaarborgen hun werk kunnen doen. En ze vallen binnen het
geregeld schoolbezoek in de zin van de Leerplichtwet, zodat de vraag over vrijblijvendheid
van inhaalactiviteiten niet speelt.6 In het funderend onderwijs geldt dat het bevoegd gezag
van een school het onderwijs zo moet inrichten dat de leerlingen een ononderbroken ontwik-
kelingsproces kunnen doorlopen, waarbij het onderwijs wordt afgestemd op de voortgang in
de ontwikkeling van leerlingen.7 U mag van onderwijsinstellingen verwachten dat ze dit
doen. Dat zal betekenen dat ze hun onderwijsprogramma’s voor de komende jaren her-
ordenen. De bestaande wetgeving biedt hen ruimte de gevolgen van de crisis zo te
ondervangen.
Aandacht voor sociaal-emotionele ontwikkeling en psychische druk is noodzakelijk
Scholen zullen aandacht moeten besteden aan de emotionele en psychische gevolgen van
deze crisis voor leerlingen. De sociale functie van de school in het leven van kinderen en
jongeren is een tijd weggevallen. De oefening in zich sociaal tot anderen verhouden beperkt
zich nu veelal tot de thuissituatie. Dit raakt kinderen en jongeren in hun sociaal-emotionele
ontwikkeling en de ontwikkeling van hun brein.8
6
  Zie ook artikel 41 Wet op het primair onderwijs.
7
  Artikel 8, lid 1, Wet op het primair onderwijs; artikel 2, lid 2, Wet op het voortgezet onderwijs; en in een
aangepaste formulering artikel 11, lid 1, Wet op de expertisecentra. Daarnaast geeft de wet het
bevoegd gezag de ruimte onderwijstijd over de jaren te verdelen: artikel 8, lid 9, Wet op het primair
onderwijs; artikel 12 Wet op de expertisecentra; artikel 6g en 6g1 Wet op het voortgezet onderwijs.
8
  Shonkoff, J. (2020). Stress, Resilience, and the Role of Science: Responding to the Coronavirus
Pandemic. https://developingchild.harvard.edu/stress-resilience-and-the-role-of-science-responding-to-
the-coronavirus-pandemic/
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>  20200072-1205
Daarnaast gebeurt er nu heel veel met ze. Deze crisistijd is een vormende fase met veel
nieuwe levenslessen. Het is ook een heel spannende tijd, die kan leiden tot angst, stress,
verdriet, onzekerheid, eenzaamheid en spanningen in de thuissituatie. Dit vergt aandacht en
begeleiding, ook vanuit school. Nu al, maar ook als ze straks weer terugkeren naar school,
zal begeleiding nodig zijn. Het is bijvoorbeeld belangrijk om als schoolgemeenschap deze
buitengewone periode van crisis en volledig afstandsonderwijs bewust met elkaar af te
sluiten.
Opnieuw opstarten scholen vergt aandacht
Na deze onderbreking het fysieke onderwijs weer opstarten is geen kwestie van gewoon
doorgaan waar je gebleven was, maar van ‘intelligent opening-up’. Het kan verstandig zijn
dat een school niet in één keer helemaal open gaat, maar dat gecontroleerd en gefaseerd te
doen. Hierbij past ook het besef dat we te maken krijgen met een langere periode waarin het
coronavirus weer kan oplaaien en beperkende maatregelen opnieuw nodig kunnen zijn. Ge-
faseerd opstarten kan bijvoorbeeld door in eerste instantie alleen bepaalde groepen of leer-
jaren weer naar school te laten gaan, of te werken met halve dagen zodat per dagdeel
minder leerlingen aanwezig zijn. Vanuit onderwijskundig en pedagogisch perspectief is het
zaak dat scholen zich voorbereiden op zo’n periode waarin afstandsonderwijs en onderwijs
op school gecombineerd of afgewisseld worden. Het is nodig daarover op korte termijn
kennis te verzamelen. Diverse andere landen zijn bezig met zo’n gefaseerde herstart en
daarvan kunnen we leren. Ook in Nederland is er al ervaring met de overgang van
afstandsonderwijs naar schoolonderwijs. Bijvoorbeeld bij kinderen van de trekkende
bevolking en bij Nederlands onderwijs in het buitenland voor kinderen van expats.
Bij de herstart zullen scholen moeten vaststellen hoe leerlingen ervoor staan en hoe zij de
crisistijd ervaren hebben. Wat heeft de crisis gedaan met hun ontwikkeling? In welke mate
en op welk vlak hebben ze achterstand opgelopen en bij wie is dat bovengemiddeld het
geval? Het leerlingvolgsysteem biedt hiervoor aanknopingspunten. Denk bijvoorbeeld ook
aan diagnostische toetsen.
In het scenario dat leerlingen in mei weer naar school gaan, hebben scholen tot de zomer-
vakantie gelegenheid een rijk extra aanbod te bieden om de achterstand in de leerstof weg
te werken en vooral ook aandacht te besteden aan de sociaal-emotionele ontwikkeling en
het welzijn van leerlingen, zodanig dat elke leerling tot zijn of haar recht komt. Afhankelijk
van het moment waarop de scholen weer opengaan zullen ze dat aanbod in het nieuwe
schooljaar moeten voortzetten – al dan niet alleen voor specifieke groepen leerlingen. De
raad denkt aan 8-tot-4- en 9-tot-5-concepten, met verlengde schooltijd. En aan het concept
van de brede school. Dergelijke concepten bieden kinderen meer tijd om kennis op te doen
en zich in brede zin te ontwikkelen: naast het inlopen van leerachterstanden kunnen zij er
huiswerkbegeleiding krijgen, zich in cultureel, sportief en sociaal-emotioneel opzicht
ontwikkelen, zich oriënteren op loopbaan en beroep en algemene ontwikkeling opdoen. Dit
vraagt om een multidisciplinaire aanpak in samenwerking tussen scholen, gemeenten en
maatschappelijke partners zoals sport- en speelvoorzieningen en culturele instellingen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>  20200072-1205
Inhalen achterstand kan op termijn
De Onderwijsraad is het met u eens dat het onontkoombaar is dat (specifieke groepen) leer-
lingen leerachterstanden zullen oplopen door deze crisis, in de zin dat geplande leerstof nu
niet (geheel of optimaal) behandeld wordt en dat eerder opgedane kennis en vaardigheden
wegzakken; al zijn er ook leerlingen die juist floreren bij de grotere vrijheid en zelfstandig-
heid van dit moment. Ondanks alle inspanningen van scholen en goede ervaringen zal het
afstandsonderwijs niet altijd van dezelfde kwaliteit (kunnen) zijn als het onderwijs dat
scholen normaliter verzorgen. Bij afstandsonderwijs komt het aan op het bieden van een
heldere structuur van instructie en didactiek en het bewaken van het schoolse dagritme.
Afstandsonderwijs en digitale middelen zijn geen volwaardig alternatief voor onderwijs op
school, zeker niet voor de school als plek voor contact en relatie. Instructie en extra uitleg
gaan via afstandsonderwijs niet altijd even goed. Bovendien lenen sommige onderdelen en
onderwijssoorten zich niet of veel minder voor (digitaal) afstandsonderwijs.
Dat geldt voor leeftijdsgroepen die vooral spelenderwijs en via interactie leren, wat vooral in
het kleuteronderwijs aan de orde is. Denk ook aan muziek en lichamelijke opvoeding in
teamsporten en aan het (voortgezet) speciaal onderwijs, praktijkonderwijs en de praktische
onderdelen van het voorbereidend beroepsonderwijs.
Leerlingen hebben te maken met leer- en studieonderbreking. Uit de literatuur – bijvoorbeeld
over de ‘summer learning loss’9 – is bekend dat langere tijd niet naar school gaan een nega-
tieve invloed heeft op kennis en vaardigheden. Uit die literatuur is eveneens bekend dat dit
effect niet voor alle leerlingen gelijk is. Bij sommigen zal de achterstand die ze al hadden op
leeftijdgenoten, nog toenemen. Dit wordt nog versterkt door verschillen in de benadering van
gemeenten en verschillen tussen scholen en tussen leraren binnen een school. Daarbij
heeft de ene school veel meer kinderen of jongeren in een moeilijke thuissituatie of met een
risico om relatief grotere achterstand op te lopen dan andere scholen.
Het zal de nodige tijd gaan kosten om opgelopen achterstanden in te halen. Leerlingen die
nog geruime tijd op dezelfde school blijven, kunnen de komende jaren binnen de eigen
school leerstof inhalen. Hoe langer die periode is, des te meer tijd scholen daarvoor kunnen
nemen. Ze kunnen zich nu voorbereiden om het onderwijsprogramma en hun onderwijstijd
te herordenen en eventueel anders over de jaren te verdelen, zodat leerlingen de ruimte
krijgen de leeronderbreking te compenseren en/of hun leerachterstand in te halen. Ook
kunnen scholen flexibel omgaan met het jaarklassensysteem (als ze daarmee werken) en
het overgaan binnen dat systeem. Leerlingen die volgend jaar eindexamen zullen doen,
vragen hierbij bijzondere aandacht.
9
  Zie bijvoorbeeld Dumont, H. & Ready, D.D. (2020). Do schools reduce or exacerbate inequality?
How the associations between student achievement and achievement growth influence our
understanding of the role of schooling. American Educational Research Journal, 57(2), 728-774; Luyten,
H., Schildkamp, K., & Verachtert, P. (2009). Vooruitgang in technisch lezen gedurende het schooljaar
en de zomervakantie. Pedagogische studiën, 86(3), 196-213; Downey, D.B., Von Hippel, P.T., & Broh,
B.A. (2004). Are schools the great equalizer? Cognitive inequality during the summer months and the
school year. American Sociological Review, 69(5), 613-635.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>  20200072-1205
Leerlingen op overgangsmomenten in het stelsel stromen mogelijkerwijs met achterstanden
in het vervolgonderwijs in. Bovendien zijn (corrigerende) mechanismen op ijkpunten in het
stelsel weggevallen nu de eindtoets basisonderwijs en de centrale examens in het voort-
gezet onderwijs niet doorgaan. Het vervolgonderwijs dient dus bedacht te zijn op eventuele
selectiefouten. Bij deze leerlingen is een warme overdracht nu extra belangrijk. Mbo-
instellingen, hogescholen en universiteiten moeten zich voorbereiden op een vormgeving
van de opleiding die rekening houdt met het feit dat eerstejaarsstudenten geen centrale
examens hebben afgelegd. Nieuwe leerlingen in het voortgezet onderwijs mogen geen
nadeel ondervinden van het ontbreken van de mogelijkheid het schooladvies bij te stellen
aan de hand van de eindtoets. De Onderwijsraad steunt uw inzet voor deze categorie
leerlingen.10 Het ontbreken van de eindtoets als correctiemechanisme is bijvoorbeeld te
ondervangen met instroom op basis van het voordeel van de twijfel, brede en tweejarige
brugklassen, meer flexibiliteit bij opstroom en extra monitoring of leerlingen zijn toegewezen
aan de schoolsoort die bij hun capaciteiten past, bijvoorbeeld door middel van een toets in
het eerste leerjaar als alternatief voor de geschrapte eindtoets.
3 Ondersteun scholen door een centraal informatie- en ondersteuningsknooppunt
Volgens de Onderwijsraad is het vooral aan scholen om nu en in de komende tijd te doen
wat nodig is voor hun leerlingen. Maar zij kunnen dat niet alleen. Van u mogen onderwijs-
instellingen ondersteuning en heldere kaders verwachten. Het is zaak het onderwijsveld als
overheid goed en tijdig te informeren. Dat hoort proactief te gebeuren. Kijk vooruit naar
welke maatregelen u gaat nemen en welke informatie scholen daarvoor nodig hebben. Als
scholen vervolgens vragen hebben, moeten ze ergens terechtkunnen om snel en in
begrijpelijke taal antwoorden te krijgen. De raad denkt aan twee concrete maatregelen.
Platform voor informatie, ervaringen, goede praktijken en verbinding
Alle onderwijsprofessionals zijn er enorm bij gebaat als kennis en ervaring van onderwijs-
onderzoek en de onderwijspraktijk gebundeld beschikbaar zijn op een toegankelijk en
betrouwbaar platform. Inmiddels wordt vanuit diverse instanties al informatie en onder-
steuning aangeboden. U zet dat in uw brief aan de Tweede Kamer van 3 april uiteen. U
noemt bijvoorbeeld (a) de ondersteuning vanuit SLO bij de prioritering van de onderwijs-
inhoud met het oog op doorstroom en (b) www.lesopafstand.nl met informatie over afstands-
onderwijs.11 De raad denkt ook aan een pagina met wetenschappelijke informatie over
afstandsonderwijs van het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek.12 Hij adviseert u
deze en andere initiatieven onverwijld onder te brengen bij en uit te bouwen tot één knoop-
punt onder uw directe verantwoordelijkheid. Hier worden informatie, ervaringen, ‘good
practices’ en initiatieven bij elkaar gebracht en kunnen partijen elkaar vinden. Dit knooppunt
zal enkele jaren in stand gehouden moeten worden, waarbij de aard van de vragen en
informatie gaandeweg wel zal veranderen.
10
   OCW, 3 april 2020, 11.
11
   OCW, 2020b, 5.
12
   Zie https://www.nro.nl/afstandsonderwijs. Zie bijvoorbeeld ook https://www.nji.nl/coronavirus,
http://www.researchinstitutelearn.nl/ en https://www.nuffic.nl/onderwerpen/tips-voor-lesgeven-op-
afstand-het-basisonderwijs/.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>  20200072-1205
Naast informatie, ervaringen en goede praktijken rond afstandsonderwijs en digitalisering
denkt de raad aan handvatten om het onderwijs op school weer te starten na zo’n periode
met afstandsonderwijs. Verder gaat het om het opzetten van onderwijsprogramma’s met het
oog op het inhalen van niet-behandelde lesstof, het vormgeven van breed aanbod binnen
een 9-tot-5-concept. Én de omgang met een onderbreking in de sociaal-emotionele ontwik-
keling van leerlingen en de psychische impact van een crisissituatie als de huidige op
kinderen en jongeren. Die informatie kan voor een deel verkregen worden door bestaand
onderzoek en bestaande praktijkervaring op te halen en beschikbaar te maken. Het is echter
ook zaak om de kennisbasis aan te vullen met nieuwe informatie. De raad beveelt aan om
die informatie te genereren door in samenspraak met het onderwijsveld onderzoek te
initiëren, bijvoorbeeld naar welke interventies of programma’s effectief zijn om gevolgen van
deze crisis te ondervangen.
Het knooppunt kan tot slot ook een makelaarsfunctie vervullen door maatschappelijke
initiatieven uit te nodigen om aan te haken en hen in verbinding te brengen met plekken
waar de nood het hoogst is.13
Helpdesk als vraagbaak, meldpunt en voor maatwerkoplossingen
De raad adviseert om ook een helpdesk aan het knooppunt te verbinden. Het loket van
www.lesopafstand.nl kan daartoe worden uitgebouwd. De raad ziet een helpdesk voor zich
die fungeert als (a) vraagbaak voor schoolbesturen, schoolleiders en andere onderwijspro-
fessionals en (b) meldpunt waar bijvoorbeeld wethouders en ouderverenigingen signalen
kunnen afgeven dat bij bepaalde scholen, schoolbesturen of gemeenten hulp nodig is. Dat
stelt u in staat de situatie te monitoren.
Waar nodig kan op basis van signalen op verzoek of proactief hulp geboden worden. Met
maatwerkoplossingen kan vanuit deze helpdesk een gerichte aanpak ontwikkeld worden
voor scholen die op enige wijze achterblijven of anderszins moeite hebben om de gevolgen
van deze crisis te ondervangen. Dat kan het best in co-creatie, waarbij scholen en aan-
bieders van ondersteuning samen optrekken in het bepalen, ontwikkelen en evalueren van
ondersteuningsaanbod. Door deze manier van werken krijgen scholen toegang tot kennis en
materiële middelen van deskundigen, is de ondersteuning afgestemd op de specifieke
behoeften van de school en kan de ondersteuning (net als de opbrengsten hiervan) beter
geïntegreerd worden in de eigen onderwijspraktijk.14 Voor de financiering van deze hulp valt
te denken aan een specifieke subsidieregeling binnen het kader van de Wet overige OCW-
subsidies.
13
   De raad denkt bijvoorbeeld aan https://samensterkvoorkwetsbarekinderen.nl van de Augeo
Foundation, Stichting Kinderpostzegels en Stichting Het Vergeten Kind en aan
www.thuisschoolmaatje.nl van Academie Tien en de VO-raad.
14
   Onderwijsraad (2019). Samen ten dienste van de school. Den Haag: Onderwijsraad.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>  20200072-1205
Conclusie
Het onderwijs maakt ongekende tijden door. De Onderwijsraad adviseert u bij maatregelen
en oplossingen een onderscheid te maken tussen de acute crisissituatie in deze periode van
intelligente lockdown, en de periode daarna. Het komt er nu op aan met vaste hand, maar
ook met een luisterend oor, rust en bedachtzaamheid, regie te voeren. Bij crisis en urgentie
is het – hoe tegennatuurlijk ook – juist zaak goed te blijven nadenken over wat er precies
aan de hand is en of je wel het juiste doet. Focus op zaken die er echt toe doen en effect
hebben. Houd in het oog wat acuut nodig is en wat later kan. Heb realistische verwacht-
ingen van scholen, zeker nu het onderwijsveld al overvraagd is en ook leraren of onderwijs-
ondersteuners ziek zijn of zullen worden, dan wel voor extra uitdagingen staan om werk en
thuissituatie te combineren. Tegelijkertijd is het belangrijk helderheid te bieden, de vinger
aan de pols te houden en scholen aan te moedigen en te ondersteunen.
Kinderen en jongeren in een instabiele of onveilige situatie vragen acuut aandacht. Daar-
naast is het bovenal zaak scholen in staat te stellen te doen wat nodig is; door ruimte te
laten én hen waar nodig en mogelijk te ondersteunen en duidelijkheid te bieden. Zo kunnen
opgelopen achterstanden binnen de reguliere schooltijd en -context ingehaald worden. Blijf
goed naar het onderwijsveld luisteren. Monitor en onderzoek de gevolgen van deze crisis-
situatie, de effecten van interventies en hoe maatregelen in de praktijk uitpakken. De raad
acht het wenselijk een centraal informatie- en ondersteuningsknooppunt op te zetten onder
uw directe verantwoordelijkheid, met daaraan verbonden een helpdesk voor gerichte
maatwerkondersteuning aan scholen.
In juni mag u van de raad een tweede advies verwachten over wat gedaan kan worden om
de gevolgen van de huidige crisis te ondervangen. De raad hoopt er zo aan bij te dragen het
onderwijs zo goed mogelijk door deze crisis te loodsen. Hij doet dat in het volle besef dat
anderen voor die grote en belangrijke taak staan. Hij wenst ook u daarbij veel sterkte, wijs-
heid en succes toe.
Met beleefde groet,
prof. dr. E.H. Hooge                                    drs. M.P van Leeuwen
voorzitter                                              secretaris
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>