<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Radiofrequente elektromagnetische
velden (300 Hz - 300 GHz)
Radiofrequency electromagnetic fields
(300 Hz - 300 GHz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad Vice-voorzitter
Health Council of the Netherlands

Aan de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Postbus 5406
2280 HK RIJSWIJK

Onderwerp : aanbieding advies

Uw kenmerk :-

Ons kenmerk : U-319/EvR/RA/358-K
Bijlagen :1

Datum : 28 januari 1997

In 1975 deed de Gezondheidsraad aanbevelingen met betrekking tot blootstelling aan ra-
diofreguente elektromagnetische velden. Sedertdien hebben wetenschappelijke ontwikke-
lingen die aanbevelingen achterhaald. Daarom heeft de voorzitter van de Raad een op 15
februari 1995 door hem ingestelde commissie opgedragen de wetenschappelijke stand
van zaken op dit gebied te inventariseren en nieuwe aanbevelingen voor maximaal aan-
vaardbare blootstelling aan dergelijke velden te doen. Het resultaat van de beraadslagin-
gen van de commissie bied ik u - gehoord de Beraadsgroep Stralingshygiëne - hierbij aan
in de vorm van een advies met als titel Radiofrequente elektromagnetische velden (300
Hz - 300 GHz).

Er zijn twee punten waarvoor ik bijzondere aandacht wil vragen.

De aanbevelingen van de commissie - die ik onderschrijf - zijn voor frequenties ho-
ger dan 10 MHz gebaseerd op thermische effecten. Er zijn in de literatuur ook niet-ther-
mische effecten gerapporteerd, zoals directe schade aan het erfelijk materiaal. De com-
missie geeft echter aan dat de resultaten van deze onderzoeken niet voldoende betrouw-
baar zijn om daarop blootstellingslimieten te kunnen baseren. Zij deelt wat dit betreft de
opvatting van de internationale wetenschappelijke gemeenschap. Er vindt thans nader on-
derzoek plaats naar deze effecten en hun betekenis voor de gezondheid. Mochten de re-
sultaten van dat onderzoek daartoe aanleiding geven, dan zal de Gezondheidsraad zijn
huidige aanbevelingen opnieuw in overweging nemen.

De commissie signaleert een discrepantie tussen haar aanbevelingen en die van de
commissie die het Gezondheidsraadadvies Optische straling (publicatie nr 1993/09) op-
stelde. Deze laatste heeft, voor het frequentiegebied dat aan de onderzijde grenst aan het
in het voorliggende advies beschouwde (de scheiding ligt bij 300 GHz), maximale bloot-
stellingswaarden aanbevolen die een factor tien hoger liggen dan de thans voorgestelde.
Omdat ook enkele Amerikaanse organisaties maximale blootstellingswaarden

Postbus 1236 Bezoekadres
2280 CE Rijswijk Bogaard Centre
Telefoon 070 3407520 Sir Winston Churchilllaan 366-368

Telefax 070 3407523 2285 SJ Rijswijk

</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad Vice-voorzitter
Health Council of the Netherlands

Onderwerp : aanbieding advies

Ons kenmerk : U-319/EvR/RA/358-K
Pagina :2

Datum : 28 januari 1997

voor het freguentiegebied boven 300 GHz aanbevelen die een factor tien lager liggen dan
die uit het advies Optische straling, is voor dit freguentiegebied nadere studie over dit
onderwerp gewenst. Ik ben voornemens die studie binnenkort te laten uitvoeren.

~_—

fe

JA

prof. dr JA Knottnerus

Postbus 1236 Bezoekadres
2280 CE Rijswijk Bogaard Centre
Telefoon 070 3407520 Sir Winston Churchilllaan 366-368

Telefax 070 3407523 2285 SJ Rijswijk

</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Radiofrequente elektromagnetische
velden (300 Hz - 300 GHz)
Gezondheidsraad: Commissie Radiofrequente straling
aan:
de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
de Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer
de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
de Minister van Verkeer en Waterstaat
Nr. 1997/01, Rijswijk, 28 januari 1997
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Tweede, herziene, druk.
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Gezondheidsraad. Commissie Radiofrequente straling. Radiofrequente elektromagneti-
sche velden (300 Hz - 300 GHz). Rijswijk: Gezondheidsraad, 1997; publicatie nr.
1997/01.
auteursrecht voorbehouden
ISBN: 90-5549-151-9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>    Inhoud
    Samenvatting, conclusies en aanbevelingen 11
1   Inleiding 17
1.1 Eerdere adviezen 17
1.2 De commissie en haar taak 18
1.3 Opzet van dit advies 19
2   Algemeen 21
2.1 Definities, bronnen 21
2.2 Meten en berekenen van EM velden 25
2.3 Berekening van de SAR in het menselijk lichaam 26
2.4 Blootstellingsniveaus 26
2.5 Biologische mechanismen 27
2.6 Experimenteel onderzoek naar de biologische effecten van EM velden 34
2.7 Epidemiologisch onderzoek 43
2.8 Specifieke risicogroepen 49
3   Basisbeperkingen: huidige aanbevelingen 53
3.1 Stroomdichtheid 54
3.2 SAR 54
3.3 Aanbevelingen van verschillende organisaties 56
3.4 Huidige situatie in Nederland 59
9   Inhoud
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>4    Conclusies en voorgestelde gezondheidskundige advieswaarden 61
4.1  Thermische en niet-thermische effecten 61
4.2  Onderscheid tussen bevolkingsgroepen of gebieden 62
4.3  Afleiding van richtlijnen: basisbeperkingen 62
4.4  Afgeleide eenheden: maximale blootstellingswaarden 64
4.5  Blootstelling van delen van het lichaam 69
4.6  Kortdurende blootstelling 69
4.7  Blootstelling aan verscheidene frequenties tegelijk 70
4.8  Gepulste EM velden 70
4.9  Contactstroom 71
4.10 Specifieke toepassingen 72
     Literatuur 173
     Lijst van eenheden 79
     Bijlagen 81
A    De commissie 83
B    Elektromagnetische bronnen en milieus 85
C    Modellen en berekeningen 89
D    Blootstelling in specifieke situaties 95
E    Elektromagnetische interferentie van pacemakers 97
10   Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>   Samenvatting, conclusies en
   aanbevelingen
   Steeds meer worden mensen blootgesteld aan elektromagnetische velden in het radio-
   frequente gebied, in dit rapport gedefinieerd als het gebied tussen 300 hertz (Hz) en 300
   gigahertz (GHz = 109 Hz). Voorbeelden van bronnen zijn radio- en televisiezenders,
   draagbare telefoons en radarinstallaties. Onder bepaalde omstandigheden kan een der-
   gelijke blootstelling negatieve gevolgen voor de gezondheid hebben. Het in acht nemen
   van blootstellingslimieten zorgt ervoor dat de kans daarop klein is. In dit advies beveelt
   een commissie van de Gezondheidsraad limieten aan voor blootstelling onder verschil-
   lende omstandigheden. Het is een actualisering van een advies van de Gezondheidsraad
   uit 1975 over dit onderwerp.
   Frequentiegebieden
   De werking van elektromagnetische velden op levende organismen verloopt via ver-
   schillende mechanismen, afhankelijk van de frequentie van de velden.
        In het gebied van de lage frequenties, 300 Hz tot 1 megahertz (MHz = 106 Hz),
   worden elektrische stromen in het lichaam opgewekt. Deze kunnen biologische syste-
   men beïnvloeden. Zij kunnen bijvoorbeeld invloed hebben op de informatieverwerkende
   processen in het centrale zenuwstelsel. Dit kan tot uitdrukking komen in stimulatie van
   zenuwen en spieren en in onvrijwillige bewegingen. De relevante dosimetrische eenheid
   in dit frequentiebereik is de stroomdichtheid, uitgedrukt in ampère per vierkante meter
   (A/m2 ) of milliampère per vierkante meter (mA/m2 = 10-3 A/m2 ).
11 Samenvatting, conclusies en aanbevelingen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>        In het intermediaire frequentiegebied, 100 kilohertz (kHz = 103 Hz) tot 10 GHz , re-
   sulteert de absorptie van elektromagnetische energie in de opwekking van warmte. Het
   vermogen van een organisme om warmte te verdragen is hier de beperkende factor. De
   dosimetrische eenheid die hierbij hoort is de ‘specific absorption rate’ (SAR), de opge-
   nomen hoeveelheid energie per massaeenheid, uitgedrukt in watt per kilogram (W/kg).
   In het frequentiegebied tussen 100 kHz en 1 MHz vindt een geleidelijke overgang plaats
   van stroomdichtheid naar SAR als belangrijkste dosimetrische factor. Daarom zijn in dit
   gebied beide grootheden van toepassing.
        In het bovenste frequentiegebied, 10 GHz tot 300 GHz, wordt de energie van de
   elektromagnetische velden met toenemende frequentie in toenemende mate geabsor-
   beerd aan het lichaamsoppervlak. Hierdoor vindt opwarming plaats van vooral de huid.
   Deze opwarming is direct gerelateerd aan de vermogensdichtheid (de ‘stralingssterkte’)
   van de elektromagnetische velden. Daarom wordt in dit frequentiegebied de vermo-
   gensdichtheid beschouwd als de relevante dosimetrische eenheid. Deze wordt uitge-
   drukt in watt per vierkante meter (W/m2 ).
   Basisbeperkingen
   De commissie meent dat, om nadelige gevolgen voor de gezondheid te voorkomen, be-
   paalde niveaus van de stroomdichtheid, de SAR en de vermogensdichtheid niet zouden
   moeten worden overschreden. Zij gebruikt voor deze gezondheidskundige advieswaar-
   den de benaming ‘basisbeperkingen’.
        Bij het vaststellen van deze basisbeperkingen maakt de commissie een onderscheid
   tussen beroeps- en algemene bevolking. De beroepsbevolking definieert zij als die vol-
   wassenen die in het kader van de uitoefening van hun beroep blootgesteld kunnen wor-
   den aan elektromagnetische velden en die als gevolg van voorlichting ter zake bekend
   zijn met de daaraan verbonden risico’s en met adequate veiligheidsmaatregelen. In het
   kader van dit advies vallen dus niet alle werkenden onder het begrip beroepsbevolking.
   Als regel vormt de beroepsbevolking een homogene groep relatief gezonde mensen, ter-
   wijl de algemene bevolking ook bestaat uit oudere, jongere, zieke en zwakke personen
   bij wie het temperatuurregelingsmechanisme minder goed kan functioneren. Daarom
   zijn de in dit advies voorgestelde basisbeperkingen voor de algemene bevolking lager
   dan die voor de beroepsbevolking.
        Tabel 1 geeft een samenvatting van de basisbeperkingen die de commissie
   voorstelt.
12 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Tabel 1 Basisbeperkingen.
frequentiegebied                        stroomdichtheid (mA/m2 )  SAR (W/kg) a              vermogensdichtheid (W/m2 ) b
                                        beroeps-        algemene  beroeps-     algemene     beroeps-     algemene
                                        bevolking       bevolking bevolking    bevolking    bevolking    bevolking
300 Hz - 1 kHz                          10              2
1kHz - 100 kHz                          f / 100 c       f / 500 c
100 kHz - 10 MHz                        f / 100 c       f / 500 c 0,4          0,08
10 MHz - 10 GHz                                                   0,4          0,08
10 GHz - 300 GHz                                                                            100          6,727 × f 0,473 d
a
     middelingstijd = 6 minuten
b
     middelingstijd = 68 / f 1,05 minuten (frequentie f in GHz)
c
     frequentie f in Hz
d
     frequentie f in GHz
             Afgeleide blootstellingslimieten
             In de praktijk is het niet mogelijk om de SAR of de geïnduceerde stroom in een mens te
             meten. Daarom stelt de commissie voor om eenvoudiger meetbare grootheden te ge-
             bruiken: de veldsterktes van het ongestoorde elektrische en magnetische veld. De limie-
             ten voor deze grootheden worden afgeleid van de basisbeperkingen.
                   Bij het bepalen van de blootstellingslimieten voor het elektrische veld heeft de com-
             missie behalve met de basisbeperkingen ook rekening gehouden met mogelijke indirecte
             effecten. Deze kunnen het gevolg zijn van contactstromen, die optreden bij aanraking
             van grote niet-geaarde metalen voorwerpen die opgeladen zijn door het elektrische veld.
                   De door de commissie voorgestelde blootstellingslimieten voor het elektrische en
             magnetische veld zijn vermeld in de tabellen 2 en 3.
             Blootstelling van delen van het lichaam
             De commissie meent dat bij gedeeltelijke blootstelling van het lichaam een hogere ener-
             gieopname per massa-eenheid toelaatbaar is dan wanneer het gehele lichaam blootge-
             steld wordt. Zij stelt een maximale SAR van 10 W/kg voor, gemiddeld over 10 gram
             weefsel, voor blootstelling van het hoofd, de nek en de romp, en een SAR van 20 W/kg
             gemiddeld over 100 gram weefsel voor blootstelling van ledematen. Deze waarden heb-
             ben betrekking op de beroepsbevolking. De overeenkomstige SAR-limieten voor de al-
             gemene bevolking zijn respectievelijk 2 en 4 W/kg. Een waarde van 2 W/kg gemiddeld
13           Samenvatting, conclusies en aanbevelingen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>             Tabel 2 Voorgestelde maximale sterktes voor het elektrisch veld.
             frequentie                       elektrische veldsterkte (volt per meter, V/m)
                                              beroepsbevolking                           algemene bevolking
                                              geen indirecte      indirecte effec-
                                              effecten            ten mogelijk
             300 Hz - 2,04 kHz                1250 / f            500 / f                250 / f               (f in kHz)
             2,04 kHz - 2,58 kHz              614                 500 / f                250 / f               (f in kHz)
             2,58 kHz - 2,88 kHz              614                 194                    250 / f               (f in kHz)
             2,88 kHz - 1 MHz                 614                 194                    87
             1 MHz - 10 MHz                   614 / f             194 / f 0,5
                                                                                         87 / f 0,5            (f in MHz)
             10 MHz - 400 MHz                 61                  61                     28
             400 MHz - 2 GHz                  118 × f 0,72
                                                                  118 × f  0,72
                                                                                         53 × f 0,72           (f in GHz)
             2 GHz - 10 GHz                   194                 194                    87
             10 GHz - 300 GHz                 194                 194                    78 × f 0,16           (f in GHz)
             over 10 gram weefsel is ook van toepassing op blootstelling van de foetus. Ook voor het
             bepalen van deze SAR-waarden geldt een middelingstijd van zes minuten.
             Kortdurende blootstelling
             Bij blootstelling gedurende korte tijd, dat wil zeggen minder dan 6 minuten, zijn hogere
             SAR-waarden toelaatbaar, zolang de SAR gemiddeld over elke periode van 6 minuten
             de advieswaarden niet overschrijdt.
Tabel 3 Voorgestelde maximale magnetische fluxdichtheid en magnetische veldsterkte.
frequentie                       magnetische fluxdichtheid                      magnetische veldsterkte
                                 (microtesla, µT)                               (ampère per meter, A/m)
                                 beroeps-           algemene                    beroeps-            algemene
                                 bevolking          bevolking                   bevolking           bevolking
300 Hz - 1,0 kHz                 25 / f             5/f                         20 / f              4/f                   (f in kHz)
1,0 kHz - 80 kHz                 25                 5                           20                  4
80 kHz - 180 kHz                 2,0 / f            5                           1,6 / f             4                     (f in MHz)
180 kHz - 10 MHz                 2,0 / f            0,92 / f                    1,6 / f             0,73 / f              (f in MHz)
10 MHz - 400 MHz                 0,2                0,09                        0,16                0,07
400 MHz - 2 GHz                  0,39 × f 0,73
                                                    0,17 × f 0,73
                                                                                0,31 × f 0,72
                                                                                                    0,14 × f 0,74         (f in GHz)
2 GHz - 10 GHz                   0,65               0,29                        0,52                0,23
10 GHz - 300 GHz                 0,65               0,26 × f 0,16
                                                                                0,52                0,21 × f 0,16         (f in GHz)
14           Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>    Blootstelling aan meerdere frequenties tegelijk
    In de praktijk komt meestal gelijktijdige blootstelling aan elektromagnetische velden met
    verschillende frequenties voor. De commissie beveelt aan voor het bepalen van de
    blootstellingslimieten in dergelijke gevallen de vermogensdichtheden of de gekwadra-
    teerde elektrische of magnetische veldsterktes voor de verschillende frequenties, uitge-
    drukt als fractie van de respectievelijke limietwaarden, op te tellen. De uitkomst van die
    optelling mag niet meer zijn dan 1.
    Gepulste velden
    De commissie concludeert dat de effectiviteit van gepulste elektromagnetische velden
    overeenkomt met die van continue velden. Zij stelt daarom voor blootstelling aan gepul-
    ste velden dezelfde limieten voor als voor continue velden.
    Contactstroom
    De commissie doet de volgende aanbevelingen met betrekking tot maximaal toelaatbare
    waarden voor contactstroom. Voor frequenties tussen 300 Hz en 2,5 kHz dient een
    stroomsterkte van 1,0 mA niet overschreden te worden, voor het frequentiegebied van
    2,5 kHz tot 100 kHz is de limiet 0,4 × f kHz (f = frequentie in kHz) en voor het gebied
    tussen 100 kHz en 10 MHz geldt een maximumwaarde van 40 mA. Deze waarden gel-
    den voor de beroepsbevolking. De limieten voor de algemene bevolking zijn een factor 2
    lager.
0.1 Het gebruik van draagbare telefoons en enkele andere specifieke
    blootstellingssituaties
    De commissie geeft aan het eind van dit advies een korte beschouwing over de gevol-
    gen van de voorgestelde limieten voor enkele specifieke, frequent voorkomende bloot-
    stellingssituaties: het gebruik van draagbare telefoons, industriële seal-apparatuur en
    verwarmingstoestellen bij fysiotherapie.
         Zij concludeert dat de beschikbare wetenschappelijke gegevens er niet op duiden
    dat de absorptie van stralingsenergie afkomstig van draagbare radiotelecommunicatie-
    apparatuur, zoals draagbare telefoons, een gevaar oplevert voor de gezondheid, mits de-
    ze apparatuur op een normale wijze gebruikt wordt. Zij wijst er echter op dat er slechts
    zeer weinig gegevens over de energieabsorptie zijn. Zij beveelt aan om meer gegevens
    te verkrijgen over SAR-waarden in het hoofd die het gevolg zijn van blootstelling aan
    door draagbare telefoons uitgezonden elektromagnetische velden. Hierbij dienen ver-
    scheidene types telefoons van elk systeem dat in Nederland in gebruik is, digitaal en
15  Samenvatting, conclusies en aanbevelingen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>   analoog, onderzocht te worden. De commissie acht voorlopig de methode om SAR-
   waarden te bepalen door middel van metingen in fantomen het meest betrouwbaar. Zij
   meent dat de ontwikkelde computermodellen voor de berekening van de SAR niet
   nauwkeurig genoeg zijn om een adequate beschrijving van de SAR in het hoofd te ge-
   ven en bepleit daarom optimalisering van deze modellen.
       De elektromagnetische velden die door draagbare telefoons gegenereerd worden
   kunnen een indirecte bedreiging vormen voor de gezondheid wanneer zij door middel
   van elektromagnetische interferentie de werking van vitale medische apparatuur versto-
   ren. De commissie onderschrijft daarom de aanbevelingen die onlangs vanuit de tele-
   communicatie-industrie zijn gedaan voor regulering van het gebruik van draagbare tele-
   foons in de directe nabijheid van gevoelige medische apparatuur.
       De commissie wijst ook op de mogelijke verstoring van de werking van pacemakers
   door elektromagnetische velden. Hoewel een dergelijke verstoring niet levensbedrei-
   gend hoeft te zijn, kan zij toch hinderlijk of beangstigend zijn voor de patiënt. De com-
   missie onderschrijft de recente aanbevelingen ter zake van Wireless Technology Re-
   search uit de VS. Voor patiënten met een pacemaker houden die in dat een ingescha-
   kelde draagbare telefoon op een afstand van ten minste 15 cm van een geïmplanteerde
   pacemaker gehouden dient te worden, tenzij bekend is dat de pacemaker voldoende be-
   schermd is tegen de invloed van de elektromagnetische velden.
       Er zijn gegevens waaruit blijkt dat de in dit advies voorgestelde limieten soms aan-
   zienlijk worden overschreden in de directe omgeving van industriële en paramedische
   apparaten die radiofrequente elektromagnetische velden genereren, zoals seal-appara-
   tuur en in de fysiotherapie gebruikte verwarmingsapparaten. De commissie beveelt
   daarom aan metingen te verrichten om de elektromagnetische veldsterktes bij dergelijke
   apparaten te bepalen en in het geval dat de advieswaarden worden overschreden maat-
   regelen te nemen om de blootstelling tot uit gezondheidskundig oogpunt aanvaardbare
   niveaus terug te brengen.
16 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 1
          Inleiding
          In de hedendaagse maatschappij worden mensen steeds meer blootgesteld aan elektro-
          magnetische straling, uitgezonden door, bijvoorbeeld, radio- en televisiezenders, draag-
          bare telefoons en andere telecommunicatieapparatuur, bepaalde huishoudelijke, medi-
          sche en industriële apparaten en radarinstallaties. Dit advies, opgesteld door een com-
          missie van de Gezondheidsraad, gaat over die blootstelling en over de mogelijk daarmee
          samenhangende negatieve gevolgen voor de gezondheid. De commissie leidt waarden
          af voor de blootstelling die volgens haar niet zouden moeten worden overschreden, wil
          men de kans op het optreden van voor de gezondheid nadelige effecten voldoende
          beperken.
1.1       Eerdere adviezen
          In 1992 bracht de Gezondheidsraad een advies uit over de mogelijke negatieve effecten
          op de gezondheid van blootstelling aan niet-ioniserende elektromagnetische velden* in
          het frequentiegebied van 0 tot 300 Hz**, het extreem laagfrequente of ELF gebied,
          waarbij de nadruk lag op de 50 Hz velden die door het elektriciteitsnet worden
*         Een elektromagnetische bron genereert elektrische en magnetische velden. Op voldoende grote afstand van de bron, afhan-
          kelijk van de golflengte, zijn de elektrische en magnetische velden gekoppeld en kunnen zij als straling worden be-
          schouwd. De commissie behandelt dit uitgebreider in hoofdstuk 2.
**        Niet-statische elektromagnetische velden wisselen periodiek van positieve naar negatieve polariteit. De frequentie geeft
          het aantal wisselingen per tijdseenheid. De SI-eenheid voor frequentie is hertz (1 Hz = 1/s). Zie ook de lijst met afkortin-
          gen van de gebruikte eenheden achterin dit advies.
17        Inleiding
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>    opgewekt (GR92). Het laatste advies van de Raad over radiofrequente straling (fre-
    quenties in het MHz en GHz gebied; 1 MHz = 106 Hz en 1 GHz = 109 Hz) dateert van
    1975 (GR75). Op grond van voortschrijdend wetenschappelijk inzicht in de werking van
    radiofrequente straling op levende organismen hebben sedertdien verscheidene nationa-
    le en internationale organisaties blootstellingslimieten voorgesteld die afwijken van de
    aanbevelingen van de Gezondheidsraad uit 1975. Deze ontwikkelingen, tezamen met de
    toename van het aantal bronnen die radiofrequente straling genereren, rechtvaardigen
    de voorliggende herziening van dat advies.
         Het in 1975 uitgebrachte advies betrof het frequentiegebied tussen 300 MHz en 300
    GHz. Vele bronnen zenden echter straling uit met frequenties lager dan 300 MHz. In
    het voorliggende advies wordt daarom het gebied tussen 300 Hz en 300 GHz be-
    schouwd. De ondergrens sluit aan bij het advies uit 1992 over elektromagnetische vel-
    den in het frequentiegebied van 0 tot 300 Hz, terwijl 300 GHz de algemeen aanvaarde
    ondergrens is van het gebied van de infrarode straling.
         De gezondheidseffecten van blootstelling aan niet-ioniserende elektromagnetische
    straling met frequenties hoger dan 300 GHz worden behandeld in de Gezondheidsraad-
    adviezen ‘Optische straling’ (GR93), ‘UV straling. Blootstelling van de mens aan ultra-
    violette straling’ (GR86) en ‘UV straling uit zonlicht’ (GR94).
1.2 De commissie en haar taak
    Op 15 februari 1995 installeerde de Voorzitter van de Gezondheidsraad de Commissie
    ‘Radiofrequente straling’, in dit advies aangeduid als ‘de commissie’. Haar samenstel-
    ling is vermeld in bijlage A. De taak van de commissie was een antwoord te geven op
    de volgende vragen met betrekking tot (blootstelling aan) elektromagnetische straling:
    1    Welke aanbevelingen voor gezondheidskundige advieswaarden kunnen worden gegeven met betrekking
         tot blootstelling aan RF straling, die zoveel mogelijk overeenkomen met internationale normen en richt-
         lijnen? In haar antwoord op deze vraag dient de commissie ook antwoord te geven op de volgende
         vragen:
    a    Dient een onderscheid gemaakt te worden tussen hoge en lage frequenties en, zo ja, is 10 MHz een
         aanvaardbare grenswaarde?
    b    Dient in de gezondheidkundige advieswaarden een onderscheid gemaakt te worden tussen de beroeps-
         en de algemene bevolking, of is het meer gewenst een onderscheid te maken in bepaalde gebieden met
         betrekking tot de mate van controle van blootstelling, of is het nuttig op basis van het verschil in li-
         chaamsgrootte een onderscheid te maken tussen volwassenen en kinderen?
    c    Welke veiligheidfactor dient gekozen te worden bij de beperking van de maximale absorptie van
         energie?
18  Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>    d    In hoeverre is een grotere absorptie van energie acceptabel wanneer, in plaats van langdurige blootstel-
         ling van het gehele lichaam, slechts delen van het lichaam worden blootgesteld of wanneer de blootstel-
         ling slechts gedurende korte tijd plaats vindt?
    e    Wat is het gevolg voor de blootstellingsadvieswaarden wanneer de RF straling gepulseerd of gemodu-
         leerd is?
    2    Welke gevolgen heeft implementatie van de voor te stellen richtlijnen voor het werken met RF straling
         of het gebruik van specifieke toepassingen, zoals draadloze telecommunicatieapparatuur of ‘sealing’
         apparaten?
1.3 Opzet van dit advies
    In hoofdstuk 2 geeft de commissie een beknopte uitleg over de fysische achtergrond
    van niet-ioniserende elektromagnetische straling, een overzicht van biologische mecha-
    nismen die mogelijk betrokken zijn bij de wisselwerking tussen die straling en levende
    organismen, en een kort overzicht van de meest relevante experimentele gegevens.
    Hoofdstuk 3 bevat een samenvatting van de meest recente door verschillende organisa-
    ties voorgestelde richtlijnen voor blootstelling aan radiofrequente straling. In hoofdstuk 4
    presenteert de commissie de conclusies die zij trekt uit de beschikbare wetenschappelij-
    ke gegevens en doet zij voorstellen voor blootstellingslimieten. In enkele bijlagen geeft
    de commissie over specifieke onderwerpen nadere informatie.
19  Inleiding
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>20 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 2
          Algemeen
2.1       Definities, bronnen
2.1.1     Frequenties
          Een elektromagnetische (EM) bron genereert elektrische en magnetische velden. Be-
          halve bij een statisch veld, veranderen die velden golfvormig in de tijd (te vergelijken
          met de rimpelingen die in een wateroppervlak ontstaan bij beroering hiervan). Op vol-
          doende grote afstand van de bron, die afhangt van de golflengte, zijn de elektrische en
          magnetische velden gekoppeld en staan zij loodrecht op elkaar. Zij kunnen dan als elek-
          tromagnetische straling worden beschouwd (zie 2.1.2).
               Elektrische en magnetische velden (en dus ook EM straling) worden gekenmerkt
          door hun frequentie (f, SI-eenheid Hz) en hun golflengte (λ, SI-eenheid m). Deze twee
          grootheden zijn onderling gerelateerd door de snelheid waarmee de elektromagnetische
          golven zich in het medium verplaatsen. In vacuüm geldt de relatie:
               f=c/λ
          waarin c = 3 × 108 m/s, de lichtsnelheid in vacuüm. Het in dit advies beschouwde fre-
          quentiegebied van 300 Hz tot 300 GHz kent een aantal deelgebieden. Tabel 4 geeft de
          internationaal aanvaarde indeling naar frequentie en golflengte.
21        Algemeen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>       Tabel 4 Indeling en benaming van de verschillende frequentiegebieden.
       benaming                                                frequentiegebied golflengtegebied
       Statisch                                                0 Hz             ∞
       Sub ELF (sub extremely low frequency)                   0 - 30 Hz        ∞ - 10 000 km
       ELF (extremely low frequency)                           30 - 300 Hz      10 000 - 1000 km
       VF (voice frequency)                                    300 - 3000 Hz    1000 - 100 km
       VLF (very low frequency)                                3 - 30 kHz       100 - 10 km
       LF (low frequency)                                      30 - 300 kHz     10 - 1 km
       MF (medium frequency)                                   300 - 3000 kHz   1000 - 100 m
       HF (high frequency)                                     3 - 30 MHz       100 - 10 m
       VHF (very high frequency)                               30 - 300 MHz     10 - 1 m
       UHF (ultrahigh frequency)                               300 - 3000 MHz   100 - 10 cm
       SHF (superhigh frequency)                               3 - 30 GHz       10 - 1 cm
       EHF (extremely high frequency)                          30 - 300 GHz     10 - 1 mm
2.1.2 Velden en straling
      Voor de wisselwerking tussen EM straling en biologische structuren zijn in het kader
      van dit advies de volgende grootheden van belang:
       E    : elektrische veldsterkte (eenheid: volt per meter, V/m),
       H    : magnetische veldsterkte (eenheid: ampère per meter, A/m),
       B    : magnetische fluxdichtheid (eenheid: tesla, T),
       Je   : elektrische stroomdichtheid (eenheid: ampère per vierkante meter, A/m2 ),
       W    : energie (eenheid: joule, J)
       P    : vermogen (eenheid: watt, W, = J/s)
       S    : vermogensdichtheid (eenheid: watt per vierkante meter, W/m2 )
      De magnetische veldsterkte en fluxdichtheid zijn onderling uitwisselbare grootheden, ge-
      relateerd volgens B = µH, waarin µ de magnetische permeabiliteit van het medium is.
      Voor de meeste niet-metallische materialen is µ gelijk aan µ0 , de magnetische permea-
      biliteit van lucht, ter grootte van 1,257 × 10-6 henry per meter (H/m).
            Een andere factor van belang in de wisselwerking tussen EM straling en een object
      is de afstand tot de bron. Hierbij moet een onderscheid worden gemaakt tussen het
22    Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                       E-veld
                                                                            voortplantings-
                                                                            richting
                B-veld
      Figuur 1 Schematische voorstelling van een elektromagnetische golf.
      gebied in de directe nabijheid van de bron, het zogenoemde nabijheidsveld, en het gebied
      verderaf, het verre veld. In het verre veld zijn de elektrische en magnetische componen-
      ten van het EM veld volledig gekoppeld en staan zij loodrecht op elkaar en op de voor-
      plantingsrichting van het veld. Onder deze voorwaarden wordt de voortplanting van
      energie straling genoemd (zie figuur 1).
           De sterkte van zowel de elektrische als de magnetische veldcomponent neemt in
      het verre veld omgekeerd evenredig af met de afstand tot de bron. In het nabijheidsveld
      is de koppeling tussen elektrisch en magnetisch veld slechts zwak en neemt de veld-
      sterkte gemiddeld sterker dan omgekeerd evenredig met de afstand af. De veldsterktes
      in het nabijheidsveld zijn moeilijk te berekenen vanwege het complexe gedrag van de
      velden. Derhalve moeten zij doorgaans door middel van metingen worden bepaald. (De
      commissie besteedt in paragraaf 2.2 aandacht aan het meten van elektrische en magne-
      tische velden.) Er is geen eenduidige grens tussen het nabijheidsveld en het verre veld.
      Als L de maximale afmeting van de bron is en λ de golflengte, dan is, in het geval dat L
      groter is dan λ, een algemeen aanvaarde beschrijving van die grens een afstand van
      2L2 /λ vanaf de bron; is L kleiner dan λ, dan geldt een afstand van λ/2π.
           Teneinde alle elektrische en magnetische velden in zowel het nabijheids- als het
      verre veld in één term te vatten, gebruikt de commissie in dit advies alleen de algemene
      benaming ‘EM velden’.
2.1.3 Wisselwerking met blootgestelde objecten
      Atomen, moleculen en ionen in weefsel kunnen de variaties in de tijd van een extern
      elektrisch veld volgen, bijvoorbeeld vanwege de aanwezigheid van interne elektrische
      dipolen. Als dat gebeurt, wordt een deel van de energie van het EM veld in het weefsel
      omgezet in warmte. De geleidbaarheid σ (SI-eenheid: siemens per meter, S/m) is de
23    Algemeen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>      elektromagnetische eigenschap van een medium die beschouwd kan worden als de ma-
      croscopische maat voor deze omzetting. Om de warmteontwikkeling in een medium te
      kwantificeren, is de Specific Absorption Rate (SAR) geïntroduceerd, de opgenomen
      energie per massaeenheid, uitgedrukt in watt per kilogram (W/kg).
      De SAR wordt gedefinieerd als de afgeleide naar de tijd van de per massa m geabsorbeerde energie W, waar-
      bij de massa gevat is in een volume V met een gegeven massadichtheid ρ (in kg/m3 ) (IEEE92):
                     d  dW  d  dW 
            SAR =                =          (in W/kg).
                    dt  dm  dt  ρdV 
      Voor sinusvormige EM velden is de SAR gerelateerd aan het interne elektrische veld volgens:
                     σ (Erms ) 2
            SAR =        ρ        (in W/kg)
      waarin Erms de ‘root mean square’ (rms) waarde* van het interne elektrisch veld is. Hoewel de SAR hier al-
      leen gegeven is als functie van het elektrisch veld, spelen zowel het elektrisch als het magnetisch veld een
      rol in de interactie met een organisme.
      In het bovenste gedeelte van het beschouwde frequentiegebied kunnen objecten ge-
      dacht worden zich in het verre veld te bevinden. De elektrische en magnetische compo-
      nenten zijn dan gekoppeld en de wisselwerking tussen een EM veld en een object kan
      gezien worden als de inwerking van een elektromagnetische golf op het object. Wan-
      neer echter de frequentie laag genoeg is, d.w.z. wanneer de golflengte ongeveer een
      grootteorde groter is dan de afmeting van het object, voor de mens bij benadering bij
      frequenties lager dan 10 MHz, kan de verandering van de magnetische veldsterkte als
      gevolg van de aanwezigheid van het organisme, door de hoge magnetische permeabili-
      teit van dat organisme, verwaarloosd worden. De elektromagnetische interactie wordt
      dan voornamelijk bepaald door de elektrische stromen die door het oscillerende elektri-
      sche veld in het organisme worden opgewekt.
2.1.4 Bronnen
      Er zijn vele bronnen die EM velden uitzenden. Sommige hiervan zijn van natuurlijke
      aard, zoals de zon en andere sterren, andere zijn kunstmatig. In het in dit advies
*     De rms waarde is een berekende gemiddelde of effectieve waarde van een periodiek wisselende functie. De rms-waarde
      voor een elektrisch veld met veldsterkte E(t) en periode T (=1/frequentie) wordt berekend volgens:
      Erms = [ (1/T) t ∫ E(t)2 dt ]
                        t+T           0,5
24    Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>    beschouwde frequentiegebied (300 Hz tot 300 GHz) zijn de niveaus van de straling van
    natuurlijke (kosmische) bronnen buiten de dampkring verwaarloosbaar klein (WHO93).
         De meest gebruikelijke kunstmatige bronnen kan men indelen in bronnen die hun
    energie in de vrije ruimte afgeven:
         radio- en televisiezenders
         telecommunicatiezenders
         radarinstallaties
         bewakingsapparatuur
    en bronnen waarbij de energie binnen een afgesloten ruimte blijft:
         industriële verwarmingsapparatuur
         huishoudelijke verwarmingsapparatuur
         (para)medische toepassingen.
    Bijlage B bevat een uitgebreidere opsomming van bronnen van EM velden en van mi-
    lieus waarin EM velden aanwezig zijn.
2.2 Meten en berekenen van EM velden
    Of blootstelling aan een EM veld een negatief effect op de gezondheid heeft hangt
    vooral af van de door het veld in het lichaam opgewekte elektrische stroom of de SAR.
    Deze grootheden zijn echter in het menselijk lichaam niet op een eenvoudige wijze te
    meten. Gegevens over veldsterktes en geïnduceerde elektrische stromen in het lichaam
    kunnen alleen afgeleid worden van wel te meten grootheden zoals de sterkte van het
    externe elektrische of magnetische veld, of, vooral voor frequenties boven 200 MHz, uit
    de externe vermogensdichtheid (NCRP81).
         Voor een juiste evaluatie en interpretatie van de meetuitkomsten zijn de volgende
    punten van belang.
         Allereerst moeten, vanzelfsprekend, de grootheden gemeten worden met daartoe
    geschikte apparatuur. Er is een grote variatie in gevoeligheid en tolerantie van de appa-
    ratuur. Het gebruik van een niet-optimaal meetinstrument kan een negatieve invloed
    hebben op de nauwkeurigheid van de metingen.
         Verder zal er altijd een zekere fout in de meetuitkomst aanwezig zijn als gevolg van
    de gegeven tolerantie van de aflezing van het meetinstrument en van systematische
    (maar in principe te beperken) instrumentatiefouten. Anisotrope meetsondes, d.w.z.
    sondes die geen bolvormige gevoeligheidskarakteristiek hebben, bezitten inherent een
    isotropische fout (een gevolg van verschillen in de gevoeligheid tussen bovenkant en zij-
    kant), een fout die veroorzaakt wordt door de ellipsratio (het effect van het draaien van
    de sonde om zijn as) en een frequentie-afhankelijke gevoeligheid. Kenmerkende
25  Algemeen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>    waarden voor de gecombineerde onzekerheid als gevolg van deze factoren zijn ± 1,8 tot
    ± 4,1 dB* voor de aflezing van de vermogensdichtheid en ± 0,8 tot ± 2,0 dB voor de af-
    lezing van de spanning of de stroomsterkte. Een onzekerheid van ± 0,8 dB voor de ver-
    mogensdichtheid kan behaald worden door de meetsonde steeds zodanig te bewegen en
    te draaien dat een maximale aflezing wordt verkregen en door nauwkeurig te calibre-
    ren. Zonder zulke goede meetpraktijken kan de onzekerheid wel tot ± 4,8 dB oplopen.
         Ten slotte kunnen de lokaal heersende veldsterktes en vermogensdichtheid beïn-
    vloed worden door de aanwezigheid van een object of persoon (NCRP81). Dit heeft
    tweeërlei effect. Metingen in de vrije ruimte kunnen beïnvloed worden door de aanwe-
    zigheid van personen in de directe nabijheid, bijvoorbeeld degenen die de metingen uit-
    voeren. Daarnaast zijn de veldsterktes en stromen in een persoon op de plaats waar
    metingen in het vrije veld zijn uitgevoerd anders dan de in het vrije veld gemeten groot-
    heden. Dit probleem is moeilijker te verhelpen; hiervoor zijn metingen in levensgrote
    fantomen nodig.
         De commissie beveelt aan met betrekking tot het meten van EM velden de richtlij-
    nen van de NCRP** te volgen (NCRP93).
2.3 Berekening van de SAR in het menselijk lichaam
    Teneinde een zeker kwantitatief inzicht te verkrijgen in de absorptie van EM velden
    door het menselijk lichaam, zijn voor de commissie berekeningen uitgevoerd met behulp
    van een geavanceerd numeriek driedimensionaal model (zie bijlage C). De resultaten
    komen overeen met resultaten verkregen met eenvoudige wiskundige modellen waarin
    bollen en ellipsoïden gebruikt worden om de interne SAR in verband te brengen met de
    intensiteit van het externe EM veld.
2.4 Blootstellingsniveaus
    Mensen kunnen blootgesteld worden aan EM velden afkomstig van een grote verschei-
    denheid aan bronnen (zie 2.1.4). De blootstelling hangt sterk af van het soort bron, van
    de geometrie van de bron, van de frequentie van de opgewekte EM velden, van de af-
    stand tot de bron en van plaatselijke omstandigheden zoals afscherming. Omdat zoveel
    factoren van belang zijn, is het niet mogelijk een beschrijving te geven van de
*   In de meettechnologie is het gebruikelijk verschillen en fouten in decibel, dB, uit te drukken. De dB-schaal is evenredig
    met de logarithme van de verhouding tussen twee waarden van dezelfde fysische grootheid. Om de fouten uit te drukken
    in een lineaire schaal, moeten de gemiddelde meetwaarden gedeeld worden door de dB-factor om de ene grenswaarde te
    verkrijgen en ermee vermenigvuldigd voor het berekenen van de andere grenswaarde. Dit betekent dat, wanneer bijvoor-
    beeld een gemeten waarde van 1 W/m2 voor de vermogensdichtheid een fout van ± 0,8 dB heeft, de foutenmarge loopt van
    0,8 tot 1,25 W/m2 .
**  De National Council on Radiation Protection and Measurements in de VS.
26  Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>      blootstelling van de Nederlandse bevolking, of van welke populatie dan ook. De com-
      missie volstaat met het geven van enkele voorbeelden van kenmerkende blootstellingssi-
      tuaties (bijlage D). Een recent door het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegen-
      heid uitgegeven rapport bevat een inventarisatie van de blootstelling van werknemers
      aan EM velden (Kle95).
2.5   Biologische mechanismen
      De effecten van EM velden op biologische structuren kunnen verdeeld worden in ther-
      mische en niet-thermische. Thermische effecten zijn goed beschreven en hangen samen
      met verwarming van het object als gevolg van absorptie van de energie van het EM
      veld, zoals beschreven in paragraaf 2.1. Niet-thermische effecten zijn vooral geassoci-
      eerd met in de biologische structuur geïnduceerde elektrische stromen. In deze para-
      graaf bespreekt de commissie de biologische mechanismen die door deze verschillende
      soorten effecten worden beïnvloed.
2.5.1 Niet-thermische effecten
      Effecten van elektrische stromen
      Bij alle dierlijke en menselijke cellen bestaat er een potentiaalverschil over de celmem-
      braan, als gevolg van verschillen in de concentratie van ionen en geladen macromolecu-
      len, zoals eiwitten, in de intra- en intercellulaire ruimte. Dit potentiaalverschil is het dui-
      delijkst aanwezig in cellen die elektrisch gestimuleerd kunnen worden: zenuwcellen en
      spiercellen. Het verschil in ionenconcentratie wordt actief en passief in stand gehouden
      door respectievelijk ionenpompen en ionenkanalen. Externe prikkels (bijvoorbeeld een
      elektrische stroom) kunnen het transport van ionen en daarmee het potentiaalverschil
      over de celmembraan veranderen. Het gevolg is depolarisatie of hyperpolarisatie, af-
      hankelijk van de richting waarin de balans doorslaat. In zenuwcellen hebben potentiaal-
      veranderingen tijdens fysiologische stimulering een grootte van enkele tientallen millivolt
      per cel. Na de stimulus wordt de rustpotentiaal hersteld door actief en passief transport
      van ionen over de celmembraan.
           Prikkels die groter zijn dan normaal, zoals sterke elektrische stromen, kunnen leiden
      tot tijdelijke veranderingen in het functioneren van het zenuwstelsel. Deze kunnen mani-
      fest worden in het bewegingsapparaat, bijvoorbeeld door stimulatie van zenuwen en
      spieren en door onvrijwillige bewegingen. Indien de stimulus langdurig aanhoudt kunnen
      tetanus (spierverkramping) en spierschade ontstaan. Wanneer dit de hartspier betreft
      kan hartstilstand optreden.
27    Algemeen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>    Tabel 5 Effecten op het menselijk lichaam, opgewekt door verschillende stroomdichtheden in het fre-
    quentiegebied van 3 - 300 Hz (WHO87).
    stroomdichtheid (mA/m2 )                 effect
    <1                                       geen effecten aangetoond
    1 - 10                                   geringe fysiologische effecten
    10 - 100                                 duidelijke fysiologische effecten
    100 - 1000                               mogelijk nadelige gezondheidseffecten
    > 1000                                   acuut gevaar door hartfibrillatie (ongecontroleerd samentrekken
                                             van de hartspiervezels)
         Tabel 5 geeft een overzicht van algemene biologische effecten die door verschillen-
   de stroomdichtheden opgewekt worden. De stroomdichtheid waarboven stimulatie van
   zenuwen en spieren plaats vindt, neemt bij frequenties lager dan enkele Hz en hoger
   dan 1 kHz gestadig toe (Ber88).
   Opwekking van elektrische stromen in de mens door EM velden
   De afmeting van het menselijk lichaam is klein in vergelijking met de golflengte van EM
   velden met frequenties lager dan ruwweg 10 MHz, d.w.z. golflengtes van 30 m en
   meer. Zoals aangegeven in 2.1.3 vindt bij deze frequenties weinig energieabsorptie door
   weefsels plaats en zijn biologische effecten, zoals de stimulatie van zenuwen en spieren,
   het gevolg van elektrische stromen die door de elektrische velden worden geïnduceerd.
   De veldsterkte die nodig is voor stimulering van zenuwen of spieren is afhankelijk van
   de frequentie. De stroomdichtheid die aanleiding geeft tot stimuleringseffecten neemt
   boven ongeveer 1 kHz lineair toe met de frequentie (zie figuur 2). Bij 10 kHz is de
   waarde ongeveer tien maal hoger dan onder 1 kHz (zie figuur 3 en 4). Boven 100 kHz
   is de waarde van de stroomdichtheid die resulteert in stimulatie van prikkelbare weef-
   sels hoger dan de waarden die resulteren in een energieabsorptie van ongeveer 1 W/kg.
   Thermische effecten worden dan belangrijk.
   Sterkte van externe velden versus die van natuurlijke interne velden in de mens
   De interne elektrische velden of stroomdichtheden die geïnduceerd worden door niet-
   natuurlijke EM velden zijn vrijwel altijd veel zwakker dan de van nature in de mens
   voorkomende velden*. Gegevens over interne veldsterktes die het gevolg zijn van exter-
   ne velden zijn echter voor het frequentiegebied dat in dit advies aan de orde is, 300 Hz
*  De elektrische potentiaal over de celmembraan, die doorgaans tussen 10 en 100 mV ligt, komt overeen met een statisch
   elektrisch veld van 2 × 106 tot 20 × 106 V/m.
28 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                                5
                                           10
                                                                                                                           C
                                                4
                                           10
                  stroomdichtheid(mA/m²)
                                                                                             B
                                                3
                                           10
                                                                                                                                    A
                                                2
                                           10                                                        2                 3                      4             5
                                                1                             10             10                 10                       10            10
                                                                                                     frequentie (Hz)
     Figuur 2 Drempelwaarden voor de stroomdichtheid die leidt tot effecten in exciteerbare cellen. Curve A
     omvat de drempelwaarden voor stimulering van verschillende cellen onder verschillende omstandigheden.
     Curve B toont de drempelwaarden voor opwekking van ontijdige samentrekkingen van de hartspier. Curve
     C is de stroomdichtheid die ongeveer overeenkomt met een SAR van 1 W/kg in spierweefsel. (Aangepast
     naar Ber85, Ber86 en WHO93.)
                                                                          6
                                                                     10                                        1 W/kg
                                                                                        A
                                                                          5
                                                                     10
                                                                          4
                                                                     10
                                                                          3                                   B
                                                                     10
                                                                                            mA                mA             mA                   mA
                                                    ehcsi r tkele
                                                                          2             1                10            100              1000
                                                                                            m²                m²             m²                   m²
                                                                     10
                                                                     10             2            3                 4                5
                                                                               10           10                10               10
                                                                                             frequentie (Hz)
     Figuur 3 De frequentie-afhankelijkheid van het ongestoorde elektrisch veld dat in het hoofd of in de hart-
     streek van een in het veld geplaatst persoon de aangegeven stroomdichtheid opwekt. De aangegeven waar-
     den gelden voor blootstelling waarbij de lengteas van het lichaam parallel loopt met de oriëntatie van het
     elektrisch veld. In andere delen van het lichaam zijn bij gelijke sterkte van het externe veld de stroomdicht-
     heden groter. Curve A geeft de drempelwaarden voor stimulatie van verschillende cellen onder verschillende
     omstandigheden. Curve B is gelijk aan curve A, maar met toepassing van een veiligheidsfactor 100. (Aange-
     past naar Ber85 en WHO93.)
29   Algemeen
                                                             kretsdlev
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                                                      1
                                                           -1            C
                                                      10                             1 W/kg
                                                           -2
                                                      10                   A
                                                           -3
                                                      10
                                                           -4                          B
                                                      10
                                                           -5              mA          mA           mA            mA
                                      ga
                             ehcsi tenm
                                                                         1 m²       10 m²       100 m²       1000 m²
                                                      10
                                                           -6
                                                      10
                                                                     2          3           4            5
                                                                10        10          10        10
                                                                                frequentie (Hz)
     Figuur 4 De frequentie-afhankelijkheid van het ongestoorde magnetisch veld dat in de periferie van het
     hoofd of het hart resulteert in de aangegeven stroomdichtheden. Bij grotere stroomkringen (bijvoorbeeld in
     de romp) kan bij gelijke magnetische fluxdichtheid de geïnduceerde stroomdichtheid groter zijn. Curve A
     geeft de drempelwaarden voor stimulering van zenuw- en spierweefsel. Curve B is gelijk aan curve A, maar
     met een veiligheidsfactor 100 toegepast. Curve C geeft de drempelwaarden voor effecten op de hartspier.
     (Aangepast naar Ber85 en WHO93.)
     tot 300 GHz, niet beschikbaar. De bepaling van de sterkte van de interne velden wordt
     bemoeilijkt door de grote frequentie-afhankelijkheid van de doordringing van EM velden
     in biologisch weefsel, in samenhang met de complexe opbouw van biologische
     structuren.
     Andere niet-thermische effecten
     De resultaten van sommige experimenten waarin blootstelling aan EM velden plaats-
     vond, zijn geïnterpreteerd als aanwijzingen dat effecten ook kunnen optreden bij veld-
     sterktes die onder de drempelwaarde voor de stimulatie van exciteerbare weefsels lig-
     gen en zonder dat zich belangrijke veranderingen in temperatuur voordoen. Het gaat
                                     diehthcidxul f
     hier om veranderingen in gedrag of in EEG-patronen ten gevolge van blootstelling aan
     continue of frequentie-gemoduleerde velden, veranderingen in de uitstroom van calciu-
     mionen uit hersenweefsel dat in vitro is blootgesteld aan met een extreem-lage fre-
     quentie gemoduleerde EM velden en veranderingen in de ontwikkeling van embryo’s
     (zie 2.6.5). Verscheidene theoretische modellen zijn geponeerd ter verklaring van deze
30   Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>      waarnemingen, maar geen enkele daarvan is tot dusverre bevestigd. Daarenboven ont-
      breken overtuigende experimentele gegevens die deze waarnemingen bevestigen.
2.5.2 Thermische effecten
      Dosimetrische grootheden
      Met toenemende frequentie vindt een geleidelijke verschuiving plaats van de inductie
      van elektrische stromen naar de afgifte van energie door EM velden. In het frequentie-
      gebied tussen 100 kHz en een paar honderd MHz vindt in de mens een relatief sterke
      toename plaats van de absorptie van EM velden als gevolg van resonantie tussen het
      veld en het menselijk lichaam. Dit verschijnsel treedt op wanneer de golflengte in de or-
      de van grootte van de afmetingen van het lichaam is. Boven ongeveer 100 kHz is een
      hogere veldsterkte nodig om in het lichaam een zodanige stroomdichtheid op te wekken
      dat exciteerbare weefsels gestimuleerd worden, dan voor een energieafgifte van onge-
      veer 1 W/kg. Bij frequenties tussen 100 kHz en 10 MHz is het echter mogelijk om met
      korte pulsen exciteerbare weefsels te stimuleren zonder meetbare temperatuurverande-
      ring. Daarom dienen in het gebied tussen 100 kHz en 10 MHz zowel de geïnduceerde
      stroomdichtheid als de SAR beschouwd te worden als relevante dosimetrische groothe-
      den. Bij frequenties boven 10 MHz is de SAR de relevante grootheid. Boven ongeveer
      10 GHz vindt de energieopname in toenemende mate aan het oppervlak van het lichaam
      plaats en is opwarming direct gerelateerd aan de vermogensdichtheid van het externe
      EM veld. Daarom is bij deze frequenties de vermogensdichtheid van het externe veld de
      relevante blootstellingsmaat.
           De bij een bepaalde veldsterkte en frequentie geabsorbeerde hoeveelheid energie
      hangt af van een aantal factoren, zoals de polarisatie van het veld, de afmetingen van de
      persoon en het feit of hij zit of staat en direct contact met de grond heeft. Elke keuze
      voor een ondergrens voor frequentiegebied waar thermische effecten optreden is arbi-
      trair (zie paragraaf 4.2).
      Resonantie
      Met betrekking tot thermische effecten zijn, op grond van de absorptiekarakteristieken
      van het menselijk lichaam, verschillende frequentiegebieden te onderscheiden. In feite
      treedt bij elk organisme resonantie op. Het kenmerk hiervan is een aanzienlijke toename
      in geabsorbeerde energie wanneer de golflengte van het opvallende EM veld in de orde
      van grootte van de afmeting van het lichaam is. Hoe kleiner het lichaam, des te hoger
      de resonantiefrequentie. Op overeenkomstige wijze kan resonantie ook optreden in de-
      len van het lichaam.
31    Algemeen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>         Bij blootstelling van het menselijk lichaam in het sub-resonantiegebied (frequenties
   onder 30 MHz), waarbij de lengte van het lichaam aanzienlijk minder is dan de golfleng-
   te, neemt de gemiddelde SAR evenredig met het kwadraat van de frequentie toe.
         In het resonantiegebied (30 - 300 MHz) bereikt de gemiddelde SAR in een persoon
   zijn maximum. Bij een in de vrije ruimte in een verticaal elektrisch veld staande volwas-
   sene treedt resonantie op bij een frequentie van ongeveer 70 - 80 MHz*. Is de persoon
   geaard, dan wordt deze frequentie gehalveerd. Bij kleinere lichaamslengten neemt de
   resonantiefrequentie toe: voor een niet-geaard kind van vijf jaar is zij ongeveer 160
   MHz. Met verder toenemende frequentie wordt de kans op resonantie in delen van het
   lichaam, zoals benen, armen en hoofd, groter wanneer de golflengte van het EM veld de
   afmetingen van het betreffende lichaamsdeel benadert, voor het hoofd bijvoorbeeld bij
   300 à 400 MHz.
         Bij frequenties in het gebied tussen ongeveer 0,4 en 2 GHz kan lokale concentratie
   van afgifte van energie plaats vinden. Dit frequentiegebied wordt wel aangeduid als ‘hot
   spot’-gebied.
         Bij nog verder toenemende frequenties neemt de doordringingsdiepte af en vindt
   energiedepositie steeds meer aan de oppervlakte plaats. Dit oppervlakte-absorptiege-
   bied ligt tussen ongeveer 2 GHz en 300 GHz.
         De frequentie-afhankelijkheid van de SAR is schematisch geïllustreerd in figuur 5.
   Verwarming
   De afgifte van energie door EM velden met frequenties tussen 10 MHz en 300 GHz re-
   sulteert in opwarming. Het menselijk lichaam kan deze warmte door middel van ver-
   schillende mechanismen detecteren. Waarneming in de huid kan een indicator zijn voor
   blootstelling bij frequenties van enkele GHz en hoger. In het gebied van de oppervlakte-
   absorptie, waar de golflengte ongeveer gelijk is aan of kleiner dan de dikte van de huid,
   wordt de meeste energie geabsorbeerd in de buitenste lagen van de huid waarin zich
   warmtesensoren bevinden. In de sub-resonantie-, resonantie- en ‘hot spot’-frequentie-
   gebieden zal de energie dieper het lichaam binnendringen. Inwendige organen hebben
   geen warmtedetectoren en kunnen daarom niet, zoals de huid, warmte waarnemen. Al-
   leen als de temperaturen hoog genoeg zijn kan dit pijn veroorzaken. Warmteschade kan
   echter al optreden bij vermogensdichtheden die nog niet leiden tot pijnsensatie (Jus88).
         Een beperkte toename van de inwendige temperatuur ten gevolge van externe prik-
   kels wordt gecompenseerd door verschillende mechanismen, bijvoorbeeld zweten of
   veranderingen in de bloeddoorstroming van de huid. Een te grote stijging van de
*  De golflengte in weefsel hangt af van de diëlektrische constante van het weefsel, de eigenschap die een maat is voor de in-
   vloed van een medium op de elektrische fluxdichtheid. De golflengte in weefsel is altijd korter dan die van het externe EM
   veld.
32 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                                                 sub-resonantie-       resonantiegebied            ‘hot spot’-gebied       oppervlakte-
                                                     gebied           gehele lichaam   lichaams-                            absorptie-
                                                                                          delen                               gebied
                 genormaliseerde
                                                                                         (hoofd)
                 t o t a l e - l i c h a a m s
                                                               0.03                0.3       0.4                       2
                                                                              frequentie (GHz)
     Figuur 5 Illustratie van de frequentie-afhankelijkheid van de genormaliseerde SAR, gemiddeld over het ge-
     hele lichaam, en enkele absorptiekarakteristieken voor een volwassen mens. (Bron: WHO93, aangepast.)
     temperatuur (boven ongeveer 41 °C in de mens) kan niet afdoende worden gecompen-
     seerd en leidt tot onomkeerbare veranderingen in belangrijke cellulaire eiwitten. Over-
     verhitting (‘verbranding’) resulteert in celdood ten gevolge van denaturatie van eiwitten
     en verdamping van water. Dit proces is in principe onomkeerbaar, hoewel op de lange
     duur plaatselijk herstel (wondgenezing) kan optreden. Dit laatste is echter niet mogelijk
     in hersen- en spierweefsel. Daarnaast hebben bepaalde organen een lage doorbloeding
     en kunnen daardoor gemakkelijk worden oververhit. Dit geldt vooral voor de testes,
     waarin te veel warmte de spermatogenese kan afremmen, en voor het oog, waar ver-
     warming tot cataract (staar) kan leiden.
          De hierboven genoemde compensatiemechanismen hebben enige tijd nodig om ef-
     fect te sorteren. Een maat voor deze vertraging is de warmte-evenwichtstijd, gedefini-
     eerd als de tijd waarin een toename van de lichaamstemperatuur tot de helft wordt te-
     ruggebracht wanneer de externe warmtebron weggenomen wordt (NRPB93). Bij in
     rust blootgestelde mensen wordt in ongeveer een uur een warmte-evenwicht bereikt
     (NRPB93). De commissie beschouwt zes minuten daarom een redelijke schatting voor
     de warmte-evenwichtstijd. Met een dergelijke halveringstijd zal namelijk de tempera-
     tuurstoename na een uur (= 10 halveringstijden) tot ongeveer 0,1% van zijn oorspronke-
     lijke waarde zijn gereduceerd. De commissie gebruikt in haar aanbevelingen een tijds-
     duur van 6 minuten als de middelingstijd voor het bepalen van de SAR.
33   Algemeen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>2.5.3 Indirecte effecten: contactstroom
      Grote niet-geaarde metalen voorwerpen kunnen bij blootstelling aan EM velden met fre-
      quenties lager dan 100 MHz opgeladen worden. Bij aanraking kunnen dan contactstro-
      men ontstaan. Bij frequenties tussen 300 Hz en 100 kHz kunnen dergelijke stromen re-
      sulteren in pijnlijke prikkeling van exciteerbare weefsels (zenuwen en spieren). Bij fre-
      quenties tussen ongeveer 100 kHz en 100 MHz kunnen voldoende sterke contactstro-
      men leiden tot verbranding wanneer zij het lichaam via een klein oppervlak, bijvoorbeeld
      een vingertop, binnendringen (Ber88, WHO93).
2.6   Experimenteel onderzoek naar de biologische effecten van EM velden
      Er is een grote hoeveelheid wetenschappelijke literatuur over biologische effecten van
      blootstelling aan EM velden. Er zijn echter verhoudingsgewijs weinig directe aanwijzin-
      gen voor schadelijke effecten op de mens, omdat het meeste onderzoek met proefdieren
      is uitgevoerd. De laatste jaren verschijnen in toenemende mate wetenschappelijke publi-
      caties over de afwezigheid van effecten (zie bijvoorbeeld ICN96, WHO93). Bij de eva-
      luatie van de oudere literatuurgegevens dient derhalve sterker rekening gehouden te
      worden met de mogelijkheid dat onderzoeken waarin geen effecten werden gevonden
      niet gepubliceerd zijn dan bij recentere gegevens.
           De commissie heeft ervoor gekozen niet elke beschikbare publicatie te bestuderen,
      maar gebruik te maken van enkele recente overzichten van de effecten van EM velden
      (Her93, ICN96, NCRP86, Sau91, WHO93), aangevuld met recente publicaties die tot
      april 1996 uit het MEDLINE-bestand zijn verkregen. In deze paragraaf geeft de com-
      missie een kort overzicht van de betrokken effecten. De aangehaalde publicaties zijn
      kenmerkend voor de laagste vermogensdichtheden en SAR waarden waarbij nog een
      meetbaar effect optreedt. Alle gegevens hebben betrekking op onderzoek aan proefdie-
      ren, tenzij anders aangegeven.
2.6.1 Algemene opmerkingen
      Het meeste onderzoek naar de effecten van EM velden is uitgevoerd met frequenties in
      het MHz- en het GHz-gebied. Er is relatief weinig onderzoek verricht met frequenties in
      het kHz-gebied. Het WHO-rapport over EM velden vermeldt bijvoorbeeld slechts zes
      experimenten in het kHz-gebied tegen ongeveer 200 in het MHz- en GHz-gebied
      (WHO93).
           De experimentele gegevens duiden er op dat bij gepulste EM velden effecten in het
      algemeen bij lagere vermogensdichtheden optreden dan bij continue velden. Waar
34    Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>      mogelijk geeft de commissie afzonderlijke drempelwaarden voor gepulste en continue
      velden. Indien geen onderscheid wordt gemaakt, zijn alleen gegevens voor continue vel-
      den beschikbaar.
           De literatuur betreffende biologische effecten van radiofrequente draaggolven die
      amplitude-gemoduleerd zijn met extreem-lage frequenties is apart vermeld in 2.6.5.
2.6.2 Effecten op cellulair niveau
      Schade aan DNA
      De beschikbare gegevens wijzen erop dat niet voor schade aan het erfelijk materiaal,
      het DNA, hoeft te worden gevreesd zolang het gaat om blootstelling aan vermogens-
      dichtheden die niet hoog genoeg zijn om een aanzienlijke verhoging van temperatuur te
      veroorzaken. Blijft de temperatuur binnen fysiologische grenzen dan leidt noch korte
      noch langdurige blootstelling tot een toename van chromosoomafwijkingen (WHO93).
           Recente publicaties suggereren dat relatief kortdurende blootstelling aan radiofre-
      quente EM velden met lage vermogens in hersencellen kan leiden tot enkel- en dubbel-
      strengsbreuken in DNA (Lai95, Lai96). Gezien de hoeveelheid gegevens, echter, die
      duiden op het ontbreken van een direct effect van EM velden op DNA en gezien het
      feit dat de betreffende onderzoeken methodologisch niet geheel zuiver zijn, dienen deze
      bevindingen in onafhankelijk onderzoek bevestigd te worden alvorens ze bruikbaar zijn
      bij het bepalen van risico’s voor de gezondheid (ICN96).
      Carcinogenese
      Onderzoek naar het effect van blootstelling aan EM velden bij het ontstaan van kanker
      heeft tegenstrijdige en in veel gevallen moeilijk te interpreteren resultaten opgeleverd. In
      een tweetal onderzoeken bevorderde langdurige blootstelling aan continue 2450 MHz
      EM velden, resulterend in SAR waarden van 2 - 3 W/kg, de ontwikkeling van door che-
      micaliën geïnduceerde tumoren in muizen (Szm82, Szm88). Als gevolg van diverse te-
      kortkomingen in deze onderzoeken, zoals het ontbreken van adequate controlegroepen,
      is het echter niet mogelijk definitieve conclusies te trekken (WHO93).
      Membraaneffecten
      In een overzicht van de effecten op macromoleculaire en cellulaire systemen conclu-
      deert de NCRP dat, als er bij frequenties boven 5 MHz al een effect optreedt, dit sa-
      menhangt met een verhoogde temperatuur (NCRP86). In een recenter overzicht merkt
      Cleary op dat een aantal in vitro-experimenten sterke aanwijzingen geeft voor de
35    Algemeen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>      betrokkenheid van zowel niet-thermische interacties als opwarming bij membraaneffec-
      ten (Cle89). Het betreft hier onder meer veranderingen in het transport van kalium- en
      natriumionen door de plasmamembraan van erytrocyten, veranderingen in transport van
      calciumionen door membranen en verminderde activiteit van specifieke enzymen
      (WHO93). Tabel 8 van WHO93 bevat een aantal tegenstrijdige resultaten en gegevens
      die er op wijzen dat de precieze temperatuur van de membraan een cruciale factor is in
      het mogelijk optreden van een effect (Lib84). De drempelwaarde voor het optreden van
      effecten ligt ongeveer bij een SAR van 2 - 3 W/kg en hangt samen met een toename in
      de uitstroom van natriumionen uit menselijke erytrocyten (Fis82).
2.6.3 Effecten op orgaanniveau
      Gehoor
      Effecten op het gehoor bij blootstelling aan gepulste EM velden zijn uitgebreid onder-
      zocht. Bij frequenties tussen 200 MHz en 6,5 GHz nemen sommige mensen een derge-
      lijke blootstelling waar als geklik, gekraak of gezoem, afhankelijk van de wijze van pul-
      sering en van de vermogensdichtheid. Dit horen van EM velden is het gevolg van de in-
      ductie van thermo-elastische golven in het hoofd door een temperatuurtoename van niet
      meer dan 5 × 10-6 °C. De drempelwaarde voor dit effect is voor pulsen korter dan 30
      µs gerelateerd aan de energiedichtheid per puls en voor pulsen tot 500 µs aan de pie-
      kwaarde. Voor de mens is een drempelwaarde voor de energiedichtheid van 16 mJ/kg
      gevonden (Guy75). Gegevens uit dierexperimenten wijzen op drempelwaarden varië-
      rend van 0,9 - 1,8 mJ/kg per 30 µs-puls voor ratten (overeenkomend met SARs van 30 -
      60 W/kg) tot 10 - 16 mJ/kg per 30 µs-puls (overeenkomend met SARs van 300 - 500
      W/kg) voor katten (Guy75, Cho85).
           Bij blootstelling van het oor aan continue EM velden is alleen warmtesensatie
      gerapporteerd.
      Oog
      Vanwege het geringe vermogen van het oog om warmte af te voeren, kan blootstelling
      aan EM velden al snel leiden tot een behoorlijke verhoging van de temperatuur. Het ont-
      staan van cataract ten gevolge van blootstelling aan EM velden is uitgebreid onderzocht.
      Het soort vertroebeling dat ontstaat kan mede bepaald worden door de blootstellingsom-
      standigheden. Bij frequenties lager dan 1,5 GHz zijn de afmetingen van de oogkas en
      het oog te klein om tot lokale concentratie van het EM veld te leiden. Boven 10 GHz
      neemt de doordringing af en blijft de opname van energie beperkt tot oppervlakkige
      weefsellagen (NCRP86). Een drempelwaarde voor de vermogensdichtheid van
36    Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>   ongeveer 1,5 kW/m2 (overeenkomend met een SAR van 100 W/kg) is gerapporteerd
   voor de ontwikkeling van cataract bij konijnen die gedurende één uur werden blootge-
   steld aan continue EM velden (WHO93). In primaten zijn echter na blootstelling aan
   vermogensdichtheden tot 5 kW/m2 geen cataracten waargenomen (WHO93).
        Kues en medewerkers stelden apen bloot aan gepulste EM velden en vonden bij
   histologisch onderzoek van de irissen een toename in de lekkage van bloedvaten bij een
   SAR van 2,6 W/kg (Kue88). Eenzelfde effect is ook waargenomen bij apen die behan-
   deld waren met timolol-maleaat, een middel dat de oogdruk vermindert, na bestraling
   met een vermogensdichtheid van 10 W/m2 , overeenkomend met een SAR van slechts
   0,26 W/kg (Mon88).
   Teratogene effecten
   Uit de literatuur blijkt dat teratogene effecten (geboorteafwijkingen) alleen voorkomen
   na blootstelling aan EM velden met vermogensdichtheden die hoog genoeg zijn om een
   aanzienlijke verhoging van de lichaamstemperatuur van de moeder te veroorzaken
   (WHO93). Gerapporteerd zijn onder meer een afname in foetale massa, specifieke af-
   wijkingen (met name exencefalie), een toename van de sterfte van embryo’s en foetus-
   sen en een toegenomen effectiviteit van chemische teratogenen. Drempelwaarden voor
   de inductie van deze effecten met continue EM velden zijn SARs ter grootte van 4 - 7
   W/kg bij ratten en muizen (Jen84a, Jen84b, Mar86). Lary en Conover concludeerden
   dat warmte de oorzaak is van geboorteafwijkingen en prenatale sterfte wanneer de
   temperatuur van het moederdier hoger is dan 40 °C (Lar87).
        Eén publicatie beschrijft teratogene effecten in ratten na blootstelling van de moe-
   derdieren van de eerste tot de 20e dag van de zwangerschap aan 27,12 MHz continue
   EM velden, resulterend in een SAR van slechts 0,1 mW/kg (Tof86). Deze resultaten
   zijn echter moeilijk te rijmen met die van andere onderzoeken waarin dezelfde frequen-
   tie gebruikt werd. Deze laatste lieten een directe relatie zien tussen enerzijds sterfte van
   embryo’s en teratogene effecten en anderzijds de temperatuur van de moederdieren tij-
   dens de blootstelling aan EM velden na overschrijding van een drempelwaarde (41,5 °C
   gedurende 40 minuten) en de tijdsduur van de temperatuurverhoging (Bro88, Lar82).
   Deze dosis-responsrelatie is ook bekend van de directe blootstelling aan warmte bij de
   mens (Ple81, War86).
   Testes
   Effecten van blootstelling aan radiofrequente EM velden op de mannelijke vruchtbaar-
   heid zijn voornamelijk het gevolg van verwarming. Een probleem in de meeste onder-
   zoeken is dat proefdieren verdoofd moeten worden, hetgeen van invloed is op de reactie
37 Algemeen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>      van het lichaam op verwarming. Bij een dergelijke verminderde thermoregulatie is een
      drempelwaarde van 30 W/kg gerapporteerd voor een vermindering van het aantal pri-
      maire spermatocyten en spermatiden na blootstelling gedurende 30 minuten aan conti-
      nue EM velden (Kow83, Sau81).
           Bij blootstelling aan gepulste EM velden traden deze effecten op boven een drem-
      pelwaarde van 8 - 10 W/kg (Leb87).
      Waarneming in de huid
      In het algemeen vindt pas enige tijd na het begin van blootstelling aan EM velden waar-
      neming van warmte of pijn plaats (Sau91, WHO93). Deze vertraging varieert van frac-
      ties van een seconde tot verscheidene secondes. Zowel waarneming als vertraging han-
      gen sterk af van de frequentie, de vermogensdichtheid, de blootstellingsduur, de grootte
      van het blootgestelde gebied en de plaats daarvan op het lichaam. Bij de mens ligt de
      pijngrens ongeveer twee ordes van grootte boven de waarnemingsgrens. De grens-
      waarden voor waarneming van warmte door de mens lopen uiteen van externe vermo-
      gensdichtheden van 130 tot 600 W/m2 voor zowel gepulste als continue velden. Waar-
      neming in de huid is afhankelijk van de frequentie van het externe EM veld. Bij frequen-
      ties in het GHz-gebied zal blootstelling aan EM velden waargenomen worden door een
      gevoel van warmte in de huid, terwijl bij frequenties in het resonantiegebied in inwendi-
      ge organen warmteschade kan ontstaan zonder dat tijdens de blootstelling warmte of
      pijn gevoeld wordt. Waarneming van EM energie door de huid is dus geen betrouwbare
      detectiemaat voor het gehele frequentiegebied dat in dit advies wordt beschouwd.
2.6.4 Effecten op systemisch niveau
      Effecten van geïnduceerde stroom
      Voor frequenties lager dan 100 kHz zijn de resultaten van dierexperimenteel onderzoek
      en theoretische modelstudies gebruikt om drempelwaarden te bepalen voor stimulatie
      ten gevolge van blootstelling aan elektrische of magnetische velden in afhankelijkheid
      van de frequentie. In de figuren 2, 3 en 4 zijn enkele van deze grenswaarden
      geïllustreerd.
      Cardiovasculair systeem
      De reactie van het intacte cardiovasculaire systeem op blootstelling aan EM velden
      komt overeen met die op conventionele verwarming. De gerapporteerde effecten han-
      gen af van de vermogensdichtheid en van omgevingsfactoren.
38    Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>        In verscheidene onderzoeken is in menselijke vrijwilligers het effect bepaald van
   blootstelling aan EM velden in magnetische-resonantie systemen (MRI). De resultaten
   zijn tegenstrijdig. Blootstelling gedurende 17 tot 30 minuten aan lage SARs (0,8 - 3
   W/kg) resulteerde in een toename van de hartslagfrequentie tot 45% en een stijging van
   de lichaamstemperatuur van 0,7 °C (Aba85, Kid85), terwijl hogere SARs (2,7 - 4 W/kg)
   slechts een geringe verhoging van de hartslagfrequentie en lichaamstemperatuur tot ge-
   volg hadden (Sch85, She89). Deze onderzoeken zijn echter verricht met slechts een
   klein aantal proefpersonen, die zich ook bewust waren van de blootstelling, hetgeen de
   hartslagfrequentie kan hebben beïnvloed. Er waren geen controles. Het is daarom moei-
   lijk deze resultaten op waarde te schatten.
        De laagste gerapporteerde drempelwaarde voor verandering van de hartslagfre-
   quentie in ratten als gevolg van blootstelling aan continue EM velden is een SAR van
   2,3 W/kg (McR88). Langdurige blootstelling (enkele uren per dag gedurende zes maan-
   den), resulterend in een SAR van 2,5 W/kg, had geen invloed op het gewicht van het
   hart (D’An80).
        Er zijn geen effecten op het cardiovasculaire systeem gevonden van korte of lang-
   durige blootstelling aan gepulste of gemoduleerde EM velden.
   Zenuwstelsel
   De meeste experimenten zijn uitgevoerd aan de hersenen. Gerapporteerd zijn onder
   meer een veranderd EEG, veranderingen in de permeabiliteit van de bloed-hersenbarriè-
   re, een toename in de uitstroom van calciumionen en veranderingen in de reactie op
   medicijnen.
        In vele onderzoeken waren de experimentele omstandigheden niet optimaal en kun-
   nen effecten van een elektrische stroom tussen de electrodes, lage temperaturen en een
   lage zuurstofspanning niet worden uitgesloten (Lid84, NCRP86). De uitkomsten van
   dergelijke onderzoeken zijn niet bruikbaar bij het bepalen van blootstellingslimieten.
        De laagste drempelwaarde bij blootstelling aan continue EM velden is ongeveer 2
   W/kg. Deze hangt samen met een toename van de permeabiliteit van de bloed-hersen-
   barrière (Alb77). Baranski en Edelwejn rapporteerden een versterking van de effecten
   van medicijnen die op het zenuwstelsel werken door blootstelling aan continue EM vel-
   den bij een SAR van 1,2 W/kg (Bar74).
        De laagste drempelwaarde voor blootstelling aan gepulste EM velden is gevonden
   door Lai en medewerkers. Na 45 minuten blootstelling aan 2450 MHz, toegediend in de
   vorm van pulsen van 2 µs met een pulsfrequentie van 500 Hz, resulterend in een SAR
   van 0,45 W/kg, nam de choline-opname in ratten af (Lai89).
        Veranderingen in het EEG-patroon zijn waargenomen in konijnen na langdurige
   blootstelling aan amplitude-gemoduleerde EM velden, resulterend in een SAR van 0,001
39 Algemeen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>   W/kg (Tak79). Dit was echter een klein voorlopig onderzoek met slechts vier proefdie-
   ren en het EEG-patroon kan beïnvloed zijn door de toegepaste verdoving. Dit onderzoek
   is niet voortgezet en de resultaten zijn niet elders bevestigd. Het is daarom moeilijk deze
   gegevens op waarde te schatten en ze zijn derhalve ook niet bruikbaar bij het vaststellen
   van blootstellingslimieten.
   Hematologische effecten
   Er is een groot aantal onderzoeken uitgevoerd naar effecten op het bloedbeeld in aan
   EM velden blootgestelde dieren. Dergelijke effecten zijn alleen gevonden bij een aan-
   zienlijke stijging van de lichaamstemperatuur (Sau91, WHO93). In een overzicht van tot
   dan toe verricht onderzoek kon Smialowicz geen consistent patroon ontdekken in de ef-
   fecten van blootstelling aan EM velden op perifere bloedcellen in jonge ratten (Smi84).
   Immunologische effecten
   Voor verschillende onderdelen van het immuunsysteem is gerapporteerd dat zij beïn-
   vloed worden door blootstelling aan EM velden. Zowel stimulatie als remming zijn ge-
   vonden, maar de effecten waren doorgaans van tijdelijke aard en konden over het alge-
   meen worden toegeschreven aan warmtebelasting. Vaak voorkomende effecten zijn
   onderdrukking van de activiteit van natural killer cellen en een toename van de reactivi-
   teit van lymfocyten. Soortgelijke effecten vindt men ook na toediening van warmte. De
   drempel voor deze effecten bij blootstelling aan continue EM velden is in de orde van
   grootte van 2 - 5 W/kg (Lib79, Pri72).
        Langdurige blootstelling (25 maanden) van ratten aan gepulste EM velden met
   SARs tot 0,4 W/kg had geen effect op het afweersysteem (Guy85b).
   Effecten op het hormoonstelsel
   De reactie van het endocriene systeem op blootstelling aan EM velden lijkt niet anders
   te zijn dan die op andere externe stress-opwekkende factoren, zoals lawaai of warmte:
   de corticosteronspiegel in het bloed stijgt en de thyroxinespiegel daalt. Lu en medewer-
   kers vonden in ratten een verlaging van de corticosteronspiegel na blootstelling aan con-
   tinue EM velden resulterend in een SAR van 0,2 W/kg, maar in hetzelfde experiment
   werd een verhoging waargenomen toen de SAR verhoogd werd tot 8,2 W/kg (Lu81).
        In primaten (rhesusapen) is bij blootstelling aan gepulste velden voor deze effecten
   een drempelwaarde van 3 - 4 W/kg gevonden (Lot82, Lot83).
40 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>      Temperatuurregeling
      Blootstelling van menselijke vrijwilligers aan SARs tot 4 W/kg gedurende 20 tot 30 mi-
      nuten resulteerde in een verhoging van de lichaamstemperatuur met 0,1 - 0,5 °C (Gor86,
      Kid85, Sch85, She87, She88, She89). Omgevingsfactoren hebben een sterke invloed op
      de drempelwaarden voor reacties op het gebied van temperatuurregeling.
           Bij ratten, muizen en apen zijn temperatuurveranderingen na blootstelling aan conti-
      nue EM velden al gevonden bij SAR-waarden van 0,3 W/kg (Ada82, Lot88, Ste79).
      Temperatuurafhankelijke gedragsveranderingen
      Het is bekend dat een hoge omgevingstemperatuur op de werkplek resulteert in een ho-
      gere kans op ongelukken en een vermindering van het prestatieniveau (Bel67). Dit ver-
      schijnsel is echter niet onderzocht in relatie met blootstelling aan EM velden.
           Bij dieren is de drempelwaarde voor de SAR waarbij het aanleren van nieuwe ta-
      ken wordt beïnvloed lager dan die waarbij het uitvoeren van reeds aangeleerde taken
      wordt verstoord: respectievelijk 0,7 W/kg en 2,3 W/kg (D’An86b, DeL84, Mit77). Een
      drempelwaarde van 0,1 W/kg is gevonden voor een vermindering van het aanleren van
      bepaalde handelingen (D’An86a). Deze resultaten konden echter in later onderzoek niet
      worden gereproduceerd (DeW87). De drempelwaarde voor blootstelling aan gepulste
      EM velden bleek bij dit onderzoek in dezelfde orde van grootte te zijn als die voor bloot-
      stelling aan continue velden.
           Het is niet duidelijk of bij al deze gedragsexperimenten de invloed van geluidseffec-
      ten (zie 2.6.3) geheel uitgesloten kan worden.
2.6.5 Biologische effecten van ELF amplitude-gemoduleerde EM velden
      Er wordt veel onderzoek verricht naar mogelijke effecten van ELF (extreem laagfre-
      quente) EM velden op biologische systemen. Bespreking van dit onderzoek valt welis-
      waar buiten het bestek van dit advies, maar bij verscheidene van deze onderzoeken zijn
      radiofrequente EM velden, amplitude-gemoduleerd met ELF frequenties, gebruikt om de
      doordringing van de ELF signalen in het weefsel te vergroten. Het meest bekend zijn
      experimenten waarin de uitstroom van calciumionen uit hersenweefsel van kippen is be-
      studeerd (bijvoorbeeld Bla85, Bla89). Maar ook andere weefsels van diverse diersoor-
      ten zijn in vitro en in vivo onderzocht.
           De vraag is nu, of de gerapporteerde effecten van deze ELF amplitude-gemodu-
      leerde EM velden alleen het gevolg zijn van de ELF modulatie of dat er ook een bijdra-
      ge is van de radiofrequente EM velden. Verschillende waarnemingen wijzen er op dat
      dit laatste niet het geval is:
41    Algemeen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>           de effecten van blootstelling aan alleen ELF velden en aan ELF amplitude-gemodu-
           leerde radiofrequente EM velden zijn gelijk
           in experimenten waarin effecten van ELF amplitude-gemoduleerde EM velden zijn
           gerapporteerd werden geen effecten van alleen radiofrequente EM velden
           gevonden
           in de meeste experimenten is het weefsel blootgesteld aan zeer lage vermogens-
           dichtheden van 7,5 tot 147 W/m2 , overeenkomend met SARs van 0,3 × 10-3 tot
           5,3 × 10-3 W/kg (onder aanname van een factor 0,36 × 10-4 voor de conversie van
           W/m2 naar W/kg; Bla89).
      Tevens is het volgende van belang. In diverse experimenten is, bij gebruik van de veld-
      sterkte als blootstellingsmaat, een ELF veldsterkte-‘venster’ gevonden. Bij zo’n venster
      wordt een respons waargenomen in een bepaald veldsterktegebied, terwijl bij hogere en
      lagere veldsterktes de respons veel zwakker of geheel afwezig is. In sommige experi-
      menten is zelfs meer dan één venster waargenomen. Op zichzelf zijn venstereffecten
      niet nieuw in de biologie. Zij kunnen het gevolg zijn van concurrerende processen zoals
      celgroei en temperatuur. Het is echter niet eenvoudig om voor het ontstaan van ver-
      schillende vensters voor een enkele variabele een verklaring te vinden. Diverse hypo-
      theses zijn voorgesteld, maar tot op heden is geen enkele daarvan bewezen (Bla89,
      Pos88).
      Kortom, er is geen wetenschappelijke overeenstemming over de waarnemingen uit deze
      experimenten met ELF amplitude-gemoduleerde EM velden en over de interpretatie er-
      van. De commissie acht deze onderzoeken daarom niet geschikt voor het mede bepalen
      van blootstellingslimieten.
2.6.6 Conclusies
      In vitro-experimenten zijn belangrijk voor het bepalen van het mechanisme van de in-
      teractie tussen EM velden en biologische systemen en om te bepalen welke biologische
      eindpunten en blootstellingsomstandigheden in proefdieren onderzocht moeten worden.
      Zij kunnen echter op zichzelf niet dienen als basis voor het vaststellen van gezondheids-
      risico’s voor de mens. Onderzoek aan proefdieren is noodzakelijk om de reactie van een
      geheel organisme op blootstelling aan externe factoren, zoals EM velden, te bepalen.
      Extrapolatie van de resultaten van dierproeven naar de mens moet echter zorgvuldig ge-
      beuren. Kennis van de mechanismen die in de verschillende soorten werkzaam zijn, is
      daarbij van belang.
           Bij de bepaling van het gezondheidsrisico van blootstelling aan EM velden dient men
      rekening te houden met het vermogen van het menselijk lichaam om onder normale
42    Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>    omstandigheden om te gaan met warmtebelasting. In een normale omgeving is het li-
    chaam in staat om gedurende langere tijd een hoeveelheid warmte van 3 tot 6 W/kg
    kwijt te raken. In het dagelijks leven verwerkt een gezond lichaam zonder problemen
    een warmtebelasting van 1 tot 10 W/kg zoals deze door de ruststofwisseling of door
    spieractiviteit wordt opgewekt (Duk80, Gor84).
        Uit de dierexperimenten blijkt dat de meeste effecten van blootstelling aan continue
    EM velden alleen waargenomen worden bij vermogensdichtheden die een aanzienlijke
    temperatuursverhoging veroorzaken. De drempelwaarden voor de SAR van de ver-
    schillende effecten variëren aanzienlijk. De lage SAR drempelwaarden zijn in de orde
    van grootte van 2 - 3 W/kg, anderzijds zijn ook waarden tot 100 W/kg gemeld. SAR
    drempelwaarden voor effecten op gedrag en warmteregeling zijn lager: 0,3 tot 0,7
    W/kg. Extrapolatie van deze waarnemingen naar de mens wordt bemoeilijkt door ver-
    schillen in warmteregelingsmechanismen tussen mens en dier.
        Bij de mens heeft onderzoek aan vrijwilligers aangetoond dat blootstelling aan een
    SAR van ongeveer 4 W/kg gedurende 20 tot 30 minuten resulteert in een kleine verho-
    ging van de lichaamstemperatuur. Bij blootstelling aan gepulste EM velden zijn de effec-
    ten over het algemeen bij iets lagere vermogensdichtheden waargenomen dan bij conti-
    nue velden.
2.7 Epidemiologisch onderzoek
    Vrijwel alle tot dusverre verrichte epidemiologische onderzoeken naar de effecten van
    blootstelling aan EM velden zijn patiënt-controle-onderzoeken. In dergelijk onderzoek
    wordt op grond van bepaalde criteria een groep patiënten geselecteerd en wordt een
    groep controles samengesteld die met betrekking tot een aantal relevante karakteristie-
    ken zoveel mogelijk overeenkomt met de groep patiënten. Vervolgens wordt onderzocht
    aan welke factoren de patiënten en controlepersonen in het verleden zijn blootgesteld.
    Indien een bepaalde blootstelling vaker bij patiënten voorkomt dan bij controles kan dat
    wijzen op een mogelijk oorzakelijk verband.
        Bij het bepalen van risico’s van blootstelling aan omgevingsfactoren, verdienen epi-
    demiologische gegevens in principe voorkeur. Talloze problemen kunnen echter de gel-
    digheid of waarde (niet te verwarren met de statistische betrouwbaarheid) van de resul-
    taten van epidemiologisch onderzoek verminderen. Het is slechts gedeeltelijk mogelijk
    hier rekening mee te houden. In het geval van gezondheidseffecten van blootstelling aan
    EM velden hebben de volgende factoren een negatieve invloed op de betrouwbaarheid
    van de resultaten (Den92, WHO93):
        Vaak zijn de resultaten niet gebaseerd op metingen van de blootstelling, maar op be-
        paalde blootstellingskarakteristieken, bijvoorbeeld de aanduiding van een beroep of
43  Algemeen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>           het wonen op een bepaalde afstand van een bron van EM velden. Daarom is het in
           dergelijke gevallen niet uit te sluiten dat de blootstelling onjuist is geclassificeerd.
           Het is moeilijk om voor individuele personen gedurende een relevante periode de
           blootstelling vast te stellen.
           Het is bijzonder lastig om rekening te houden met verstorende factoren, zoals gelijk-
           tijdige blootstelling aan ELF EM velden of aan andere fysische of chemische
           factoren.
      Gedetailleerde overzichten van de epidemiologische literatuur zijn samengesteld door
      Dennis en medewerkers (Den92), de WHO (WHO93) en, het meest recent, door Gold-
      smith (Gol95). De commissie vat hieronder de belangrijkste onderzoeken uit deze over-
      zichten kort samen en bespreekt nog enkele recente onderzoeken.
2.7.1 Algemene gezondheidstoestand
      Onderzoekers in de voormalige Sovjetunie legden aan het eind van de jaren zestig een
      verband tussen a-specifieke gezondheidsklachten en langdurige blootstelling aan mi-
      crogolven bij beroepsmatig blootgestelde werknemers. Een groot aantal klachten werd
      gemeld, zoals hoofdpijn, slaapstoornissen, vermoeidheid, verlies van libido, pijn in de
      borst en gevoelens van algehele malaise. Ook werden veranderingen in concentraties
      bloedcellen en in bloedelektrolyten gerapporteerd. In het algemeen ontbrak bij deze on-
      derzoeken een adequate opzet. Het is daarom niet mogelijk om op grond van deze on-
      derzoeken enige conclusies te trekken aangaande een mogelijke relatie tussen blootstel-
      ling aan EM velden en gezondheidseffecten.
           Twee goed opgezette onderzoeken die in de jaren zeventig in Oost-Europa zijn uit-
      gevoerd, zijn het vermelden waard. Siekierzynski onderzocht blootstelling van Poolse
      mannen aan gepulste EM velden afkomstig van radarinstallaties (Sie74). Hij vond geen
      verschil in afwijkingen in het functioneren tussen een groep mannen die gedurende één
      tot tien jaar waren blootgesteld aan vermogensdichtheden van 2 - 60 W/m2 en een niet
      blootgestelde groep (vermogensdichtheden minder dan 2 W/m2 ). Djordjevic vond geen
      negatieve effecten op de gezondheidstoestand van radarpersoneel in Joegoslavië in ver-
      band met blootstelling aan gepulste radarvelden met vermogensdichtheden tot 50 W/m2
      gedurende vijf tot tien jaar (Djo79).
           Lilienfeld en medewerkers bestudeerden het personeel van de Amerikaanse am-
      bassade in Moskou, dat tussen 1953 en 1976 aan EM velden met frequenties tussen 0,6
      en 9,5 GHz en vermogensdichtheden tot 0,15 W/m2 was blootgesteld. Het onderzoek
      betrof 4827 blootgestelde en een controlegroep van 7561 individuen. De blootstelling, die
      gemiddeld acht maanden lang plaats vond gedurende 9 tot 18 uur per dag, kon niet in
44    Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>   verband worden gebracht met enig verschil in gezondheidstoestand, levensduur of
   doodsoorzaak tussen de twee groepen (Lil78).
        Robinette en medewerkers onderzochten een populatie van 40 000 personeelsleden
   van de Amerikaanse marine. Een groep van 20 000 mensen was tijdens de oorlog in
   Korea beroepsmatig blootgesteld aan gepulste EM velden tussen 0,2 en 5 GHz, afkom-
   stig van radarinstallaties. Het blootstellingsniveau, dat werd geschat op grond van de be-
   roepsbeschrijving en het vermogen van de apparatuur, was in sommige gevallen meer
   dan 100 W/m2 . Het blootstellingsniveau in de controlegroep was minder dan 10 W/m2 .
   De gemiddelde blootstellingsduur was twee jaar. De meer blootgestelde groep werd ge-
   splitst in een subgroep met een geschatte ‘matige’ blootstelling en een subgroep met
   een geschatte ‘hoge’ blootstelling. Er werden geen significante verschillen gevonden
   met betrekking tot de mortaliteit en morbiditeit tussen de drie groepen (Rob80).
        In een recenter, kleinschalig, onderzoek aan 17 blootgestelden en 12 controles voer-
   den Nilsson en medewerkers uitvoerige neurologische, psychometrische en neuropsy-
   chiatrische tests uit op radartechnici die blootgesteld waren geweest aan gepulste EM
   velden met vermogensdichtheden van minder dan 10 W/m2 . Zij vonden geen aanwijzin-
   gen voor effecten op het centrale zenuwstelsel, met uitzondering van een toename van
   een eiwit met een iso-elektrisch punt van 4,5 in de cerebrospinale vloeistof. Dit ver-
   schijnsel kwam vaker voor bij blootgestelden. De betekenis hiervan voor de gezond-
   heidstoestand is echter niet duidelijk (Nil89).
        De hoogste beroepsmatige blootstelling aan EM velden vindt waarschijnlijk plaats bij
   operators van machines waarmee met behulp van warmte materialen worden geseald
   en plastic wordt gelast. Hierbij worden EM velden in het frequentiegebied van 20 - 100
   MHz toegepast. Operators van deze machines die blootgesteld hadden gestaan aan ver-
   mogensdichtheden van 100 - 250 W/m2 en zelfs nog hoger, vertoonden een toename
   van paraesthesie in de handen (gevoelloosheid, vermindering van het twee-punts onder-
   scheidingsvermogen), neurasthenie (een neuropsychiatrische aandoening, gekarakteri-
   seerd door vermoeidheid, hoofdpijn, rugpijn en misselijkheid) en irritaties aan de ogen.
   De oogklachten werden soms nog verergerd door dampen afkomstig van het verwarm-
   de plastic (Kol88).
        Omdat de ooglens in het bijzonder gevoelig is voor warmte, hebben sommige epide-
   miologische onderzoeken zich speciaal op vertroebelingen van de lens en staar gericht.
   In de meeste onderzoeken is geen verschil gevonden tussen blootgestelden en niet-
   blootgestelden, veelal militair personeel. Onderzoek naar lange-termijneffecten bij oude-
   re werknemers ontbreekt echter. In die gevallen waarin staar daadwerkelijk is aange-
   toond, was de blootstelling aan EM velden naar schatting meer dan 1 kW/m2 (Den92).
   In dierexperimenten is bij konijnen staar gevonden na blootstelling aan 2450 MHz tot
   maximaal 1,5 kW/m2 . Bij primaten is echter zelfs na blootstelling aan 5 kW/m2 geen ef-
   fect waargenomen (zie 2.6.3).
45 Algemeen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>2.7.2 Voortplanting
      In de jaren zeventig zijn enkele onderzoeken uitgevoerd naar mogelijk negatieve effec-
      ten op de voortplanting in relatie tot blootstelling van de vader aan EM velden afkomstig
      van radar. In één onderzoek is een correlatie gevonden tussen blootstelling aan EM vel-
      den en het voorkomen van het syndroom van Down (Sig65), maar dit is in later onder-
      zoek niet bevestigd (Bur77, Coh77).
           Het resultaat van de zwangerschap van 305 vrouwelijke lassers in Zweden ver-
      schilde niet van dat in de algemene bevolking. De vrouwelijke lassers waren blootge-
      steld aan vermogensdichtheden van meer dan 250 W/m2 (Kol88).
           Epidemiologisch onderzoek onder vrouwelijke fysiotherapeuten heeft aanwijzingen
      opgeleverd dat blootstelling aan EM velden effecten op het verloop van de zwanger-
      schap kan hebben. In een publicatie over een patiënt-controle onderzoek in Zweden
      rapporteerde Källen dat fysiotherapeutes die kinderen met geboorteafwijkingen hadden
      gekregen, aan hogere niveaus van ultrageluid en aan sterkere EM velden van kortegolf-
      apparatuur waren blootgesteld dan andere fysiotherapeutes (Käl82). Larsen vond bij
      Deense vrouwelijke fysiotherapeuten een statistisch significante verschuiving in de ge-
      slachtsverhouding ten gunste van meisjes (80% meisjes tegen 20% jongens) (Lar91).
      Deze verschuiving kan geassocieerd zijn met blootstelling aan EM velden tijdens de eer-
      ste maanden van de zwangerschap. In een onderzoek in Zwitserland konden deze resul-
      taten echter niet bevestigd worden. In hetzelfde onderzoek kon ook geen verband tus-
      sen blootstelling aan EM velden en een vermindering van het gemiddeld geboortege-
      wicht aangetoond worden (Gub94).
           Ouellet-Hellstrom en Stewart trokken op grond van een patiënt-controleonderzoek
      in de VS de conclusie dat miskramen vaker voorkwamen bij fysiotherapeutes die aan-
      gaven microgolf (915 MHz en 2450 MHz)-diathermieapparatuur gebruikt te hebben in
      de zes maanden voorafgaande aan en in het eerste trimester van de zwangerschap, dan
      bij beroepsgenoten die dat niet hadden gedaan (Oue93). De kans op een effect nam toe
      met toenemend niveau van blootstelling, zelf na toepassing van correctie voor eerdere
      miskramen. Hoewel de trend significant was, was dat niet het geval voor de toename
      van de kans op effect bij het hoogste blootstellingsniveau. Of het toegenomen risico di-
      rect gerelateerd is aan het gebruik van microgolf-diathermieapparatuur of aan iets wat
      nauw met dat gebruik in verband staat, moet nog nader worden uitgezocht. Er werd
      geen samenhang gevonden tussen de kans op een miskraam en het gebruik van, bij een
      frequentie van 27 MHz werkende, kortegolf-diathermieappartuur (Oue93). Omdat de
      blootstellingsgegevens in dit onderzoek gebaseerd zijn op het door de betrokkenen zelf
      gemelde gebruik van microgolf- en kortegolf-diathermieapparatuur, speelt selectieve
      herinnering mogelijk een rol. Bovendien zijn de waarnemingen niet goed verenigbaar
46    Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>      met het fysische argument dat in het eerste trimester van de zwangerschap blootstelling
      van de baarmoeder aan EM velden van kortegolf-apparatuur hoogstwaarschijnlijk groter
      is dan blootstelling aan velden afkomstig van microgolf-diathermieapparatuur, omdat de-
      ze laatste minder ver in het lichaam doordringen (Hoc95).
2.7.3 Kanker
      In het al eerder genoemde onderzoek bij 40 000 Amerikaanse marinemensen bleek in
      de ‘matig’ en ‘hoog’ blootgestelde groepen sterfte als gevolg van kanker van het spijs-
      verteringskanaal, de ademhalingswegen en het lymfatische en bloedvormende systeem
      niet significant vaker voor te komen dan in de controlegroep (Rob80).
           In een klein onderzoek onder militair personeel dat langdurig aan EM velden was
      blootgesteld bleek dat 14 patiënten met polycytemie (toename van de hoeveelheid rode
      bloedcellen) vaker waren blootgesteld dan 17 controles van overeenkomstige leeftijd
      (Fri81). Omdat de gegevens over de blootstelling verkregen zijn uit interviews is het mo-
      gelijk dat selectieve herinnering de gegevens verstoord heeft.
           In een retrospectief cohort-onderzoek onder Pools militair personeel dat blootge-
      steld was geweest aan EM velden is een toename van de incidentie van kanker gevon-
      den. De blootstelling werd omschreven als 4 - 8 uur per dag bij vermogensdichtheden
      onder 2 W/m2 , met enkele minuten 2 - 10 W/m2 , maar soms zelfs 100 - 200 W/m2 . De
      incidentie van lymfomen en leukemie bleek toegenomen te zijn, maar het is niet uitgeslo-
      ten dat andere schadelijke en mogelijk carcinogene factoren een verstorende invloed op
      deze resultaten hadden (Szm88). Een causaal verband is niet vastgesteld (Szm96).
           Thomas en medewerkers bestudeerden de kans op hersentumoren bij mannen met
      een beroep in de elektrische of elektronische industrie, waarbij zij speciale aandacht ga-
      ven aan mogelijke blootstelling aan radiofrequente EM velden (Tho87). In de betreffen-
      de beroepen vond blootstelling aan EM velden plaats, maar ook aan ELF velden, sol-
      deerdampen en oplosmiddelen. Het uitoefenen van een elektrisch of elektronisch beroep
      bleek gerelateerd te zijn met een toename van de kans op hersentumoren met een fac-
      tor 2,3 (95% betrouwbaarheidsinterval 1,3 - 4,2), maar dit kon niet worden verklaard uit
      blootstelling aan microgolven of radiofrequente EM velden.
           Er is bijzonder weinig onderzoek gedaan bij niet-beroepsmatig blootgestelde perso-
      nen. In 1982 vonden Lester en Moore een correlatie tussen een toename van de sterfte
      aan kanker en mogelijke blootstelling aan radarvelden afkomstig van luchtmachtbases
      (Les82). Vele verstorende factoren kunnen echter een rol hebben gespeeld, zoals leef-
      tijdsopbouw, sociale klasse en verstedelijking. Een later uitgevoerd onderzoek kon de
      waarneming niet bevestigen (Pol85).
           Onlangs is in Hawaii een toename van het optreden van acute leukemie bij kinderen
      in de nabijheid van een militaire installatie met radiozenders die op 23,4 kHz uitzenden
47    Algemeen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>      gemeld. Een patiënt-controleonderzoek bij 12 patiënten en 48 controles wees uit dat wo-
      nen binnen een straal van 2,6 mijl vanaf de radiotorens voorafgaande aan diagnose ge-
      associeerd was met een verdubbeling van de kans op leukemie. Dit resultaat was ech-
      ter niet significant (Mas94).
           Milham heeft een onderzoek uitgevoerd onder amateur-radiozendgemachtigden in
      het westen van de VS en daarbij gestandaardiseerde sterfteverhoudingen (standardized
      mortality ratio, SMR) ten opzichte van de algemene bevolking van de VS bepaald. De
      SMR voor alle doodsoorzaken bij elkaar was lager voor de radioamateurs, maar voor
      enkele types leukemie werden significant verhoogde SMRs berekend, met name voor
      acute myeloïde leukemie en aanverwante kwaadaardige nieuwvormingen van lymfoïde
      weefsels, en voor multiple myeloma. Een probleem met dit onderzoek is, ook hier, het
      gebrek aan gegevens over de blootstelling en de blootstellingsomstandigheden. Tevens
      is van belang dat 30 tot 40% van de radioamateurs een elektrisch of elektronisch beroep
      had, waardoor blootstelling aan ELF velden en chemicaliën, zoals metaaldampen, oplos-
      middelen en PCBs, een verstorende factor kan zijn (Mil85).
2.7.4 Conclusie
      De commissie concludeert dat de epidemiologische onderzoeken geen aanwijzingen ge-
      ven dat, bij de niveaus waaraan mensen gewoonlijk worden blootgesteld, algemene ge-
      zondheidseffecten ten gevolge van blootstelling aan EM velden te verwachten zijn.
           De tegenstrijdige resultaten met betrekking tot de effecten van blootstelling op het
      resultaat van de zwangerschap bij vrouwelijke fysiotherapeutes vereisen nader onder-
      zoek alvorens hierover conclusies getrokken kunnen worden. Speciale aandacht ver-
      dient hierbij het bepalen van de blootstelling, aangezien in de verrichte onderzoeken de
      exacte blootstelling niet bekend was.
           Het epidemiologisch onderzoek biedt geen aanwijzingen dat EM velden een carci-
      nogeen effect hebben. Sommige onderzoeken wekken de indruk dat er een grotere kans
      op kanker is voor die beroepen waarin gecombineerde blootstelling aan EM velden en
      chemische stoffen plaats kan vinden. Als gevolg van de opzet van deze onderzoeken
      kunnen hier echter vele verstorende factoren een rol spelen. Nader gericht epidemiolo-
      gisch onderzoek zal uit moeten wijzen of EM velden een rol spelen.
2.8   Specifieke risicogroepen
      Een belangrijk facet van het vaststellen van blootstellingslimieten is het bepalen van de
      populatie die beschermd dient te worden. Een vaak gebruikt onderscheid is dat tussen
      de algemene bevolking en beroepsmatig blootgestelden, vanwege verschillen in
48    Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>       Tabel 6 Verschillen tussen beroepsmatig blootgestelden en de algemene bevolking.
       beroepsbevolking                                        algemene bevolking
       blootstellingsniveaus hoger                             blootstellingsniveaus lager
       blootstelling mogelijk gedurende 40 uur per week        continue, levenslange blootstelling
       ‘gezonde arbeiders’                                     uiteenlopende gezondheidstoestand
       geen kinderen en ouderen                                alle leeftijden
       vaak gecontroleerde omstandigheden                      niet-gecontroleerde omstandigheden
       • toezicht op blootstelling                             • blootstelling onbekend
       • speciale medische zorg                                • geen speciale medische zorg
       voorzorgsmaatregelen tegen verbranding en schokken      geen voorzorgsmaatregelen
       bewust van mogelijke risico’s                           in het algemeen niet bewust van risico’s; onvrij-
                                                               willig risico
      blootstelling en gevoeligheid tussen deze groepen. Enkele van deze verschillen zijn in ta-
      bel 6 samengevat.
            Onder zowel de beroeps- als de algemene bevolking kunnen zich mensen bevinden
      die gevoeliger dan gemiddeld zijn voor blootstelling aan EM velden. De twee belangrijk-
      ste oorzaken hiervoor zijn een verstoorde warmteregulatie en de aanwezigheid van een
      medisch implantaat. Een samenvatting staat in tabel 7.
2.8.1 Verstoorde warmteregulatie
      Omdat opwarming het belangrijkste effect is van blootstelling aan frequenties boven 10
      MHz worden beperkingen voorgesteld aan de warmtebelasting van het gehele lichaam
      om voor de gezondheid nadelige effecten te voorkomen. Het is bekend dat sommige
      mensen minder warmte kunnen verdragen dan anderen en dat zij daardoor gevoeliger
      zijn voor warmtebelasting als gevolg van blootstelling aan EM velden. Een belangrijke
      factor is de leeftijd: het warmteregulatiesysteem is bij jonge kinderen nog niet geheel
      ontwikkeld en bij ouderen niet meer volledig werkzaam. Ook overgewicht en hart- en
      vaatziekten, zoals hypertensie, verminderen de mogelijkheden tot aanpassing aan een
      toename van de warmtebelasting.
            Stijging van de lichaamstemperatuur door koorts, hormonale stoornissen (hyperthy-
      roïdie) of hersenafwijkingen (afwijkingen aan de hypothalamus) verminderen eveneens
      het vermogen tot aanpassing aan opwarming door blootstelling aan EM velden. Ook di-
      verse medicijnen, zoals sommige diuretica, vaatverwijders, kalmeringsmiddelen en pijn-
      stillers, verminderen de warmtetolerantie.
            Het is bekend dat warmtebelasting bij proefdieren, ook bij primaten, tot teratogene
      effecten leidt. Afwijkingen aan het centrale zenuwstelsel en aan het gelaat bij kinderen
      worden wel in verband gebracht met ernstige hyperthermie in utero tijdens het eerste
49    Algemeen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>       Tabel 7 Oorzakelijke factoren voor een hogere gevoeligheid voor mogelijk nadelige effecten van blootstel-
       ling aan radiofrequente EM velden (Ber92, Hoc91, NRPB93, WHO93).
       verstoorde warmteregulatie                        geïmplanteerde medische hulpmiddelen
       leeftijd (jonge kinderen en ouderen)              pacemaker
       overgewicht                                       orthopedische hulpmiddelen
       koorts                                            middenoor-implantaten
       diabetes                                          hartkleppen
       hart- en vaatziekte                               transcutane medicijntoedieningssystemen
       hormonale afwijkingen
       hersenafwijkingen
       medicatie
       zwangerschap
      trimester van de zwangerschap (Mil92, Ple81). Het embryo en de foetus lopen een ver-
      hoogd risico om opgewarmd te worden door EM velden vanwege een minder efficiënte
      koelingsmechanisme. Tijdens grote warmtebelasting stijgt de temperatuur van de foetus
      meer dan die van de moeder (You90).
            Het is van belang hier op te merken dat de invloed van een verminderde warmtere-
      gulatie bij de mens in combinatie met een toegenomen warmtebelasting van het gehele
      lichaam door EM velden niet goed bekend is. Slechts enkele onderzoeken beschrijven
      de reactie op blootstelling aan EM velden van personen die minder goed warmte kunnen
      verdragen of die een verminderde warmteregulatie hebben (Bud85, She87, She89). Het
      betreft hier patiënten die diagnostisch onderzoek met magnetische-resonatietechnieken
      ondergaan, waarbij een SAR, gemiddeld over het gehele lichaam, van ongeveer 0,4
      W/kg wordt opgewekt en uiteenlopende temperatuursverhogingen optreden. Het is ech-
      ter niet duidelijk of deze reactie geheel toegeschreven kan worden aan de blootstelling
      aan EM velden. De stress van het verblijf in de tamelijk smalle koker van het MRI ap-
      paraat kan ook de lichaamstemperatuur beïnvloeden.
            Een hoge omgevingstemperatuur en zware lichamelijke inspanning, ten slotte, kun-
      nen ook een negatieve invloed hebben op de warmteregulatie.
2.8.2 Geïmplanteerde medische hulpmiddelen
      Door blootstelling van metalen implantaten aan EM velden, wordt lokaal het elektrisch
      veld sterker en daarmee ter plaatse de absorptie van energie verhoogd. Hierdoor kan
      het omliggende weefsel worden opgewarmd. Dit effect kan vooral optreden bij orthope-
      dische metalen voorwerpen zoals draden, platen, staven en kunstgewrichten. Maar ook
      andere hulpmiddelen verdienen de aandacht, zoals metalen hartkleppen en transdermale
50    Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>   medicijnafgiftesystemen die metalen onderdelen bevatten, bijvoorbeeld geïmplanteerde
   insuline-infusiesystemen. Vullingen van tanden en kiezen zijn geen probleem: de koeling
   in de mond is zeer effectief en tanden en kiezen zijn voldoende warmteresistent
   (Hoc91). De blootstellingslimieten voor de algemene bevolking worden geacht ook be-
   scherming te bieden tegen nadelige effecten van opwarming van weefsel rond metalen
   implantaten.
        Bij andere geïmplanteerde medische hulpmiddelen zoals pacemakers en cochleaire
   implantaten is elektromagnetische interferentie (EMI) meer van belang. EM velden
   kunnen een directe invloed uitoefenen op de pulsgenerator van een pacemaker, of een
   indirecte via de elektrode, die als antenne kan werken. Afscherming en filtering kunnen
   EMI grotendeels voorkomen, maar voldoende sterke signalen kunnen toch nog resulte-
   ren in dysfunctioneren van de pacemaker. Interferentie met cochleaire implantaten
   vindt plaats door directe ontvangst van de elektromagnetische golven. Bronnen in de
   werkomgeving waarvan bekend is dat zij interferentie veroorzaken, zijn onder andere
   elektrische lasapparaten, zendinstallaties en antennes, diëlektrische en inductieverwar-
   mingsapparatuur en diathermie-apparaten (Hoc91).
   Onlangs is ongerustheid ontstaan over het mogelijke risico van het gebruik van draagba-
   re telefoons voor patiënten met een pacemaker. Draagbare telefoons kunnen een be-
   langrijke bron van EM velden zijn, als gevolg van het toenemend gebruik en doordat zij
   zich vaak dichtbij een geïmplanteerde pacemaker bevinden, bijvoorbeeld in een borstzak
   van een jas.
        In bijlage E geeft de commissie achtergrondinformatie over EMI van pacemakers
   en over thans geldende normen. Wireless Technology Research (WTR), een onafhan-
   kelijke organisatie in de Verenigde Staten die door de telecommunicatie-industrie in het
   leven geroepen is om onderzoek naar mogelijke gezondheidsrisico’s samenhangend met
   het gebruik van draadloze telecommunicatiemiddelen te ontwikkelen en uit te laten voe-
   ren, heeft onlangs een uitvoerige evaluatie van het onderzoek naar de effecten op pace-
   makers van door draagbare telefoons opgewekte EM velden gepubliceerd. De conclu-
   sie uit dat onderzoek is dat verscheidene pacemakertypes gevoelig zijn voor EM velden
   (Car96), zelfs bij veldsterktes die lager zijn dan de op warmte-effecten gebaseerde
   blootstellingslimieten die in hoofdstuk 3 van dit rapport behandeld worden.
        De commissie is het eens met de aanbevelingen van WTR (zie bijlage E) dat spe-
   ciale voorzorgsmaatregelen genomen moeten worden om elektromagnetische interfe-
   rentie van pacemakers door EM velden te voorkomen. Patiënten bij wie een pacemaker
   is geïmplanteerd, zouden een draagbare telefoon die stand-by staat niet dicht bij de
   pacemaker moeten dragen, maar op een afstand van minimaal 15 cm. Daarnaast zou-
   den fabrikanten van pacemakers gestimuleerd moeten worden modellen te ontwerpen
   die afdoende tegen EMI door draadloze telecommunicatie-apparatuur zijn beschermd.
51 Algemeen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>2.8.3 Elektromagnetische interferentie van andere medische apparatuur
      Elektromagnetische interferentie door EM velden afkomstig van draagbare telecommu-
      nicatie-apparatuur kan de werking van vitale medische apparaten, bijvoorbeeld hartbe-
      wakingsapparatuur op intensive care units, verstoren (VIF95). Hierdoor kan de gezond-
      heid van patiënten bedreigd worden. De commissie onderschrijft de voorstellen die on-
      langs door de telecommunicatie-industrie zijn gedaan om het gebruik van draagbare te-
      lefoons in de directe nabijheid van gevoelige medische apparaten te beperken (VIF95).
52    Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 3
          Basisbeperkingen: huidige
          aanbevelingen
          Er zijn maar weinig gegevens beschikbaar over effecten van EM velden op de mens.
          Het merendeel van de informatie is afkomstig uit dierproeven. In de meeste daarvan
          zijn echter slechts enkele specifieke frequenties gebruikt. Om het gezondheidsrisico van
          blootstelling aan EM velden beter te kunnen inschatten, zou een grotere verscheidenheid
          aan blootstellingsomstandigheden bestudeerd moeten worden.
               Extrapolatie van de met proefdieren verkregen gegevens naar de mens wordt be-
          moeilijkt door verschillen in elektromagnetische karakteristieken tussen mensen en die-
          ren, in temperatuurregelingsmechanismen en in lichaamsafmetingen. Dergelijke ver-
          schillen leiden tot verschillen in de afhankelijkheid van de beschouwde effecten van de
          golflengte en van de intensiteit van de EM velden. Het is daardoor niet goed mogelijk
          resultaten uit dierexperimenten te gebruiken voor het trekken van kwantitatieve conclu-
          sies voor de mens. Veel dierexperimenten zijn echter bijzonder relevant voor het begrip
          van mogelijke mechanismen via welke EM velden op moleculair en cellulair niveau op
          dieren en mensen kunnen inwerken.
               In hoofdstuk 2 heeft de commissie aangegeven dat voor verschillende frequentiege-
          bieden verschillende dosimetrische grootheden van belang zijn. Bepaalde waarden van
          deze grootheden moeten niet overschreden worden om de kans op voor de gezondheid
          nadelige effecten te beperken. De commissie noemt deze gezondheidskundige advies-
          waarden in dit advies ‘basisbeperkingen’. In dit hoofdstuk geeft zij een samenvatting
          van de basisbeperkingen die door verscheidene nationale en internationale instanties zijn
          voorgesteld.
53        Basisbeperkingen: huidige aanbevelingen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>3.1 Stroomdichtheid
    Zoals uiteengezet in 2.5.1, worden in het frequentiegebied tussen 300 Hz en 10 MHz de
    belangrijkste effecten in biologische weefsels veroorzaakt door kleine elektrische stro-
    men die in het lichaam worden opgewekt door de EM velden, of door contactstromen.
    Om effecten die een negatieve invloed op de gezondheid kunnen hebben, zoals beïn-
    vloeding van het functioneren van zenuwen en zenuwcellen, te voorkomen, moeten de
    elektrische stromen in het lichaam bepaalde waarden niet te boven gaan. Het is alge-
    meen aanvaard dat in het lage frequentiegebied, van 300 Hz tot 1 kHz, stroomdichthe-
    den van 10 mA/m2 of minder niet resulteren in voor de gezondheid nadelige effecten.
    Boven 1 kHz neemt deze grenswaarde evenredig met de frequentie toe (zie 2.5.1) vol-
    gens de formule f/100, waarbij f de frequentie in Hz is (CEN95a, NRPB93).
3.2 SAR
    De opwekking van warmte wordt beschouwd als het meest relevante effect van bloot-
    stelling aan EM velden in het frequentiegebied tussen 100 kHz en 10 GHz (zie 2.5.2). In
    sommige voorgestelde normen wordt deze grootheid ook wel als basisbeperking voor la-
    gere frequentiegebieden gebruikt. Aangenomen wordt dat in de mens blootstelling gedu-
    rende 20 - 30 minuten aan een SAR van 2 - 4 W/kg, gemiddeld over het gehele lichaam,
    resulteert in een opwarming van het lichaam met 0,1 - 0,5 °C (NRPB93, WHO93). Het
    is algemeen aanvaard dat bij een langdurig verhoging van de kerntemperatuur van het
    lichaam de temperatuurstijging niet groter moet zijn dan 1 °C, wil er geen gezondheids-
    schade optreden (IEEE92, NRPB93). De commissie onderschrijft dit standpunt.
         Uit de resultaten van dierexperimenten kan opgemaakt worden dat onder verder
    normale omstandigheden gezondheidseffecten niet optreden wanneer de SAR niet ho-
    ger is dan ongeveer 4 W/kg.
         Op grond van deze argumenten zijn alle organisaties die richtlijnen voorstellen, van
    mening dat bij blootstelling aan EM velden de SAR gemiddeld over het gehele lichaam
    een waarde van 4 W/kg niet te boven dient te gaan.
    Veiligheidsfactoren
    Bij het bepalen van maximale blootstellingswaarden op grond van de beschikbare we-
    tenschappelijk gegevens, dient rekening gehouden te worden met de onzekerheden en
    variaties in blootstellingsomstandigheden, met de slechts beperkte kennis over de reactie
    van mensen op blootstelling aan EM velden en met de variatie in gevoeligheid tussen
    mensen. Bij de extrapolatie van met proefdieren verkregen gegevens naar de mens
54  Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>   moeten daarnaast, zoals eerder vermeld, verschillen tussen de soorten in aanmerking
   worden genomen. Hiertoe worden vaak zogenoemde veiligheidsfactoren toegepast op
   de blootstellingsniveaus waarbij het vòòrkomen van effecten verondersteld wordt ver-
   waarloosbaar te zijn.
        De waarde van de veiligheidsfactor hangt af van de inschatting van de onzekerhe-
   den in de beschikbare gegevens. Bij de keuze van een veiligheidsfactor voor de SAR
   wordt rekening gehouden met externe en interne factoren die van invloed zijn op de re-
   gulering van de lichaamstemperatuur. Indien de voorstellen gebaseerd zijn op proefdier-
   gegevens wordt ook de variatie tussen de soorten in aanmerking genomen.
   IRPA/INIRC* heeft bijvoorbeeld bij het bepalen van veiligheidsfactoren rekening ge-
   houden met de volgende variabelen (IRPA88):
        verschillen in de absorptie van energie van EM velden tussen mensen van verschil-
        lende grootte, met speciale aandacht voor kinderen
        gebrek aan kennis over de relatie tussen piekwaarden voor de SAR van gepulste
        velden en biologische effecten
        verschillen in omgevingsfactoren; een hoge omgevingstemperatuur, hoge luchtvoch-
        tigheid en weinig luchtstroming verminderen de maximaal verdraagbare warmtebe-
        lasting; blootstellingslimieten dienen ook onder deze omstandigheden bescherming te
        bieden
        reflectie, bundeling en verstrooiing van de opvallende EM velden, waardoor een
        verhoogde absorptie van energie kan optreden.
   Daarnaast kunnen ook andere factoren in overweging genomen worden bij het bepalen
   van een veiligheidsfactor voor blootstelling aan EM velden, bijvoorbeeld de veronder-
   stelde verminderde warmteregulatie bij zwakke ouderen, bij mensen met bepaalde ziek-
   tes, bij zwangere vrouwen enzovoorts. Tevens kunnen verschillen in activiteitenpatronen
   (bijvoorbeeld tijdens lichamelijke inspanning) tussen blootgestelde personen van belang
   zijn. Over de invloed van andere factoren bestaat zoveel onzekerheid dat het moeilijk is
   om ermee rekening te houden. Dit zijn bijvoorbeeld verandering van de reactie bij het
   gebruik van medicijnen, mogelijke gecombineerde effecten van EM velden en chemica-
   liën of andere fysische agentia en mogelijke effecten van gemoduleerde velden op het
   centraal zenuwstelsel.
        Het IEEE** stelt dat bij de keuze van de SAR-limiet van 4 W/kg ‘worst-case’-om-
   standigheden aangenomen zijn die alles bijelkaar een grotere mate van veiligheid geven
   dan begrepen is in de expliciete veiligheidfactor 10 (IEEE92). Bovendien stelt IEEE dat
*  Het International Non-Ionizing Radiation Committee van de International Radiation Protection Association. Sinds 1992
   is deze commissie als een onafhankelijke organisatie werkzaam onder de naam International Commission on Non-Ionizing
   Radiation Protection (ICNIRP).
** Het Institute of Electrical and Electronic Engineers in de Verenigde Staten.
55 Basisbeperkingen: huidige aanbevelingen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>    het effect van blootstelling aan 0,4 W/kg vrijwel niet te onderscheiden is van dat van
    normale variaties in de omgevingstemperatuur, blootstelling aan zonlicht, training
    enzovoorts.
3.3 Aanbevelingen van verschillende organisaties
    In deze subparagraaf geeft de commissie een kort overzicht van de basisbeperkingen
    die in de verschillende aanbevelingen worden voorgesteld en van de overwegingen die
    aan die basisbeperkingen alsmede, indien van toepassing, aan de toegepaste veiligheids-
    factoren ten grondslag liggen. In verschillende gevallen worden aanbevelingen gegeven
    voor beroeps- en algemene bevolking, voor volwassenen en kinderen of voor ‘gecontro-
    leerde’ en ‘niet-gecontroleerde’ omgevingen. (Een gecontroleerde omgeving is hierbij
    gedefinieerd als een gebied waar blootstelling plaats kan vinden van mensen die zich
    daar bewust van zijn, hetzij ingevolge hun werkzaamheden, hetzij omdat door middel van
    waarschuwingsborden is aangegeven dat blootstelling mogelijk is.) De gedachten achter
    dergelijke vormen van onderscheid vat de commissie kort samen in paragraaf 4.1.
    Gezondheidsraad
    In het Gezondheidsraadadvies uit 1975 is geen onderverdeling gemaakt in het daarin be-
    schouwde frequentiegebied van 300 MHz tot 300 GHz (GR75). Het begrip SAR was
    destijds nog niet ontwikkeld; blootstellingslimieten werden gegeven in de vorm van ver-
    mogensdichtheden en waren gebaseerd op thermische effecten. De Raad beval voor
    ‘microgolfwerkers’ een maximale vermogensdichtheid aan van 100 W/m2 , gemiddeld
    over 1 seconde en voor ten hoogste 5 uur per dag. Voor alle andere personen werd een
    maximale waarde van 10 W/m2 voor continue blootstelling aanbevolen. Een onderbou-
    wing van de impliciete veiligheidsfactor 10 werd niet gegeven.
    ANSI
    Op grond van een uitgebreid literatuuronderzoek concludeerde het American National
    Standards Institute (ANSI) in 1982 dat acute blootstelling, korter dan een uur, aan een
    SAR van minder dan 4 W/kg gemiddeld over het gehele lichaam niet gepaard gaat met
    voor de gezondheid nadelige effecten (ANSI82). Deze conclusie was gebaseerd op ge-
    dragsveranderingen in proefdieren bij acute blootstelling. Op grond van een aantal over-
    wegingen met betrekking tot veiligheid en biologische onzekerheid werd een reductie
    van de SAR, gemiddeld over het gehele lichaam, met een factor tien voorgesteld. Dit
    resulteerde in de aanbeveling van een maximale SAR waarde van 0,4 W/kg bij continue
    blootstelling. In een herziening uit 1992 van deze richtlijnen is een extra veiligheidfactor
56  Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>   5 geïntroduceerd voor blootstelling in een niet-gecontroleerde omgeving voor bepaalde
   frequentiegebieden, waaronder het resonantiegebied (IEEE92). Het gevolg hiervan is
   een maximale SAR van 0,08 W/kg. Deze aanbevelingen hebben betrekking op het fre-
   quentiegebied van 100 kHz tot 6 GHz.
        De basisbeperking in het frequentiegebied van 6 tot 300 GHz is een vermogens-
   dichtheid van 10 mW/cm2 (= 100 W/m2 ), zowel voor een gecontroleerde als niet-gecon-
   troleerde omgeving. Een bijkomende eis in het frequentiegebied tussen 100 kHz en 300
   GHz is een maximale stroomsterkte van het lichaam naar de aarde van 100 mA in een
   gecontroleerde en van 45 mA in een niet-gecontroleerde omgeving.
        Voor het frequentiegebied van 3 tot 100 kHz is ook rekening gehouden met effec-
   ten van geïnduceerde en contactstromen. Hiervoor is een ingewikkelde en uitgebreide
   verantwoording gegeven (IEEE92).
   IRPA/INIRC en WHO
   Ook IRPA/INIRC heeft een SAR van 4 W/kg, gemiddeld over het gehele lichaam, ge-
   kozen als het uitgangspunt voor het vaststellen van blootstellingslimieten in het frequen-
   tiegebied van 10 MHz tot 300 GHz (IRPA88). Een bijkomende voorwaarde is een
   maximale stroomsterkte van 200 mA van het lichaam naar de grond. Voor beroepsmati-
   ge blootstelling wordt een veiligheidsfactor 10 toegepast op de SAR-waarde van 4
   W/kg, resulterend in een SAR-limiet van 0,4 W/kg, gemiddelde over het gehele lichaam.
   Als onderbouwing van de keuze van de veiligheidsfactor worden een aantal argumenten
   gegeven (zie 3.2). Een extra veiligheidsfactor 5 wordt toegepast bij blootstelling van de
   algemene bevolking, resulterend in een maximum SAR van 0,08 W/kg (IRPA88).
        Voor frequenties lager dan 10 MHz zijn de aanbevelingen van IRPA/INIRC geba-
   seerd op een maximale stroomsterkte van het lichaam naar de grond van 200 mA. Voor
   de daarvan afgeleide waarden van het elektrisch en magnetisch veld wordt een verschil
   van een factor 5 geïntroduceerd voor de maxima voor de beroeps- en algemene
   bevolking.
        De aanbevelingen van IRPA/INIRC zijn onverkort overgenomen door de Wereld-
   gezondheidsorganisatie (WHO93).
        ICNIRP* heeft onlangs een verklaring uitgegeven over effecten op de gezondheid
   samenhangend met het gebruik van draagbare telefoons (ICN96). In deze publicatie
   stelt ICNIRP voor bestraling van delen van het lichaam maximale SAR waarden voor
   van 10 W/kg voor de beroepsbevolking en 2 W/kg voor de algemene bevolking.
*  De International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection, sinds 1992 de onafhankelijke voorzetting van het
   International Non-Ionizing Radiation Committee van de IRPA.
57 Basisbeperkingen: huidige aanbevelingen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>   NRPB
   De National Radiological Protection Board (NRPB) van het Verenigd Koninkrijk stelt
   dat, op grond van gezondheidskundige overwegingen, een kortdurende verhoging van de
   lichaamstemperatuur met 1 °C toelaatbaar is en dat de temperatuur niet hoger zou moe-
   ten zijn dan 38 °C gedurende langere periodes (NRPB93). Gesteld wordt dat blootstel-
   ling aan een SAR van 1 W/kg gedurende ongeveer een uur, of aan een SAR van 4
   W/kg gedurende kortere tijd, in een luchtig gekleed persoon een temperatuurverhoging
   van minder dan 1 °C veroorzaakt. De NRPB stelt als basisbeperking voor het frequen-
   tiegebied van 100 kHz tot 10 GHz een SAR van 0,4 W/kg voor, maar geeft geen onder-
   bouwing van de grootte van de veiligheidsfactor. De NRPB maakt geen onderscheid
   tussen beroeps- en algemene bevolking. Bij de waarden voor de elektrische en magneti-
   sche veldsterktes die zijn afgeleid van de SAR wordt in het resonantie-gebied een ver-
   soepeling met een factor 1,2 tot 1,4 toegestaan indien blootstelling van kinderen niet mo-
   gelijk is.
        De basisbeperking in het frequentiegebied van 10 tot 300 GHz is een vermogens-
   dichtheid van 100 W/m2 .
        In het gebied van de lage frequenties is de stroomdichtheid de beperkende factor.
   Deze dient tussen 300 Hz en 1 kHz niet hoger te zijn dan 10 mA/m2 en tussen 1 kHz en
   100 kHz niet hoger dan f/100 mA/m2 (f in Hz).
   CENELEC
   De Europese Commissie voor Elektrotechnische Standaardisatie (CENELEC) heeft on-
   langs twee voornormen openbaar gemaakt voor blootstelling aan respectievelijk laag- en
   hoogfrequente elektromagnetische velden (CEN95a, CEN95b).
        In het frequentiegebied van 1 MHz tot enkele GHz beschouwd CENELEC een
   SAR van 4 W/kg als de drempelwaarde voor nadelige effecten op de gezondheid. Voor
   de beroepsbevolking wordt een veiligheidsfactor 10 toegepast, waardoor de maximum
   toelaatbare SAR 0,4 W/kg is. Voor de algemene bevolking wordt nog een extra veilig-
   heidsfactor 5 toegepast, hetgeen resulteert in een SAR van 0,08 W/kg. Een additionele
   eis voor het frequentiegebied van 10 - 100 MHz is een maximale stroomsterkte in de
   extremiteiten van 100 mA (beroepsbevolking) of 45 mA (algemene bevolking).
        In het hoogste frequentiegebied, tot 300 GHz, is specifieke absorptie de belangrijk-
   ste basisbeperking. Voor de beroepsbevolking is de limiet gesteld op 10 mJ/kg en voor
   de algemene bevolking op 2 mJ/kg.
        In het gebied van de lage frequenties, tot aan enkele MHz, is de geïnduceerde
   stroomdichtheid de basisbeperking. Tot aan 1 kHz is de maximale waarde 10 mA/m2 en
   bij hogere frequenties neemt deze evenredig met de frequentie toe volgens f/100 mA/m2
58 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>    (frequentie f in Hz). Deze waarden gelden voor de beroepsbevolking en impliceren een
    veiligheidsfactor 10; voor de algemene bevolking stelt CENELEC nog een extra veilig-
    heidsfactor 2,5 voor.
         De keuze voor de grootte van de veiligheidsfactoren wordt niet onderbouwd.
3.4 Huidige situatie in Nederland
    In Nederland zijn geen normen van kracht voor de maximale blootstelling aan elektro-
    magnetische velden. In de brochure ‘Richtlijn voor radiofrequente straling bij zendinrich-
    tingen’ verwijst de Hoofdinspectie van de Volksgezondheid voor de Milieuhygiëne naar
    de richtlijnen van IRPA/INIRC uit 1988 (VROM90).
59  Basisbeperkingen: huidige aanbevelingen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>60 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 4
          Conclusies en voorgestelde
          gezondheidskundige advieswaarden
4.1       Thermische en niet-thermische effecten
          De aangetoonde effecten van blootstelling van mensen en dieren aan EM velden kun-
          nen onderscheiden worden in de inductie van stroompjes in het lichaam – het belangrijk-
          ste effect bij lage frequenties – en de opwekking van warmte als gevolg van de absorp-
          tie van elektromagnetische energie – het belangrijkste effect in het hogere frequentiege-
          bied. De resultaten van sommige experimentele onderzoeken wekken de indruk dat bio-
          logische effecten ook het gevolg kunnen zijn van andere niet-thermische mechanismen
          dan geïnduceerde elektrische stromen. Deze onderzoeken zijn echter in het algemeen
          behept met verschillende onvolkomenheden, onder meer in de opzet en de analyse van
          de experimentele gegevens. Bovendien is het tot nu toe niet mogelijk gebleken de resul-
          taten in onafhankelijk onderzoek te reproduceren. Tevens zijn de bevindingen, voor zo-
          ver ze gevonden zijn in in vitro onderzoeken, moeilijk te extrapoleren naar voor een ge-
          heel organisme negatieve effecten en er zijn ook geen biologische mechanismen die de
          gevonden effecten kunnen verklaren. Daarom kan de commissie de vermeende biologi-
          sche effecten als gevolg van niet-thermische mechanismen niet gebruiken bij het vast-
          stellen van blootstellingsadvieswaarden voor het frequentiegebied boven 10 MHz.
4.2       Onderscheid tussen bevolkingsgroepen of gebieden
          Alle organisaties die richtlijnen hebben vastgesteld, zijn van mening dat niet op alle men-
          sen in elke situatie dezelfde blootstellingslimieten van toepassing kunnen zijn. Er zijn
61        Conclusies en voorgestelde gezondheidskundige advieswaarden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>    hiervoor twee benaderingen. De eerste is het maken van een onderscheid tussen be-
    roeps- en algemene bevolking. In de tweede benadering maakt men een onderscheid
    tussen beperkt en onbeperkt toegankelijke gebieden. Sommige organisaties maken voor
    bepaalde grootheden ook wel onderscheid tussen volwassenen en kinderen, als verschil-
    len tussen deze twee groepen van belang zijn.
         De commissie meent dat er goede gronden zijn voor een twee-sporenbeleid en
    geeft de voorkeur aan een onderscheid tussen beroeps- en algemene bevolking. De ge-
    dachte hierachter is, dat de beroepsbevolking over het algemeen bestaat uit een homo-
    gene groep gezonde personen, terwijl de algemene bevolking ook oude, jonge, zieke en
    zwakke mensen omvat bij wie het temperatuurregelingsmechanisme van het lichaam
    minder goed kan functioneren. Andere argumenten zijn: onzekerheid over effecten op
    lange termijn als gevolg van het ontbreken van gegevens daarover, het ontbreken van
    directe medische en algemene controle van leden van de algemene bevolking met be-
    trekking tot blootstelling aan EM velden en het feit dat de beroepsbevolking alleen gedu-
    rende werktijd wordt blootgesteld, terwijl de algemene bevolking permanent kan
    blootstaan.
         De commissie verstaat onder beroepsbevolking: de volwassenen die in het kader
    van hun beroepsuitoefening blootgesteld kunnen worden aan EM velden en die voorlich-
    ting hebben gekregen over de risico’s die met die blootstelling samenhangen en over
    welke voorzorgsmaatregelen genomen kunnen worden. Dit betekent dat niet alle werk-
    nemers van een bedrijf waar blootstelling aan EM velden plaats kan vinden volgens de-
    ze definitie tot de beroepsbevolking gerekend worden. Het essentiële punt is of de
    werknemer de bedoelde voorlichting ontvangen heeft.
4.3 Afleiding van richtlijnen: basisbeperkingen
    In het voorgaande hoofdstuk beschreef de commissie dat ANSI, NRPB, IRPA/INIRC
    en CENELEC allen voorstellen om een energieopname overeenkomend met een SAR
    van 4 W/kg, gemiddeld over het gehele lichaam, te beschouwen als maximaal toelaat-
    baar uit gezondheidskundig oogpunt. De commissie is het hiermee eens, maar vindt dat
    de keuze voor deze norm, als uitgangspunt voor het geven van richtlijnen, door geen van
    de genoemde organisaties goed is onderbouwd. Volgens haar is de meest relevante on-
    derbouwing gebaseerd op experimentele gegevens verkregen met vrijwilligers, waaruit
    is gebleken dat blootstelling aan een SAR van 4 W/kg gedurende meer dan 20 minuten
    leidt tot een verhoging van de lichaamstemperatuur met ongeveer 1 °C. Hoewel het
    menselijk lichaam zo’n temperatuursverhoging kan verdragen, is het niet zeker of een
    langdurige verhoging van de lichaamstemperatuur de kans op nadelige effecten ver-
    groot. Om dit te voorkomen vindt de commissie dat een veiligheidsfactor toegepast
    moet worden op de SAR-waarde van 4 W/kg. Zij stelt een factor 10 voor, in
62  Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>   overeenstemming met de benadering van ANSI, NRPB, IRPA/INIRC en CENELEC.
   Dit resulteert in een basisbeperking voor de SAR van 0,4 W/kg. Conform de redenering
   uit de vorige paragraaf maakt de commissie een onderscheid tussen de beroeps- en de
   algemene bevolking en voert zij een extra veiligheidsfactor 5 in voor de algemene bevol-
   king. Voor deze populatie leidt dit tot een maximum SAR van 0,08 W/kg. De midde-
   lingstijd voor het bepalen van de SAR, gemiddeld over het gehele lichaam, is in alle ge-
   vallen zes minuten (zie 2.5.2).
        In het lage frequentiegebied is de SAR minder belangrijk, maar zijn biologische ef-
   fecten het gevolg van geïnduceerde elektrische stromen. In dat geval moet de stroom-
   dichtheid beperkt worden. De commissie volgt de aanbevelingen van de NRPB. Zij
   maakt echter geen onderscheid tussen volwassenen en kinderen, maar tussen beroeps-
   en algemene bevolking. De door de NRPB voorgestelde waarden acht zij van toepas-
   sing op de beroepsbevolking en zij verlaagt deze waarden voor het algemene publiek
   met een factor 5.
        Er is geen scherp gedefinieerde overgang tussen frequenties waarbij de
   geïnduceerde stroom en die waarbij de SAR de relevante dosimetrische grootheid is.
   De commissie stelt daarom voor om in het frequentiegebied van 100 kHz tot 10 MHz de
   basisbeperkingen van beide grootheden van toepassing te laten zijn.
        In het frequentiegebied boven 10 GHz vindt absorptie van de energie van EM vel-
   den voornamelijk plaats aan de oppervlakte van het lichaam. De SAR is dan minder re-
   levant. De commissie stelt voor om de vermogensdichtheid van het externe EM veld,
   die proportioneel is met de oppervlakteabsorptie, als basisgrootheid te gebruiken in dit
   frequentiegebied. Zij stelt een waarde van 100 W/m2 voor de beroepsbevolking voor.
   Dit is in overeenstemming met de aanbevelingen van ANSI (IEEE92) en NRPB
   (NRPB93). Opgemerkt dient te worden dat in het advies ‘Optische straling’ van de Ge-
   zondheidsraad (GR93) een waarde van 1000 W/m2 is aanbevolen voor het infraroodge-
   bied (frequenties van 300 GHz en hoger). Deze waarde is gebaseerd op experimentele
   gegevens en grafieken uit een ANSI-rapport uit 1973 (ANSI73). In het Gezondheids-
   raadadvies uit 1993 zijn deze in een eerder advies (GR78) voorgestelde waarden over-
   genomen. ANSI heeft intussen een veiligheidsfactor 10 geïntroduceerd, waardoor de
   aanbeveling thans 100 W/m2 is. De commissie volgt deze benadering, die overeenstemt
   met de benadering die zij heeft gevolgd bij de SAR, waar zij ook een veiligheidsfactor
   10 heeft toegepast op de waarde die zij beschouwt als de uiteindelijke gezondheidskun-
   dige advieswaarde. Volgens dezelfde redenering past zij een extra veiligheidsfactor 5
   toe voor de algemene bevolking, waardoor de grenswaarde voor de vermogensdichtheid
   voor deze populatie uitkomt op 20 W/m2 .
        Echter, omdat de energieafgifte steeds oppervlakkiger wordt in het bovenste GHz-
   gebied en de regulering van de temperatuur geleidelijk verschuift van interne naar exter-
   ne mechanismen, is het onderscheid tussen beroeps- en algemene bevolking hier minder
63 Conclusies en voorgestelde gezondheidskundige advieswaarden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>    relevant. Bij 300 GHz ziet de commissie geen noodzaak voor een onderscheid tussen
    beroeps- en algemene bevolking. Zij stelt daarom een overgangsgebied voor tussen 10
    GHz en 300 GHz.
         De commissie heeft aangegeven dat voor het bepalen van SAR-waarden een mid-
    delingstijd van zes minuten aangehouden dient te worden. Bij quasi-optische effecten
    van blootstelling, zoals in het hoogste frequentiegebied beschouwd in dit advies, waarbij
    de absorptie van energie met toenemende frequentie steeds oppervlakkiger plaats vindt,
    moet de middelingstijd verlaagd worden. Overeenkomstig de aanbeveling van de NRPB
    stelt de commissie voor frequenties tot 10 GHz een middelingstijd van zes minuten voor
    en tussen 10 GHz en 300 GHz een lineaire afname naar een middelingstijd van 10 sec.
    In dit frequentiegebied kan de relatie tussen frequentie en middelingstijd al volgt worden
    beschreven:
                       1,05
         tmid = 68 / f      (f in GHz).
    Deze middelingstijden zijn van toepassing op de vermogensdichtheid, de relevante dosi-
    metrische grootheid in het frequentiegebied tussen 10 GHz en 300 GHz.
         De basisbeperkingen die de commissie voorstelt zijn samengevat in tabel 8.
4.4 Afgeleide eenheden: maximale blootstellingswaarden
    De in de basisbeperkingen gebruikte grootheden zijn in levende organismen niet eenvou-
    dig te meten. Het is praktischer om te werken met grenswaarden voor grootheden
    waarvoor dit wel mogelijk is. Daarom worden grenswaarden bij voorkeur gegeven voor
    de sterkte van het elektrisch en magnetisch veld en voor de stroomdichtheid op de
    plaats van het object. Alle normgevende instanties hebben zogenoemde afgeleide bloot-
    stellingslimieten voor deze grootheden voorgesteld. Meestal zijn tamelijk eenvoudige
    modellen gebruikt om deze limieten uit die voor de SAR te berekenen. De commissie
    vindt het gebruik van dergelijke modellen wel acceptabel, maar beveelt aan dat in de
    toekomst thans beschikbare meer verfijnde modellen toegepast worden.
         De waarden voor de afgeleide blootstellingslimieten die door de verschillende orga-
    nisaties zijn voorgesteld, zijn alle gebaseerd op nagenoeg dezelfde basisbeperkingen (zie
    hoofdstuk 3). Toch zijn er kleine verschillen, als gevolg van verschillen tussen de ge-
    bruikte modellen. De commissie is bij de keuze voor blootstellingslimieten voor het elek-
    trisch en magnetisch veld uitgegaan van drie voorwaarden. Ten eerste moeten de limie-
    ten de experimentele gegevens omsluiten (NRPB93, Gar95), ten tweede moeten zij niet
    onnodig beperkend zijn en ten derde moeten ze tegen indirecte effecten bescherming
    bieden. Indirecte effecten zijn in dit verband gedefinieerd als waarneming of pijn ten ge-
    volge van contactstroom bij het aanraken van grote metalen voorwerpen die door een
64  Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>Tabel 8 Basisbeperkingen.
frequentiegebied                        stroomdichtheid (mA/m2 )  SAR (W/kg) a           vermogensdichtheid (W/m2 ) b
                                        beroeps-        algemene  beroeps-     algemene  beroeps-     algemene
                                        bevolking       bevolking bevolking    bevolking bevolking    bevolking
                                        10              2
1kHz - 100 kHz                          f / 100 c       f / 500 c
100 kHz - 10 MHz                        f / 100 c       f / 500 c 0,4          0,08
10 MHz - 10 GHz                                                   0,4          0,08
10 GHz - 300 GHz                                                                         100          6,727 × f 0,473 d
a
     middelingstijd = 6 min
b
     middelingstijd = 68 / f 1.05 min (frequentie f in GHz)
c
     frequentie f in Hz
d
     frequentie f in GHz
             elektrisch veld opgeladen kunnen worden. De commissie baseert zich de door Deno
             (Den74) en Guy (Guy85a) beschreven indirecte effecten bij het vaststellen van
             blootstellingslimieten.
4.4.1        Advieswaarden voor het elektrisch veld
             Het uitgangspunt voor de limieten in het lage frequentiegebied zijn de waarden bij 50 Hz
             die door IRPA/INIRC zijn voorgesteld (IRPA90) en overgenomen door de Gezond-
             heidsraadcommissie ‘ELF elektromagnetische velden’ (GR92): 5 kV/m voor blootstel-
             ling van de algemene bevolking en 10 kV/m voor beroepsmatige blootstelling. De com-
             missie heeft deze waarden geëxtrapoleerd naar hogere frequenties conform de frequen-
             tie-afhankelijkheid van de sterkte van de geïnduceerde stroom (tabel 8), de basisbeper-
             king in dit frequentiegebied. De resulterende maximale waarden van het elektrisch veld
             voor de beroepsbevolking, die een factor 2 boven die voor de algemene bevolking lig-
             gen, worden geacht van toepassing te zijn op situaties waarin indirecte effecten voor
             kunnen komen. Als dit niet het geval is kunnen voor de beroepsbevolking waarden wor-
             den gehanteerd die een factor 5 boven die voor de algemene bevolking liggen.
                   In het middelste frequentiegebied, ongeveer tussen 2 kHz en 1 MHz, extrapoleert
             de commissie de door IRPA/INIRC (IRPA88) gegeven curves voor frequenties hoger
             dan 0,1 MHz naar lagere frequenties, tot op het punt waar zij de curves voor de laagste
             frequenties snijden.
                   In het resonantiegebied – hier: het gebied tussen 10 MHz en 400 MHz – volgt de
             commissie de aanbevelingen van IRPA/INIRC (IRPA88). De waarden voor de
65           Conclusies en voorgestelde gezondheidskundige advieswaarden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>      algemene bevolking zijn een factor √5 lager dan die voor de beroepsbevolking, aange-
      zien de basisbeperkingen voor SAR en vermogensdichtheid voor de algemene bevolking
      een factor 5 lager zijn en de veldsterkte van het elektrisch veld kwadratisch gerelateerd
      is aan zowel SAR als vermogensdichtheid.
           In het GHz-gebied is de basisbeperking een maximale vermogensdichtheid van
      100 W/m2 voor de beroepsbevolking. Dit betekent dat de curves van het afgeleide elek-
      trisch veld tussen 400 MHz en 2 GHz sterker stijgen dan de door IRPA/INIRC voorge-
      stelde curves, omdat die gebaseerd zijn op een maximale vermogensdichtheid van
      50 W/m2 . Het verschil tussen de limieten voor de algemene en beroepsbevolking neemt
      tussen 10 GHz en 300 GHz geleidelijk af totdat er bij 300 GHz geen onderscheid meer
      is.
           In figuur 6 en tabel 9 zijn de door de commissie voorgestelde limietwaarden voor
      het elektrisch veld samengevat.
4.4.2 Advieswaarden voor het magnetisch veld
      In het lage frequentiegebied gaat de commissie weer uit van de waarden bij 50 Hz die
      een commissie van de Gezondheidsraad in 1992 voorstelde (GR92) en die overgenomen
      zijn van IRPA/INIRC (IRPA90). Deze waarden, 0,5 mT voor de beroepsbevolking en
      0,1 mT voor de algemene bevolking, extrapoleert zij naar hogere frequenties, waarbij zij
      rekening houdt met de basisbeperkingen met betrekking tot de geïnduceerde stroom-
      dichtheid zoals vermeld in tabel 8. Het hierbij gebruikte model is een ellipsoïde met as-
      sen van 0,4 en 0,2 m zoals beschreven door Reilly (Rei92), en een geleidbaarheid σ van
      0,2 S/m, een gemiddelde waarde voor spierweefsel.
           Voor het middelste frequentiegebied neemt de commissie de waarden over die
      IRPA/INIRC voor de beroepsbevolking heeft voorgesteld voor frequenties tussen
      100 kHz en 400 MHz (IRPA88). Deze extrapoleert zij naar lagere frequenties tot aan
      het snijpunt met de curves voor de lagere frequenties. De overeenkomstige waarden
      voor de algemene bevolking in dit middelste frequentiegebied zijn een factor √5 lager.
           In het bovenste frequentiegebied wordt een soortgelijke procedure als bij de elektri-
      sche velden gevolgd. Het uitgangspunt is een vermogensdichtheid van 100 W/m2 voor
      de beroepsbevolking; de magnetische velden worden hieruit berekend. Het verschil tus-
      sen beroeps- en algemene bevolking neemt ook voor de magnetische velden geleidelijk
      af tussen 10 GHz en 300 GHz.
           Figuur 7 en tabel 10 geven een samenvatting van de door de commissie voorgestel-
      de maximumwaarden voor het magnetisch veld en de magnetische fluxdichtheid.
           De commissie benadrukt dat de voorgestelde blootstellingslimieten niet opgevat kun-
      nen en moeten worden als een strikte scheiding tussen ‘gevaarlijke’ en ‘ongevaarlijke’
      niveaus. Zij moeten veeleer, overeenkomstig de benadering van NRPB, gezien worden
66    Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>                                                       5
                                                  10
                                                       4
                                                10.000
                                                   10
                elektrische veldsterkte (V/m)
                                                       3
                                                                                                          beroepsbevolking (geen indirecte effecten)
                                                1.000
                                                  10
                                                                                                          beroepsbevolking (indirecte effecten mogelijk)
                                                       2
                                                  100
                                                  10
                                                               algemene bevolking
                                                  1010
                                                          2        3     4              5            6           7            8         9         10        11       12
                                                     1E+2
                                                       10     10       1E+4
                                                                        10         10              1E+6
                                                                                                   10       10              1E+8
                                                                                                                            10     10        1E+10
                                                                                                                                              10       10        1E+12
                                                                                                                                                                  10
                                                                                                     frequentie (Hz)
Figuur 6 Voorgestelde maximale sterktes voor het elektrisch veld.
              Tabel 9 Voorgestelde maximale sterktes voor het elektrisch veld.
              frequentie                                                      elektrische veldsterkte (V/m)
                                                                              beroepsbevolking                                     algemene
                                                                                                                                   bevolking
                                                                              geen indirecte              indirecte effec-
                                                                              effecten                    ten mogelijk
              300 Hz - 2,04 kHz                                               1250 / f                    500 / f                  250 / f                  (f in kHz)
              2,04 kHz - 2,58 kHz                                             614                         500 / f                  250 / f                  (f in kHz)
              2,58 kHz - 2,88 kHz                                             614                         194                      250 / f                  (f in kHz)
              2,88 kHz - 1 MHz                                                614                         194                      87
              1 MHz - 10 MHz                                                  614 / f                     194 / f    0,5
                                                                                                                                   87 / f 0,5               (f in MHz)
              10 MHz - 400 MHz                                                61                          61                       28
              400 MHz - 2 GHz                                                 118 × f       0,72
                                                                                                          118 × f    0,72
                                                                                                                                   53 × f 0,72              (f in GHz)
              2 GHz - 10 GHz                                                  194                         194                      87
              10 GHz - 300 GHz                                                194                         194                       78 × f 0,16             (f in GHz)
67           Conclusies en voorgestelde gezondheidskundige advieswaarden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>                                                     3
                                                  1E+3
                                                   10
                                                     2
                                                  1E+2
                                                   10
                 magnetische fluxdichtheid (µT)
                                                                                                                  beroepsbevolking
                                                   10
                                                  1E+1
                                                  1E+0
                                                   1
                                                                  algemene bevolking
                                                     -1
                                                  1E-1
                                                   10
                                                     -2
                                                  1E-2
                                                   10         2             3           4          5          6       7         8            9       10          11    12
                                                      1E+1
                                                       10    10         1E+3
                                                                         10            10       1E+5
                                                                                                 10       10        1E+7
                                                                                                                     10      10         1E+9
                                                                                                                                        10       10         1E+11
                                                                                                                                                             10       10
                                                                                                       frequentie (Hz)
Figuur 7 Voorgestelde maximale magnetische fluxdichtheid.
Tabel 10 Voorgestelde maximale magnetische fluxdichtheid en magnetische veldsterkte.
frequentie                                                        magnetische fluxdichtheid (µT)                           magnetische veldsterkte (A/m)
                                                                  beroeps-                  algemene                       beroeps-              algemene
                                                                  bevolking                 bevolking                      bevolking             bevolking
300 Hz - 1,0 kHz                                                  25 / f                    5/f                            20 / f                4/f                        (f in kHz)
1,0 kHz - 80 kHz                                                  25                        5                              20                    4
80 kHz - 180 kHz                                                  2,0 / f                   5                              1,6 / f               4                          (f in MHz)
180 kHz - 10 MHz                                                  2,0 / f                   0,92 / f                       1,6 / f               0,73 / f                   (f in MHz)
10 MHz - 400 MHz                                                  0,2                       0,09                           0,16                  0,07
400 MHz - 2 GHz                                                   0,39 × f      0,73
                                                                                            0,17 × f   0,73
                                                                                                                           0,31 × f   0,72
                                                                                                                                                 0,14 × f 0,74              (f in GHz)
2 GHz - 10 GHz                                                    0,65                      0,29                           0,52                  0,23
10 GHz - 300 GHz                                                  0,65                      0,26 × f   0,16
                                                                                                                           0,52                  0,21 × f 0,16              (f in GHz)
68           Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>    als niveaus waarvan het overschrijden aandacht en maatregelen vereist.
4.5 Blootstelling van delen van het lichaam
    De diverse richtlijnen geven blootstellingslimieten voor de SAR gemiddeld over het ge-
    hele lichaam. NRPB, ANSI en CENELEC geven daarnaast ook waarden voor de SAR
    in het geval van blootstelling van delen van het lichaam. In het algemeen zijn de SAR-li-
    mieten voor armen en benen hoger dan die voor andere lichaamsdelen.
         De commissie volgt in grote lijnen de aanbevelingen van de NRPB, maar maakt een
    onderscheid tussen beroeps- en algemene bevolking, net als bij blootstelling van het ge-
    hele lichaam. De onderbouwing van de aanbevelingen van de NRPB, die de commissie
    overneemt, is het voorkómen van een lokale temperatuur hoger dan ongeveer 38 °C in
    het hoofd of in de foetus, 39 °C in de hals en de romp en 40 °C in armen en benen. Aan
    deze voorwaarden wordt voldaan wanneer de SAR-waarden zoals gegeven in tabel 11
    niet worden overschreden. De middelingstijd is in alle gevallen 6 minuten.
         Deze aanbevelingen stemmen overeen met het voorstel van ICNIRP met betrek-
    king tot blootstelling van het hoofd aan EM velden die door draagbare telefoons worden
    uitgezonden (ICN96). ICNIRP stelt eveneens 10 W/kg voor de beroepsbevolking en 2
    W/kg voor de algemene bevolking voor.
4.6 Kortdurende blootstelling
    De commissie beschouwt elke blootstelling van minder dan zes minuten, de tijd die als
    warmte-evenwichtstijd is gekozen (zie 2.5.2), als een kortdurende blootstelling. Bij zulke
    kortdurende blootstellingen zijn de temperatuurregelingsmechanismen in het lichaam nog
    niet (volledig) in werking en is er een lineaire relatie tussen de afgifte van energie en de
    opwarming. SAR-waarden hoger dan de grenswaarden van 0,4 W/kg voor de beroeps-
    bevolking en 0,08 W/kg voor de algemene bevolking zijn acceptabel, zolang de SAR ge-
    middeld over elke periode van zes minuten onder deze limieten blijft.
     Tabel 11 Maximale SAR-waarden in W/kg voor blootstelling van delen van het lichaam.
                                      hoofd, hals, romp, foetusa        ledematen
                                      gemiddeld over 10 g weefsel       gemiddeld over 100 g weefsel
     frequentie                       beroeps-          algemene        beroeps-          algemene
                                      bevolking         bevolking       bevolking         bevolking
     100 kHz - 10 GHz                 10                2               20                4
     a
          voor de foetus is alleen de waarde voor de algemene bevolking van toepassing
69  Conclusies en voorgestelde gezondheidskundige advieswaarden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>4.7 Blootstelling aan verscheidene frequenties tegelijk
    In het dagelijks leven vindt meestal blootstelling aan meer dan één frequentie plaats.
    Om voor een dergelijke gecombineerde blootstelling de grenswaarden te berekenen,
    volgt de commissie de benadering van IRPA/INIRC, waarbij de vermogensdichtheden
    of de kwadraten van de elektrische of magnetische veldsterktes, uitgedrukt als fracties
    van de overeenkomstige grenswaarden, worden opgeteld:
              E                     H 
         Σi  LE,ii  ≤ 1 en   Σi  LH,ii  ≤  1; voor alle frequenties ≤ 10 MHz
    en
                        2                        2
              E                       H 
         Σi  LE,ii  ≤ 1 en     Σi  LH,ii  ≤ 1; voor alle frequenties > 10 MHz,
    waarbij Ei het elektrisch veld is van de i-de bron, Hi het magnetisch veld van de i-de
    bron, terwijl LE ,i en LH ,i de overeenkomstige grenswaarden zijn voor het elektrisch en
    magnetisch veld.
         De formules voor frequenties kleiner of gelijk aan 10 MHz vloeien voort uit over-
    wegingen met betrekking tot geïnduceerde stroomdichtheid, terwijl die voor frequenties
    groter dan 10 MHz gebaseerd zijn op de SAR. Als sommige frequenties lager en ande-
    re hoger zijn dan 10 MHz, dient men het meest beperkende criterium te hanteren. Dit
    impliceert: toepassing van de formules voor frequenties lager dan 10 MHz voor alle
    bronnen.
4.8 Gepulste EM velden
    De biologische effectiviteit van gepulste EM velden hangt af van de gemiddelde energie
    per puls. ANSI, IRPA/INIRC en CENELEC geven grenswaarden voor blootstelling.
    De gehanteerde formules verschillen echter aanzienlijk. ANSI baseert haar limieten op
    het voorkómen van effecten op het gehoor. De commissie beschouwt het horen van
    EM velden niet als een voor de gezondheid schadelijk effect en volgt deze benadering
    daarom niet. Zij beschouwt alleen effecten die niet met het gehoor te maken hebben.
         De commissie heeft in 2.6.6 vermeld dat bij blootstelling aan gepulste EM velden bi-
    ologische effecten bij wat lagere vermogensdichtheden optreden dan bij continue be-
    straling. Zij meent echter dat deze verschillen geheel vallen binnen de biologische varia-
    tie en daarom door de toepaste veiligheidsfactoren gecompenseerd worden. Zij beveelt
70  Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>       daarom aan om voor blootstelling aan gepulste EM velden dezelfde richtlijnen te hante-
       ren als voor continue velden.
4.9    Contactstroom
       De commissie beveelt aan om grenswaarden aan contactstroom te stellen, teneinde be-
       scherming te bieden tegen elektrische schokken, verbranding en ongemak. Zij maakt
       weer een onderscheid tussen beroeps- en algemene bevolking. Omdat er echter vol-
       doende experimentele gegevens zijn, meent zij dat een veiligheidsfactor van 2 voor de
       algemene bevolking voldoende is. De aanbevelingen zijn gebaseerd op experimentele
       gegeven die vermeld zijn in WHO93. De grenswaarden voor de beroepsbevolking zijn
       gekozen teneinde bij volwassenen sensatie van pijn bij vingercontact te voorkomen.
       Toepassing van een veiligheidsfactor 2 voor de algemene bevolking resulteert in een
       grenswaarde die zelfs bij kinderen het waarnemen van contactstroom bij aanraking
       voorkomt.
            De aanbevelingen van de commissie staan in tabel 12.
        Tabel 12 Voorgestelde maximum waarden voor contactstroom.
                                 contactstroom (mA)
        frequentie               beroeps-       algemene
                                 bevolking      bevolking
        300 Hz - 2,5 kHz         1,0            0,5
        2,5 kHz - 100 kHz        0,4 × f        0,2 × f        (f in kHz)
        100 kHz - 10 MHz         40             20
4.10   Specifieke toepassingen
4.10.1 Draagbare telefoons
       Dosimetrie
       De sterkte van de EM velden die uitgezonden worden door draagbare telecommunica-
       tieapparatuur, zoals draagbare telefoons en walkie-talkies, dient, teneinde nadelige in-
       vloed op de gezondheid te voorkomen, zodanig beperkt te zijn dat de energieabsorptie in
       het lichaam voldoet aan de aanbevelingen van de commissie. Bij normaal gebruik van
       dergelijke apparatuur wordt voornamelijk het hoofd blootgesteld, derhalve zijn de SAR-
       limieten voor blootstelling van delen van het lichaam van toepassing (zie paragraaf 4.5).
71     Conclusies en voorgestelde gezondheidskundige advieswaarden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>   Omdat het hoofd zich in het nabijheidsveld van de antenne bevindt, kunnen geen grens-
   waarden voor het elektrisch of magnetisch veld worden afgeleid. De in paragraaf 4.4
   voorgestelde waarden zijn niet bruikbaar, omdat deze zijn berekend voor verre-veldcon-
   dities en blootstelling van het gehele lichaam.
        Verschillende numerieke en experimentele methodes zijn voorgesteld om de SAR in
   het hoofd te bepalen (And95, Dim94, Gan95, Mei95, Zwa92a). Uit het verricht onder-
   zoek is gebleken dat de positie van de telefoon een belangrijke invloed heeft op de
   SAR-verdeling in het hoofd. De aanwezigheid van de hand en de positie van de antenne
   zijn eveneens belangrijke factoren. De SAR-verdeling kan aanzienlijk verschillen per ty-
   pe telefoon. Hoewel de numerieke methodes steeds verfijnder worden, vindt de com-
   missie toch dat ze nog niet nauwkeurig genoeg zijn om gebruikt te worden voor bereke-
   ning van de SAR-waarden in het hoofd. Een belangrijk probleem is de modellering van
   de door de telefoon uitgezonden EM velden. De commissie beveelt de verdere ontwik-
   keling van numerieke simulaties aan, maar meent dat vooralsnog de SAR-waarden be-
   rekend moeten worden aan de hand van metingen van de veldsterktes die telefoons in
   een kunsthoofd teweegbrengen.
   GSM-telefoons
   Er zijn metingen verricht aan verschillende types draagbare telefoons. Meier en mede-
   werkers, bijvoorbeeld, hebben negen verschillende GSM-telefoons onderzocht die uit-
   zenden met een frequentie van 900 MHz (Mei95). Ze hebben de sterkte van het elek-
   trisch veld gemeten in een realistisch model van een menselijk hoofd en met behulp van
   deze gegevens de SAR-verdeling berekend. De metingen zijn uitgevoerd terwijl de tele-
   foon zich in een normale positie bevond, d.w.z., met de antenne enigszins naar achteren
   wijzend. Focussering en reflectie zijn bij deze opstelling niet waargenomen. De absorp-
   tie van energie nam altijd af met toenemende afstand tot de bron. De berekende SAR-
   waarden zijn genormaliseerd op een continu uitgangsvermogen van 1 W. Het maximale
   uitgangsvermogen van GSM-telefoons is echter 2 W en de eigenlijke radiotransmissie
   vindt maar gedurende een achtste deel van de tijd plaats, wegens de toepassing van het
   principe van tijdsdeling, waarbij de informatie van zeven verschillende gebruikers tegelij-
   kertijd wordt verzonden in gepulste ‘pakketjes’ van 577 µs elk. Het effectieve maximale
   zendvermogen is daardoor slecht 0,25 W. Om de werkelijk door de telefoons opgewek-
   te SARs te verkrijgen moeten de door Meier gerapporteerde waarden dus door 4 wor-
   den gedeeld (Kus96). Zo resulteren maximale SAR-waarden van 0,03 tot 0,7 W/kg, ge-
   middeld over 10 g weefsel. Voor de meest ongunstige omstandigheden, waarbij het voe-
   dingspunt van de antenne het hoofd boven het oor bijna raakt, zijn SAR-waarden van
   0,1 - 1,3 W/kg berekend. Deze liggen alle ruim beneden de grenswaarde van 2 W/kg
72 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>   die de commissie voor de algemene bevolking voorstelt voor gedeeltelijke blootstelling
   van het lichaam.
        De commissie merkt op dat er maar zeer weinig gegevens zijn. Meer metingen zijn
   noodzakelijk.
   Andere draagbare telefoons
   Het digitale GSM-systeem is slechts een van de systemen die in Nederland operationeel
   zijn, maar wel het snelst groeiende. In juni 1996 had meer dan de helft van de gebrui-
   kers van een mobiele telefoon, 435 000, een GSM-abonnement (Oud96). De overige
   gebruikers van draagbare telefoons, ongeveer 300 000, maakt gebruik van een van de
   analoge systemen. Deze werken met verschillende frequenties: 150 MHz (ATF1), 450
   MHz (ATF2) en 900 MHz (ATF3). Het ATF3-netwerk heeft de meeste abonnees. De
   bij dit systeem gebruikte draagbare telefoons hebben een maximaal uitgangsvermogen
   van 1 W. In tegenstelling tot GSM maken de analoge systemen geen gebruik van gepul-
   ste straling, maar zenden zij continue EM velden uit.
        Anderson en Joyner hebben in een kunsthoofd elektrische velden gemeten die uit-
   gezonden werden door drie verschillende analoge telefoons en berekenden de SAR-ni-
   veaus in de hersenen en in de ogen (And95). De telefoons zonden uit met een vermo-
   gen van 0,6 W. De op 1 W uitgangsvermogen genormaliseerde maximale SAR-waar-
   den zijn 0,01 tot 0,35 W/kg in het oog en 0,2 tot 1,38 W/kg in de hersenen. Dit betekent
   dat de blootstelling ruim beneden de maximale SAR-waarde van 10 W/kg voor de be-
   roepsbevolking ligt en ook beneden de aanbevolen waarde van 2 W/kg voor de algeme-
   ne bevolking. De toename van de temperatuur in zowel het oog als de hersenen, samen-
   hangend met de aangegeven SAR-waarden, werd berekend op minder dan 0,05 °C
   (And95).
        Ook hier gaat het echter weer om een zeer beperkte hoeveelheid gegevens. De
   commissie beveelt aan om meer metingen, ook aan apparatuur van andere analoge en
   digitale systemen, uit te voeren.
        Een rapport dat onlangs opgesteld is voor het Ministerie van Sociale Zaken en
   Werkgelegenheid bevat de conclusie dat de veldsterkte die wordt opgewekt door draag-
   bare telecommunicatieapparatuur de grenswaarden kan overschrijden en dat het ge-
   bruik van deze apparatuur daarom risico’s voor de gezondheid met zich mee kan bren-
   gen (Kle95). Deze conclusie is echter gebaseerd op berekeningen aan EM velden die
   worden opgewekt door apparaten met een maximaal uitgangsvermogen van 17 W.
   Aangezien de meest gebruikte draagbare telefoons een maximaal zendvermogen heb-
   ben van slechts 1 of 2 W, zijn genoemde conclusies niet van toepassing op deze appara-
   ten. Bovendien zijn bij de berekeningen grenswaarden voor verre-veldomstandigheden
   toegepast op blootstelling in het nabijheidsveld. De commissie heeft al eerder
73 Conclusies en voorgestelde gezondheidskundige advieswaarden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>   aangegeven dat dit een onjuiste handelwijze is en dat in een dergelijk geval direct aan
   SAR-waarden moet worden gerefereerd.
   Draadloze telefoons
   Draadloze telefoons zijn in veel huishoudens in gebruik. Zij bestaan uit een handset die
   draadloos verbonden is met een basisstation dat op het telefoonnet is aangesloten. Deze
   apparaten werken met een maximaal uitgangsvermogen van slechts 10 mW. Daarom
   hebben zij ook een bereik van niet meer dan ongeveer 150 m. Bij zo’n laag uitgangsver-
   mogen kunnen de blootstellingslimieten niet worden overschreden. Hetzelfde geldt voor
   de zogenoemde Greenhopper-telefoons. Ook deze hebben een uitgangsvermogen van
   10 mW.
   Autotelefoons
   Autotelefoons worden in Nederland op grote schaal gebruikt. Bij deze apparaten is de
   antenne op de buitenzijde van de auto geplaatst. Het maximale uitgangsvermogen is ho-
   ger dan dat van draagbare telefoons: 6 W voor apparaten die via het ATF3-net werken
   en 8 W voor het GSM-net. De blootstelling van inzittenden van het voertuig is in het al-
   gemeen laag. Zij hangt sterk af van de afstand tot de antenne en van afscherming door
   de metalen carrosserie van de auto. Balzano en medewerkers hebben in auto’s de in-
   tensiteit van het elektrisch veld gemeten. Zij vonden dat in de VHF-band (30 - 300
   MHz) de sterkte van het elektrisch veld in de auto lager is dan 20 V/m (Bal86). Aange-
   nomen dat verre-veldcondities van toepassing zijn, leert vergelijking met tabel 9 dat de
   limietwaarden niet worden overschreden. Guy en Chou maten elektrische velden en be-
   paalden de SAR-patronen in levensgrote menselijke fantomen die in of naast een auto
   blootgesteld werden aan 835 MHz velden uitgezonden door een antenne op het dak of
   op de kofferbak (Gu86). Lokale maximale SAR-waarden waren 0,02 tot 0,23 W/kg per
   watt uitgangsvermogen buiten het voertuig en 0,02 W/kg in de auto. Omgerekend naar
   het 6 W-uitgangsvermogen van een ATF3-autotelefoon komt dit neer op maxima van
   0,12 tot 1,38 W/kg buiten en 0,12 W/kg in de auto. Deze waarden liggen ruim onder de
   grenswaarde van 2 W/kg die de commissie aanbeveelt voor blootstelling van delen van
   het lichaam bij de algemene bevolking.
   Epidemiologie
   In een recent onderzoek is het sterftepatroon van gebruikers van draagbare telefoons
   onderzocht (Rot96). In een groep van meer dan 250 000 personen die minstens drie jaar
   een abonnement hadden, week de sterfte van gebruikers van draagbare telefoons niet
74 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>       af van die van gebruikers van niet-draagbare mobiele telefoons. De onderzoekers geven
       toe dat dit slechts een zeer globale bevinding is, maar concluderen ook dat deze resulta-
       ten er op wijzen dat het gebruik van draagbare telefoons op korte termijn geen groot ef-
       fect heeft op de sterfte.
       Conclusies
       De commissie meent dat de beschikbare gegevens er niet op wijzen dat het gebruik van
       draagbare telefoons negatieve gevolgen voor de gezondheid heeft. Deze conclusie komt
       overeen met uitspraken die ICNIRP in een recente verklaring over draagbare telefoons
       heeft gedaan (ICN96). Er zijn echter maar zeer weinig meetgegevens gepubliceerd.
       Daarom beveelt de commissie aan om metingen uit te voeren aan een voldoende groot
       aantal telefoons van verschillende types, voor alle in gebruik zijnde systemen.
            De commissie beveelt ook aan om de rekenmodellen te vervolmaken, zodat zij een
       goede beschrijving geven van de complexe wisselwerking tussen de door de draagbare
       telefoons uitgezonden EM velden en het menselijk hoofd. In afwachting daarvan moe-
       ten, volgens de commissie, deze rekenmethodes niet worden gebruikt om te bepalen of
       draagbare telefoons voldoen aan de aanbevolen richtlijnen (de SAR waarden voor delen
       van het lichaam).
            De commissie wil hier benadrukken dat de aanbevolen limieten slechts bedoeld zijn
       om directe nadelige effecten op de gezondheid te voorkomen. In bepaalde gevallen kun-
       nen de door draagbare telefoons uitgezonden EM velden, zelf als zij zo laag zijn dat zij
       de aanbevolen SAR-waarden niet overschrijden, een indirect gevaar voor de gezond-
       heid vormen. Dit kan het geval zijn wanneer verstoring van de werking van gevoelige
       medische apparatuur, zoals pacemakers, mogelijk is (zie 2.8.2 en 2.8.3).
4.10.2 Radiofrequente industriële en paramedische apparatuur
       In een recente publicatie wordt gesteld dat zowel in Nederland als in andere landen de
       veldsterktes op de plaats van de operator van industriële en fysiotherapie-apparatuur die
       met radiofrequenties werkt de blootstellingslimieten soms aanzienlijk overschrijden
       (Kle95).
            De commissie beveelt aan dat bij alle apparatuur die thans in gebruik is de blootstel-
       lingsniveaus op de positie van de operator gemeten worden en dat adequate maatrege-
       len worden genomen om te voorkomen dat operators en andere personen die zich in de
       buurt van deze apparatuur bevinden aan te hoge veldsterktes worden blootgesteld.
75     Conclusies en voorgestelde gezondheidskundige advieswaarden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>   Rijswijk, 28 januari 1997,
   namens de commissie
   dr E van Rongen,                      dr EW Roubos,
   secretaris                            voorzitter
76 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>   Literatuur
   De volledige literatuurlijst is opgenomen in de Engelse vertaling (zie pag. 173).
77 Literatuur
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>78 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>   Lijst van eenheden
   A        ampere, eenheid van elektrische stroom
   mA       milliampere = 10-3 A
   A/m      ampere per meter: eenheid van magnetische veldsterkte
   A/m2     ampere per vierkante meter: eenheid van stroomdichtheid
   °C       graad Celsius: eenheid van temperatuur
   kg       kilogram: eenheid van gewicht
   g        gram = 10-3 kg
   H        henry: eenheid van zelfinductie
   H/m      henry per meter: eenheid van magnetische permeabiliteit
   Hz       hertz: eenheid van frequentie; 1 Hz is gelijk aan 1 cyclus per seconde
   kHz      kilohertz = 103 Hz
   MHz      megahertz = 106 Hz
   GHz      gigahertz = 109 Hz
   J        joule: eenheid van energie
   mJ       milli-joule = 10-3 J
   J/s      joule per seconde: eenheid van vermogen
   m        meter: eenheid van lengte
   mm       millimeter = 10-3 m
   cm       centimeter = 10-2 m
   km       kilometer = 103 m
   m/s      meter per seconde: eenheid van snelheid
   S        siemens: eenheid van geleidingsvermogen
79 Lijst van eenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>   S/m     siemens per meter: eenheid van geleidbaarheid
   s       seconde: eenheid van tijd
   µs      microseconde = 10-6 s
   T       tesla: eenheid van magnetische fluxdichtheid
   V       volt: eenheid van spanning
   mV      millivolt = 10-3 V
   kV      kilovolt = 103 V
   V/m     volt per meter: eenheid van elektrische veldsterkte
   W       watt: eenheid van vermogen
   mW      milliwatt = 10-3 W
   W/m2    watt per vierkante meter: eenheid van vermogensdichtheid
   W/kg    watt per kilogram: eenheid voor de Specific Absorption Rate, SAR
80 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>A  De commissie
B  Elektromagnetische bronnen en milieus
C  Modellen en berekeningen
D  Blootstelling in specifieke situaties
E  Elektromagnetische interferentie van pacemakers
   Bijlagen
81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>82 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>Bijlage A
        De commissie
            dr EW Roubos, voorzitter
            hoogleraar zoölogie; Katholieke Universiteit Nijmegen
            dr ir PM van den Berg
            hoogleraar elektromagnetische theorie; Technische Universiteit Delft
            dr JH Bernhardt
            medisch fysicus; Bundesamt für Strahlenschutz, München (Duitsland)
            WJ van Gaalen
            stralingshygiënist, hoofd Toezichtorgaan Stralingshygiëne Defensie; Bilthoven
            dr CM Horikx
            fysisch chemicus; AKZO Nobel, Arnhem
            drs FBJ Koops
            bioloog; KEMA, Arnhem
            ir JJH Renkens
            telecommunicatie-specialist; PTT Telecom, Utrecht
            dr GC van Rhoon
            fysicus; Dr Daniel den Hoed Kliniek, Rotterdam
            dr ZS Sienkiewicz
            fysioloog en psycholoog; National Radiological Protection Board, Chilton (Verenigd
            Koninkrijk)
            drs DHJ van de Weerdt
            medisch milieukundige; GGD, Zwolle
83      De commissie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>      dr ir APM Zwamborn
      fysicus; Fysisch Elektronisch Laboratorium TNO, Den Haag
      dr E van Rongen, secretaris
      radiobioloog; Gezondheidsraad, Rijswijk
84 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>Bijlage B
        Elektromagnetische bronnen en milieus
        Als gevolg van de technische ontwikkelingen van de afgelopen decennia zijn er zeer
        veel verschillende bronnen van EM velden. Hierdoor is het ‘electromagnetische milieu’
        doorgaans bijzonder complex. Voor classificatie van de verschillende blootstellingen is
        een volledige inventarisatie van bronnen en milieus nodig. In het kader van dit advies is
        het niet mogelijk zo’n inventarisatie te maken, omdat zowel het aantal bronnen als het
        aantal milieus zeer groot is.
            Het Internationaal Elektrotechnisch Comité (IEC) hanteert een kwalificatie die is
        gebaseerd op milieus. De commissie geeft hieronder een samenvatting daarvan
        (IEC91).
        Bronnen
        De volgende types bronnen volstaan voor het karakteriseren van een willekeurig milieu:
            bronnen met lage frequenties
            bronnen met hoge frequenties
            bronnen van elektrostatische ontladingen.
        Deze bronnen kunnen elektromagnetische verstoringen veroorzaken die weer het ge-
        volg kunnen zijn van een aantal verschijnselen:
            geleidingsverschijnselen bij lage frequenties:
              harmonischen en tussenharmonischen (3 kHz): deze zijn het gevolg van niet-lineai-
              re bronnen, bijvoorbeeld in huishoudelijke apparaten en tractiesystemen
85      Elektromagnetische bronnen en milieus
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>        signaalspanningen in het elektriciteitsnet:
        100 Hz - 3 kHz: rimpelcontrolesystemen
        3 kHz - 95 kHz: hoogspanningslijnen
        95 kHz - 148,5 kHz: signaalsystemen in het huishouden
        spanningsfluctaties: deze worden voornamelijk veroorzaakt door zware industriële
        belasting, zoals bij het gebruik van boogovens, lasapparaten enzovoorts
        spanningsverlagingen en -onderbrekingen: deze kunnen het gevolg zijn van kortslui-
        ting, defecten in middel- en hoogspanningslijnen en schakelen van zware
        belastingen
        ongebalanceerde spanningen: veroorzaakt door asymmetrische belastingen
        variaties in het elektriciteitsnet: grote verstoringen in het netwerk kunnen frequen-
        tieverlagingen veroorzaken
        geïnduceerde spanningen met lage frequentie die het gevolg kunnen zijn van lage-
        frequentiestroom in nabijgelegen kabels
      stralingsverschijnselen bij lage frequenties (50/60 Hz)
        magnetische velden, voornamelijk afkomstig van het elektriciteitsnet, vooral boven-
        grondse lijnen, en als zwerfvelden van transformatoren en andere apparatuur
        elektrische velden; sterke elektrische velden heersen onder hoogspanningslijnen;
        elektrische velden afkomstig van huishoudelijke apparatuur zijn doorgaans heel
        zwak
      geleidingsverschijnselen bij hoge frequenties
        geïnduceerde continue spanningen en stromen
        éénrichtingstransiënten
        wisseltransiënten
        Verschillende verschijnselen kunnen de oorzaak zijn van deze verstoringen:
        1 pieken die met relatief hoge frequentie oscilleren
        2 pieken met hoge energie en verschillende golfvorm
        3 zeer snelle pieken, bijvoorbeeld elektrostatische ontladingen
      stralingsverschijnselen bij hoge frequenties
        magnetische velden
        elektrische velden
        elektromagnetische velden
        1 oscillerende stralingsbronnen: deze geven tenminste 90% van het gemiddeld
        vermogen af in een spectraal interval [f min, f max]; hieronder vallen allerlei toepassin-
        gen, zoals radio- en televisiezenders
        2 pulserende bronnen produceren velden die niet langer dan 200 ms bestaan en
        die gedurende hun bestaan niet vaker dan tien maal van polariteit wisselen; deze
        bronnen hebben een zeer snelle stijgtijd waardoor zeer gecompliceerde golfvormen
        ontstaan
86 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>          3 niet-coherente stralingsbronnen: de emissie van dergelijke bronnen gedraagt zich
          als achtergrondruis, omdat de bronnen zonder vorm of structuur lijken
        elektrostatische ontladingsverschijnselen: deze vinden plaats indien twee personen
        of voorwerpen elkaar naderen en één van beide geladen is; eerst wordt de ontvan-
        ger van de elektrostatische ontlading blootgesteld aan een elektrisch veld en dit
        wordt gevolgd door een ontlading met een stroomstoot; dit verschijnsel hangt sterk
        af van de vochtigheid, temperatuur en aard van de omgeving
        nucleaire elektromagnetische pulsen.
   Milieus
   Het is niet waarschijnlijk dat alle bronnen in alle milieus voorkomen. De milieus worden
   als volgt ingedeeld:
        landelijke woonomgeving
        stedelijke woonomgeving
        zakelijk
        lichte industrie
        zware industrie, elektriciteitscentrales en schakelstations
        verkeerszones
        speciale telecommunicatiecentra
        ziekenhuizen.
87 Elektromagnetische bronnen en milieus
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>88 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>Bijlage C
        Modellen en berekeningen
        Vergelijking van rekenmethodes
        In de afgelopen jaren is veel werk verricht aan de ontwikkeling van computermodellen
        die de invloed van een elektromagnetisch veld beschrijven op een voorwerp dat zich in
        dat veld bevindt. Hierbij wordt gebruik gemaakt van globale technieken (bijvoorbeeld de
        ontwikkeling van golffuncties en integraalvergelijkingen) of van lokale technieken (eindi-
        ge differenties en eindige elementen).
            In deze bijlage bespreekt de commissie kort twee numerieke technieken die ge-
        bruikt kunnen worden bij het oplossen van ingewikkelde elektromagnetische veldproble-
        men. De eerste techniek is de eindige-differenties (FT-DT) methode (Yee66, Taf89).
        In deze methode worden de afgeleiden naar tijd en ruimte in de vergelijkingen van Max-
        well benaderd door een centrale differentie. Dit resulteert in een iteratief algorithme
        met expliciete stappen in de tijd. De tweede techniek is de integraalvergelijkingsmetho-
        de, waarin de differentiaalvergelijkingen van Maxwell herschreven worden tot integraal-
        vergelijkingen over het gebied van het object. Deze integraalvergelijkingen kunnen op
        een efficiënte iteratieve wijze worden opgelost (de WCG-FFT methode; Zwa92b).
            In het hiernavolgende presenteert de commissie de numerieke benaderingen van
        beide methodes voor een driedimensionaal verstrooiingsprobleem op een sterk inhomo-
        gene diëlektrische bol. Dit probleem is vergelijkbaar met de analyse van het EM veld in
        het menselijk lichaam. Het belangrijkste voordeel van het gebruik van een bol als
        proefobject is dat daarvoor ook een analytische oplossing beschikbaar is (Mie-serie).
89      Modellen en berekeningen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>   Verstrooiing door een diëlektrische bol
   De situatie die hier is onderzocht, is een radiaal inhomogene diëlektrische bol die door
   een vlakke golf getroffen wordt. De bol is opgebouwd uit een binnenste laag met straal
   r1 = 2,59 cm, relatieve permittiviteit εr = 72 en geleidbaarheid σ = 0,9 S/m, en een bui-
   tenste laag met straal r2 = 5,0 cm, relatieve permittiviteit εr = 7,5 en geleidbaarheid
   σ = 0,05 S/m. Het elektrisch veld is evenwijdig aan de x-as gepolariseerd en beweegt
   zich langs de negatieve z-as. Het centrum van de bol ligt in de oorsprong. De frequentie
   van het EM veld is 300 MHz.
        Met de FD-TD methode wordt de bol in een FD-TD ruimte bestaande uit
   50 × 50 × 50 cellen gemodelleerd, hetgeen overeenkomt met een discretisatie van 1/100
   λ. De absorberende grenstoestand ligt op een afstand van 10 cellen van het object.
   Tijdsintegratie vindt plaats gedurende 400 stappen of 2 cycli van de opvallende golf. Dit
   komt overeen met twee doorgangen van de golf door het berekeningsgebied. Bij de
   WCG-FFT methode is een rastergrootte van 29 × 29 × 29 gebruikt om de bol te
   discretiseren.
        In figuur 8a en 8b zijn de absolute waarden van het elektrisch veld in de bol in res-
   pectievelijk de x- en y-richting afgebeeld. In vergelijking met de oplossing met de Mie-
   serie (de doorgetrokken lijn), zijn de resultaten verkregen met de iteratieve WCG-FFT
   methode (de gesloten cirkels) nauwkeuriger dan die van de FD-TD methode (de open
   cirkels). De FD-TD methode is over het geheel genomen echter ook goed.
   Berekening van de SAR in het menselijk lichaam
   Teneinde enig kwantitatief inzicht te verkrijgen in de absorptie van een elektromagne-
   tisch veld dat inwerkt op het menselijk lichaam, is een numerieke simulatie van het vol-
   ledige driedimensionale elektromagnetische probleem uitgevoerd (Zwa92b).
        Het numerieke model van het menselijk lichaam is gegenereerd met behulp van een
   CT-scan van een mens (Zwa92a) en staat bekend als het Jaap-fantoom. Met dit model
   is de verdeling van het elektromagnetisch veld berekend voor vier verschillende fre-
   quenties: 1 MHz, 30 MHz, 100 MHz en 300 MHz. De berekeningen zijn uitgevoerd
   voor uniforme vlakke golven, in de lengterichting van het Jaap-fantoom gepolariseerd en
   zich bewegend van de voorzijde naar de achterzijde van het fantoom. De afmetingen
   van het Jaap-fantoom zijn ongeveer 38 × 54 × 180 cm en ten behoeve van de bereke-
   ningen is het gediscretiseerd in 21 × 31 × 106 kubusvormige subgebieden. Het fantoom
   bestaat alleen uit spier- en vetweefsel. Het gewicht van het Jaap-fantoom, berekend
   met behulp van de massadichtheid van deze weefsels, is 90 kg.
        Het is bekend dat de elektromagnetische eigenschappen van menselijk weefsel
   sterk afhankelijk zijn van de frequentie. Daarom moeten voor elke frequentie andere
90 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>                    a                               0,6
                                                    0,5
                                    abs(Ex) (V/m)
                                                    0,4
                                                    0,3
                                                    0,2
                                                    0,1
                                                     0
                                                          -15   -10   -5       0       5   10   15
                                                                           X-Xc (cm)
                                                    0,2
                    b                     0,18                        l: WCG-FFT
                                          0,16                        o: FD-TD, ∆ =1 cm
                                                                      : exact
                          abs(Ex) (V/m)
                                          0,14
                                          0,12
                                                    0,1
                                          0,08
                                          0,06
                                          0,04
                                          0,02
                                                          -15   -10   -5       0       5   10   15
                                                                           Y-Yc (cm)
     Figuur 8 Het elektrisch veld opgewekt door een 300 MHz vlakke golf die op een radiaal inhomogene dië-
     lektrische bol met een totale diameter van 7,59 cm valt.
     elektromagnetische parameters voor het medium worden gebruikt. De parameters voor
     spier en vet zijn afkomstig uit (Joh72) en staan in tabel 13. Genoemde publicatie geeft
     geen parameters voor 1 MHz; daarom zijn de waarden van 30 MHz voor deze frequen-
     tie gebruikt.
     De berekeningen zijn uitgevoerd voor een uniforme vlakke golf met een elektrische
     veldsterkte van 1 V/m. De berekende waarden voor de maximum SAR, de SAR over
     het gehele lichaam en het totale geabsorbeerde vermogen staan in tabel 14.
         Uit deze tabel blijkt duidelijk dat de berekende maximale SAR-waarden de overeen-
     komstige gemiddelde SAR-waarden met een orde van grootte of meer overschrijden.
         De elektrische veldsterktes samenhangend met de verschillende gehele-lichaams
     SAR-waarden staan in tabel 15.
     De overeenkomstige vermogensdichtheden van het opvallend elektromagnetisch veld
     worden verkregen uit
91   Modellen en berekeningen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>   Tabel 13 De elektromagnetische parameters en de massadichtheid gebruikt voor de berekening van de
   SAR voor verschillende frequenties.
   weefsel        1 MHz               30 MHz           100 MHz            300 MHz            massadichtheid
   spier          εr* = 113           εr = 113         εr = 72            εr = 54            1,070 g/cm3
                  σ = 0,63 S/m        σ = 0,63 S/m     σ = 0,6 S/m        σ = 1,0 S/m
   vet            εr = 20             εr = 20          εr = 7.5           εr = 5.7           0,937 g/cm3
                  σ = 0,043 S/m       σ = 0,043 S/m    σ = 0,076 S/m      σ = 0,11 S/m
   * De permittiviteit ε geeft de invloed van een medium op de elektrische fluxdichtheid, εr is de relatieve
   permittiviteit ten opzicht van die in vacuum.
   Tabel 14 SAR-waarden en totaal geabsorbeerd vermogen (rms) berekend met het Jaap-fantoom voor ver-
   schillende frequenties. Het opvallend veld is een uniforme vlakke golf met een elektrische veldsterkte van
   1 V/m (= 0,707 V/m rms).
   frequentie (MHz)              maximum SAR (W/kg)        SAR gemiddeld over het totaal geabsorbeerd ver-
                                                           gehele lichaam (W/kg)     mogen (W)
   1                             8,0 × 10-7                8,6 × 10-9                7,4 × 10-7
   30                            4,7 × 10-4                5,2 × 10-6                4,7 × 10-4
   100                           6,5 × 10-4                1,6 × 10-5                1,4 × 10-3
   300                           2,0 × 10-4                6,4 × 10-6                5,8 × 10-4
   Tabel 15 Maximale elektrische veldsterktes van de opvallende uniforme vlakke golf samenhangend met
   de verschillende SAR waarden gemiddeld over het gehele lichaam.
                                 maximum elektrisch veld (V/m, rms)
   frequentie (MHz)              SAR = 0,08 W/kg           0,4 W/kg                  4 W/kg
   1                             2.156                     4.822                     15.248
   30                            88                        196                       620
   100                           50                        112                       354
   300                           79                        177                       560
                  E 2rms         E 2rms
        P=                  ≈               (in W/m2 )
                µ0 ε 0          120π
   waarin µ0 de magnetische permeabiliteit in lucht is en ε0 de permittiviteit in vacuüm. De
   berekende vermogensdichtheden staan in tabel 16.
92 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>    Tabel 16 Maximale vermogensdichtheden van de opvallende uniforme vlakke golf samenhangend
    met verschillende SAR waarden gemiddeld over het gehele lichaam.
                          vermogensdichtheid (W/m2 , rms)
    frequentie (MHz)      SAR = 0,08 W/kg          0,4 W/kg               4 W/kg
    1                     12.330                   61.689                 616.890
    30                    21                       102                    1.018
    100                   7                        32                     331
    300                   17                       83                     829
   Deze waarden voor het elektrisch veld en de vermogensdichtheid gelden voor continue
   blootstelling van het menselijk lichaam aan uniforme vlakke golven en zijn alleen van
   toepassing op dit specifieke fantoom. Ook dient bedacht te worden dat de SAR-waar-
   den en het totale geabsorbeerde vermogen hoogstwaarschijnlijk aanzienlijk veranderen
   als de elektromagnetische bron zich dichtbij het lichaam bevindt, omdat in het nabijheids-
   veld de golffronten niet als uniforme vlakke golven kunnen worden beschouwd.
93 Modellen en berekeningen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>94 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>Bijlage D
        Blootstelling in specifieke situaties
        In deze bijlage geeft de commissie voorbeelden van blootstelling van de algemene be-
        volking en van de beroepsbevolking in een klein aantal specifieke situaties. Meer infor-
        matie over blootstelling van de beroepsbevolking is te vinden in (Kle95).
         Tabel 17 De SAR gemiddeld over het gehele lichaam, samenhangend met blootstelling aan EM velden in
         specifieke situaties a (All91).
         plaats van blootstelling                                                        SAR (W/kg)
         300 m van de basis van een 1000 kW UHF-TV-zender                                < 0,001
         0,5-1 km van een 100 kW HF-zender                                               < 0,001
         50 cm van een 27 MHz, 4 W-antenne op een auto                                     0,05
         550 m in de bundel van een 1,3 GHz-luchtverkeerscontroleradar                     0,04
         5 m van een 10 GHz 100 mW-verkeerscontroleradar                                 < 0,001
         30 cm van een microgolf-oven met maximaal toegestane lekkage                      0,04
         12 m van een 10 GHz, 300 W-volgradar (in de bundel)                               6,10
         100 m van een 10 GHz, 300 W-volgradar                                             0,04
         30 cm van een radiofrequent diëlektrisch verwarmingsapparaat                      0,40
         a
              De SAR-waarden in deze tabel zijn gebaseerd op metingen op specifieke locaties. Ze zijn niet nood-
              zakelijkerwijs kenmerkend voor een bepaald type bron. De SAR-waarden zijn berekend voor de
              meest ongunstige omstandigheden en houden geen rekening met periodiciteit, zoals veroorzaakt door
              rotatie van de antenne.
95      Blootstelling in specifieke situaties
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>   Tabel 18 Blootstelling van de algemene bevolking aan diverse specifieke bronnen van EM velden (Ber92).
   bron                       frequentie          afstand (m)            totaal uitgezonden     blootstellings-
                                                                         vermogen (W)           niveau
   microgolf oven             2,45 GHz            0,3                    -                      < 5 W/m2
                                                  0,5                    -                      < 2 W/m2
                                                  1                      -                      < 1 W/m2
   verkeerscontrole radar     9 - 35 GHz          3                      0,5 - 100              < 0,25 W/m2
                                                  10                                            < 0,01 W/m2
   veiligheidssystemen        0,9 - 10 GHz                               -                      < 0,002 W/m2
   FM-zender                  87,5 - 108 MHz      1,5 × 103              < 100 × 103            < 0,05 W/m2
   VHF-TV-zender              47 - 68 MHz         1,5 × 103              100 × 103 -            < 0,02 W/m2
                              174 - 230 MHz                              300 × 103
   UHF-TV-zender              470 - 890 MHz       1,5 × 103              < 5 × 106              < 0,005 W/m2
   kortegolf-zender           3,95 - 26 MHz       220                    750 × 103              2 W/m2
                                                  50                                            40 W/m2 a
   AM-zender                  130 - 285 kHz       300                    1,8 × 106              90 V/ma
   langegolf-zender           415 - 1606 kHz      50                     1,8 × 106              450 V/ma
   radarinstallaties          1 - 10 GHz          100 - 1000             200 - 20000            0,1-10 W/m2
                                                  > 1000                                        < 0,5 W/m2
   a
         hoger dan de in dit advies aanbevolen blootstellingslimiet voor de algemene bevolking (zie tabel 9).
   Tabel 19 Blootstelling van fysiotherapeuten aan EM velden van verwarmingsapparatuur (Ber92).
   bron                           frequentie (MHz)          afstand (m)                blootstellingsniveau
                                                                                       (V/m)
   kortegolf-diathermie           27,12                     0,2                        < 1000a
                                                            0,5                        < 450a
                                                            1                          < 140 a
   microgolf-behandeling          433                       0,5                        100a
                                                            1                          60
                                  2450                      0,3 - 3                    50 - 200
   a
         hoger dan de in dit advies aanbevolen blootstellingslimiet voor de beroepsbevolking (zie tabel 9)
96 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>Bijlage E
        Elektromagnetische interferentie van
        pacemakers
        Sinds 1992 hebben wereldwijd ongeveer 1,5 miljoen mensen een pacemaker
        geïmplanteerd gekregen. Jaarlijks neemt dit aantal met ongeveer 100 000 toe. Pacema-
        kers zijn gevoelig voor EM velden, vooral oudere modellen. Als gevolg daarvan kan
        blootstelling aan EM velden bij dragers van een pacemaker ongewilde effecten veroor-
        zaken. Het is echter moeilijk om de gezondheidsrisico’s van elektromagnetische interfe-
        rentie van pacemakers te bepalen en dat valt ook buiten het bestek van dit advies.
        Elektromagnetische interferentie van pacemakers
        Onder normale omstandigheden wordt de hartslag geregeld door de natuurlijke pacema-
        ker, de sinoatriale knoop bovenin de rechter hartkamer. Indien, om welke reden dan
        ook, dit natuurlijke systeem niet goed functioneert, kan een kunstmatige pacemaker
        worden geïmplanteerd, een apparaat dat ontworpen is om het natuurlijke regelsysteem
        te ondersteunen. De pulsen die pacemakers opwekken, lijken sterk op de natuurlijke
        pulsen. Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen apparaten die volgens een vast
        patroon pulsen genereren (niet-synchrone of autonome pacemakers) en apparaten die
        het natuurlijke systeem ondersteunen wanneer dit niet in staat is om een volgende hart-
        slag op te wekken. Dit laatste type wordt wel sensing, non-comparative of demand
        pacemaker genoemd. Dit type staat bekend om de aanzienlijke verhoging van het wel-
        zijn van de patiënt. Een ander voordeel is het lage stroomverbruik, waardoor de batterij-
        en minder vaak verwisseld hoeven te worden. De meeste pacemakers zijn van het laat-
        ste type.
97      Elektromagnetische interferentie van pacemakers
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>        De regelende werking van een pacemaker hangt af van de waarneming van de
   door het hart geproduceerde elektrische signalen. Ook andere extern opgewekte elektri-
   sche signalen kunnen echter de waarnemingscircuits van de pacemaker beïnvloeden.
   Het effect van deze beïnvloeding is groter naarmate de externe signalen meer lijken op
   die van de natuurlijke pacemaker van het hart. EM velden kunnen op twee verschillen-
   de manieren met een pacemaker interfereren:
        directe invloed op de circuits in de pacemaker
        indirecte invloed door inductie van stroompjes in de katheterdraad.
   Uit metingen blijkt dat voor frequenties lager dan 200 MHz de indirecte invloed het be-
   langrijkst is. De katheterdraad werkt als antenne en veroorzaakt stroompjes in de pace-
   maker die de werking kunnen beïnvloeden. Het gebruik van geschikte filters kan de ne-
   gatieve effecten van indirecte koppeling verminderen. Directe invloed wordt doorgaans
   veroorzaakt door microgolfbronnen en kan vermeden worden door effectieve afscher-
   ming van de pacemaker. In het algemeen wordt de meeste elektromagnetische interfe-
   rentie veroorzaakt door indirecte invloeden.
        In vitro-metingen aan een aantal rond 1989 geïmplanteerde pacemakers liet zien
   dat interferentie optrad bij blootstelling aan elektrische velden tussen 0,23 en 10 V/m
   (Del89). De effectieve veldsterkte hing sterk af van het type pacemaker.
        Met in vivo-meting kon bij een aantal pacemakers van dezelfde types als gebruikt
   bij de in vitro-metingen geen interferentie aangetoond worden (Tof88). Dit kan een ge-
   volg zijn van de lagere efficiëntie van de antennewerking van de katheters in de in
   vivo-metingen in vergelijking met die van de gesimuleerde antennes gebruikt bij de in
   vitro-metingen. Hoewel pacemakers wel degelijk gevoelig zijn voor EM velden, zouden
   de in vitro gevonden effecten het werkelijke risico voor pacemakerdragers kunnen
   overschatten.
        In een uitvoerig rapport heeft de Amerikaanse organisatie Wireless Technology Re-
   search (WTR) alle beschikbare gegevens over beïnvloeding van het functioneren van
   pacemakers door van draagbare telefoons afkomstige EM velden geëvalueerd (Car96).
   WTR concludeert dat interferentie mogelijk is, maar dat dit sterk van het type pacema-
   ker afhangt. Bij verscheidene, maar niet alle, hedendaagse types met voldoende elektro-
   nische filtering van externe signalen treedt geen storing op. Omdat een draagbare tele-
   foon een relatief zwakke bron is, is de afstand tot de pacemaker ook van groot belang.
   Storing werd alleen waargenomen indien de telefoon zich dicht bij de pacemaker be-
   vond. WTR doet daarom de aanbeveling om de telefoon onder alle omstandigheden op
   een afstand van minstens 15 cm van de pacemaker te houden.
   In de Duitse voornorm DIN VDE 0848 (DIN91) zijn blootstellingsnormen geformuleerd
   voor dragers van pacemakers. Hierbij is uitgegaan van de onderbrekende spanning aan
98 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre>    Tabel 20 Blootstellingslimieten voor patiënten met een pacemaker.
    frequentie (MHz)        blootstellingslimiet (V/m)
                            voornorm DIN VDE           Europese norm EN
                            0848, deel 2               50061/A1
     0,5                    26,4                       587
     1                      19,7                       587
     2                      14,3                       587
    10                       8,8                       470
    20                       5,0                       235
    30                       1,2                       156
   de ingangsaansluiting van de pacemaker, gemeten bij blootstelling aan amplitude-gemo-
   duleerde velden en in het verre veld. De blootstellingslimieten staan in tabel 20.
   Deze blootstellingslimieten hebben betrekking op pacemakers die voor 1990 zijn ge-
   maakt. Sinds 15 januari 1996 is de Europese norm EN 50061/A1 ‘Veiligheid van
   geïmplanteerde pacemakers’ van kracht (CEN95c). Alle pacemakers die na deze da-
   tum zijn geïmplanteerd, moeten aan deze norm voldoen. Volgens dezelfde procedure als
   welke gevolgd is voor de DIN-voornorm zijn blootstellingslimieten berekend om aan de
   Europese norm te voldoen. Deze grenswaarden zijn ook in tabel 20 vermeld.
         De veldsterktes in de tabel komen onder normale omstandigheden in het dagelijks
   leven niet voor. Alleen dichtbij antennes (binnen een afstand van enkele meters) kunnen
   dergelijke veldsterktes heersen. De blootstellingslimieten voor de algemene bevolking,
   die zijn gebaseerd op thermische effecten, zijn ongeveer 87 V/m bij 0,5 MHz en 28 V/m
   bij 30 MHz (zie 4.4.1).
   Conclusie
   Pacemakers kunnen gevoelig zijn voor elektrische velden die lager zijn dan de blootstel-
   lingslimieten gebaseerd op thermische effecten. Hierdoor is het noodzakelijk voor dra-
   gers van pacemakers speciale voorzorgsmaatregelen te nemen. De commissie beveelt
   aan een mimimale afstand van 15 cm tussen een in werking zijnde draagbare telefoon
   en een pacemaker in acht te nemen. Hoewel moderne pacemakers moeten voldoen aan
   EN 50061/A1 (CEN95c) wijst de commissie erop dat de levensduur van pacemakers
   ongeveer vijf tot acht jaar is. Daarom zijn de blootstellingslimieten vermeld in tabel 20
   tot ongeveer het jaar 2004 realistisch.
99 Elektromagnetische interferentie van pacemakers
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>100 Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 Ghz)</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>