<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Diagnostiek en behandeling van het
lumbosacraal radiculair syndroom
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Aanbiedingsbrief</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Diagnostiek en behandeling van het
lumbosacraal radiculair syndroom
aan:
de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Nr 1999/18, Den Haag, 16 november 1999
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Gezondheidsraad: Diagnostiek en behandeling van het
lumbosacraal radiculair syndroom. Den Haag: Gezondheidsraad, 1999; publicatie nr
1999/18.
Preferred citation:
Health Council of the Netherlands: Management of the lumbosacral radicular syndrome
(sciatica). The Hague: Health Council of the Netherlands, 1999; publication no.
1999/18.
auteursrechten voorbehouden
all rights reserved
ISBN: 90-5549-284-1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>    Inhoud
    Samenvatting , conclusies en aanbevelingen 7
    Executive summary 11
1   Inleiding 15
1.1 Voorgeschiedenis en commissie 15
1.2 Afbakening 16
1.3 Vraagstelling 16
1.4 Werkwijze 17
2   Terminologie 19
3   Epidemiologische gegevens en kosten 21
3.1 Huisartsenregistraties 21
3.2 Vergelijking met buitenlandse gegevens 22
3.3 Risicofactoren voor LRS 23
3.4 Morbiditeit 24
3.5 Zorgbeslag, ziekteverzuim, arbeidsongeschiktheid en kosten 25
3.6 Samenvatting 26
4   Natuurlijk beloop 27
4.1 Gegevens uit onderzoek met verschillende opzet 27
    Inhoud                                                        5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>4.2 Factoren die het beloop van het LRS beïnvloeden 28
4.3 Rugklachten en recidieven 29
4.4 Beeldvormend onderzoek 29
4.5 Samenvatting 31
5   Diagnostiek 32
5.1 Testeigenschappen en populaties 32
5.2 Anamnese 33
5.3 Lichamelijk onderzoek 34
5.4 Aanvullende diagnostiek 35
5.5 Is het aantonen van zenuwwortelcompressie noodzakelijk
    voor het stellen van een operatie-indicatie? 36
5.6 Differentiële diagnostiek 38
5.7 Samenvatting 39
6   Behandeling: effectiviteit en doelmatigheid 40
6.1 Variatie in behandeling 40
6.2 Etiologie en pathogenese 42
6.3 Huidige richtlijnen: CBO en NHG 42
6.4 Effectiviteit 43
6.5 Risico’s 53
6.6 Kosten in relatie tot effectiviteit 54
6.7 Samenvatting 55
    Literatuur 57
    Bijlagen 65
A   De adviesaanvraag 66
B   De commissie 69
C   Vragenlijst gespreksronde diagnostiek en behandeling LRS, najaar 1998 71
    Inhoud                                                                   6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Samenvatting, conclusies en
aanbevelingen
In het kader van de doelmatigheidsanalyse van bestaande medische verrichtingen
(‘126-lijst’) beoordeelt een commissie van de Gezondheidsraad in dit advies de
diagnostiek en behandeling van het lumbosacraal radiculair syndroom (LRS). LRS is een
ziektebeeld dat gekenmerkt wordt door uitstralende pijn in het been of de bil in het ver-
zorgingsgebied van een of meer ruggenmergzenuwwortels van de lendenwervelkolom of
het heiligbeen, samen met prikkelingsverschijnselen of neurologische uitvalsverschijnse-
len van die zenuwwortel(s).
     Meestal wordt een LRS veroorzaakt door een hernia van een tussenwervelschijf (dis-
cushernia), maar er zijn ook andere oorzaken. Men moet hier vooral denken aan vernau-
wing van het wervelkanaal of van een zenuwwortelkanaal.
     Het jaarlijkse aantal nieuwe gevallen van LRS in Nederland is naar schatting
60 000-75 000. Het inzicht in risicofactoren is beperkt. De volgende factoren zijn geas-
socieerd met een hogere kans op LRS: jongvolwassenheid en middelbare leeftijd, grote
lichaamslengte en zware lichamelijke belasting vooral indien deze gepaard gaat met rota-
tie van de romp. De gezamenlijke directe en indirecte kosten bedragen in Nederland naar
schatting maximaal 2,6 miljard gulden per jaar.
     De commissie concludeert dat het natuurlijk beloop van LRS meestal gunstig is.
Drie maanden na het eerste consult bij de arts ervaart ongeveer 60 procent van de
patiënten in het geheel geen beperkingen meer in werk of vrije tijd; na een jaar is dit 70
procent. Bovendien hebben veel niet volledig herstelde patiënten dan wel een aanzienlijke
verbetering doorgemaakt. Een andere belangrijke conclusie is dat het thans niet mogelijk
is om aan de hand van de klachtenpresentatie of met behulp van beeldvormend onder-
Samenvatting, conclusies en aanbevelingen                                                  7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>zoek subgroepen met een ongunstiger beloop vroeg te herkennen. Rugklachten komen
ook zonder LRS veel voor; naar de mening van de commissie moeten ze niet als onder-
deel of restverschijnsel van LRS beschouwd worden. Voor zover rugklachten optreden
verdienen zij een eigen benadering, meestal als aspecifieke rugklachten.
De diagnose LRS kan gesteld worden bij het bestaan van de kenmerkende uitstralende
pijnklachten in combinatie met een positieve uitslag van een of meer neurologische tests
waarmee prikkeling of uitval van de zenuwwortel wordt vastgesteld. De gebruikelijke
test van Lasègue (prikkeling) heeft echter een matige sensitiviteit en specificiteit. Tests
op neurologische uitvalsverschijnselen hebben in het algemeen een hoge specificiteit,
maar een lage sensitiviteit. In de praktijk kan de arts de gevoeligheid en de specificiteit
verhogen door verschillende tests te combineren. De tests zijn daarnaast van belang voor
het schatten van het anatomische niveau van een wortelcompressie. Men moet LRS niet
verwarren met niet-radiculaire of referred pijn uitstralend in het been.
     De commissie meent dat aanvullende diagnostiek alleen geïndiceerd is wanneer er op
grond van anamnese of lichamelijk onderzoek aanwijzingen zijn dat de klachten een an-
dere oorzaak hebben dan een discushernia, of wanneer er op grond van de ernst en de
duur van de klachten een indicatie voor operatie is. Bij het stellen van de indicatie voor
operatie spelen beeldvormende technieken op dit moment geen rol. Bij beeldvormende di-
agnostiek verdient magnetische resonantiebeeldvorming (MRI) de voorkeur.
In de behandeling van een patiënt met LRS staan pijnbestrijding en behoud of herstel van
dagelijks functioneren centraal. Gezien de discrepantie tussen de veelal als verontrustend
ervaren klachten en het doorgaans gunstige natuurlijk beloop is voorlichting van groot
belang. Er is geen specifiek onderzoek gedaan naar het effect van voorlichting en bege-
leiding bij LRS. De commissie meent echter dat resultaten van dergelijk onderzoek bij
andere pijnsyndromen ook hier geldigheid hebben. Uit dat onderzoek blijkt dat adequate
en ondubbelzinnige informatie over wat er aan de hand is (de aard van de klachten) en
wat de patiënt kan verwachten (de prognose), alsmede vertrouwen in de begeleiding
angst en onzekerheid van de patiënt kunnen wegnemen en de pijn doen verminderen. Om
de kwaliteit en de eenduidigheid van de voorlichting te bevorderen, verdient het aanbeve-
ling dat huisartsen met fysiotherapeuten en specialisten protocollen ontwikkelen voor het
beleid in de eerste- respectievelijk de tweedelijn. Arts en fysiotherapeut moeten de patiënt
motiveren om zo veel mogelijk door te gaan met de normale activiteiten van het dagelijks
leven. Een belangrijk nevendoel van de voorlichting en begeleiding is de preventie van
chronische pijnklachten.
     De commissie concludeert dat er op dit moment onvoldoende gegevens zijn voor een
adequate beoordeling van de effectiviteit van de verschillende vormen van medicamen-
Samenvatting, conclusies en aanbevelingen                                                    8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>teuze pijnbestrijding. Zij meent dat nader onderzoek naar de effectiviteit van pijnbestrij-
ding bij LRS de zorg voor patiënten ten goede kan komen.
     Gebrek aan gedetailleerde kennis over de oorzakelijke en prognostische factoren van
LRS belemmert gerichte interventie in het natuurlijk beloop. De commissie meent dat er
geen specifieke niet-invasieve behandelmethoden zijn waarvoor voldoende is aangetoond
dat ze het beloop gunstig beïnvloeden. Zij concludeert dat een bedrustkuur niet effectief
is en pleit voor onderzoek naar de effectiviteit van begeleiding door een fysiotherapeut.
Ook bij operatie zijn pijnvermindering en behoud of herstel van dagelijks functioneren
belangrijke behandeldoelen. Bij het beoordelen van de noodzaak van chirurgie wordt een
onderscheid gemaaakt tussen patiënten met en zonder ernstige uitvalsverschijnselen.
Naar het oordeel van de commissie vormt alleen het cauda equinasyndroom een absolute
indicatie voor een spoedoperatie. Ernstige of progressieve uitval van één spiergroep (pa-
rese) ziet de commissie als relatieve indicaties voor operatie, waarbij de indicatie mede
bepaald wordt door de belemmeringen voor de patiënt. De commissie beveelt aan in de
groep LRS-patiënten met de lichtere vormen van parese gerandomiseerd onderzoek te
verrichten naar het effect van operatie vergeleken met dat van conservatieve behandeling.
     Uit resultaten van vergelijkend onderzoek bij patiënten zonder ernstige uitvalsver-
schijnselen blijkt dat chirurgie voor specifieke indicaties bewezen effectiever is dan che-
monucleolyse en placebo. De hier bedoelde specifieke indicaties zijn: ernstige en langdu-
rige pijnklachten ondanks adequate pijnbestrijding, waarbij het natuurlijk herstel lang op
zich laat wachten of de belemmeringen door de pijn voor de patiënt groot zijn. De onder-
zoeksresultaten laten echter geen conclusies toe over de exacte indicatiestelling voor en
het optimale tijdstip (de timing) van chirurgisch ingrijpen. Voor de meeste patiënten met
LRS is chirurgie niet geïndiceerd. De commissie meent dat een invasieve behandelmetho-
de alleen ingezet moet worden wanneer minder invasieve vormen van behandeling ade-
quaat zijn toegepast maar onvoldoende effect gesorteerd hebben. Er zijn onvoldoende ge-
gevens over de nadelige effecten van chirurgie, zoals falen, het optreden van recidieven
en bijwerkingen. De commissie pleit voor onderzoek naar de timing, de indicatiestelling
en de nadelige effecten van chirurgie.
     Ruim een kwart van de LRS-patiënten wordt door de huisarts verwezen binnen de
eerstelijn, vooral naar een fysiotherapeut. In minder dan 20 procent van de gevallen vindt
een verwijzing plaats naar de tweedelijn. De frequentie van hernia-operaties in Nederland
is hoog vergeleken met andere westerse landen. Een deel van dit verschil berust mis-
schien op verschillen in gemiddelde lichaamslengte en leeftijdsopbouw tussen landen.
Vrijwel zeker wordt het frequentieverschil echter in hoge mate bepaald door maatschap-
pelijke factoren en de voorkeuren van artsen en patiënten. De commissie meent dat meer
inzicht nodig is in de voorkeuren van artsen en patiënten en de invloed daarvan op de
keuze van de behandeling.
Samenvatting, conclusies en aanbevelingen                                                   9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Resumerend stelt de commissie vast dat er aanzienlijke hiaten zijn in de wetenschappelij-
ke kennis met betrekking tot de effectiviteit van de diagnostiek en behandeling van LRS.
Ook is nog onvoldoende bekend over de doorwerking van bestaande inzichten naar de
praktijk. Zij adviseert onderzoeksactiviteiten met betrekking tot de gesignaleerde hiaten
programmatisch op te zetten en ook aandacht te geven aan onderzoek naar de implemen-
tatie van richtlijnen.
Samenvatting, conclusies en aanbevelingen                                                 10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Executive summary
Health Council of the Netherlands: Management of lumbosacral radicular
syndrome (sciatica). The Hague: Health Council of the Netherlands, 1999;
publication no. 1999/18.
As part of the ongoing efficiency review of medical procedures and interventions (the
‘126 list’), a Health Council Committee has been looking at the diagnosis and treatment
of the lumbosacral radicular syndrome (LRS; also called sciatica). LRS is characterised
by irradiating pain over an area of the buttocks or legs served by one or more of the
spinal nerve roots of the lumbar vertebrae or sacrum, combined with phenomena
associated with nerve root tension or neurological deficit.
     LRS is usually the result of a herniated disc, but there can be other causes, such as
stenosis of the spinal canal or a nerve root canal. The Committee decided to examine this
issue not from the point at which an anatomic diagnosis of herniated disc is made, but
from the point where a patient consults his or her doctor complaining of symptoms
consistent with the condition.
     It is estimated that there are between 60 000 and 75 000 new cases of LRS in the
Netherlands each year. A number of factors are associated with an increased risk of
LRS. These are early adulthood and middle age, above-average height and severe
physical strain, especially in conjunction with rotation of the trunk. The direct and
indirect costs are believed to total maximally 2.6 billion guilders a year.
     The Committee concludes that the natural history of the condition is usually
favourable. Within three months of first consulting their doctors, about 60 per cent of
patients are no longer experiencing problems at work or in their private lives. After a
year, the figure rises to 70 per cent. Furthermore, a high proportion of those who
continue to experience problems do improve considerably. Significantly, the Committee
Executive summary                                                                          11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>also concluded that it is not presently possible to identify those who are likely to suffer
significant ongoing problems early on the basis of reported symptoms or by diagnostic
imaging. It is also important to recognise that back problems are very prevalent even in
the absence of LRS; the Committee would counsel against allowing such problems to be
regarded as part of LRS or its residual effects. Back problems should be treated
separately, typically as non-specific back pain.
LRS can be diagnosed in cases where the patient complains of the characteristic
irradiating pain and a positive result of one or more neurological tests indicating nerve
root tension or neurological deficit. However, the standard straight leg raising test
(Lasègue, for nerve root tension) is not particularly sensitive or specific. Most tests for
neurological deficit are quite specific but few are at all sensitive. Nevertheless, in
practice, a doctor can increase both sensitivity and specificity by combining several
tests. Testing is also important for ascertaining the anatomical level of the nerve root
compression. LRS should not be confused with non-radicular or referred pain irradiating
in the leg.
     The Committee is of the opinion that further diagnostic procedures are indicated
only where the patient’s medical history or a physical examination suggests that the LRS
may have a cause other than a herniated disc, or where surgery is indicated. Where the
use of diagnostic imaging is considered appropriate, MRI (magnetic resonance imaging)
is the preferred option.
The treatment of LRS is primarily aimed at pain relief and conservation or restoration of
normal day-to-day activities. In view of the fact that, despite the frequently worrying
nature of the condition, the prognosis for LRS is generally quite good, great importance
is attached to the provision of information. Unfortunately, the effect of giving
information and counselling has not been studied specifically among LRS patients.
However, various studies have looked at the provision of such support to people
suffering from other pain syndromes. Inferences can reasonably be made from the
findings of these studies. Hence, it may be assumed that adequate and unambiguous
information about what is wrong (the nature of the condition) and what the patient can
expect (the prognosis), together with trustworthy counselling, can reduce the anxiety and
uncertainty felt by the patient and thus ease the pain. With a view to increasing the
quality and clarity of the information given to LRS patients, the Committee would like to
see first-line and second-line policy protocols developed by general practitioners,
physiotherapists and specialists. Doctors and physiotherapists should encourage patients
to continue with normal day-to-day activities as far as possible. The prevention of
chronic pain problems is an important secondary objective for information and
counselling.
Executive summary                                                                           12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>     The Committee concludes that insufficient data is currently available to allow the
efficacy of the various forms of medicinal pain relief to be properly assessed. Research
into the efficacy of treatments intended to relieve pain in LRS is regarded as desirable by
the Committee.
     Lack of detailed knowledge regarding the causal and prognostic factors that are
relevant to LRS is an obstacle to object-oriented intervention in the natural history of the
condition. The Committee does not believe that any particular forms of non-invasive
therapy have been shown to aid recovery. Bed rest is not regarded as efficacious by the
Committee. On the other hand, the efficacy of guidance by a physiotherapist is felt to
warrant investigation.
Where patients are referred for surgery, too, the primary objective is pain relief and
conservation or restoration of normal day-to-day activities. When assessing whether
surgery is needed, a distinction is made between patients with and without serious
neurological deficit. The Committee is of the opinion that only a diagnosis of cauda
equina constitutes an absolute indication that emergency surgery is required. The
Committee regards serious or progressive motor loss (paresis) a relative indication for
the use of surgery. In that case the urgency of the indication is also dependent on the
impediments felt by the patient. The effect of surgical intervention on the course of
milder forms of paresis is felt to warrant investigation in randomised trials comparing
surgery with non-invasive treatment.
     Comparative research among patients without serious neurological deficit has shown
that surgery is more efficacious than chemonucleolysis and placebo in selected
circumstances, where there is serious and prolonged pain despite the use of appropriate
pain relief therapies, where progress towards natural recovery is unduly slow or where
the impediments due to the pain are too great for the patient to bear. However, there is
insufficient evidence to support any firm conclusions regarding either the exact
circumstances under which surgery is indicated or the timing of surgical intervention.
For most LRS patients, surgery is not indicated. In the Committee’s view, invasive
treatment should be used only once other forms of non-invasive treatment have been
tried without success. Not enough is yet known about the problems potentially
associated with surgery, such as surgical failure, recidivism and the occurrence of side
effects. The Committee would accordingly like to see research conducted into the
circumstances under which surgery is indicated and into the timing and adverse effects
of surgery.
     More than a quarter of all LRS patients are referred by their GPs for first-line
assistance - usually to a physiotherapist. Fewer than 20 per cent are referred for
second-line assistance. Surgery for herniated discs is more common in the Netherlands
than in other Western countries. This may to some extent be a reflection of the average
Executive summary                                                                            13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>height and of the age distribution of the Dutch population. However, the main causes of
this discrepancy are almost certainly social factors and the preferences of doctors and
patients. The Committee is of the opinion that more information is required regarding the
preferences of doctors and patients and regarding the influence that these preferences
have on the selection of appropriate courses of action.
In conclusion, there are considerable gaps in scientific understanding with respect to the
effectiveness of diagnosis and treatment of LRS. Also, the Committee was unable to
determine to what extent current knowledge is utilised by medical practitioners.
Research is recommended to systematically make good the gaps identified by the
Committee. Part of such a research programme should be devoted to the implementation
of guidelines.
Executive summary                                                                          14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 1
          Inleiding
1.1       Voorgeschiedenis en commissie
          In het op 28 oktober 1993 aan de Staatssecretaris van WVC uitgebrachte ‘Advies inzake
          kosten-effectiviteitsevaluatie van bestaande verstrekkingen’ van de Ziekenfondsraad
          (thans geheten College voor Zorgverzekeringen) worden 126 medische verrichtingen ge-
          noemd waarvan de doelmatigheid of het toepassingsgebied onduidelijk is (zie bijlage A).
          Onder nummer 4 wordt de diagnostiek bij vermoeden van hernia nuclei pulposi (HNP) of
          discushernia besproken en onder nummer 25 de behandeling van patiënten met een dis-
          cushernia. In zijn motivatie stelt de Ziekenfondsraad dat onderzoek naar de diagnostiek
          en behandeling van rugklachten in het algemeen grote aandacht behoeft. Specifiek bij de
          diagnostiek van de discushernia noemt de Ziekenfondsraad het frequente voorkomen van
          rugklachten en de behoefte een discushernia uit te sluiten in verband met eventueel chi-
          rurgisch ingrijpen. Bij de (chirurgische) behandeling van patiënten met een discushernia
          wijst de Ziekenfondsraad op het frequente voorkomen en de betrekkelijk hoge kosten
          enerzijds en de onzekerheid over de effectiviteit van de verschillende behandelingsalter-
          natieven anderzijds.
          De Voorzitter van de Gezondheidsraad heeft op 23 juni 1997 de Kerncommissie MTA
          (medical technology assessment) geïnstalleerd (zie bijlage B), die de taak kreeg de on-
          derwerpen van de 126-lijst te evalueren. Gekoppeld aan de Kerncommissie MTA heeft
          de Vice-voorzitter van de Gezondheidsraad voor het onderhavige onderwerp op 25
          februari 1999 een werkgroep van deskundigen geïnstalleerd (bijlage B). Als commissie
          Inleiding                                                                                 15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>    voor het in dit advies te bespreken onderwerp fungeert het geheel van die werkgroep en
    de Kerncommissie MTA.
1.2 Afbakening
    De commissie heeft besloten om niet uit te gaan van de anatomische diagnose, HNP
    (hernia nuclei pulposi) of discushernia, maar van de klachten en symptomen waarmee
    patiënten zich op het spreekuur van de arts presenteren, in dit geval uitstralende pijn in
    het verzorgingsgebied van een ruggenmergwortel, een zogeheten radiculair syndroom.
    Omdat verreweg de meeste radiculaire syndromen de ruggenmergwortels van de lenden-
    wervelkolom en het heiligbeen betreffen, beperkt de commissie zich daartoe: het lumbos-
    acraal radiculair syndroom (LRS). Een LRS wordt meestal veroorzaakt door compressie
    van de ruggenmergwortel ten gevolge van een discushernia, maar er zijn ook andere oor-
    zaken. In het voorliggende advies beoordeelt de commissie de diagnostiek en behandeling
    van het LRS (met het accent op het LRS dat door discushernia veroorzaakt wordt) en
    formuleert zij aanbevelingen terzake.
    Bij een recente actualisering van de lijst van verrichtingen waarvan de doelmatigheid
    mogelijk verbeterd kan worden, heeft de Ziekenfondsraad het betreffende onderwerp,
    thans verwoord als de diagnostiek en behandeling van het lumbosacraal radiculair syn-
    droom, opnieuw aangewezen (ZFR99). In de motivatie stelt de Raad nu dat evaluatie en
    monitoring gericht op de implementatie van de intussen gepubliceerde CBO-consensus
    (Sta96) en de NHG-standaard (Sme96) nodig zijn met betrekking tot de diagnostiek en
    dat effectiviteitsonderzoek met betrekking tot de behandeling nodig is. Ook stelt de Raad
    dat het van belang is om de voorkeuren van patiënten in beeld te brengen, inbegrepen de
    mogelijkheden tot beheersing van die invloed. Deze aandachtspunten zijn, waar mogelijk
    en opportuun, in het voorliggende advies betrokken.
1.3 Vraagstelling
    De centrale vraag betreft de effectiviteit en de doelmatigheid van de zorg voor LRS-pa-
    tiënten. Meer specifiek: is, in het licht van de stand van de wetenschap, de inzet van dia-
    gnostische en therapeutische middelen bij LRS optimaal ten opzichte van het beoogde
    doel, zijnde vermindering van de ziektelast? Op voorstel van de Voorzitter van de Ge-
    zondheidsraad behandelt de commissie deze vraag aan de hand van de volgende deelvra-
    gen:
         Voor een goede afweging is adequaat inzicht in de etiologie en de pathogenese van
         belang. De vraag is of de wetenschappelijke literatuur dit inzicht biedt en of dit in
         voldoende mate verwerkt is in de richtlijnen voor de praktijk.
    Inleiding                                                                                   16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>           Een beoordeling van de wetenschappelijke gegevens over het natuurlijk beloop is van
           belang als referentie bij de beoordeling van de effectiviteit en de risico’s van inter-
           venties. Dit geldt vooral aandoeningen waarvan het natuurlijk beloop in het alge-
           meen gunstig is. De mogelijkheden van niet-invasieve behandeling of begeleiding bij
           LRS zijn in de huidige richtlijnen echter weinig uitgewerkt. De commissie schenkt
           daarom expliciete aandacht aan het natuurlijk beloop en de mogelijkheden van niet-
           invasieve behandelmethoden.
           In de afgelopen jaren zijn geavanceerde diagnostische methoden op ruime schaal be-
           schikbaar gekomen, met name computertomografische (CT) en magnetische reso-
           nantie-beeldvorming (MRI). De beschikbaarheid van deze diagnostische methoden
           leidt tot de volgende vragen. Wat is de effectiviteit en de doelmatigheid van de ver-
           schillende methoden voor verschillende vraagstellingen? Zijn zij bijvoorbeeld aange-
           wezen bij de diagnostiek van een in principe ongecompliceerd LRS dat waarschijn-
           lijk veroorzaakt wordt door een discushernia? Wanneer moet aan andere oorzaken
           dan een discushernia gedacht worden en wat kan hierbij de bijdrage zijn van de ver-
           schillende beeldvormende technieken? Wanneer dient chirurgische interventie over-
           wogen te worden (indicaties, timing) en wat is daarbij de rol van beeldvormende
           technieken? Kunnen beeldvormende technieken een meer selectieve indicatiestelling
           mogelijk maken voor chirurgische interventie en zodoende de effectiviteit en doelma-
           tigheid hiervan verhogen?
           Er is in Nederland, maar zeker ook tussen landen, een grote variatie in het medisch
           handelen. Van diverse behandelingsalternatieven zijn de effectiviteit en doelmatig-
           heid echter onbekend of omstreden. Vergeleken met andere landen wordt in Neder-
           land vaak geopereerd. Een goede vergelijking van de resultaten van chirurgie met die
           van niet-invasieve behandelingsmethoden is echter moeilijk. Welke gegevens zijn be-
           schikbaar over de effectiviteit en de doelmatigheid van conservatieve en operatieve
           behandeling?
1.4   Werkwijze
1.4.1 Literatuurontsluiting
      Begonnen is met een systematische selectie van de gepubliceerde medisch-wetenschappe-
      lijke literatuur (Medline) om een overzicht te krijgen van gegevens over de epidemiolo-
      gie, het natuurlijk beloop, de diagnostiek en de behandeling van LRS. De gebruikte zoek-
      termen hierbij waren ‘sciatica’ of ‘intervertebral disc displacement’ (MeSH term) en één
      van de volgende: epidemiol*, natural history, prognos*, pathogen*, etiol*, risk factor*,
      treatment. Het lukte niet op deze manier een zinvolle selectie van de literatuur te maken.
      Het aantal kwalitatief goede (oorspronkelijke) onderzoeken op genoemde terreinen bleek
      Inleiding                                                                                    17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>      bovendien zeer beperkt te zijn. Een groot deel van de gebruikte literatuur kwam vervol-
      gens beschikbaar door handmatig de literatuurverwijzingen van een aantal overzichten
      na te trekken, onder meer:
           een supplement van Spine uit 1996 dat geheel gewijd was aan de diagnostiek en be-
           handeling van LRS (Spi96)
           artikelen in het standaardwerk ‘The Adult Spine’ van Frymoyer (Fry91)
           enkele compilaties en proefschriften (Rob83, Tul96, Vro98a).
1.4.2 Totstandkoming van het advies
      Aan de hand van de uit de literatuur verzamelde informatie zijn negen vragen (zie bijlage
      C) opgesteld en met consulenten in het veld besproken. Vervolgens is de vraagstelling
      (zie 1.3) aangescherpt en is een eerste versie van de adviestekst opgesteld door een werk-
      groep van deskundigen (bijlage B). Ten slotte is de recent beschikbaar gekomen
      systematic review van de Cochrane Collaboration over de effectiviteit van chirurgische
      interventie bij discushernia als bron gebruikt (Gib99).
      Inleiding                                                                                  18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 2
          Terminologie
          De terminologie die gebruikt wordt bij het lumbosacraal radiculair syndroom (LRS) is
          soms verwarrend. De commissie is zo veel mogelijk uitgegaan van een beperkt aantal de-
          finities. Deze worden hieronder toegelicht.
               De diagnose LRS berust op klachten en symptomen van de patiënt: uitstralende pijn
          in het been of de bil in het verzorgingsgebied van een of meer van de ruggenmergzenuw-
          wortels van de lendenwervelkolom of het heiligbeen, samen met prikkelingsverschijnse-
          len of neurologische uitvalsverschijnselen van de aangedane zenuwwortel(s). Tot de
          prikkelingsverschijnselen behoort een positieve uitslag van de test van Lasègue: de pijn
          wordt geprovoceerd door het gestrekt heffen van het been door de onderzoeker bij de op
          de rug liggende patiënt. De neurologische uitvalsverschijnselen kunnen bestaan uit stoor-
          nissen in de sensibiliteit, krachtsverlies, of reflexafwijkingen. Alhoewel ook pijnklachten
          in de lage rug kunnen voorkomen, zijn deze niet kenmerkend en staan de beenklachten op
          de voorgrond. De termen ischias of ischialgie worden in de literatuur gebruikt als (parti-
          iële) synoniemen van LRS, maar zijn echter minder specifiek. De commissie beschouwt
          deze termen als vaag en obsoleet en meent dat het gebruik ervan dient te worden verme-
          den. In Engelstalige literatuur wordt LRS doorgaans aangeduid met de term sciatica;
          ook deze term vindt de commissie onvoldoende specifiek.
               De diagnose hernia nuclei pulposi (HNP), of discushernia, is van anatomische aard
          en berust op het aantonen van een uitpuiling van de tussenwervelschijf in het wervelka-
          naal. Hierbij kunnen één of meer zenuwwortels bekneld zijn, hetgeen zich uit als het
          ziektebeeld LRS. De diagnose discushernia wordt gesteld met behulp van beeldvormende
          technieken. Met beeldvormende technieken kan ook vaak een discushernia worden
          Terminologie                                                                                19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>aangetoond bij mensen zonder klachten. Het cauda equinasyndroom ontstaat door com-
pressie van meerdere zenuwwortels van het heiligbeen die tezamen in het wervelkanaal
een paardestaartachtige bundel (cauda equina) vormen. De patiënt klaagt over dubbelzij-
dige motorische of sensibele uitval (rijbroek-anesthesie) al dan niet in combinatie met in-
continentie voor urine of feces.
     Een tussenwervelschijf bestaat uit een vezelige buitenkant, de anulus fibrosus, die
geleidelijk, zonder scherpe begrenzing, overgaat in een zachte gelei-achtige kern, de nu-
cleus pulposus. Bij volwassenen daalt het vochtgehalte van de anulus fibrosus in de loop
der jaren en verliest hij gaandeweg aan elasticiteit. Als de anulus fibrosus door kleine
scheurtjes verzwakt is, kan de tussenwervelschijf gaan uitpuilen. De hernia betreft
meestal niet alleen de kern (nucleus), maar vaak daarnaast ook de vezelige delen van de
anulus of het overgangsgebied tussen deze kern en anulus. Daarom verdient de term dis-
cushernia de voorkeur boven HNP. De anatomische varianten en stadia van de discus-
hernia worden zeer verschillend benoemd. Dit is een probleem bij het vergelijken van pa-
tiëntengroepen en van de effectiviteit van interventies. Om hierin verbetering aan te bren-
gen heeft het Spine Committee van de American Academy of Orthopaedic Surgeons een
indeling gemaakt die onder andere door de International Society for the Study of the
Lumbar Spine is overgenomen (Ame81):
     Protrusie: het verplaatste materiaal veroorzaakt een duidelijke uitpuiling van de anu-
     lus fibrosus, waarbij echter geen materiaal tussen de vezels van de anulus uitpuilt.
     Extrusie: het verplaatste materiaal puilt uit, tussen verscheurde vezels van de anulus
     fibrosus, tot in het wervelkanaal, maar blijft verbonden met materiaal in de tussen-
     wervelschijf.
     Sequestratie: het verplaatste materiaal bevindt zich in het wervelkanaal als vrij frag-
     ment en kan vandaar naar andere plaatsen migreren.
Terminologie                                                                                 20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 3
          Epidemiologische gegevens en kosten
3.1       Huisartsenregistraties
          Gegevens uit de Nationale Studie naar Ziekten en Verrichtingen in de Huisartsenpraktijk
          bieden naar de mening van de commissie het beste inzicht in het voorkomen van LRS. In
          deze landelijke steekproef van 103 huisartspraktijken (ruim 300 000 personen en circa
          85 000 persoonsjaren) zijn in de periode 1987-1988 gedurende drie maanden onder
          andere nek- en rugklachten geregistreerd (Foe90). Discushernia was als waarschijnlijk-
          heidsdiagnose opgenomen in de registratie. Aldus geregistreerd komt deze diagnose naar
          de mening van de commissie sterk overeen met de in dit advies bedoelde diagnose LRS
          en kan daarvoor gelden. De prevalentie, het totaal aantal gevallen in deze drie maanden,
          bedroeg 45 564. De incidentie, het aantal nieuwe gevallen, was 5 per 1000 per jaar
          (Vel91). Geëxtrapoleerd naar de bevolking van Nederland betekent dit naar schatting 75
          000 nieuwe gevallen van LRS per jaar. De incidentie stijgt sterk met de leeftijd, maar dit
          is niet het geval in de oudere leeftijdsklassen (zie figuur 1).
               Twee andere huisartsenregistraties, namelijk de Continue Morbiditeits Registratie
          (CMR; circa 12 000 personen in vier praktijken in de regio Nijmegen; Lis94) en het
          Transitieproject (55 000 personen in 23 praktijken verspreid over het land; Lam91) zijn
          minder geschikt voor schattingen van de prevalentie en incidentie. Hier werd alleen de te
          brede diagnose rugklachten met uitstraling geregistreerd. In de CMR zijn daarnaast wel
          gegevens beschikbaar over HNP, maar het betreft hier voor een belangrijk deel een selec-
          tie van specialistisch bevestigde gevallen. Door het beperkte aantal praktijken in de
          CMR bestaat hier bovendien een aanzienlijke kans op vertekening.
          Epidemiologische gegevens en kosten                                                        21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>               Gevallen / 1000 personen per jaar
                 3
                                                                                 Mannen
               2,5                                                               Vrouwen
                 2
               1,5
                 1
               0,5
                 0
                       15-24       25-44      45-64    65-74   >=75 Totaal
                                              Leeftijdsgroep
               Bron: Nationale Studie (Vel91)
    Figuur 1 Incidentie van het lumbosacraal radiculair syndroom.
         Omdat voor het stellen van de diagnose LRS aan specifieke criteria voldaan moet
    zijn — waarschijnlijk wordt in huisartsenregistraties de diagnose té vaak gesteld —, is
    de schatting uit de Nationale Studie naar het oordeel van de commissie een overschatting
    van de feitelijke incidentie. Op grond van deze overwegingen schat de commissie het
    aantal nieuwe gevallen van LRS in Nederland op 60 000 tot 75 000 per jaar.
3.2 Vergelijking met buitenlandse gegevens
    Er zijn weinig buitenlandse gegevens waarmee de Nederlandse incidenties direct vergele-
    ken kunnen worden. Dillane vond in een vervolgonderzoek van bijna 25 000 persoonsja-
    ren in een suburbane huisartspraktijk in Zuidoost-Londen een incidentie van discushernia
    van 2,0 per 1000 bij de mannen en 1,2 per 1000 bij de vrouwen, lager dus dan in de Na-
    tionale Studie (zie 3.1). Het betreft hier echter slechts één praktijk. In een langdurig ver-
    volgonderzoek onder 57 000 Finnen van 15 jaar en ouder werden in een periode van 11
    jaar 1537 personen opgenomen in een ziekenhuis in verband met een discushernia (30
    procent), LRS zonder aantoonbare discushernia (24 procent) of andere rugproblemen
    (46 procent). Omgerekend betekent dit een incidentie van 1,3 ziekenhuisopnamen in ver-
    band met LRS per 1000 per jaar. Deze gegevens zijn moeilijk vergelijkbaar met de Na-
    tionale Studie omdat het ziekenhuisopnamen betreft.
    Epidemiologische gegevens en kosten                                                           22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>3.3   Risicofactoren voor LRS
3.3.1 Leeftijd
      In de Nationale Studie steeg de incidentie tot in de leeftijdsgroep 45-64 om vervolgens te
      dalen (figuur 1). In een groep van ruim 2500 patiënten die wegens een discushernia een
      operatie ondergingen, lag de piek bij de leeftijd van 42 jaar. Op hogere leeftijd was de
      frequentie van chirurgie beduidend lager. Leeftijd bleek ook een determinant van het ana-
      tomische niveau van een discushernia: bij jonge patiënten was vaker de tussenwervel-
      schijf L5-S1 aangedaan, bij ouderen was dit vaker L4-L5 en hoger (Spa72).
3.3.2 Geslacht
      Geslacht lijkt geen belangrijke factor voor het optreden van LRS. In de huisartsenregi-
      straties worden tot en met de leeftijdsgroep 45-64 hogere incidenties gevonden bij man-
      nen, daarboven bij vrouwen (zie 3.1 en figuur 1). In verschillende publicaties is gerap-
      porteerd dat hernia-operaties vaker worden uitgevoerd bij mannen dan bij vrouwen
      (Hab89, Spa72). In een recent onderzoek in een Nederlandse eerstelijns populatie van
      LRS-patiënten is voor mannen een bijna tweemaal zo grote kans op wortelcompressie
      gevonden (odds ratio 1,8; p-waarde 0,01; Vro98b).
3.3.3 Lengte en gewicht
      In verschillende onderzoeken zijn LRS en discushernia’s in verband gebracht met de li-
      chaamslengte (And91). In een Fins onderzoek hadden mannen langer dan 1,79 meter een
      2,3 maal zo grote kans op een discushernia als mannen die ten minste 10 centimeter kor-
      ter waren; voor vrouwen langer dan 1,69 meter was de kans 3,7 maal zo groot (Hel87a,
      Hel88). Gewicht is geen duidelijke risicofactor (And91, Fry91).
3.3.4 Beroep, zwaar lichamelijk werk, houding, deelname gemotoriseerd verkeer
      Verschillende onderzoekers hebben hogere risico’s voor LRS en een discushernia gerap-
      porteerd onder arbeiders in ongeschoolde beroepen en in beroepen met zwaar lichamelijk
      werk (And91; zie ook GR95). Heliövaara vond een hogere incidentie van LRS onder
      mannelijke werknemers in de industrie; het effect verdween echter grotendeels zodra ge-
      corrigeerd werd voor sociale klasse (Hel87b). Het frequent optillen van een zware last
      bleek een risicofactor te zijn voor een discushernia, vooral indien de beweging een draai-
      ing van de romp inhield. In dat laatste geval was de kans ongeveer driemaal zo groot als
      Epidemiologische gegevens en kosten                                                        23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>      wanneer er niet getild werd (Kel84a, Kel84b, Kel84c). Riihimäki vond een samenhang
      tussen het optreden van LRS en frequent vooroverbuigen in combinatie met een draaiing
      van het lichaam, zowel in zware beroepen als bij kantoorwerk (Rii89). Kelsey en Hardy
      vonden een viermaal verhoogde kans op discushernia bij het rijden op een tractor en een
      tweemaal verhoogde kans onder forensen die meer dan 30 kilometer per dag reisden
      (Kel75a, Kel84a). Mannen die meer dan de helft van hun werkdag in een auto doorbren-
      gen, hebben een driemaal verhoogde kans op een discushernia. Dit verhoogde risico
      vloeit misschien voort uit de zittende houding, uit trillingen of uit een combinatie van
      beide (Kel75a, Kel75b, Kel75c). Ook in andere onderzoeken is een samenhang met het
      besturen van motorvoertuigen gevonden (Hel87c, Pen87, Rii89).
3.3.5 Lichamelijke conditie
      De bevindingen over de invloed van lichamelijke activiteit op het optreden van LRS of
      een discushernia zijn tegenstrijdig (And91). Kelsey vond dat de kans op een discushernia
      verhoogd was bij onvoldoende lichamelijke activiteit en bij honkbal, golf en bowling
      (Kel75b, Kel75c). Hurme daarentegen vond geen verschil in sportieve activiteiten tussen
      herniapatiënten en de algemene bevolking (Hur83).
3.3.6 Roken
      In verscheidene onderzoeken is een verband tussen roken en LRS of een discushernia ge-
      vonden (Hel88, Kel75c, Kel84a, Pen87). Het is onduidelijk of roken werkelijk een risi-
      cofactor is óf dat roken samenhangt met ongezond gedrag dat het optreden van LRS of
      een discushernia bevordert. Er zijn aanwijzingen dat roken een directe schadelijke in-
      vloed heeft op de tussenwervelschijf (Jay84). In dierexperimenteel onderzoek zijn directe
      negatieve effecten op de stofwisseling van de tussenwervelschijf gemeten (Hol84). Indi-
      recte effecten van roken kunnen ontstaan via een gebrek aan lichaamsbeweging en verho-
      ging van de druk door hoesten.
3.4   Morbiditeit
      In de Nationale Studie (zie 3.1) werd 25 procent van de patiënten verwezen naar een fy-
      siotherapeut en 17 procent naar een specialist; in 57 procent van de gevallen vond in het
      geheel geen verwijzing door de huisarts plaats (Foe90). Ook een specialist zal vaak ver-
      wijzen naar een fysiotherapeut, maar hierover zijn geen gegevens opgenomen in de regi-
      stratie. De verwijzingsgegevens betreffen registratie vóór de publicatie van de CBO-con-
      sensus en de NHG-standaard in 1996 (Sme96, Sta96). Het is niet bekend of de verwij-
      zingspercentages onder invloed van deze richtlijnen veranderd zijn.
      Epidemiologische gegevens en kosten                                                       24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>         In 1996 waren er in Nederland 23 438 ziekenhuisopnamen, 11 323 operaties en meer
    dan 240 000 verpleegdagen in verband met de diagnose discushernia (SIG-gegevens).
    Naar schatting 15 procent (11 323 op een geschat totaal van 75 000) van alle patiënten
    met een LRS in ons land wordt geopereerd in verband met een discushernia. Deze schat-
    ting is ongeveer even hoog als die voor het deel van alle LRS-patiënten dat verwezen
    wordt naar de tweedelijn. Dit zou kunnen betekenen dat een groot deel van de verwezen
    patiënten uiteindelijk geopereerd wordt. Deze vergelijking dient echter voorzichtig geïn-
    terpreteerd te worden in verband met aanzienlijke onzekerheden in de registraties.
3.5 Zorgbeslag, ziekteverzuim, arbeidsongeschiktheid en kosten
    Gegevens over de kosten zijn beschikbaar uit een beperkt aantal bronnen. Er wordt on-
    derscheid gemaakt tussen de directe kosten van medische zorg en de indirecte kosten van
    ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid.
         Van den Bosch en Kardaun schatten de directe medische kosten van de behandeling
    van patiënten met discushernia’s in 1988 op 291 miljoen gulden. Het grootste gedeelte
    hiervan gold ziekenhuisverpleging en ziekenhuisverrichtingen: respectievelijk 258 en 27
    miljoen gulden. Een klein deel van de kosten werd gemaakt in de eerstelijn: 7 miljoen
    gulden. In 1988 zijn 28 676 patiënten (195,5 per 100 000) met de diagnose discushernia
    in ziekenhuizen opgenomen: 16 425 mannen (225,8 per 100 000) en 12 342 vrouwen
    (165,9 per 100 000). De gemiddelde verpleegduur bedroeg 11 dagen (standaarddeviatie
    10 dagen). Er werden 11 424 patiënten geopereerd (Bos93).
         In 1991 verzuimden 13 177 mensen werk in verband met een discushernia (2 590
    000 verzuimdagen). Van de patiënten was eenderde (4447 gevallen) niet hersteld vóór
    het einde van de ziektewettermijn. In totaal werd 273 miljoen gulden uitgekeerd aan ziek-
    tegeld. Het aantal arbeidsongeschikten ten gevolge van een discushernia steeg in de loop
    van 1991 met 2372 van 24 178 tot 26 550. De gemiddelde duur van de arbeidsonge-
    schiktheid was 5 tot 6 jaar voor mannen en 4 tot 5 jaar voor vrouwen (Bos93). De ge-
    schatte kosten ten gevolge van arbeidsongeschiktheid bedroegen 1019 miljoen gulden
    (Tul95).
         De gezamenlijke, directe en indirecte, kosten in Nederland in verband met discusher-
    nia waren aldus naar schatting ruim anderhalf miljard gulden in 1991 (Tul95). Omdat de
    dekking door de uitkerende instanties onvolledig is en omdat gegevens voor delen van de
    bevolking en voor de eerste zes weken van het ziekteverzuim ontbreken, zijn vooral de
    indirecte kosten hierin aanzienlijk onderschat. Na correctie hiervoor schatten Van Tulder
    en medewerkers de kosten in 1991 op bijna 1,2 miljard gulden ten gevolge van ziektever-
    zuim (290 miljoen voor de correctie) en op ruim 1,1 miljard gulden ten gevolge van ar-
    beidsongeschiktheid (ruim 1 miljard voor de correctie); de totale, directe en indirecte,
    kosten werden geschat op bijna 2,6 miljard gulden (Tul95).
    Epidemiologische gegevens en kosten                                                       25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>         De commissie tekent hierbij aan dat de gepresenteerde gegevens niet erg recent zijn.
    Recentere publicaties over zorgbeslag, ziekteverzuim, arbeidsongeschiktheid en kosten
    zijn echter niet beschikbaar. Naar de mening van de commissie zijn de genoemde bedra-
    gen om twee redenen overschattingen. In de eerste plaats vermoedt de commissie dat de
    gemiddelde verpleegduur sinds 1988 aanzienlijk gedaald is. Daarnaast zijn de kosten van
    arbeidsongeschiktheid waarschijnlijk overschat doordat Van Tulder gebruik heeft ge-
    maakt van de zogeheten human capital-methode. In deze methode wordt geen rekening
    gehouden met het verschijnsel dat iemands arbeidsongeschiktheid een ander weer aan het
    werk kan helpen, met andere woorden dat er ook baten zijn. In een andere benadering, de
    zogeheten frictiemethode, worden, waar het de indirecte kosten betreft, alleen de tijdelij-
    ke daling van de productiviteit en de kosten van het werven van vervangend personeel in
    rekening gebracht. Voor het begin van de jaren ‘90 is geschat dat het gemiddeld drie
    maanden duurde voordat een uitgevallen werknemer vervangen was. Voor dat deel van
    de patiënten dat korter dan drie maanden ziek is — bij LRS naar schatting meer dan 60
    procent (zie 4.1) — zijn de kosten dus vergelijkbaar. Voor patiënten die (veel) langer dan
    drie maanden ziek zijn, is de schatting van de indirecte kosten door de human capital-
    methode dus (veel) te hoog (Koo95). Als het door schaarste op de arbeidsmarkt moeilij-
    ker wordt vervangend personeel te vinden, zoals op dit moment, nemen de verschillend
    tussen beide methode echter af. De commissie concludeert dat de totale, directe en indi-
    recte, kosten van LRS maximaal 2,6 miljard gulden per jaar bedragen.
3.6 Samenvatting
    Het jaarlijks aantal nieuwe gevallen van LRS in Nederland bedraagt naar schatting van
    de commissie 60 000-75 000. De volgende factoren zijn geassocieerd met een hogere
    kans op LRS: jongvolwassenheid en middelbare leeftijd, grote lichaamslengte en zware
    lichamelijke belasting vooral indien gecombineerd met rotatie van de romp. Ruim een
    kwart van de patiënten wordt door de huisarts verwezen binnen de eerstelijn, vooral naar
    een fysiotherapeut; in minder dan 20 procent van de gevallen vindt een verwijzing plaats
    naar de tweedelijn. De gezamenlijke, directe en indirecte, kosten in Nederland bedragen
    naar schatting maximaal 2,6 miljard gulden per jaar.
    Epidemiologische gegevens en kosten                                                         26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 4
          Natuurlijk beloop
4.1       Gegevens uit onderzoek met verschillende opzet
          Een rationeel besluit of men een patiënt met LRS wel of niet moet behandelen en, zo ja
          hoe, vergt informatie over het waarschijnlijke beloop van de ziekte zonder behandeling,
          het natuurlijk beloop. Onderzoeksgroepen in patiëntgebonden onderzoek bestaan vaak uit
          patiënten die op onduidelijke wijze geselecteerd zijn en daarom niet als representatief
          kunnen worden beschouwd voor het algemene beeld. Patiënten met LRS-klachten wor-
          den immers in eerste instantie meestal niet verwezen naar een ziekenhuis: men wacht —
          in de eerstelijn — het beloop af, tenzij er sprake is van zeer ernstige pijn of verlam-
          mingsverschijnselen.
               Onderzoek dat uitgaat van de klachten van de patiënt en dat verricht is in de huisart-
          senpraktijk, biedt beter inzicht in het beloop in de algemene bevolking. Dit soort onder-
          zoek is echter zeldzaam. Weber deed dubbelblind gerandomiseerd onderzoek naar het ef-
          fect van de ontstekingsremmer piroxicam in een eerstelijns steekproef van 208 LRS-pa-
          tiënten. Omdat hij geen verschil vond tussen piroxicam en placebo achtte hij alle gege-
          vens representatief voor het natuurlijk beloop. Een voordeel van dit onderzoek is dat er
          weinig interventies waren: de huisartsen adviseerden alle patiënten strikte bedrust gedu-
          rende een week en geen fysiotherapie gedurende de eerste vier weken. Het beloop werd
          gevolgd met behulp van eenvoudige vragenlijsten na 3 en 12 maanden. Na drie maanden
          ondervond nog ongeveer 40 procent van de patiënten beperkingen in werk of vrije tijd
          (60 procent hersteld), na een jaar was dit nog 30 procent (70 procent hersteld). Het ziek-
          teverzuim na een jaar bedroeg 7,5 procent. Slechts vier patiënten (twee procent) waren
          Natuurlijk beloop                                                                           27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>    geopereerd. Patiënten met progressieve uitvalsverschijnselen (parese) of het cauda
    equinasyndroom waren van het onderzoek uitgesloten; er is echter niet vermeld hoeveel
    patiënten dit waren (Web93).
         Informatie over het natuurlijk beloop is ook te ontlenen aan de placebogroepen van
    andere gerandomiseerde onderzoeken. Omdat ook een placebobehandeling een behande-
    ling is, zal het beloop hierin wellicht in het algemeen iets gunstiger zijn dan het (onbe-
    kende) natuurlijke beloop zonder interventie. Vroomen deed een meta-analyse van 13 ge-
    randomiseerde onderzoeken (inbegrepen het zojuist genoemde onderzoek van Weber)
    naar het effect van niet-chirurgische behandelmethoden bij LRS (602 patiënten). In 8
    van de 13 onderzoeken ging het om recent ontstane klachten (minder dan drie maanden
    geleden). Tien dagen na opname in de onderzoeken was gemiddeld 51 procent van de pa-
    tiënten geheel of gedeeltelijk hersteld; na 30 dagen was dit naar schatting 75 procent
    (Vro98c). Het is niet mogelijk het resultaat van deze meta-analyse te interpreteren als
    geldig voor het natuurlijk beloop in strikte zin, omdat het, op het onderzoek van Weber
    na, uitsluitend ging om tweedelijns groepen, die op wisselende wijze geselecteerd waren
    op ernst en duur van de klachten. Wel blijkt eruit dat het beloop in veel gevallen zeer
    gunstig is.
         In een recente publicatie over gerandomiseerd onderzoek naar het effect van bedrust
    in een groep eerstelijns LRS-patiënten rapporteren de onderzoekers dat na 12 weken 87
    procent van zowel de patiënten in de interventie- als de controlegroep verbeterd is
    (Vro98d). Naar het oordeel van de commissie kan in verband met de keuze van de meer
    exacte uitkomstmaat (herstel in plaats van verbetering) voor het natuurlijk beloop echter
    het beste uitgegaan worden van het eerdergenoemde onderzoek van Weber uit 1993.
         Een klein deel van de LRS-patiënten heeft last van ernstige motorische uitvalsver-
    schijnselen of van het cauda equinasyndroom. Exacte gegevens over het voorkomen hier-
    van ontbreken, maar het aandeel bedraagt naar schatting maximaal vijf procent van alle
    LRS-patiënten. Een grove indruk kan voorts worden verkregen uit het aandeel van het
    cauda equinasyndroom onder geopereerde patiënten. In de jaren ‘30 werd het aangetrof-
    fen bij 11 procent van de patiënten die geopereerd werden (Bar37, Fin39), in acht onder-
    zoekingen met in totaal 7016 operaties uit de jaren ‘60 was het aandeel nog slechts 1,7
    procent (Spa72).
4.2 Factoren die het beloop van het LRS beïnvloeden
    In het natuurlijk beloop van LRS zijn mogelijk verschillende varianten te onderscheiden
    op basis van verschillende oorzaken en pathogenetische mechanismen. Een belangrijk
    onderscheid zou bijvoorbeeld kunnen liggen in de relatieve bijdrage van enerzijds com-
    pressie en anderzijds ontsteking van de zenuwwortel (Saa95). Het is tot nog toe echter
    niet gelukt dergelijke varianten te identificeren. In verscheidene onderzoeken heeft men
    Natuurlijk beloop                                                                          28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>    geprobeerd voorspellende factoren voor het beloop van het LRS te identificeren. Het nut
    van die pogingen is beperkt omdat het meestal ging om onderzoek naar acute rugklachten
    met of zonder uitstraling, breder dus dan LRS. Een grotere intensiteit van de pijn bij het
    eerste consult, langer bestaande klachten en vroegere perioden met rugklachten beteke-
    nen in het algemeen een langere periode met klachten (Kor93, Ped81, Rol83, Sin87).
    Ook lichamelijke arbeid, angst of depressie en roken zijn daarmee in verband gebracht
    (Lan88).
        In een Nederlands onderzoek hingen factoren als pijn bij zitten, vroegere sportieve
    activiteiten en minder diep voorover kunnen buigen samen met een snellere genezing.
    Met een slechtere prognose hingen samen een positieve uitslag van de test van Lasègue,
    duidend op prikkeling van de zenuwwortel, een hogere Quetelet-index (lichaamsgewicht
    gedeeld door het kwadraat van de lichaamslengte) en sensibiliteitsstoornissen (Vro98e).
4.3 Rugklachten en recidieven
    Veel LRS-patiënten hebben een voorgeschiedenis van lage-rugklachten. Alhoewel het na-
    tuurlijk beloop van LRS voor wat betreft de beenklachten in het algemeen gunstig is,
    houdt een deel van de patiënten na genezing in wisselende mate pijnklachten in de rug.
    Rugklachten komen ook zonder LRS veel voor. Naar de mening van de commissie moe-
    ten ze niet als onderdeel of restverschijnsel van LRS beschouwd worden. Voor zover
    rugklachten optreden verdienen zij een eigen benadering, meestal als aspecifieke rug-
    klachten.
        Er zijn geen goede gegevens over de frequentie waarin het LRS zelf, met de kenmer-
    kende uitstraling in het been, persisteert of recidiveert (McCu96).
4.4 Beeldvormend onderzoek
    Dat hernia’s spontaan kunnen verdwijnen, was al gebleken in 1945 bij myelografie, een
    röntgenfoto van het wervelkanaal na contrastinspuiting (Key45). Door de goede beeld-
    vorming en het niet-invasieve karakter hebben CT-scan en MRI het onderzoek naar het
    natuurlijk beloop een nieuwe impuls gegeven.
        In verscheidene onderzoeken zijn discushernia’s aangetoond bij 20-36 procent van
    mensen zonder klachten. Wiesel vond met CT een discushernia bij 20 procent van perso-
    nen jonger dan 40 jaar en bij 27 procent ouder dan 40 jaar (in totaal werden 52 personen
    onderzocht; Wie84). Boden gebruikte MRI en vond een discushernia bij 20 procent van
    personen jonger en bij 36 procent van personen ouder dan 60 jaar (67 personen onder-
    zocht; Bod90). Jensen vond met MRI bij 52 procent van 98 personen een symmetrische
    uitbochting van de tussenwervelschijf (Engels: bulge) en bij 27 procent een protrusie; bij
    één persoon werd een extrusie gevonden. Oudere mensen hadden vaker uitbochtingen
    Natuurlijk beloop                                                                          29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>    (Jen94). Hieruit blijkt dat aan de aanwezigheid van een uitbochting van de tussenwervel-
    schijf en zelfs van een hernia als zodanig geen betekenis kan worden toegekend. Een bij
    beeldvormend onderzoek gevonden hernia heeft alleen betekenis indien deze bestaande
    klachten kan verklaren.
         In verschillende onderzoeken is geprobeerd het natuurlijk beloop in kaart te brengen
    door bij conservatief (niet-invasief) behandelde LRS-patiënten met tussenperioden beeld-
    vormend onderzoek te verrichten. Alle tot op heden beschikbare onderzoeken zijn van be-
    perkte betekenis, onder meer door selectie of een te kleine omvang, maar het onderzoek
    naar het natuurlijk beloop heeft hierdoor wel een nieuwe impuls gekregen. Gemiddeld 11
    maanden na de eerste MRI vonden Bozzao en medewerkers bijvoorbeeld bij 63 procent
    een vermindering van ten minste 30 procent van de diameter van de hernia, bij 48 pro-
    cent was de vermindering ten minste 70 procent (Boz92). Verschillende auteurs rappor-
    teren dat de grootste hernia’s (extrusie en sequestratie) de sterkste neiging tot regressie
    vertonen; protrusies en uitbochtingen daarentegen vertonen de neiging om te persisteren
    (Cow92, Kom96, Mai92a, Mod95, Saa90, Yuk96). Bush en Cowan volgden 111 LRS-
    patiënten en vonden een verschil tussen enerzijds protrusies en sequestraties (64/84=76%
    geheel of gedeeltelijk verdwenen na één jaar) en anderzijds uitbochtingen (7/27=26%
    verdwenen) (Bus92, Cow92). Meer patiënten in de groep met gehele of gedeeltelijke re-
    sorptie meldden vermindering van de pijn (96 procent versus 90 procent), maar er was
    geen verband tussen resorptie en herstel van neurologische functie (Bus92). Modic volg-
    de 25 LRS-patiënten en verrichtte MRI bij het initiële consult en zowel na zes weken als
    na zes maanden. Van de hernia’s met een diameter groter dan zes mm was na zes weken
    36 procent en na zes maanden 60 procent kleiner geworden; hernia’s met een diameter
    tussen twee en zes mm werden niet kleiner. Er was geen duidelijke samenhang tussen
    pijn en functieverlies enerzijds en type hernia en grootteverandering anderzijds (Mod95).
    Mogelijk zwellen grotere hernia’s die de buitenste vezels van de anulus fibrosus van de
    tussenwervelschijf hebben doorbroken aanvankelijk meer door opname van water en roe-
    pen ze ook een ontstekingsreactie op. Latere resorptie van water en ontstekingsweefsel
    leidt dan tot een snellere verkleining van de hernia en mogelijk ook tot een snellere verbe-
    tering van de toestand van de patiënt (Mai92a). De meeste verbetering van functie en
    vermindering van pijn treedt op in het eerste jaar na het begin van de klachten en niet-
    invasieve behandeling, het proces van verkleining van de hernia gaat daarna echter wel
    door (Yuk96).
4.5 Samenvatting
    De commissie concludeert dat het natuurlijk beloop van LRS meestal gunstig is. Een
    minderheid van de patiënten houdt langdurig matige tot ernstige klachten. Het meeste in-
    zicht in het natuurlijk beloop geeft het onderzoek van Weber uit 1993. Hieruit blijkt dat
    Natuurlijk beloop                                                                            30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>na drie maanden nog ongeveer 40 procent van de patiënten die hun arts raadpleegden,
beperkingen in werk of vrije tijd ervaart (60 procent hersteld), na een jaar is dit nog 30
procent (70 procent hersteld). Uit ander onderzoek blijkt dat veel van de patiënten die
niet volledig hersteld zijn, wel een aanzienlijke verbetering hebben ondergaan. Het is aan
de hand van de klachtenpresentatie of met behulp van aanvullend (beeldvormend) onder-
zoek niet mogelijk subgroepen met verschillend natuurlijk beloop vroeg te herkennen.
Rugklachten komen ook zonder LRS veel voor. Naar de mening van de commissie moe-
ten zij niet als onderdeel of restverschijnsel van LRS beschouwd worden. Als rugklach-
ten optreden verdienen zij een eigen benadering, meestal als aspecifieke rugklachten.
Natuurlijk beloop                                                                          31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 5
          Diagnostiek
          In dit hoofdstuk behandelt de commissie de volgende vragen: wat is nodig voor de
          diagnose LRS; wanneer dient aanvullende diagnostiek plaats te hebben naar ongebruike-
          lijke oorzaken van LRS; wie, huisarts of specialist, dient deze diagnostiek te (laten) ver-
          richten?
5.1       Testeigenschappen en populaties
          In verschillende onderzoeken is de sensitiviteit en de specificiteit van de bij de anamnese
          geuite klachten nagegaan. Een probleem hierbij is dat vrijwel alle onderzoeken zijn ver-
          richt bij sterk geselecteerde tweedelijns populaties. Die selectie leidt tot overschatting
          van de sensitiviteit en onderschatting van de specificiteit (Ran78, Kno92). Belangrijk is
          ook de keuze van de referentie, dat wil zeggen de aandoening of de gouden standaard
          waarmee vergeleken wordt. In het geval van LRS zou dit de zenuwwortelaandoening
          (compressie of ontsteking) kunnen zijn, maar deze is niet eenvoudig vast te stellen. Ook
          worden de bevindingen bij operatie wel gebruikt als gouden standaard. In dat geval
          wordt de voorspellende waarde van de klacht slechts onderzocht bij patiënten die ernsti-
          ger of langduriger klachten hebben, hetgeen leidt tot zogeheten verificatiebias. Doordat
          zowel echte negatieven als foutnegatieven uitgezeefd worden, is er ook dan overschatting
          van de sensitiviteit en onderschatting van de specificiteit.
               De sensitiviteit en specificiteit van een test voor het aantonen van een aandoening
          zijn eigenschappen die, in ongeselecteerde populaties, onafhankelijk zijn van de frequen-
          tie van een aandoening of symptoom (de prevalentie). In de zogeheten likelihood ratio
          Diagnostiek                                                                                 32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>    worden sensitiviteit en specificiteit van een test gecombineerd. De maat is gedefinieerd
    als de verhouding tussen de kans op een bepaalde testuitslag bij zieken en bij gezonden.
    Voor een positieve testuitslag is dit dus de verhouding tussen de sensitiviteit en 100 min
    de specificiteit (sensitiviteit/(100-specificiteit); sensitiviteit en specificiteit uitgedrukt in
    procenten). Een test met een likelihood ratio groter dan 1 wordt beschouwd als een zin-
    volle test. De voorspellende waarde van een testuitslag is wél afhankelijk van de preva-
    lentie. Als de prevalentie laag is, zoals in een eerstelijns populatie, kan de voorspellende
    waarde van een positieve testuitslag (PV+), zelfs bij een hoge sensitiviteit en specifici-
    teit, zeer gering zijn.
5.2 Anamnese
    LRS-patiënten hebben per definitie uitstralende pijn in een been (zelden beide benen), in
    het verzorgingsgebied van één of meer ruggenmergwortels van de lendenwervelkolom of
    het heiligbeen: in de bil, aan de achter- of zijkant van het bovenbeen, de knieholte en de
    buitenkant van het onderbeen, soms tot aan de voet. Ook kunnen er klachten zijn van do-
    ve, gevoelloze of koude plekken en tintelingen, of van krachtsverlies in de voetheffers of
    de kuiten. Belangrijk is dat er al dan niet rugklachten kunnen zijn, maar dat deze niet op
    de voorgrond staan: ze worden overvleugeld door de pijn in het been. In het meest typi-
    sche geval verergert de beenpijn bij hoesten, niezen of persen; toename van de pijn in de
    rug heeft geen diagnostische betekenis. Incontinentie voor urine of feces is een belang-
    rijk, maar zeldzaam symptoom dat kan duiden op het cauda equinasyndroom. Voorts
    dient men alert te zijn op alarmsymptomen die om nader onderzoek vragen, vooral een
    eerste periode van rugklachten bij personen ouder dan 50 jaar, rugklachten bij personen
    met kanker in de voorgeschiedenis, en belangrijk, onverklaard gewichtsverlies.
          In onderzoeken die onderhevig zijn aan verschillende vormen van bias, is een sensiti-
    viteit van de ‘typische uitstralende pijn in één been’ gevonden van 98 tot 99 procent en
    een specificiteit van 6 tot 88 procent (And96, Hoo95, Vro98f). Dergelijke waarden bete-
    kenen een likelihood ratio van 1 tot 8. In een recent onderzoek van Vroomen en mede-
    werkers, dat is uitgevoerd in een eerstelijns populatie met LRS-klachten en waarbij wor-
    telcompressie aangetoond met MRI als referentie gold, zijn de belangrijkste vertekenin-
    gen vermeden. Zoals verwacht is de sensitiviteit in dit onderzoek lager (90 procent); de
    specificiteit was 31 procent (likelihood ratio 1,3). Andere klachten met een likelihood
    ratio groter dan 1 in dit onderzoek waren een toename van de pijnklachten bij hoesten,
    niezen of persen (sensitiviteit 50 procent, specificiteit 67 procent; likelihood ratio 1,5)
    en koudheid in één been in het gebied verzorgd door één ruggenmergzenuwwortel (sensi-
    tiviteit 31 procent, specificiteit 80 procent; likelihood ratio 1,5). Door het combineren
    van verschillende onderdelen van de anamnese kon bij 78 procent van de LRS-patiënten
    met wortelcompressie de juiste diagnose worden gesteld, de gecombineerde sensitiviteit
    Diagnostiek                                                                                       33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>    bedroeg dus 78 procent. Bij 48 procent van de patiënten zonder wortelcompressie kon
    deze diagnose worden uitgesloten op grond van alleen de anamnese (specificiteit 48 pro-
    cent). Door hieraan de bevindingen van het lichamelijk onderzoek toe te voegen, konden
    de sensitiviteit en de specificiteit slechts weinig verbeterd worden tot 81 respectievelijk
    53 procent (Vro98b). Blijkbaar is vooral de anamnese bepalend voor de diagnose.
5.3 Lichamelijk onderzoek
    De diagnose LRS kan echter niet gesteld worden zonder kenmerkende bevindingen bij
    het lichamelijk onderzoek. Hierbij dienen positieve uitslagen gevonden te worden voor
    een of meer tests voor prikkeling of uitval van de aangedane zenuwwortel(s). Het belang-
    rijkste onderdeel van het lichamelijk onderzoek is de proef van Lasègue, een zenuwrek-
    kingstest, waarbij de patiënt op de rug ligt en het gestrekte been door de arts wordt opge-
    tild. Hierdoor wordt aan de zenuwwortels getrokken; in het geval van radiculaire prikke-
    ling wordt de typische pijn geprovoceerd. De hoek die het been maakt met de ondergrond
    op het moment dat de pijn optreedt, dient als maat voor de ernst van de wortelcompressie
    en kan ook gebruikt worden bij het volgen van het beloop: hoe kleiner de hoek hoe duide-
    lijker de compressie van de zenuwwortel.
         De meeste onderzoeken naar de waarde van de bevindingen van lichamelijk onder-
    zoek hebben dezelfde beperkingen als die genoemd bij de anamnese (Dev99). In het hier-
    boven al aangehaalde onderzoek van Vroomen is voor de test van Lasègue een sensitivi-
    teit van 64 procent en een specificiteit van 57 procent (likelihood ratio 1,5) gevonden
    (Vro98b).
         Tests voor eenzijdige neurologische uitvalsverschijnselen — zoals een gestoorde
    hakkenloop (L5) of tenenloop (S1), krachtsvermindering, afwezige achilles- of kniepees-
    reflex en gevoelsverlies in het gebied verzorgd door één ruggenmergwortel — hadden in
    het hierboven genoemde onderzoek van Vroomen een hoge specificiteit, variërend van 66
    tot 98 procent, maar een lage sensitiviteit, variërend van 9 tot 28 procent (Vro98b).
    Hierdoor zijn ze niet erg geschikt om in een populatie met een lage prevalentie, zoals de
    huisartsenpraktijk, wortelcompressie bij een LRS aan te tonen. De tests zijn wel van be-
    lang voor het schatten van het anatomische niveau van een wortelcompressie.
         Geen van de afzonderlijke klachten of bevindingen bij lichamelijk onderzoek heeft op
    zichzelf voldoende sensitiviteit en specificiteit om de diagnose LRS ten gevolge een ze-
    nuwwortelaandoening te stellen (Hoo95). In de praktijk combineert de arts verschillende
    onderdelen van anamnese en lichamelijk onderzoek, waardoor een hogere totale sensitivi-
    teit en specificiteit wordt verkregen.
         Verschillende tests hebben overigens een aanzienlijke inter-doktervariatie. Voor de
    zo belangrijke test van Lasègue bijvoorbeeld was in een (optimale) onderzoekssetting de
    overeenstemming tussen twee onafhankelijke observatoren 85 procent (Vro98g).
    Diagnostiek                                                                                 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>5.4 Aanvullende diagnostiek
    Aanvullende diagnostiek is alleen noodzakelijk indien aan de uitkomsten daarvan conse-
    quenties voor de behandeling verbonden zijn. In de acute fase is dit in het algemeen niet
    het geval. Aanvullende diagnostiek is wel zinvol als er op grond van anamnese of licha-
    melijk onderzoek aanwijzingen zijn dat het LRS veroorzaakt wordt door een andere oor-
    zaak dan een discushernia.
         Aanvullende, beeldvormende diagnostiek is voorts van belang wanneer het LRS
    waarschijnlijk wel veroorzaakt wordt door een discushernia, maar met adequaat toege-
    paste niet-invasieve behandelmethoden onvoldoende resultaat is bereikt. De indicatie
    wordt dus gesteld op grond van de ernst en de duur van de klachten; de beeldvorming
    speelt hierbij op dit moment geen rol. Met behulp van beeldvormende technieken kan
    wel, ter voorbereiding van een operatie, een preciezere, anatomische diagnose gesteld
    worden. Voorafgaand aan het onderzoek is een nauwkeurige documentatie van klachten
    en symptomen nodig. Bij discrepantie tussen de klachten en de bevindingen bij beeldvor-
    mend onderzoek dient de arts terughoudend te zijn met invasieve behandeling.
         Aanvullende diagnostiek is het terrein van de specialist. Het gaat meestal om beeld-
    vormende technieken ter bepaling van aard, omvang en niveau van afwijkingen in het
    wervel- of wortelkanaal. MRI verdrijft de computertomografische scan (CT) langzaam
    van zijn plaats; myelografie wordt weinig meer toegepast. Een probleem bij de vergelij-
    king en beoordeling van beeldvormende methoden is echter dat steeds de ene onvolkomen
    techniek vergeleken wordt met de andere. Er is geen echte gouden standaard, al lijkt het
    erop dat MRI, in ervaren handen, zich steeds meer als zodanig ontwikkelt. De sensitivi-
    teit van de bevindingen bij myelografie voor discushernia vergeleken met de bevindingen
    bij operatie is ooit bepaald op 83 procent (Hak72). In recente onderzoekingen is MRI
    vergeleken met CT-scan zonder meer en met CT-scan én contrastinspuiting (CT-myelo-
    grafie). Blijkens de uitkomsten variëren de sensitiviteit van MRI van 71 tot 100 procent
    en de specificiteit van 50 tot 86 procent (Bis93, Jac89, Szy88, Tho93). In onderzoek ble-
    ken de sensitiviteit en specificiteit van CT-scan en MRI ongeveer gelijk, bij de diagnos-
    tiek van zowel de discushernia (Alb95, Ken94, Tho93) als van vernauwing van het wer-
    vel- of het wortelkanaal (Ken92). Sommige vergelijkende onderzoeken zijn echter ver-
    richt met verouderde MRI-apparatuur en scanprotocollen, terwijl MRI daarna belangrij-
    ke technische ontwikkelingen heeft ondergaan (Alb95).
         Er is een sterke groei van het aantal MRI-verrichtingen geweest, ten koste van CT
    (-50 procent) en vooral myelografie (-90 procent). MRI heeft de andere beeldvormende
    technieken niet alleen vervangen, maar is ook gebruikt als aanvulling: weliswaar vermin-
    derde het aantal toepassingen van CT, myelografie en CT-myelografie na de introductie
    van MRI, maar het totale aantal onderzoekingen nam toe (Ack97). Verklaringen voor de
    Diagnostiek                                                                               35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>    populariteit van MRI bij de diagnostiek van het LRS zijn het niet-invasieve karakter en
    het uitstekende oplossende vermogen. Ten opzichte van myelografie geldt bovendien dat
    MRI meer inzicht geeft in de vorm en omvang van het wervelkanaal en de eventuele aan-
    wezigheid van gemigreerd discusmateriaal. Ten opzichte van de CT-scan is MRI met
    zijn beter oplossend vermogen en de keuze van verschillende contrastwegingen en afbeel-
    dingsvlakken in het voordeel. Deze voordelen zijn vooral van belang als de beoordeling
    lastig is; in eenvoudige gevallen, met hetzij evident normale, hetzij ondubbelzinnig afwij-
    kende bevindingen, zijn MRI en CT-scan gelijkwaardig. Met gespecialiseerde zogeheten
    MR-myelografische pulssequenties kan men de zenuwwortel goed zichtbaar maken
    (Hof96), wat bij CT-scan zonder een intradurale contrastinjectie niet mogelijk is. Het
    zichtbaar maken van de wortel kan van wezenlijk belang zijn als bij toeval een
    discushernia gevonden is die geen compressie geeft van de zenuwwortel en dus waar-
    schijnlijk ook geen verklaring vormt voor de klachten van de patiënt.
         Alhoewel de superioriteit van MRI ten opzichte van CT en CT-myelografie nog niet
    overtuigend is aangetoond, meent de commissie dat, gezien de hierboven vermelde voor-
    delen, MRI — mits beschikbaar — bij de diagnostiek van het LRS de voorkeur verdient.
    Hierbij wegen naar het oordeel van de commissie de voordelen op tegen de betrekkelijk
    geringe meerkosten. Deze aanbeveling berust mede op het gegeven dat er aanwijzingen
    zijn dat bij onduidelijke bevindingen bij myelografie of CT-scan in de praktijk vaak als-
    nog een MRI wordt verricht. MRI dient uitgevoerd te worden volgens een internationaal
    geaccepteerd protocol met verschillende contrastwegingen en afbeeldingsvlakken
    (Wil99).
5.5 Is het aantonen van zenuwwortelcompressie noodzakelijk voor het stellen
    van een operatie-indicatie?
    Er bestaat geen consensus over de noodzaak om bij de beeldvorming compressie van de
    zenuwwortel aan te tonen voor de indicatiestelling van chirurgie. Gezien het veelvuldig
    voorkomen van asymptomatische discushernia’s lijkt die noodzaak voor de hand te lig-
    gen, maar het aantonen van wortelcompressie is geen routine en bovendien niet eenvou-
    dig. In sommige centra wordt het aantonen van wortelcompressie bij de beeldvorming als
    voorwaarde voor operatie gesteld, in de meeste andere beoordeelt men het bestaan van
    wortelcompressie aan de hand van de symptomen.
         De mechanistische opvatting dat radiculaire pijn een direct gevolg is van uitsluitend
    wortelcompressie, is al lang niet meer houdbaar. Wanneer een overigens gezonde zenuw-
    wortel mechanisch wordt gestimuleerd, treedt geen pijn op maar een tintelend en later
    ‘doof’ gevoel. Daarentegen is een wortel die enige tijd gecomprimeerd is geweest, gevoe-
    liger voor mechanische prikkeling dan een niet gecomprimeerde wortel (Smi58). Boven-
    dien kunnen typische radiculaire pijnsyndromen waarschijnlijk verdwijnen zonder opera-
    Diagnostiek                                                                                 36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>tieve interventies en ook zonder waarneembare vermindering van de wortelcompressie
(Gar91). Uit dierproeven is gebleken dat lokale applicatie van materiaal uit de nucleus
pulposus in de ruimte buiten de tussenwervelschijf — zonder compressie! — een sterke
ontstekingsreactie teweegbrengt; ook doen zich dan functionele en histologische verande-
ringen voor in de zenuwwortel (Car87, Olm93, ). Naast mechanische spelen dus ook bio-
chemische factoren een rol.
     Een MRI-onderzoek met intraveneuze contrastinjectie toonde bij niet-geopereerde
LRS-patiënten aankleuring van de discuscontour binnen het wervelkanaal aan in 76 pro-
cent van de gevallen; de aankleuring trad vaker op indien de tussenwervelschijf ge-
scheurd was (Vro98h). Het lijkt waarschijnlijk dat er in dat soort gevallen een ontste-
kingsreactie is door lekkage van de inhoud van de nucleus pulposus (Cri93, Ros90), en
dientengevolge een verandering in het functioneren van de zenuwwortel. Aan de andere
kant was in een klein prospectief onderzoek van 25 patiënten met een duidelijk LRS bij
vijf van hen een volledig normaal MRI-beeld te zien (Mod95). Mede gezien het veelvul-
dig voorkomen van discushernia’s bij mensen zonder rugklachten (Bod90, Jen94), komt
— zoals gezegd — het concept van een eenvoudige causale relatie discushernia-wortel-
compressie-LRS dus onder aanzienlijke druk te staan.
     Bij LRS-patiënten zonder aantoonbare discusafwijking zouden de klachten kunnen
berusten op een ontstekingsreactie (radiculitis) of een niet-spinale oorzaak. Bij hen zal
een operatie als regel niet worden overwogen. Problematisch is de categorie LRS-patiën-
ten met een discushernia die blijkens de MRI de wortel echter niet beknelt. Gaat het hier
om een toevallig gevonden discushernia bij een patiënt met een LRS ten gevolge van ra-
diculitis of ten gevolge van een niet-spinale oorzaak? Of kan de loutere aanwezigheid
van een discushernia of van een ruptuur van de anulus fibrosus ook zonder wortelcom-
pressie radiculaire pijn veroorzaken? Het zojuist aangehaalde onderzoek van Vroomen
gaf bij sommige LRS-patiënten met een discushernia zonder wortelcompressie epidurale
aankleuring en aankleuring van de wortel te zien (Vro98h). De precieze betekenis hier-
van is nog niet duidelijk.
     De vraag of het aantonen van zenuwwortelcompressie noodzakelijk is voor het stel-
len van een operatie-indicatie is pas actueel geworden door het gebruik van de MRI. Tot
in de jaren ‘70 werd voor de beeldvorming myelografie gebruikt. Deze methode geeft een
goede afbeelding van de zenuwwortel en van wortelcompressie, maar de oorzaak (hernia,
kanaalvernauwing) wordt niet direct zichtbaar gemaakt. Aandoeningen die niet op de
wortel drukken, worden dus niet waargenomen. Toen de CT beschikbaar kwam voor de
diagnostiek van het LRS, deed zich het omgekeerde voor. CT is uitstekend in staat om
een potentiële oorzaak van het LRS in beeld te brengen, maar de gecomprimeerde wortel
wordt, zonder extra ingrepen als een intradurale contrastinjectie, niet direct afgebeeld.
Pas met de komst van MRI kunnen op relatief eenvoudige wijze zowel oorzaak (hernia)
als gevolg (wortelcompressie) in beeld worden gebracht en kan men dus een onderscheid
Diagnostiek                                                                               37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>      maken tussen patiënten met hernia’s die al dan niet de wortel beknellen. Onderzoek of
      deze twee categorieën patiënten een verschillend beloop hebben, is nog niet verricht.
           Concluderend meent de commissie dat voor een operatie-indicatie de noodzaak van
      het aantonen van wortelcompressie op de MRI niet is aangetoond. Zij acht het van be-
      lang dat onderzoek verricht wordt naar de betekenis van het bestaan van wortelcompres-
      sie voor de prognose en de effectiviteit van de verschillende behandelmethoden.
5.6   Differentiële diagnostiek
5.6.1 Oorzaken van LRS
      Meestal wordt een LRS veroorzaakt door een discushernia. Er zijn echter ook andere
      oorzaken. Daarbij moet men vooral denken aan vernauwing van het wervelkanaal (ka-
      naalstenose) of vernauwing van een zenuwwortelkanaal (laterale stenose). In beide ge-
      vallen gaat het om minder ruimte voor de uittredende zenuwwortel. Het vaakst komen
      deze afwijkingen voor bij mensen boven de 50 jaar, waarbij de vernauwing een gevolg is
      van degeneratieve veranderingen. Ook dient men rekening te houden met de mogelijkheid
      van een combinatie van een discushernia en stenose. Stenose van het wervel- of zenuw-
      wortelkanaal kan naast het LRS ook het klinische beeld geven van de intermitterende,
      neurogene claudicatie (Ver76).
           Goedaardige en kwaadaardige tumoren, waaronder metastasen, zijn zeldzame oorza-
      ken van LRS door beknelling van de zenuwwortel. Ontsteking van de zenuwwortel (radi-
      culitis) met het klinische beeld van LRS kan o.a. voorkomen bij diabetes mellitus en bij
      sommige infecties, zoals herpes zoster en de ziekte van Lyme.
5.6.2 Onderscheid LRS en ‘referred’ pijn
      Men moet LRS niet verwarren met niet-radiculaire of referred pijn uitstralend in het
      been. Hierbij verloopt de uitstraling niet volgens het verzorgingsgebied van een of meer
      ruggenmergwortels, zonder segmentaal patroon. Dergelijke pijnklachten komen veel
      voor, maar worden meestal niet veroorzaakt door beknelling van de zenuwwortel. Refer-
      red pijnklachten worden in verband gebracht met o.a. coxartrose, klachten van het sacro-
      iliacaal gewricht en andere perifere oorzaken in het steun- en bewegingsapparaat. In de
      praktijk is ook de uitstralende pijn bij het LRS echter nogal eens van het referred type.
      In combinatie met referred pijn kan de diagnose LRS alleen gesteld worden als er duide-
      lijke tekenen van prikkeling van de aangedane zenuwwortel (positieve test van Lasègue)
      of neurologische uitvalsverschijnselen zijn. In moeilijke gevallen kan neurofysiologisch
      onderzoek of selectieve wortelschedeblokkade uitkomst brengen (Akk97, Has97).
      Diagnostiek                                                                               38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>5.7 Samenvatting
    De sensitiviteit en de specificiteit van klachten en symptomen voor de diagnose LRS zijn
    veelal bepaald in geselecteerde populaties, waardoor de sensitiviteit overschat en de spe-
    cificiteit onderschat worden. De voorspellende waarde van een positieve testuitslag is
    daarnaast afhankelijk van de prevalentie en dus doorgaans lager in een niet-geselecteerde
    eerstelijns populatie dan in een tweedelijns populatie die geselecteerd is op ernst of duur
    van de klachten.
         De diagnose kan gesteld worden bij het bestaan van de kenmerkende uitstralende
    pijnklachten in combinatie met een positieve uitslag van een of meer neurologische tests
    bij het lichamelijk onderzoek waarmee prikkeling of uitval van de zenuwwortel wordt
    vastgesteld. De gebruikelijke test van Lasègue (prikkeling) heeft echter een matige sensi-
    tiviteit en specificiteit. Tests op neurologische uitvalsverschijnselen hebben in het alge-
    meen een hoge specificiteit, maar een lage sensitiviteit. In de praktijk kan de arts de ge-
    voeligheid en de specificiteit verhogen door verschillende tests te combineren. De tests
    zijn daarnaast van belang voor het schatten van het anatomische niveau van een wortel-
    compressie.
         Bij beeldvormende diagnostiek verdient MRI — mits beschikbaar — de voorkeur.
    Aanvullende diagnostiek is alleen geïndiceerd wanneer er op grond van anamnese of li-
    chamelijk onderzoek aanwijzingen zijn dat het LRS een andere oorzaak heeft dan een
    discushernia, of wanneer er op grond van de ernst en duur van de klachten een indicatie
    voor operatie is. Bij het stellen van de indicatie voor operatie speelt beeldvorming op dit
    moment géén rol. Met behulp van beeldvormende technieken kan wel, ter voorbereiding
    van de operatie, een preciezere, anatomische diagnose gesteld worden.
         Meestal wordt een LRS veroorzaakt door een discushernia. Er zijn echter ook andere
    oorzaken. Daarbij moet men vooral denken aan vernauwing van het wervelkanaal of van
    een zenuwwortelkanaal. Men moet LRS echter niet verwarren met niet-radiculaire of re-
    ferred pijn uitstralend in het been.
    Diagnostiek                                                                                 39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 6
          Behandeling: effectiviteit en
          doelmatigheid
6.1       Variatie in behandeling
          Al eerder merkte de commissie op dat er nauwelijks gegevens zijn ter vergelijking van de
          incidenties en de prevalenties van LRS in verschillende landen. Het lijkt echter onwaar-
          schijnlijk dat er tussen westerse landen grote verschillen dienaangaande bestaan. Tegelij-
          kertijd is er wel een aanzienlijke variatie in de behandeling, zelfs tussen landen en regio’s
          met nagenoeg dezelfde demografische kenmerken en medische ontwikkeling. In Boston,
          bijvoorbeeld, was in de jaren tachtig per hoofd van de bevolking het aantal ziekenhuisop-
          namen in verband met rugklachten bijna viermaal zo hoog als in New Haven (Wen87).
          Het relatieve aantal rugoperaties verschilde afhankelijk van de onderzochte techniek met
          een factor 2 tot 9 tussen verschillende regio’s van de VS (Dey91).
               In Nederland wordt in het geval van LRS bij een hernia relatief vaak geopereerd: bij-
          na zesmaal zo vaak als in Schotland, bijna viermaal zo vaak als in Engeland en ruim
          tweemaal zo vaak als in Zweden. Tussen ons land en de VS, de absolute koploper, is de-
          ze verhouding echter driekwart. De vergelijking is gebaseerd op ziekenhuis-ontslagdiag-
          noses voor 1988. Er blijkt een lineair verband te zijn tussen het aantal neurochirur-
          gen/orthopeden (NC/O) per 100 000 en het aantal operaties, met twee uitzonderingen:
          Zweden met veel NC/O en weinig operaties en Nederland met weinig NC/O en veel ope-
          raties. In de VS was het aantal operaties per bevolkingseenheid in gebieden met Health
          Maintenance Organizations, die de toegang tot de tweedelijn reguleren, ongeveer de
          helft van die in gebieden met vrije toegang tot chirurgen (Che94).
          Behandeling: effectiviteit en doelmatigheid                                                   40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>     Het is niet uitgesloten dat een klein deel van de verschillen in operatiefrequentie be-
rust op echte verschillen in de incidentie. Oorzaken van een hogere incidentie in Neder-
land zouden kunnen liggen in de leeftijdsopbouw en gemiddelde lengte van de bevolking.
Ten gevolge van een relatief late naoorlogse geboortengolf is Nederland in Europa een
van de landen met de jongste bevolking; Zweden daarentegen is een van de landen met de
oudste bevolking. De incidentie van LRS en de frequentie van chirurgie dalen op oudere
leeftijd sterk (zie 3.1 en 3.3.1). Ook lengte is een risicofactor voor LRS (zie 3.3.3). Aan-
gezien de gemiddelde lichaamslengte van de Nederlanders zeer groot is, zou ook deze
factor een rol kunnen spelen. Vrijwel zeker echter worden de frequentieverschillen in ho-
ge mate bepaald door maatschappelijke factoren. Ook bij andere aandoeningen opereren
artsen in de VS relatief vaak (Che94); in Groot-Brittannië opereren artsen ook bij andere
aandoeningen relatief weinig en laat.
     In de VS is veel onderzoek verricht naar regionale verschillen in de frequentie van
hernia-operaties. Zoals te verwachten, bleken deze het grootst bij vergelijking van kleine
regio’s, maar ook indien de VS in vier grote regio’s werd onderverdeeld varieerde de fre-
quentie nog met een factor twee (Vol92, Vol94). Bij onderzoek van de ontslagdiagnoses
van de ziekenhuizen in de staat Maine bleek er ook na correctie voor leeftijd en geslacht
tussen regio’s een aanzienlijke variatie te bestaan in de frequentie van diverse ingrepen,
waaronder hernia-operatie. De verschillen zijn geanalyseerd door een groep orthopeden.
Een stijging in de periode 1982-1984 voor de gehele staat bleek teruggevoerd te kunnen
worden op de activiteit van drie nieuwe chirurgen in een van de regio’s. Terugkoppeling
binnen de beroepsgroep leidde ertoe dat de frequentie zich normaliseerde (Kel90, Kel96).
     Een alternatief voor een hernia-operatie is de chemonucleolyse. Hierbij injecteert de
arts chymopapaïne of een vergelijkbaar enzym in de aangedane tussenwervelschijf. Zeer
weinig neurochirurgen, neurologen en orthopeden in Nederland passen deze techniek toe.
De toepassing neemt bovendien af. Chemonucleolyse wordt vooral verricht in niet-acade-
mische ziekenhuizen en buiten de Randstad. De variatie in de frequentie van chemonu-
cleolyse lijkt vooral bepaald te worden door voorkeur van de specialist en minder door
verschillen in de klachten van de patiënt of gegevens over de effectiviteit van de behande-
ling (Sch96).
     De variatie in behandeling van patiënten met LRS komt waarschijnlijk voort uit een
gebrek aan consensus over de juiste behandeling. In de literatuur wordt daaraan de con-
clusie verbonden dat het gebruik van chirurgie in gebieden met hoge frequentie excessief
is (Dey91, Wen87).
     Er zijn geen aanwijzingen (SIG-gegevens) dat de frequentie van operatie in Neder-
land veranderd is onder invloed van de in 1996 gepubliceerde richtlijnen (Sme96, Sta96).
Verandering is ook niet waarschijnlijk, omdat de richtlijnen, waar het gaat om de indica-
tiestelling en de timing van chirurgie, geen wijziging inhielden van de toenmalige prak-
tijk, maar de weerslag vormden van de toen heersende, Nederlandse consensus.
Behandeling: effectiviteit en doelmatigheid                                                  41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>6.2 Etiologie en pathogenese
    De keuze van een behandeling vloeit logisch voort uit de kennis die de arts heeft van de
    ziekte. In het ideale geval heeft hij nauwkeurig inzicht in de verschillende fasen van het
    ziekteproces en bestaat de behandeling uit rationele en gerichte interventies. Tot in de ja-
    ren dertig van de twintigste eeuw sprak men echter van ‘idiopathische ischias’, dat wil
    zeggen een aandoening zonder bekende oorzaak. Die oorzaak zocht men nu eens in een
    ontsteking van het ruggenmerg, dan weer in artrose van de gewrichten tussen heiligbeen
    en darmbeen of in uitsteeksels van de wervelbogen. De behandeling was meestal conser-
    vatief (niet-invasief) en niet erg verschillend van hetgeen nu nog gebruikelijk is (Rob83).
    De behandeling van een deel van de patiënten veranderde sterk ten gevolge van een pu-
    blicatie van Mixter en Barr in 1934. Op basis van observaties bij operatie stelden zij dat
    het LRS veroorzaakt werd door compressie van een zenuwwortel door een uitpuilende
    tussenwervelschijf. Verwijdering van de gewraakte schijf resulteerde in dramatische ver-
    mindering van de pijn (Mix34).
         Ondanks het succes van de chirurgische behandeling voor geselecteerde groepen pa-
    tiënten is de primaire behandeling van LRS nog altijd niet-invasief en in de meeste geval-
    len ook toereikend. Verschillende onderzoekers hebben het belang aangetoond van een
    ontstekingsreactie, waarschijnlijk gericht tegen de inhoud van de nucleus pulposus, naast
    compressie (Byr98, Olm95, Olm98). De inhoud van de tussenwervelschijf is normaal ge-
    sproken van het afweersysteem afgeschermd. Door scheuren in de beschadigde schijf
    komt het afweersysteem met die inhoud in aanraking en volgt een ontstekingsreactie. Het
    is mogelijk dat gedetailleerder inzicht in deze ontstekingsmechanismen te zijner tijd tot
    een meer gerichte farmacologische behandeling zal leiden (Olm98). Voorlopig zijn de re-
    sultaten van medicamenten die een lokale of systemische ontstekingsremming bewerk-
    stelligen nog tegenstrijdig.
         Het gebrek aan gedetailleerde kennis over de pathogenese van LRS belemmert ge-
    richte interventie in het natuurlijk beloop. Het is bovendien nog nauwelijks gelukt om ri-
    sicofactoren te identificeren en maatregelen voor primaire preventie te formuleren (zie
    3.3).
6.3 Huidige richtlijnen: CBO en NHG
    In 1996 zijn richtlijnen gepubliceerd, zowel door het Centraal Begeleidingsorgaan voor
    de Intercollegiale Toetsing (CBO) als het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG).
    Alhoewel deze richtlijnen verschillende doelgroepen hebben, respectievelijk de specialis-
    ten en de huisartsen, zijn er inhoudelijk weinig verschillen (Sme96, Sta96).
    Behandeling: effectiviteit en doelmatigheid                                                  42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>         De aard van het natuurlijk beloop van LRS brengt een voorkeur voor niet-invasieve
    behandelmethoden met weinig risico’s met zich mee, zeker in eerste instantie. Steeds
    dient de arts echter bedacht te zijn op de mogelijkheid van een andere oorzaak dan een
    discushernia en op de daarop afgestemde specifieke behandeling. Als een discushernia de
    vermoedelijke oorzaak is, dienen interventies afgewogen te worden tegen een afwachtend
    beleid waarbij pijnbestrijding en controle op het optreden van ernstige neurologische uit-
    valsverschijnselen voorop staan. Volgens de huidige richtlijnen is chirurgische interventie
    in een vroeg stadium slechts in een beperkt aantal situaties raadzaam.
         Het bestaan van het zogeheten cauda equinasyndroom wordt beschouwd als een ab-
    solute indicatie voor operatie. Ernstige klachten (toenemende neurologische uitvalsver-
    schijnselen dan wel invaliderende pijnklachten) die niet verbeteren na enkele dagen con-
    servatieve behandeling gelden als relatieve indicaties voor operatie. Deze doen zich naar
    schatting voor bij minder dan tien procent van de patiënten met LRS (Sme96).
         Maximaal twee weken bedrust wordt alleen geadviseerd bij ernstige klachten. Bij het
    merendeel van de patiënten volstaat het vermijden van bewegingen die pijn veroorzaken.
    De arts spreekt met de patiënt vaste termijnen af voor controles en voor langzame uit-
    breiding van de activiteiten. De begeleiding door huisarts of fysiotherapeut is gericht op
    die uitbreiding. Gestreefd wordt naar normale dagelijkse activiteiten na zes weken. Fy-
    sio- of oefentherapeutische behandeling, manuele therapie, tractie en epidurale steroïdin-
    jecties zijn volgens de richtlijnen geen behandelingsalternatieven, omdat het effect ervan
    niet afdoende is onderzocht (Sme96).
         Sommige patiënten houden langdurig klachten. Het is tot nog toe niet mogelijk deze
    groep van patiënten vroeg te herkennen. In de praktijk is de tijd de belangrijkste factor:
    enerzijds is een bepaalde periode nodig om het natuurlijke herstellingsvermogen een kans
    te geven, anderzijds worden aanhoudende klachten na een bepaalde periode gezien als
    een indicatie voor een agressiever beleid. In de huidige richtlijnen van CBO en NHG
    wordt een grens getrokken bij een periode van zes tot acht weken conservatief beleid. Als
    er dan nog geen verbetering is, wordt operatie alsnog in overweging gegeven (Sme96,
    Sta96). De lengte van deze initiële periode berust op ervaring, niet op de uitkomsten van
    onderzoek.
6.4 Effectiviteit
    De meeste behandelwijzen zijn erop gericht de pijn te verminderen, hetzij door pijnstillers
    of door vermindering van de druk op de zenuwwortel(s). Belangrijke effectmaten zijn het
    ervaren pijnniveau en het functioneren van de patiënt op korte en langere termijn (beoor-
    deeld door de patiënt zelf of door een ander). Vergelijkingen tussen verschillende behan-
    delmethoden zijn het beste mogelijk in gerandomiseerd onderzoek (randomized con-
    trolled trial) waarbij de keuze voor een van de therapievormen (eventueel placebo) be-
    Behandeling: effectiviteit en doelmatigheid                                                 43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>      paald wordt door het lot. Belangrijk is dat de te vergelijken groepen niet verschillen in
      ernst van de aandoening en dat de beoordeling van succes of falen gebeurt door waarne-
      mers die zelf niet bij de behandeling betrokken zijn. Resultaten van dergelijk onderzoek
      zijn echter maar beperkt beschikbaar.
6.4.1 Voorlichting en begeleiding
      Een belangrijk onderdeel van de behandeling van patiënten is voorlichting over de oorza-
      ken van LRS en over de prognose. Dit is zo belangrijk omdat het natuurlijk beloop
      meestal gunstig is, terwijl de uitstralende pijnklachten en de eventuele neurologische uit-
      valsverschijnselen door de patiënt (en vaak ook de arts) als zeer verontrustend worden
      ervaren. Het effect van voorlichting en begeleiding is niet specifiek onderzocht in relatie
      tot LRS, maar goed, multidisciplinair onderzoek bij andere pijnsyndromen is in ruime
      mate verricht (Gat96). De commissie meent dat de resultaten van dat onderzoek naar
      analogie ook van toepassing zijn bij LRS.
           Het blijkt dat adequate informatie over wat er aan de hand is en wat de patiënt kan
      verwachten, alsmede vertrouwen in de begeleiding, de angst en onzekerheid van de pa-
      tiënt kunnen wegnemen en de pijn doen verminderen. Main heeft aangetoond dat angst en
      onzekerheid (distress) een belangrijke oorzaak is van het chronisch worden van klachten:
      hoe groter de angst hoe groter het risico (zie bijvoorbeeld Mai92b). Dit betekent dat het
      terugdringen van angst en onzekerheid in de acute fase een belangrijk middel is om chro-
      nische klachten te voorkomen. Het gaat om het beïnvloeden van de overtuigingen en de
      ideeën (de cognities) van de patiënt. Wanneer angst en onzekerheid het gedrag bepalen,
      kan de patiënt pijnvermijdend gedrag ontwikkelen met als mogelijk gevolg dat de klach-
      ten persisteren. Hier heeft de begeleidende arts een taak: hij zal onzekerheden dienen weg
      te nemen, zodat de patiënt zich zo normaal mogelijk durft te bewegen. Het bewegingspa-
      troon en de belasting daarbij dienen niet op geleide van de pijn, maar volgens een vooraf
      overeengekomen tijdschema te worden genormaliseerd; dit wordt ook wel het principe
      van graded activity genoemd (zie voor een overzicht bijvoorbeeld For76). In de lijn van
      Main en Fordyce hebben in Nederland Groenman en Vlaeyen onderzoek verricht naar het
      ontstaan van chronische pijnklachten. Alhoewel chronisch aspecifieke rugklachten niet
      behoren tot het natuurlijk beloop van LRS, kunnen ze er dus wel uit voortkomen.
           De voorlichting en begeleiding dienen zoveel mogelijk aan te sluiten bij de belevings-
      wereld van de patiënt. Allereerst is begrip voor het alarmerende karakter van de pijn be-
      langrijk. De arts gaat vervolgens na of bij de patiënt negatieve cognities bestaan (zoals:
      het is een hernia dus ik zal wel geopereerd moeten worden, of: als ik maar niet in de
      WAO kom, of in een rolstoel) en corrigeert deze. De arts legt de patiënt uit hoe de pijn-
      klachten en eventuele uitvalsverschijnselen ontstaan en dat deze in de meeste gevallen
      weer zullen verdwijnen. Het is van groot belang dat de arts de patiënt al in het acute sta-
      Behandeling: effectiviteit en doelmatigheid                                                 44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>dium informeert over het doorgaans gunstige natuurlijk beloop. Voor de tussentijd zegt
hij adequate begeleiding en pijnbestrijding toe.
     In het acute stadium kan de patiënt op geleide van de klachten enkele uren per dag
rust nemen. In de meeste gevallen is het echter voldoende om bewegingen die de pijn pro-
voceren tijdelijk te vermijden. De patiënt wordt gemotiveerd om zo veel mogelijk door te
gaan met de normale dagelijkse activiteiten. Arts en patiënt spreken af bij welke klachten
(duidend op een cauda equinasyndroom, toenemende parese of invaliderende pijn) de pa-
tiënt, buiten de vaste controles om, direct contact met de arts moet opnemen. De monde-
linge informatie dient te worden ondersteund met schriftelijke patiënteninformatie, zoals
beschikbaar gesteld door het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG98). Deze laat-
ste dient wel herzien te worden in het licht van nieuwe inzichten, bijvoorbeeld met be-
trekking tot de effectiviteit van bedrust.
     In een vervolgconsult na enkele dagen gaan arts en patiënt na in hoeverre de pijn en
de bevindingen bij lichamelijk onderzoek veranderd zijn en in hoeverre de patiënt hier-
door in zijn dagelijks doen en laten belemmerd wordt. De arts gaat de effectiviteit van de
pijnbestrijding na; zo nodig wordt de pijnbestrijding aangepast. Bij bewegingsangst en
bewegingsarmoede kan overwogen worden een fysiotherapeut in te schakelen. Het ver-
dient aanbeveling daartoe tussen huisartsen en fysiotherapeuten in de regio afspraken te
maken en protocollen op te stellen, opdat de informatie aan de patiënt en het doel van de
behandeling eensluidend zijn. Tegenstrijdige informatie en behandeling met apparaten
kunnen negatieve cognities bevestigen en somatische fixatie in de hand werken. Begeleid
door huisarts of fysiotherapeut breidt de patiënt volgens een vooraf overeengekomen tijd-
schema zijn activiteiten uit. De leidraad is hierbij de tijd en niet de pijn.
     Als er motorische uitvalsverschijnselen zijn die de patiënt aanmerkelijk belemmeren
in zijn dagelijks functioneren, dient een specialist geraadpleegd te worden. Ook indien de
arts het bestaan vermoedt van andere pathologie dan een discushernia, kan een specialis-
tisch consult zijn aangewezen. Indien de belemmeringen groot zijn, ondanks optimale
pijnbestrijding, en de klachten niet verminderen, dient de arts met de patiënt de voor- en
nadelen van chirurgische behandeling te bespreken. Het verdient aanbeveling ook tussen
huisartsen en specialisten afspraken te maken over een gezamenlijk beleid met betrekking
tot indicaties voor verwijzing, consultatie en terugverwijzing bij negatieve bevindingen.
     Alhoewel algemene principes van voorlichting en begeleiding naar analogie kunnen
worden toegepast, meent de commissie dat er wel behoefte is aan onderzoek naar de
meest effectieve wijze van voorlichting en begeleiding specifiek bij LRS. Hierbij zouden
bijvoorbeeld begeleiding door arts en fysiotherapeut met elkaar kunnen worden vergele-
ken. Naast functionele maten zijn ook de preventie van chronische rugpijnklachten, de
frequentie van verwijzing, en de frequentie van chirurgie daarbij potentiële uitkomstma-
ten.
Behandeling: effectiviteit en doelmatigheid                                                45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>6.4.2 Pijnbestrijding
      Het onderzoek naar de beleving van pijn heeft een grote ontwikkeling doorgemaakt. De
      Gezondheidsraad berichtte hierover eerder in 1986 (GR86). De bestaande inzichten zijn
      in de medische praktijk echter nog geen gemeengoed. Pijn is niet uitsluitend een sensibele
      respons op weefselschade, maar wordt sterk beïnvloed door erfelijkheid, affectieve facto-
      ren, eerdere ervaringen, angst en verwachtingspatroon. Doorgaans worden vier pijncom-
      ponenten onderscheiden: de signalering van weefselschade door daarvoor gevoelige re-
      ceptoren (nociceptie), de perceptie van deze signalen in het zenuwstelsel, negatieve reac-
      ties op pijn, angst en stress wanneer de lichamelijke of psychische integriteit bedreigd
      wordt, en pijngedrag. Anatomische, fysiologische en psychologische factoren kunnen elk
      van deze componenten mede bepalen. In elk van de vier componenten kan de pijn bestre-
      den worden. Omgekeerd kan de pijnbeleving in stand blijven zelfs wanneer de nociceptie
      is verdwenen (Loe99). Hieruit volgt al dat medicamenteuze pijnbestrijding slechts één,
      zij het niet onbelangrijk, onderdeel van de behandeling van patiënten met pijn is. Zeker
      zo belangrijk zijn voorlichting en begeleiding (zie hierboven).
           De commissie onderschrijft de stelling uit het eerdere advies dat patiënten met acute
      pijn, zoals bij LRS, medicamenteus vaak onderbehandeld worden, in tegenstelling tot pa-
      tiënten met chronische pijn, waarbij vaak sprake is van overbehandeling (GR86). Onvol-
      doende pijnstilling in de acute fase kan leiden tot lichamelijke en psychische schade.
      Daarnaast zijn er aanwijzingen dat adequate pijnbestrijding in de acute fase preventief
      werkt ten aanzien van het ontstaan van chronische pijnklachten. Om een zo constant mo-
      gelijke werking te waarborgen en zodoende een beter effect te verkrijgen, dienen pijnstil-
      lers niet ‘zo nodig’ (z.n.) maar in vaste doseringen en op vaste tijden te worden ingeno-
      men. Naast farmacokinetische bestaan hiervoor psychologische argumenten, namelijk het
      ontkoppelen van de pijn en het geneesmiddelgebruik.
           Er is slechts weinig goed onderzoek gedaan naar de effectiviteit van pijnstillers bij
      LRS. In een recent overzicht worden vier gerandomiseerde experimenten naar de effecti-
      viteit van NSAID’s (non-steroidal anti-inflammatory drug, ook wel prostaglandinesyn-
      thetaseremmer) genoemd (Koe97). Gezien de gebrekkige methodologische kwaliteit en de
      tegenstrijdige bevindingen kan aan deze onderzoeken geen steun voor de effectiviteit bij
      LRS worden ontleend. Opvallend is wel dat de effectiviteit van NSAID’s ten opzichte
      van placebo bij andere pijnsyndromen, bijvoorbeeld aspecifieke rugklachten, relatief een-
      voudig kan worden aangetoond. De vraag dringt zich op of het gebrek aan bewijs alleen
      voortkomt uit het gebrek aan onderzoeksresultaten, of dat in het beschikbare onderzoek
      ook een aanwijzing kan worden gezien dat NSAID’s bij LRS niet erg werkzaam zijn.
      Een reden voor verminderde werkzaamheid van pijnstillers bij LRS zou kunnen zijn het
      bestaan van een neurogene pijncomponent. Tot voor kort bestond de overtuiging dat de
      Behandeling: effectiviteit en doelmatigheid                                                46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>      pijn bij LRS veroorzaakt wordt door prikkeling van receptoren rond de zenuwwortel en
      niet door beschadiging van de zenuwwortel zelf. Recent zijn echter in dierexperimenteel
      onderzoek aanwijzingen verkregen dat in bepaalde gevallen een neurogene component
      een rol speelt (Che99, Olm98). Het is dan ook waarschijnlijk dat de pijn bij LRS in som-
      mige gevallen neurogeen van aard is. Neurogene pijn is notoir moeilijk te bestrijden. Bij
      de behandeling van patiënten met neurogene pijnklachten in het kader van andere aan-
      doeningen dan LRS zijn met opioïden redelijke resultaten geboekt (Syk97, Woo99).
           Er zijn de commissie geen resultaten bekend van vergelijkend onderzoek naar de ef-
      fectiviteit van opioïden specifiek bij LRS. Over het gebruik van deze middelen bij LRS
      bestaan zeer verschillende opinies onder medici in Nederland. Neurologen en neurochi-
      rurgen zijn terughoudend met het gebruik in verband met mogelijke bijwerkingen. In
      sommige centra zijn opioïden een optie in de pijnbestrijding, in andere centra wordt fa-
      lende pijnbestrijding met NSAID’s gezien als een indicatie voor operatie. Angst voor
      verslaving hoeft de arts er niet van te weerhouden deze middelen te verstrekken, omdat
      recente inzichten erop duiden dat de kans op verslaving zeer gering is wanneer het ge-
      bruik plaats vindt in het kader van pijnbestrijding (Bri96, NIDA98).
           Er bestaan algemene richtlijnen voor het gebruik van pijnstillers bij pijnsyndromen.
      In de NHG-standaard bijvoorbeeld wordt, gezien bijwerkingenprofiel, contra-indicaties
      en prijs, in eerste instantie de voorkeur gegeven aan paracetamol. Wanneer het effect van
      paracetamol onvoldoende is, wordt een NSAID voorgeschreven, waarbij de voorkeur uit-
      gaat naar ibuprofen, diclofenac of naproxen. Alleen bij zeer ernstige pijn wordt kortdu-
      rend een opioïde gegeven, bijvoorbeeld morfine, onder strikte controle van de klachten en
      de neurologische symptomen van de patiënt. Het gebruik van spierrelaxantia bij LRS
      wordt niet aanbevolen, omdat de effectiviteit ervan onvoldoende is onderzocht (Sme96).
           De commissie concludeert dat er op dit moment onvoldoende gegevens zijn voor een
      adequate afweging van de voor- en nadelen van de verschillende vormen van medicamen-
      teuze pijnbestrijding. Zij meent dat nader onderzoek naar de effectiviteit en de veiligheid
      van pijnbestrijding, hieronder begrepen opioïden, bij LRS de zorg voor patiënten ten
      goede zou kunnen komen. In afwachting van resultaten van dergelijk onderzoek adviseert
      de commissie de zojuist genoemde, bestaande richtlijnen van het Nederlands Huisartsen
      Genootschap te volgen.
6.4.3 Bedrust
      Hoewel de bedrustkuur jarenlang gebruikelijk is geweest, was de effectiviteit daarvan bij
      LRS tot voor kort nog niet onderzocht. In recent onderzoek bleek een bedrustkuur gedu-
      rende twee weken, waarbij de patiënten wel uit bed mochten voor douche- en toiletbe-
      zoek, niet beter dan een afwachtend beleid (Vro98d). Naar het oordeel van de commissie
      is daarmee aan een gangbaar en substantieel onderdeel van de niet-invasieve behandeling
      Behandeling: effectiviteit en doelmatigheid                                                 47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>      van LRS in de eerstelijn de basis ontvallen. De commissie vindt het niet aannemelijk dat
      een strengere bedrustkuur wèl effectief zou zijn.
6.4.4 Overige niet-invasieve behandelmethoden: manipulatie, corticosteroïdinjec-
      ties, tractie en oefentherapie
      Vroomen geeft een systematisch overzicht van gerandomiseerde experimenten naar de ef-
      fectiviteit van niet-invasieve behandelmethoden bij LRS ten gevolge van een discushernia
      (Vro98c). In enkele onderzoeken zijn beperkte aanwijzingen gevonden voor positieve ef-
      fecten van manipulatie van de wervelkolom (Cox81, Mat87) en epidurale corticosteroï-
      dinjecties (Dil73, Mat87, Sno77). Alle onderzoeken hadden echter belangrijke methodo-
      logische tekortkomingen.
           Vroomen vond dat de groep patiënten die epidurale corticosteroïdinjecties had ont-
      vangen een driemaal zo grote kans had op verbetering (gepoolde odds ratio 3,0; 95%BI
      1,3-6,8). In een later gepubliceerd onderzoek naar het effect van epiduraal toegediende
      corticosteroïden in een relatief grote patiëntengroep konden deze bevindingen echter niet
      bevestigd worden. In tegenstelling tot de zojuist bedoelde onderzoeken betrof het hier
      LRS-klachten die reeds geruime tijd bestonden (gemiddeld 13 weken; Car97). Het is mo-
      gelijk dat corticosteroïden alleen vroeg in het beloop van LRS werkzaam zijn. In een an-
      der systematisch overzicht concluderen de onderzoekers dat goede onderzoeken tegen-
      strijdige resultaten te zien geven en dat de effectiviteit van corticosteroïdinjecties niet
      vaststaat (Koe99).
           Bij de onderzoeken naar de effectiviteit van manipulatie waren de randomisatie en de
      blindering inadequaat. In het onderzoek van Mathews en medewerkers is bovendien niet
      duidelijk of de onderzoeksgroep inderdaad LRS-patiënten betrof (Mat87). In het onder-
      zoek van Coxhead en medewerkers werden, naast manipulatie ook tractie, oefentherapie
      en het dragen van een corset onderzocht. Het onderzoek was niet geblindeerd. Verbete-
      ring van klachten was vooral gerelateerd aan het aantal verschillende behandelingen dat
      de patiënt in combinatie ontving. Na vier en 16 maanden waren gunstige effecten van de
      behandeling niet langer aantoonbaar (Cox81). Door verschillen in de onderzoeksopzet
      konden de resultaten van de onderzoeken van Mathews en Coxhead niet statistisch ge-
      combineerd worden. Veel manueeltherapeuten en medisch-specialisten in Nederland zien
      LRS overigens als een contra-indicatie voor manipulatie, in verband met een aanwezig
      geacht risico van schade.
           Tractie van de wervelkolom gebeurt, in tegenstelling tot manipulatieve technieken, in
      de lengterichting van de wervelkolom. In onderzoek hiernaar werd geen significant effect
      op de klachten gevonden. Oefentherapie had volgens Coxhead evenmin een significant
      effect (Cox81).
      Behandeling: effectiviteit en doelmatigheid                                                 48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>           De commissie concludeert dat er geen specifieke niet-invasieve behandelmethoden
      zijn waarvoor voldoende is aangetoond dat deze het beloop gunstig beïnvloeden.
6.4.5 Invasieve behandelingsmethoden
      Ook bij operatie zijn vermindering van de pijn en behoud of herstel van dagelijks func-
      tioneren belangrijke behandeldoelen. Door het verwijderen van (een deel van) de tussen-
      wervelschijf probeert de chirurg het proces dat geleid heeft tot pijnklachten of uitvalver-
      schijnselen te keren. Voor het beleid wordt een onderscheid gemaakt tussen patiënten met
      en zonder ernstige uitvalsverschijnselen.
           Het effect van operatie vergeleken met conservatieve behandelingsmogelijkheden op
      uitvalsverschijnselen is tot nog toe niet expliciet in gerandomiseerd vergelijkend onder-
      zoek bestudeerd. Voor wat betreft het cauda equinasyndroom is dergelijk onderzoek naar
      het oordeel van de commissie echter onethisch. Het cauda equinasyndroom is een zeer
      ernstig beeld dat ontstaat door beknelling van meerdere zenuwwortels. Zonder operatie is
      de prognose van het syndroom zeer slecht. Er zijn goede redenen om aan te nemen dat
      decompressie het herstel bevordert. Het is de commissie ook bekend dat blijkens een nog
      niet gepubliceerde meta-analyse van UM Ahn en medewerkers de effectiviteit van opera-
      tie bij het cauda equinasyndroom significant beter is indien operatie plaatsheeft binnen
      24 uur na het begin van de klachten. Deze meta- analyse is echter vooral gebaseerd op
      kleinschalig, observationeel (niet-experimenteel) onderzoek, waardoor vertekeningen niet
      zijn uitgesloten. Naar het oordeel van de commissie vormt het cauda equinasyndroom
      een absolute indicatie voor een spoedoperatie.
           Ernstige of progressieve uitval van één spiergroep (parese) ziet de commissie als re-
      latieve indicaties voor operatie, waarbij de indicatie mede bepaald wordt door de belem-
      meringen voor de patiënt. Met betrekking tot gedeeltelijke uitval van een spiergroep
      wordt ook bij niet-invasieve behandeling op de lange duur vaak geheel of gedeeltelijk
      herstel gezien (Tur92). De lichtste vormen van verlies van spierkracht worden door de
      patiënt vaak niet opgemerkt (Bra89). De commissie beveelt aan in de groep LRS-patiën-
      ten met de lichtere vormen van parese gerandomiseerd onderzoek te verrichten naar het
      effect van operatie vergeleken met dat van conservatieve behandeling.
      Met betrekking tot het effect van behandeling op pijn en dagelijks functioneren zijn meer
      gegevens beschikbaar. Hieronder bespreekt de commissie vergelijkend onderzoek naar de
      effectiviteit van chirurgie, chemonucleolyse en conservatieve behandeling waarbij pijn en
      het functioneren van de patiënt als uitkomstmaten gebruikt zijn.
      Behandeling: effectiviteit en doelmatigheid                                                 49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>Chirurgie ten opzichte van niet-invasieve behandeling
Er is slechts één gerandomiseerde experiment gedaan, door Weber in de periode
1970-1981, waarin chirurgie direct vergeleken is met niet-invasieve behandeling. Dit on-
derzoek, dat een positief effect van chirurgie te zien gaf op de korte termijn (één jaar),
heeft verschillende beperkingen, vooral het kleine aantal en de onduidelijke selectie van
deelnemers en het relatief grote aantal aanvankelijk bij de niet-invasieve groep ingedeelde
patiënten die alsnog geopereerd werden. Weber verdeelde 280 patiënten met LRS die in
1970-1971 opeenvolgend werden opgenomen op de afdeling neurologie van het Ullevaal-
ziekenhuis in Oslo en bij wie met myelografie een discushernia was aangetoond, na 14
dagen conservatieve behandeling over drie groepen: 67 patiënten hadden ‘zonder twijfel’
één of meer indicaties voor chirurgie (ernstige scoliose, onhoudbare pijn, een plots begin,
progressieve spierzwakte of verlamming van blaas of rectum); bij deze patiënten werd de
aangedane tussenwervelschijf verwijderd. Bij 87 patiënten was er ‘geen indicatie voor
operatief ingrijpen’ en zij werden conservatief behandeld. De overige 126 patiënten wer-
den gerandomiseerd over chirurgische en conservatieve behandeling en gedurende tien
jaar gevolgd. Na één jaar werd het resultaat door 40 van 66 (61 procent) patiënten in de
conservatieve groep en 54 van 60 (90 procent) patiënten in de operatieve groep als
‘goed’ of ‘redelijk’ beoordeeld. Dit verschil is statistisch significant. Na vier jaar en tien
jaar was het verschil ten gunste van de geopereerde patiënten geleidelijk minder gewor-
den en niet langer statistisch significant (Web83).
     Het resultaat van chirurgie is ook in diverse niet-gerandomiseerde onderzoeken ver-
geleken met dat van conservatieve behandelmethoden. Omdat in deze onderzoeken vaak
sprake is van onduidelijke selecties, zijn de resultaten moeilijk te interpreteren. Een bij-
zonder niet-gerandomiseerd onderzoek is echter de Maine Lumbar Spine Study (VS).
Hierin zijn tussen 1990 en 1992 patiënten met LRS (veroorzaakt door een discushernia,
vernauwing van wervel- of wortelkanaal of beide) gevolgd die conservatief of operatief
behandeld werden door orthopeden, neurochirurgen en bedrijfsgeneeskundigen. Doordat
bij het begin van dit onderzoek kenmerken van alle deelnemers volgens één protocol wa-
ren gedocumenteerd, konden de onderzoekers de conservatief behandelde en de geope-
reerde groep hier wél vergelijken. Bij indeling naar ernst van de klachten bleken de pa-
tiënten in de groep met lichte klachten meestal conservatief en in de groep met ernstige
klachten meestal operatief behandeld te zijn. In de grootste groep, met matig ernstige
klachten, bleken de kansen op conservatieve behandeling of operatie ongeveer even
groot. Na één jaar was van de conservatief behandelde patiënten 43 procent sterk verbe-
terd of genezen, vergeleken met 71 procent in de operatief behandelde groep (p < 0,001).
Na correctie voor de ernst van de klachten, door middel van een logistisch regressiemo-
del, steeg de kans op verbetering (odds ratio) na chirurgie ten opzichte van conservatieve
behandeling van 3,2 (95%BI 2,1-4,9) naar 4,3 (95%BI 2,5-7,3). Met chirurgie werden
Behandeling: effectiviteit en doelmatigheid                                                    50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>echter geen betere resultaten bereikt in de groep met lichtere klachten (onderste kwartiel),
vooral doordat de resultaten van conservatieve behandeling hier ook al goed waren
(Atl96a, Kel96).
Chirurgie ten opzichte van chemonucleolyse en placebo, nieuwe operatieve
technieken
In het kader van het zogeheten Cochrane-samenwerkingsverband zijn alle (27) verrichte
gerandomiseerde onderzoeken naar invasieve behandelmethoden voor patiënten met een
discushernia systematisch vergeleken en samengevat. In 16 van de 27 onderzoeken werd
chemonucleolyse vergeleken met operatie of placebo; in tien onderzoeken ging het om de
onderlinge vergelijking van uiteenlopende operatieve technieken; uitsluitend in het hier-
boven al besproken onderzoek van Weber is operatie vergeleken met conservatieve be-
handeling. Uit de resultaten blijkt dat, bij de huidige indicaties, met operatie significant
betere resultaten worden behaald dan met chemonucleolyse, en met chemonucleolyse op
zijn beurt weer significant betere resultaten dan met placebo. De ingrepen zijn vergele-
ken op basis van door de patiënt of door de arts ervaren verbetering en de noodzaak van
een nieuwe ingreep. In drie onderzoeken is geen verschil gevonden tussen conventionele
operatie en operatie met behulp van de microscoop (microdiscectomie). De resultaten
van percutane discectomie waren slechter dan van conventionele operatie; er is dus geen
reden deze behandelmethode toe te passen. De effectiviteit van laserdiscectomie is nog
niet onderzocht in goed vergelijkend onderzoek; deze behandelwijze bevindt zich nog in
een vroeg-experimentele fase en komt dus niet in aanmerking voor toepassing op ruimere
schaal (Gib99).
     De getrapte vergelijking operatie-chemonucleolyse-placebo wordt bemoeilijkt door-
dat in het desbetreffende onderzoek het bestaan van een sequester (vrij fragment) en de
combinatie van een discushernia met stenose van het wervel- of zenuwwortelkanaal uit-
sluitingsgronden waren. Beide situaties komen in de praktijk vaak voor. De ervaringen
met operatie bij sequesters en stenose zijn in de praktijk echter gunstig.
     De commissie concludeert dat chirurgie voor specifieke indicaties bewezen effectie-
ver is dan chemonucleolyse en placebo. Onder specifieke indicaties verstaat zij: ernstige
en langdurige pijnklachten ondanks adequate pijnbestrijding, waarbij het natuurlijk her-
stel lang op zich laat wachten of de belemmeringen door de pijn voor de patiënt groot
zijn. De beschikbare gegevens laten echter geen conclusies toe over de exacte indicatie-
stelling voor en het optimale tijdstip (de timing) van chirurgisch ingrijpen.
Behandeling: effectiviteit en doelmatigheid                                                  51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>6.4.6 Persisterende of recidiverende klachten; failed-back surgery-syndroom
      In niet-experimentele onderzoeken en patiëntenseries zijn goede tot excellente resultaten
      gevonden bij 65-90 procent van chirurgisch behandelde patiënten (Hof93, Ste97). Het
      gunstige effect geldt vooral de beenklachten, niet eventuele rugklachten. Er zijn betrekke-
      lijk weinig goede gegevens over de frequentie en de aard van persisterende of recidive-
      rende klachten na chirurgische behandeling.
           In een aantal publicaties over patiëntenseries wordt de frequentie van heroperatie
      vermeld. Hierbij maakt men een onderscheid tussen klachten op hetzelfde anatomische
      niveau als het oorspronkelijke en operatie voor herniatie op een ander niveau. In 18 ver-
      volgonderzoeken onder geopereerde patiënten varieerde het percentage heroperaties van
      nul tot meer dan tien procent in vijf jaar, waarvan in dezelfde tussenwervelruimte 49
      procent (bij conventionele discectomie of operatieve verwijdering van de hernia). Bij mi-
      nimaal invasieve technieken, zoals microscopische discectomie en percutane discectomie,
      betroffen recidieven vaker dezelfde tussenwervelruimte als de oorspronkelijke (respectie-
      velijk 64 procent en 83 procent) (Hof93). Mogelijk is dit er een gevolg van dat met deze
      technieken soms te weinig discusmateriaal verwijderd wordt. De beschikbare literatuur
      laat echter geen conclusie toe over de vraag hoeveel discusmateriaal verwijderd moet
      worden om de kans op recidief zo klein mogelijk te houden. In de goed opgezette Maine
      Lumbar Spine Study zijn tussen 3 en 12 maanden na een eerste operatie 18 van de 275
      patiënten (6,5 procent) opnieuw geopereerd (Atl96a). Dit percentage is hoger dan in de
      bovengenoemde onderzoeken, maar er is niet duidelijk aangegeven welke de indicaties
      waren voor heroperatie.
           Een term die wel gebruikt wordt om een tekortschietend effect van chirurgie aan te
      geven is het failed back surgery-syndroom. Alhoewel de betekenis van deze term niet
      precies omschreven is, wordt hieronder doorgaans aanhoudende of recidiverende pijn in
      rug of been na een hernia-operatie verstaan. Aanhoudende pijn in de rug zou, naar het
      oordeel van de commissie, echter niet moeten worden geclassificeerd als failed back sur-
      gery-syndroom, omdat het wegnemen van de rugpijn geen doel van een hernia-operatie is
      (dit dient wel vooraf met de patiënt besproken te worden). De frequentie waarmee het
      failed back surgery-syndroom voorkomt, varieert mede door het gebrek aan een scherpe
      definitie van 5 tot 15 procent (Fry88). In weinig onderzoeken is systematisch onder-
      scheid gemaakt tussen pijn in de rug en pijn in het been. Hirch en Nachemson, bijvoor-
      beeld, hebben dit wel geprobeerd en rapporteerden dat minimaal twee jaar na een hernia-
      operatie slechts 11 procent van de patiënten geheel pijnvrij was, 15 procent last had van
      pijn in de rug, 1 procent van pijn in het been, en 73 procent zowel van pijn in de rug als
      in het been (232 opeenvolgende patiënten onderzocht; Hir63).
      Behandeling: effectiviteit en doelmatigheid                                                 52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>           Er zijn verschillende oorzaken voor een tekortschietend effect van chirurgie: naast
      inadequate operatietechniek is dit vooral verkeerde patiëntenselectie (DAT90, Fag80,
      Fry88). Fager en Freidberg analyseerden 105 achtereenvolgende gevallen van patiënten
      die vanwege onbevredigend operatieresultaat naar hen verwezen waren. Zij concludeer-
      den dat het ‘veel gevallen’ betrof van discushernia’s (protrusies) zonder klachten of
      symptomen van wortelcompressie en normale bevindingen bij myelografie. In 62 procent
      van de gevallen werd de operatietechniek inadequaat geacht wegens het risico van be-
      schadiging van de zenuwwortel (Fag80). Ten slotte kan een oorzaak van een onbevredi-
      gend resultaat zijn dat er een combinatie is van discushernia en vernauwing van het wer-
      vel- of wortelkanaal (zie ook 5.6.1). Vernauwing van het wervel- of wortelkanaal stelt
      specifieke eisen aan diagnostiek en therapie. In het geval van operatieve behandeling gaat
      het daarbij, naast eventuele operatie van een gehernieerde tussenwervelschijf, om het
      verwijderen van (een deel van) de wervelboog of om het verder openen van het zenuw-
      wortelkanaal (Atl96b).
6.5   Risico’s
6.5.1 Niet-invasieve behandelmethoden
      Ook aan niet-invasieve behandelmethoden zijn risico’s verbonden. Bedrust — hier ver-
      meld, alhoewel naar het oordeel van de commissie niet langer geïndiceerd (zie 6.4.3) —
      heeft vele negatieve effecten op de lichamelijke en geestelijke conditie (Vro98d).
      NSAID’s hebben, vooral indien langdurig toegepast, belangrijke gastro-intestinale bij-
      werkingen; de mate van de bijwerkingen verschilt tussen specifieke preparaten (Gab91,
      Tyt98). Ineffectieve begeleiding van en pijnbestrijding bij LRS-patiënten kan de klachten
      langer doen voortduren dan nodig is en bijdragen aan het ontstaan van chronische pijn-
      klachten. Epidurale injecties van corticosteroïden kunnen infecties tot gevolg hebben of
      zenuwwortelontstekingen maskeren, die een specifieke therapie vergen. Met sommige
      manueeltherapeuten en medisch-specialisten meent de commissie dat het denkbaar is dat
      manipulatie een dreigende discushernia kan forceren of een bestaande hernia kan verer-
      geren. Er zijn de commissie overigens geen resultaten van onderzoek bekend die deze
      overtuiging steunen of weerleggen.
6.5.2 Invasieve behandelmethoden
      De kans op ernstige complicaties is gering maar niet verwaarloosbaar. Ernstige compli-
      caties zijn onder meer: overlijden, trombo-embolieën en beschadiging van zenuwwortels
      (tabel 1). Bij gebruik van een operatiemicroscoop (microchirurgie) is een kleinere opera-
      tiesnede nodig en zal de weefselschade geringer kunnen zijn. Of dit ook leidt tot minder
      Behandeling: effectiviteit en doelmatigheid                                                53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>     Tabel 1 Frequenties (percentage met 95%BI) van geselecteerde complicaties van discectomie, naar
     techniek. (Bron: Hof93)
                                            operatietechniek (aantal onderzoeken)
     complicatie                            conventioneel                     microchirurgisch
                                            (n=56)                            (n=24)
     sterfte                                0,15 (0,09-0,24)                  0,06 (0,01-0,42)
     zenuwwortelbeschadiging
         totaal                             3,45 (2,21-5,36)                  0,84 (0,24-2,92)
         blijvend                           0,78 (0,42-1,45)                  0,06 (0,00-0,26)
     longembolie                            0,56 (0,29-1,07)                  0,44 (0,20-0,98)
     meningitis                             0,30 (0,15-0,60)                  niet gerapporteerd
    complicaties en een sneller herstel is niet duidelijk. Hoffman rapporteert in zijn gezag-
    hebbend overzicht van 56 onderzoeken met conventionele operatie en 24 onderzoeken
    met microchirurgie lagere frequenties van complicaties bij laatstgenoemde techniek. De
    verschillen waren echter, behalve in het geval van blijvende zenuwwortelbeschadiging,
    niet statistisch significant (tabel 1); de frequenties van heroperatie waren ongeveer gelijk.
    Bijna alle onderzoeken betroffen patiëntenseries of niet-gerandomiseerde vergelijkingen
    (Hof93). In drie gerandomiseerde experimentele onderzoeken, opgenomen in de Cochra-
    ne-analyse, is tussen conventionele en microchirurgie echter geen verschil gevonden wat
    betreft complicaties (en ook niet met betrekking tot het succespercentage; zie 6.4.5;
    Gib99).
          Ernstige bijwerkingen, vooral anafylactische shock, beperkten aanvankelijk de toe-
    passing van chemonucleolyse. Bij een juiste voorbereiding en een goede techniek hoeven
    deze vrijwel niet meer voor te komen (Bou90, Nor93).
6.6 Kosten in relatie tot effectiviteit
    Er is zeer weinig onderzoek verricht naar de doelmatigheid van verschillende behande-
    lingsmogelijkheden bij LRS. Oorzaken zijn de gebrekkigheid van gegevens over de effec-
    tiviteit en de moeilijke afweging tussen de directe kosten van medische behandeling en de
    indirecte kosten van verlies van kwaliteit van leven, ziekteverzuim en arbeidsongeschikt-
    heid. In één onderzoek is geprobeerd de kosten-effectiviteit van operatie bij een discus-
    hernia te berekenen. Er is uitgegaan van effectiviteitsschattingen uit het onderzoek van
    Weber en medewerkers dat al eerder besproken is (Web83; zie 6.4.5). De onderzoekers
    concluderen dat voor geselecteerde groepen patiënten de verbetering in de kwaliteit van
    leven die op de korte termijn door chirurgie teweeg kan worden gebracht kosten-effectief
    is ten opzichte van conservatieve behandeling. Zij hielden wel rekening met indirecte
    Behandeling: effectiviteit en doelmatigheid                                                      54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>    kosten en baten van operatie (gemiddeld korter ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid),
    maar niet met de kosten van complicaties of nadelige effecten van chirurgie (Mal96).
         De commissie meent dat hiermee niet in het algemeen is aangetoond dat operatie
    doelmatiger is dan niet-invasieve behandelmethoden. Het onderzoek had betrekking op
    een beperkte en een zeer specifieke groep patiënten.
6.7 Samenvatting
    In de behandeling van een patiënt met LRS staan pijnbestrijding en behoud of herstel van
    dagelijks functioneren centraal. Gezien de discrepantie tussen de veelal als verontrustend
    ervaren klachten en het doorgaans gunstige natuurlijk beloop is voorlichting van groot
    belang. Het effect van voorlichting en begeleiding is niet specifiek onderzocht in relatie
    tot LRS. De commissie meent echter dat, in afwachting van specifiek onderzoek naar de
    meest effectieve wijze van voorlichting en begeleiding bij LRS, resultaten van onderzoek
    bij andere pijnsyndromen ook hier geldigheid hebben. De commissie concludeert dat er
    op dit moment onvoldoende gegevens zijn voor een adequate beoordeling van de effecti-
    viteit van de verschillende vormen van medicamenteuze pijnbestrijding. Zij meent dat na-
    der onderzoek naar die effectiviteit de zorg voor patiënten ten goede kan komen. In af-
    wachting van de resultaten van dergelijk onderzoek adviseert zij de bestaande richtlijnen
    te volgen.
         Gebrek aan gedetailleerde kennis over de oorzakelijke en prognostische factoren van
    LRS belemmert gerichte interventie in het natuurlijk beloop. De commissie meent dat er
    geen specifieke niet-invasieve behandelmethoden zijn waarvoor voldoende is aangetoond
    dat deze het beloop gunstig beïnvloeden. Zij concludeert dat een bedrustkuur niet effec-
    tief is en pleit voor onderzoek naar de effectiviteit van begeleiding door een fysiothera-
    peut.
         Bij het beoordelen van de noodzaak van chirurgie wordt een onderscheid gemaaakt
    tussen patiënten met en zonder ernstige uitvalsverschijnselen. Naar het oordeel van de
    commissie vormt alleen het cauda equinasyndroom een absolute indicatie voor een
    spoedoperatie. Ernstige of progressieve uitval van één spiergroep (parese) ziet de com-
    missie als relatieve indicaties voor operatie, waarbij de indicatie mede bepaald wordt
    door de belemmeringen voor de patiënt. De commissie beveelt aan in de groep LRS-pa-
    tiënten met de lichtere vormen van parese gerandomiseerd onderzoek te verrichten naar
    het effect van operatie vergeleken met dat van conservatieve behandeling.
         Voor de groep zonder ernstige uitvalsverschijnselen is uit vergelijkend onderzoek ge-
    bleken dat chirurgie effectiever is met betrekking tot pijn en dagelijks functioneren dan
    chemonucleolyse en placebo. Het betrof hier geselecteerde groepen van patiënten met
    ernstige en langdurige pijnklachten ondanks adequate pijnbestrijding. De onderzoeksre-
    sultaten laten echter geen conclusies toe over de exacte indicatiestelling voor en het opti-
    Behandeling: effectiviteit en doelmatigheid                                                  55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>male tijdstip (de timing) van chirurgisch ingrijpen. Voor de meeste patiënten met LRS is
chirurgie niet geïndiceerd. De commissie meent dat een invasieve behandelmethode al-
leen ingezet moet worden wanneer minder invasieve vormen van behandeling adequaat
zijn toegepast maar onvoldoende effect gesorteerd hebben. Er zijn onvoldoende gegevens
over de nadelige effecten van chirurgie, zoals falen, het optreden van recidieven en bij-
werkingen. De commissie beveelt aan onderzoek te doen naar de timing, de indicatiestel-
ling en de nadelige effecten van chirurgie.
     De frequentie van hernia-operaties in Nederland is hoog vergeleken met andere wes-
terse landen. Een deel van dit verschil berust misschien op verschillen in gemiddelde li-
chaamslengte en leeftijdsopbouw tussen landen. Vrijwel zeker wordt het frequentiever-
schil echter in hoge mate bepaald door maatschappelijke factoren en de voorkeuren van
artsen en patiënten. De commissie meent dat meer inzicht nodig is in de voorkeuren van
artsen en patiënten en de invloed daarvan op de keuze van de behandeling.
Den Haag , 16 november 1999,
voor de commissie
dr H Houweling,                           prof. dr BW Koes,
secretaris van de werkgroep               voorzitter van de werkgroep
Behandeling: effectiviteit en doelmatigheid                                               56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>       Literatuur
Ack97  Ackerman SJ, Steinberg EP, Bryan RN, e.a. Trends in diagnostic imaging for low back pain: has MR
       imaging been a substitute or add-on? Radiology 1997; 203: 533-8.
Akk97  van Akkerveeken PF. Diagnostic injections: an overview of discography, facet arthrography, and nerve
       root infiltration. In: Frymoyer JW, red. The adult spine: principles and practice, 2nd edition.
       Philadelphia: Lippincott-Raven Publishers, 1997.
Alb95  Albeck MJ, Hilden J, Kjaer L, e.a. A controlled comparison of myelography, computed tomography, and
       magnetic resonance imaging in clinically suspected lumbar disc herniation. Spine 1995; 20: 443-8.
Ame81  American Academy of Orthopaedic Surgeons. Committee on the Spine. Glossary on spinal terminology.
       Chicago: American Academy of Orthopaedic Surgeons, 1981.
And91  Andersson GBJ. The epidemiology of spinal disorders. In: Frymoyer JW, red. The adult spine: principles
       and practice. New York: Raven Press, 1991: 107-46.
And96  Andersson GBJ, Deyo RA. History and physical examination in patients with herniated lumbar discs.
       Spine 1996; 21: 10s-18s.
Atl96a Atlas SJ, Deyo RA, Keller RB, e.a. The Maine Lumbar Spine Study, Part II: 1-year outcomes of surgical
       and nonsurgical management of sciatica. Spine 1996; 21: 1777-86.
Atl96b Atlas SJ, Deyo RA, Keller RB, e.a. The Maine Lumbar Spine Study, Part III: 1-year outcomes of surgical
       and nonsurgical management of lumbar spinal stenosis. Spine 1996; 21: 1787-95.
Bar37  Barr JS. Sciatica caused by intervertebral-disc lesions. J Bone Jt Surg 1937; 19: 323-42.
Bis93  Bisschoff RJ, Rodriguez RP, Gupta K, e.a. A comparison of computed tomography-myelography,
       magnetic resonance imaging, and myelography in the diagnosis of herniated nucleus pulposus and spinal
       stenosis. J Spinal Disord 1993; 6: 289-95.
       Literatuur                                                                                             57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>Bod90 Boden SD, Davis DO, Dina TS, e.a. Abnormal magnetic resonance scans of the lumbar spine in
      asymptomatic subjects. J Bone Joint Surg 1990; 72: 403-8.
Bos93 van den Bosch JH, Kardaun JWPF. Ziekten van het zenuwstelsel in Nederland: een verkenning van de
      omvang en de gevolgen. Den Haag: SDU/uitgeverij, 1993.
Bou90 Bouillet R. Treatment of sciatica: a comparative survey of complications of surgical treatment and
      nucleolysis with chymopapain. Clin Orthop Related Res 1990; 251: 144-52.
Boz92 Bozzao A, Gallucci M, Masciocchi C, e.a. Lumbar disc herniation: MR imaging assessment of natural
      history in patients treated without surgery. Radiology 1992; 185: 135-41.
Bra89 Braakman R, Blaauw G, Gelpke GJ, e.a. Effect van operatie op neurologische uitval door een
      lumbosacraal radiculair syndroom. Ned Tijdschr Geneeskd 1989; 133: 2619-23.
Bri96 O’Brien CP. Drug addiction and drug abuse. In: Hardman JG, Limbird LE, red. Goodman & Gilman’s
      The pharmacological basis of therapeutics, 9th edition. New York: McGraw-Hill, 1996.
Bus92 Bush K, Cowan N, Katz DE, e.a. The natural history of sciatica associated disc pathology; a prospective
      study with clinical and independent radiologic follow-up. Spine 1992; 17: 1205-12.
Byr98 Byröd G, Rydevik B, Nordborg C, e.a. Early effects of nucleus pulposus application on spinal nerve root
      morphology and function. Eur Spine J 1998; 7: 445-9.
Car87 McCarron RF, Wimpee MW, Hudkins PG, e.a. The inflammatory effects of nucleus pulposus. Spine
      1987; 12: 760-64.
Car97 Carette S, Leclaire R, Marcoux S, e.a. Epidural corticosteroid injections for sciatica due to herniated
      nucleus pulposus. N Engl J Med 1997; 336: 1634-40.
Che94 Cherkin DC, Deyo R, Loeser JD, e.a. An international comparison of back surgery rates. Spine 1994; 11:
      1201-6.
Che99 Chen CY, Cavanaugh JM, Song Z, e.a. Autografted nucleus pulposus induced lumbar nerve root
      functional and molecular changes. Abstracts Annual meeting of the International Society for the Study of
      the Lumbar Spine, Hawaï, 21-25 Juni 1999. nr. 31. Toronto: International Society for the Study of the
      Lumbar Spine, 1999.
Cow92 Cowan NC, Bush K, Katz DE, e.a. The natural history of sciatica: a prospective radiological study.
      Clinical Radiology 1992; 46: 7-12.
Cox81 Coxhead CE, Meade TW, Inskip H, e.a. Multicentre trial of physiotherapy in the management of sciatic
      symptoms. Lancet 1981; i: 1065-8.
Cri93 Crisi G, Carpeggiani P, Trevisan C. Gadolinium enhanced nerve roots in lumbar disk herniation. Am J
      Neuroradiol 1993; 14: 1379-92.
Cul96 McCulloch JA. Focus issue on lumbar disc herniation; macro- and microdiscectomy. Spine 1996; 21:
      45S-56S.
DAT90 Diagnostic and therapeutic technology assessment (DATTA). Laminectomy and microlaminectomy for
      treatment of lumbar disk herniation. JAMA 1990; 264: 1469-72.
Dev99 Devillé WLJM, van der Windt DAWM, e.a.The test of Lasègue: systematic review of the accuracy in
      diagnosing herniated discs. Spine 1999; 24 (in druk).
      Literatuur                                                                                               58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>Dey91  Deyo RA, Cherkin D, Conrad D, e.a. Cost, controversy, crisis: low back pain and the health of the public.
       Annu Rev Publ Health 1991; 12: 141-56.
Dil73  Dilke TFW, Burry HC, Grahame R. Extradural corticosteroid injection in management of lumbar nerve
       root compression. Br Med J 1973; 2: 635-7.
Fag80  Fager CA, Freidberg SR. Analysis of failures and poor results of lumbar spine surgery. Spine 1980; 5:
       87-94.
Fin39  Fincher EF. Neurologic aspects of low back pain and sciatica. Ann Surg 1939; 109: 1028-33.
Foe90  Foets M, van der Velden J. Een nationale studie naar ziekten en verrichtingen in de huisartsenpraktijk.
       Basisrapport: meetinstrumenten en procedures. Utrecht: Nivel, 1990.
For76  Fordyce WE. Behavioral methods for chronic pain and illness. St Louis: CV Mosby Company, 1976.
Fry88  Frymoyer JW. Back pain and sciatica. N Engl J Med 1988; 318: 291-300.
Fry91  Frymoyer JW, ed. The adult spine: principles and practice. New York: Raven Press, 1991.
Gab91  Gabriel SE, Jaakkikainen L, Bombardier C. Risk for serious gastrointestinal complications related to use
       of nonsteroidal anti-inflammatory drugs; a meta-analysis. Ann Intern Med 1991; 115; 787-96.
Gar91  Garfin SR, Rydevik BL, Brown RA. Compressive neuropathy of spinal nerve roots: a mechanical or
       biological problem? Spine 1991; 16: 162-8.
Gat96  Gatchel J, Turk DC, red. Psychological approaches to pain mangement: a practioner’s handbook. New
       York/London: The Guilford Press, 1996.
GR86   Gezondheidsraad. Advies inzake pijnbehandeling. Den Haag: Gezondheidsraad, 1986; publicatie nr
       1986/38.
GR95   Gezondheidsraad. Risicobeoordeling van handmatig tillen. Den Haag: Gezondheidsraad, 1995; publikatie
       nr 1995/02.
Gib99  Gibson JNA, Grant IC, Waddell G. Surgery for lumbar disc prolapse (Cochrane Review). In: The
       Cochrane Library, Issue 1, 1999. Oxford: Update Software.
Hab89  Habbema JDF, Braakman R, Blaauw G, e.a. De toestand van patiënten één jaar na operatie wegens een
       lumbosacraal radiculair syndroom. Ned Tijdschr Geneeskd 1989; 133: 2615-9.
Hak72  Hakelius A, Hindmarsh J. The comparative reliability of preoperative diagnostic methods in lumbar disc
       surgery. Acta Orthop Scand 1972; 43: 234-8.
Has97  Hasue M, Kikuchi S. Nerve root injections. In: Frymoyer JW, red. The adult spine: principles and
       practice, 2nd edition. Philadelphia: Lippincott-Raven Publishers, 1997.
Hel87a Heliövaara M. Body height, obesity, and risk of herniated lumbar intervertebral disc. Spine 1987; 12:
       469-72.
Hel87b Heliövaara M, Knekt P, Aromaa A. Incidence and risk factors of herniated lumbar intervertebral disc or
       sciatica leading to hospitalization. J Chron Dis 1987; 40: 251-8.
Hel87c Heliövaara M. Occupation and risk of herniated lumbar intervertebral disc or sciatica leading to
       hospitalization. J Chron Dis 1987; 40: 259-64.
Hel88  Heliövaara M. Epidemiology of sciatica and herniated lumbar intervertebral disc. Helsinki: The Research
       Institute for Social Security, 1988: 1-147.
Hir63  Hirsch C, Nachemson A. The reliability of lumbar disk surgery. Clin Orthop 1963; 29: 189-95.
       Literatuur                                                                                                59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>Hof93  Hoffman RM, Wheeler KJ, Deyo RA. Surgery for herniated lumbars discs: a literature synthesis. J Gen
       Intern Med 1993; 8: 487-96.
Hof96  Hofman PA, Wilmink JT. Optimising the image of the intradural nerve root: the value of MR
       radiculography. Neuroradiology 1996; 38: 654-7.
Hol84  Holm S, Nachemson A. Immediate effects of cigarette smoke on the nutrition of the intervertebral disc of
       the pig. Orthop Trans 1984; 8: 380.
Hoo95  van den Hoogen HMM, Koes BW, van Eijk JTM, e.a. On the accuracy of history, physical examination,
       and erythrocyte sedimentation rate in diagnosing low back pain in general practice: a criteria-based re-
       view of the literature. Spine 1995; 20: 318-27.
Hur83  Hurme M, Alaranta H, Torma T, e.a. Operated lumbar disc herniation; epidemiological aspects. Ann
       Chir Gynaecol 1983; 72: 33-6.
Jac89  Jackson RP, Cain J Jr., Jacobs RR, e.a. The neuroradiographic diagnosis of lumbar herniated nucleus
       pulposus: II. A comparison of computed tomography (CT), myelography, CT- myelography, and magnetic
       resonance imaging. Spine 1989; 14: 1362-7.
Jay84  Jayson MIV, Keegan A, Million R, e.a. A fibrinolytic defect in chronic back pain syndromes. Lancet
       1984; ii: 1186-7.
Jen94  Jensen MC, Brant-Zawadzki MN, Obuchowski N, e.a. Magnetic resonance imaging of the lumbar spine
       in people without back pain. N Engl J Med 1994; 331: 69-73.
Kel90  Keller RB, Soule DN, Wennberg JE, e.a. Dealing with geographic variations in the use of hospitals. J
       Bone Joint Surg 1990; 72-A: 1286-93.
Kel96  Keller RB, Atlas SJ, Singer DE, e.a. The Maine Lumbar Spine Study, part I: backgrond and concepts.
       Spine 1996; 21: 1769-76.
Kel75a Kelsey JL, Hardy RJ. Driving of motor vehicles as a risk factor for acute herniated lumbar intervertebral
       disc. Am J Epidemiol 1975; 102: 63-73.
Kel75b Kelsey JL. An epidemiological study of acute herniated lumbar intervertebral discs. Rheumatol Rehabil
       1975; 14: 144-59.
Kel75c Kelsey JL. An epidemiological study of the relationship between occupations and acute herniated lumbar
       intervertebral discs. Int J Epidemiol 1975; 4: 197-205.
Kel84a Kelsey JL, Githens PB, O’Connor T, e.a. Acute prolapsed lumbar intervertebral disc: an epidemiological
       study with special reference to driving automobiles and cigarette smoking. Spine 1984; 9: 608-13.
Kel84b Kelsey JL, Githens PB, Walter SD, e.a. An epidemiological study of acute prolapsed cervical
       intervertebral disc. J Bone Joint Surg 1984; 66: 907-14.
Kel84c Kelsey JL, Githens PB, White AA, e.a. An epidemiological study of lifting and twisting on the job and
       risk factors for acute prolapsed lumbar intervertebral disc. J Orthop Res 1984; 2: 61-66.
Ken92  Kent DL, Haynor DR, Larson EB, e.a. Diagnosis of lumbar spinal stenosis in adults: a metaanalysis of
       the accuracy of CT, MR and myelography. AJR 1992; 158: 1135-45.
Ken94  Kent DL, Haynor DR, Longstreth WT Jr, e.a. The clinical efficacy of MRI in neuro-imaging. Ann Intern
       Med 1994; 120: 856-70.
       Literatuur                                                                                                60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>Key45  Key JA. Intervertebral disk lesions are the most common cause of low back pain with or without sciatica.
       Ann Surg 1945; 121: 534-44.
Kno92  Knottnerus JA, Leffers P. The influence of referral patterns on the characteristics of diagnostic tests. J
       Clin Epidemiol 1992; 45: 1143-54.
Koe97  Koes BW, Scholten RJPM, Mens JMA, e.a. Efficacy of non-steroidal anti-inflammatory drugs for low
       back pain: a systematic review of randomised clinical trials. Annals of the Rheumatic Diseases 1997; 56:
       214-23.
Koe99  Koes BW, Scholten RJPM, Mens JMA, e.a. Epidural steroid injections for low back pain and sciatica: an
       updated systematic review of randomized clinical trials. Pain Digest 1999; 9: 241-7.
Kom96  Komori H, Shinomiya K, Nakai O, e.a. The natural history of herniated nucleus pulposus with
       radiculopathy. Spine 1996; 21: 225-9.
Koo95  Koopmansschap MA, Rutten FFH, van Ineveld BM, e.a. The friction cost method for measuring indirect
       costs of disease. J Health Econom 1995; 14: 171-89.
Kor93  von Korff M, Deyo RA, Cherkin D, e.a. Back pain in primary care: outcomes at 1 year. Spine 1993; 18:
       855-62.
Lam91  Lamberts H. In het huis van de huisarts. Verslag van het Transitieproject. Lelystad: Meditekst, 1991
       (inclusief diskette met gegevens).
Lan88  Lanier DC, Stockton P. Clinical predictors of outcome of acute episodes of low back pain. J Fam Pract
       1988; 27: 483-9.
Lis94  van de Lisdonk EH, van den Bosch WJHM, Huygen FJA, e.a. Ziekten in de huisartsenpraktijk (tweede
       druk). Utrecht: Wetenschappelijke Uitgeverij Bunge, 1994.
Loe99  Loeser JD, Melzack R. Pain: an overview. Lancet 1999; 353: 1607-9.
Mai92a Maigne J, Rime B, Delignet B. Computed tomographic follow-up study of forty-eight cases of
       nonoperatively treated lumbar intervertebral disc herniation. Spine 1992; 17: 1071-4.
Mai92b Main CJ, Wood PLR, Hollis S, e.a. The distress and risk assessment method. Spine 1992; 17: 42-52.
Mal96  Malter AD, Weinstein J. Cost-effectiveness of lumbar discectomy. Spine 1996; 21: 69s-74s.
Mat87  Mathews JA, Mills SB, Jenkins VM, e.a. Back pain and sciatica: controlled trials of manipulation,
       traction, sclerosant and epidural injections. Br J Rheumat 1987; 26: 416-23.
Mix34  Mixter WJ, Barr JS. Rupture of the intervertebral disc with involvement of the spinal canal. N Engl J
       Med 1934; 211: 210-5.
Mod95  Modic MT, Ross JS, Obuchowski NA, e.a. Contrast-enhanced MR imaging in acute lumbar
       radiculopathy: a pilot study of the natural history. Radiology 1995; 195: 429-35.
NHG98  Nederlands Huisartsen Genootschap. Lage rugpijn: hernia van de rug. NHG-patiëntenbrief L1c. Utrecht:
       Nederlands Huisartsen Genootschap, 1998.
NIDA98 National Institute on Drug Abuse. Slide teaching packet II The neurobiology , for health practiotioners,
       teachers and neuroscientists, section I: introduction to the brain.
       Http://www.nida.nih.gov/teaching2/teaching2.html.
Nor93  Nordby EJ, Wright PH, Schofield SR. Safety of chemonucleolysis: adverse effects reported in the United
       States, 1982-1991. Clin Orthop Rel Res 1993; 293: 122-34.
       Literatuur                                                                                                 61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>Olm93 Olmarker K, Rydevik B, Nordborg C. Autologous nucleus pulposus induces neurophysiologic and
      histologic changes in porcine cauda equina nerve roots. Spine 1993; 18: 1425-32.
Olm95 Olmarker K, Blomquist J, Strömberg J, e.a. Inflammatogenic properties of nucleus pulposus. Spine 1995;
      20: 665-9.
Olm98 Olmarker K, Larsson K. Tumor necrosis factor alpha and nucleus-pulposus-induced nerve root injury.
      Spine 1998; 23: 2538-44.
Ped81 Pedersen PA. Prognostic indicators in low back pain. J R Coll Gen Pract 1981; 31: 209-16.
Pen87 Pentinnen J. Back pain and sciatica in Finnish farmers. Helsinki: Publications of the Social Insurance
      Institution, 1987: 71.
Ran78 Ransohoff DF, Feinstein AR. Problems of spectrum and bias in evaluating the efficacy of diagnostic tests.
      N Engl J Med 1978; 299: 926-30.
Rii89 Riihimäki H, Wickström G, Hanninen K, e.a. Predictors of sciatic pain among concrete reinforcement
      workers and house painters. A fie year follow-up. Scand J Work Environ Health 1989; 15: 415-23.
Rob83 Robinson JS, Macon G. Sciatica and the lumbar disk syndrome: a historic perspective. Southern Med J
      1983; 76: 232-8.
Rol83 Roland M, Morris R. A study of the natural history of low-back pain. Part II: Development of guidelines
      for trials of treatment in primary care. Spine 1983; 8: 145-50.
Ros90 Ross JS, Modic MT, Masaryk TJ, e.a. Assessment of extradural degenerative disease with Gd-
      DTPA-enhanced MR imaging: correlation with surgical and pathologic findings. AJNR 1990; 10: 1243-9
      / Am J Roentgenol 1990; 154: 151-7.
Saa90 Saal JA, Saal JS, Herzog RJ. The natural history of lumbar intervertebral disc extrusions treated
      nonoperatively. Spine 1990; 15: 683-6.
Saa95 Saal JS. The role of inflammation in lumbar pain. Spine 1995; 20: 1821-7.
Sch96 van Schaik IN, van Crevel H. Variatie bij chemonucleolyse als behandeling van hernia nuclei pulposi.
      Ned Tijdschr Geneeskd 1996; 140: 1759-63.
Sin87 Singer J, Gilbert JR, Hutton T, e.a. Predicting outcome in acute low-back pain. Can Fam Physician 1987;
      33: 655-59.
Sme96 Smeele IJM, van den Hooghen JMM, Mens JMA, e.a. NHG-standaard Lumbosacraal Radiculair
      Syndroom. Huisarts Wet 1996; 39: 78-89.
Smi58 Smith MJ, Wright VJ. Sciatica and the intervertebral disk; an experimental study. J Bone Joint Surg
      1958; 40a: 1401-13.
Sno77 Snoek W, Weber H, Jorgensen B. Double blind evaluation of extradural methyl prednisolone for
      herniated lumbar discs. Acta Orthop Scand 1977; 48: 635-41.
Spa72 Spangfort EV. The lumbar disc herniation; a computer-aided analysis of 2,504 operations. Copenhagen;
      Munskgaard, 1972; (Acta Orthopaedica Scandinavica suppl no. 142).
Spi96 Focus Issue on Disc Herniation. Spine 1996; 21 (supplement): 1s-78s.
Sta96 Stam J, namens de werkgroep die de consensusbijeenkomst voorbereidde. Consensus over diagnostiek en
      behandeling van het lumbosacraal radiculair syndroom. Ned Tijdschr Geneeskd 1996; 140: 2621-7.
      Literatuur                                                                                                62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>Ste97  Stevens CD, Dubois RW, Larequi-Lauber T, e.a. Efficacy of lumbar discectomy and percutaneous
       treatments for lumbar disc herniation. Soz Präventivmed 1997; 42: 367-79.
Syk97  Sykes J, Johnson R, Hanks GW. Difficult pain problems. Br Med J 1997; 315: 867-9.
Szy88  Szypryt ET, Twining P, Wilde GP, e.a. Diagnosis of lumbar disc protrusion. J Bone Joint Surg 1988;
       70-B: 717-22.
Tho93  Thornbury JR, Fryback DG, Turski PA, e.a. Disk-caused nerve compression in patients with acute
       low-back pain: diagnosis with MR, CT myelography, and plain CT. Radiology 1993; 186: 731-8.
Tul95  van Tulder MW, Koes BW, Bouter LM. A cost-of-illness study of back pain in the Netherlands. Pain
       1995; 62: 233-40.
Tul96  van Tulder MW, Koes BW, Bouter LM, red. Low back pain in primary care: effectiveness of diagnostic
       and therapeutic interventions. Amsterdam: EMGO Institute, 1996.
Tur92  Turner JA, Eresk M, Herron L, e.a. Surgery for lumbar spinal stenosis. An attempted meta-analysis of
       the literature. Spine 1992; 17: 1-8.
Tyt98  Tytgat GNJ. Nieuwe niet-steroïde anti-inflammatoire medicijnen (NSAID’s) met minder bijwerkingen,
       en vrij verkrijgbare laaggedoseerde preparaten. Ned Tijdschr Geneeskd 1998; 142: 1757-61.
Vel91  van der Velden J, de Bakker DH, Claessens AAMC, e.a. Een nationale studie naar ziekten en
       verrichtingen in de huisartsenpraktijk. Basisrapport: Morbiditeit in de huisartsenpraktijk. Utrecht: Nivel,
       1991.
Ver76  Verbiest H. Neurogenic intermittent claudication. Amsterdam/New York: Elsevier, 1976.
Vol92  Volinn E, Mayer J, Diehr P, e.a. Small area analysis of surgery for low-back pain. Spine 1992; 17:
       575-81.
Vol94  Volinn E, Turczyn KM, Loeser JD. Patterns in low back pain hospitalizations: implications for the
       treatment of low back pain in an era of health care reform. Clin J Pain 1994; 10: 64-70.
Vro98a Vroomen PCAJ. The diagnosis and conservative treatment of sciatica.(Proefschrift). Maastricht:
       Universiteit Maastricht, 1998.
Vro98b Vroomen PCAJ, de Krom MCTFM, Wilmink JT, e.a. Diagnostic value of history and physical
       examination. In: Vroomen PCAJ. The diagnosis and conservative treatment of sciatica. (Proefschrift).
       Maastricht: Universiteit Maastricht, 1998.
Vro98c Vroomen PCAJ, de Krom MCTFM, Slofstra DP, e.a. Systematic review of conservative treatment of
       sciatica due to disc herniation. In: Vroomen PCAJ. The diagnosis and conservative treatment of sciatica.
       (Proefschrift). Maastricht: Universiteit Maastricht, 1998.
Vro98d Vroomen PCAJ, de Krom MCTFM, Wilmink JT, e.a. Lack of effectiveness of bed rest for sciatica. N
       Engl J Med 1999; 340: 418-23.
Vro98e Vroomen PCAJ, e.a. Clinical findings predicting the prognosis of sciatica. In: Vroomen PCAJ. The
       diagnosis and conservative treatment of sciatica. (Proefschrift). Maastricht: Universiteit Maastricht,
       1998.
Vro98f Vroomen PCAJ, de Krom MCTFM, Knottnerus JA. A systematic review of the value of history and
       physical examination. In: Vroomen PCAJ. The diagnosis and conservative treatment of sciatica.
       (Proefschrift). Maastricht: Universiteit Maastricht, 1998.
       Literatuur                                                                                                  63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>Vro98g Vroomen PCAJ, de Krom MCTFM, Knottnerus JA. Technique and consistency of the history and the
       physical examination in patients with irradiating pain into the leg. In: Vroomen PCAJ. The diagnosis and
       conservative treatment of sciatica. (Proefschrift). Maastricht: Universiteit Maastricht, 1998.
Vro98h Vroomen PCAJ, van Hapert SJM, van Acker REH, e.a. The clinical significance of gadolinum
       enhancement of lumbar disc herniations and nerve roots on preoperative MRI. Neuroradiology 1998; 40:
       800-6.
Web83  Weber H. Lumbar disc herniation: a controlled, prospective study with ten years of observation. Spine
       1983; 8: 131-40.
Web93  Weber H, Holme I, Amlie E. The natural course of acute sciatica, with nerve root symptoms in a double
       blind placebo-controlled trial of evaluating the effect of piroxicam (NSAID). Spine 1993; 18: 1433-8.
Wen87  Wennberg JE, Freeman JL, Culp WJ. Are hospital services rationed in New Haven or overutilized in
       Boston? Lancet 1987; i: 1185-8.
Wie84  Wiesel SW, Tsourmas N, Feffer HL, e.a. A study of computer-assisted tomography. I. The incidence of
       positive CAT scans in an asymptomatic group of patients. Spine 1984; 9: 549-51.
Wil99  Wilmink JT. Spinal imaging protocols for degenerative disease. In: Haase A, Leibfritz D, Marti-Bonmati
       L, red. Syllabus Methodology, spectroscopy and clinical MRI of the 16th Annual scientific meeting of the
       European Society for Magnetic Resonance in Medicine and Biology, Sevilla, September 16-19, 1999.
       Milaan: Springer-Verlag Italia, 1999: 56-8.
Woo99  Woolf CJ, Mannion RJ. Neuropathic pain: aetiology, symptoms, mechanisms, and management. Lancet
       1999; 353: 1959-64.
Yuk96  Yukawa Y, Kato F, Matsubara Y, e.a. Serial magnetic resonance imaging follow-up study of lumbar disc
       herniation conservatively treated for average 30 months: relation between reduction of herniation and
       degeneration of disc. J Spinal Disord 1996; 3: 251-6.
ZFR99  Ziekenfondsraad. Doelmatigheid van zorg: gewikt en gewogen. Een inventarisatie en ordening van
       kansrijke initiatieven voor doelmatigheidsverbetering in de sociale ziektenkostenverzekering.
       Amstelveen: Ziekenfondsraad, 1999.
       Literatuur                                                                                               64
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>A De adviesaanvraag
B De commissie
C Vragenlijst gespreksronde diagnostiek en behandeling LRS, najaar 1998
  Bijlagen
                                                                        65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>Bijlage A
        De adviesaanvraag
        Op 11 september 1989 ontving de Voorzitter van de Gezondheidsraad een verzoek van
        de Staatssecretaris van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur om advies uit te brengen
        met betrekking tot de grenzen van de zorg (brief DGVGZ/Stabo/JM/U-00136). Aan de
        brief van de bewindsman is de volgende tekst ontleend:
        Zoals in het Regeringsstandpunt Grenzen van de Zorg is gesteld, zal het bestaande verzekeringspakket
        waar mogelijk en noodzakelijk worden opgeschoond. De opschoning is nodig teneinde overbodige, mar-
        ginaal effectieve en/of ondoelmatige onderdelen uit het pakket te verwijderen. Ik wil u hierbij verwijzen
        naar de concrete beleidsvoornemens nr. 3 beschreven op pagina 24 van het Regeringsstandpunt Grenzen
        van de Zorg (Kamerstuk II, 1987- 1988, 206620, nr. 1-2).
             De eerste vraag die zich hierbij voordoet, is welke verrichtingen voor nadere evaluatie in aanmer-
        king zouden kunnen komen. Ik heb de Ziekenfondsraad op 8 februari 1989 gevraagd dit in kaart te bren-
        gen alsmede de toetsing te (doen) aanvangen. Ik heb tevens gevraagd een zekere rangorde aan te brengen
        met betrekking tot de vormen van hulp ten aanzien waarvan genoemde toetsing zou zijn aangewezen. Een
        afschrift van deze adviesaanvraag treft u voor de goede orde hierbij aan. Ik verwacht dat u, met het oog
        op de afstemming met de advisering door de Ziekenfondsraad, in overleg treedt met het secretariaat van
        de Raad.
             Voor de aldus geïnventariseerde verrichtingen zou vervolgens de stand der wetenschap moeten wor-
        den aangegeven. Gaarne ontving ik het advies van de Gezondheidsraad ter zake. Het kan zijn dat u in dat
        kader tot de slotsom komt dat voor sommige onderwerpen de stand der wetenschap onvoldoende basis
        biedt voor oordeelsvorming en dat nadere toetsing gewenst is. In dat geval zou ik graag van u vernemen
        De adviesaanvraag                                                                                         66
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>welke dan de relevante thema’s en vraagstellingen zijn, en welke aanpak de meest geëigende zou zijn.
Wat dit laatste betreft staat mij het volgende voor ogen.
     De wijze van toetsing zal variëren al naargelang het onderwerp. Soms zal het gaan om de formule-
ring van consensus over wat de meest gepaste/correkte wijze van gebruik van een bepaalde verrichting is.
Omdat soms in de toepassing van bijvoorbeeld een geneesmiddel indicatieverruiming heeft plaatsgevon-
den zonder dat de validiteit daarvan was aangetoond, zal, alvorens tot indicatiebeperking kan worden
overgegaan, nader onderzoek in dat geval nodig zijn.
     Bij sommige verrichtingen kan het nodig zijn alsnog patiëntgebonden evaluatie-onderzoek te ver-
richten. Mocht dit laatste het geval zijn dan zou dit onderzoek kunnen plaatsvinden bijvoorbeeld in het
kader van zogenoemde ontwikkelingsgeneeskunde.
Gaarne verzoek ik u mij, in het kader van het bovenstaande, te willen adviseren over de vraag welke be-
staande verrichtingen beperkt toegepast c.q. geheel niet meer toegepast zouden moeten worden gezien de
stand van de wetenschap. Ik verwacht dat u hierbij gebruik maakt van de door mij aan de Ziekenfonds-
raad gevraagde gegevens.
Eerder, in een brief van 8 februari 1989, vroeg de bewindsman aan de Ziekenfondsraad
om het verstrekkingenpakket aan een kritisch oordeel te onderwerpen (brief kenmerk
VTA/VERZ/VE-407353). Genoemde Raad kreeg het verzoek in kaart te brengen welke
verrichtingen uit het verstrekkingenpakket voor een nadere evaluatie in aanmerking ko-
men.
In vervolg op eerstgenoemde adviesaanvraag en in afwachting van de rapportage van de
Ziekenfondsraad bracht de Gezondheidsraad in 1991 het advies ‘Medisch handelen op
een tweesprong’ uit. Daarna, in 1993, verscheen van de Ziekenfondsraad het advies
‘Kosten-effectiviteitsanalyse bestaande verstrekkingen’, waarin 126 onderwerpen werden
genoemd waarvoor nadere evaluatie nodig zou zijn wegens vermoedelijk
     onvoldoende werkzaamheid
     te lage doelmatigheid
     gebruik waarvoor, gezien de stand van wetenschap, eigenlijk geen reden is (’niet-
     passend’ gebruik).
Op 23 november 1994 verzocht de Minister van VWS de Gezondheidsraad om, in over-
leg met de Ziekenfondsraad, verdere selectieve beoordeling van de lijst ter hand te ne-
men. Na raadpleging van deskundigen berichtte de Voorzitter van de Gezondheidsraad
op 10 juli 1996 en vervolgens op 5 februari 1997 aan de minister welke onderwerpen
van de ‘126-lijst’ voor nadere beoordeling door de Raad in aanmerking komen. Deze on-
derwerpen zijn vervolgens op het werkprogramma van de Gezondheidsraad geplaatst. De
in 1997 geïnstalleerde Kerncommissie MTA (zie bijlage B) heeft tot taak gekregen de
De adviesaanvraag                                                                                        67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>werkzaamheden ter hand te nemen. Voor specifieke onderwerpen zijn, gekoppeld aan de
Kerncommissie, werkgroepen ingesteld.
De adviesaanvraag                                                                   68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>Bijlage B
        De commissie
        Als commissie fungeerde het geheel van de Werkgroep Diagnostiek en behandeling van
        het lumbosacraal radiculair syndroom en de Kerncommissie MTA. Als voorzitter en se-
        cretaris van de commissie fungeerden, respectievelijk, de voorzitter en de secretaris van
        de Kerncommissie MTA.
        Samenstelling van de Werkgroep :
             dr BW Koes, voorzitter
             hoogleraar huisartsgeneeskunde; Erasmus Universiteit Rotterdam
             dr PF van Akkerveeken
             orthopedisch chirurg; Rug Advies Centra Nederland BV, De Bilt
             dr CJJ Avezaat,
             hoogleraar neurochirurgie; Erasmus Universiteit Rotterdam
             dr AW Chavannes
             huisarts; Universiteit Utrecht
             drs WC Peul
             neurochirurg; Leids Universitair Medisch Centrum
             drs H Schers
             huisarts; Katholieke Universiteit Nijmegen
             dr J Stam
             hoogleraar neurologie; Universiteit van Amsterdam
             drs RAHM Swinkels
             fysiotherapeut; Eindhoven
        De commissie                                                                              69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>    dr PCAJ Vroomen
    neuroloog; Academisch Ziekenhuis Maastricht
    dr JT Wilmink
    hoogleraar radiologie; Universiteit Maastricht
    dr H Houweling, arts-epidemioloog, secretaris
    Gezondheidsraad, Den Haag
Samenstelling van de Kerncommissie:
    prof. dr JA Knottnerus, voorzitter
    vice-voorzitter Gezondheidsraad
    dr GH Blijham
    hoogleraar interne geneeskunde; Universiteit Utrecht
    dr PMM Bossuyt
    hoogleraar klinische epidemiologie; Universiteit van Amsterdam
    dr HR Büller
    internist, Universiteit van Amsterdam
    dr J Dekker
    hoogleraar paramedische zorg; Vrije Universiteit, Amsterdam
    dr M Donker
    hoogleraar beleid en evaluatie geestelijke gezondheidszorg; Erasmus Universiteit
    Rotterdam
    dr J Kievit
    hoogleraar medische besliskunde; Universiteit Leiden
    dr FFH Rutten
    hoogleraar gezondheidseconomie; Erasmus Universiteit Rotterdam
    drs A Boer, adviseur
    College voor Zorgverzekeringen, Amstelveen
    dr GL Engel, adviseur
    Vereniging Academische Ziekenhuizen, Utrecht
    dr GHM ten Velden, arts, secretaris
    Gezondheidsraad, Den Haag
De commissie                                                                         70
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>Bijlage C
        Vragenlijst gespreksronde diagnostiek
        en behandeling LRS, najaar 1998
        Het is voor de praktijk wellicht beter om van de klinische diagnose lumbosacraal radiculair syndroom
        (LRS) uit te gaan dan van de anatomische diagnose HNP. De onderstaande vragen zijn slechts bedoeld
        als hulp en voorbereiding bij het gesprek. Het is onmogelijk en ook niet de bedoeling om op alle vragen
        een antwoord te geven.
        1    Wat dient het initiële beleid bij LRS te zijn? Wat is de plaats van verschillende vormen van conser-
             vatieve therapie (pijnbestrijding, strenge/liberale bedrust, actieve oefentherapie, tractie, manipula-
             tie, injecties van corticosteroïden/lokale anesthetica)?
        2    Hoe dient de diagnose HNP gesteld te worden? Wat is de plaats van myelogram, CT-scan en MRI
             bij de diagnostiek van HNP? Wanneer dient beeldvormende techniek te worden aangevraagd en
             door wie?
        3    Wat is het natuurlijk beloop van HNP? Is het beloop bij behandeling gunstiger dan het natuurlijk be-
             loop? Zijn er klinisch of anatomisch gedefinieerde subgroepen te onderscheiden met verschillend
             natuurlijk beloop?
        4    Is er een precies onderscheid te maken tussen protrusie, extrusie en sequester/massale hernia? Hoe?
             Hebben deze verschillende anatomische varianten (mogelijk mede afhankelijk van hun lokalisatie)
             verschillend natuurlijk beloop? Behoeven ze verschillende chirurgische benadering/techniek?
        5    In hoeverre is de diagnostiek en/of het beleid anders bij wervelkanaalstenose dan bij HNP? Hoe
             vaak wordt een LRS veroorzaakt door stenose?
        6    Als voordeel van chirurgische behandeling wordt wel genoemd de functieverbetering op de korte
             termijn. Is dit een algemene stelregel en hoe relevant is deze functieverbetering aangezien het resul-
        Vragenlijst gespreksronde diagnostiek en behandeling LRS, najaar 1998                                       71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>   taat op langere termijn waarschijnlijk niet verschilt? Vermindert uitstel van chirurgie (>12 wkn.) de
   prognose van motorische uitval?
7  Wat is de plaats van microdiscectomie, geautomatiseerde percutane discectomie en partiële laserdis-
   cectomie?
8  Geven de CBO-Consensus en de NHG-Standaard Lumbosacraal Radiculair Syndroom een adequate
   beschrijving van a) de stand van wetenschap en b) de feitelijke praktijk? Zo niet, welke zijn de be-
   langrijkste verschillen?
9  Wat zijn qua effectiviteit en doelmatigheid de grootste onzekerheden op het terrein van de diagnos-
   tiek en behandeling van HNP?
Consulenten:
   dr PF van Akkerveeken
   orthopedisch chirurg; Rug Advies Centra Nederland BV, De Bilt
   dr AW Chavannes
   huisarts; Universiteit Utrecht
   dr BW Koes
   hoogleraar huisartsgeneeskunde; Erasmus Universiteit Rotterdam
   dr RAB Oostendorp
   fysiotherapeut; directeur Nederlands Paramedisch Instituut, Amersfoort, tevens
   hoogleraar manuele therapie, Vrije Universiteit Brussel
   dr A. van Ooij
   orthopeed; Academisch Ziekenhuis Maastricht
   drs WC Peul
   neurochirurg; Leids Universitair Medisch Centrum
   drs H Schers
   huisarts; Katholieke Universiteit Nijmegen
   dr J Stam
   hoogleraar neurologie; Academisch Medisch Centrum, Amsterdam
   dr PCAJ Vroomen
   neuroloog; Academisch Ziekenhuis Maastricht
   dr A. Nachemson
   hoogleraar orthopedie; Georgetown University (VS)
Vragenlijst gespreksronde diagnostiek en behandeling LRS, najaar 1998                                    72
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>