<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Signalering Ethiek en Gezondheid 2003
Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Aanbieding advies
uw kenmerk (CZS/ME-2119366)
Mevrouw de Staatssecretaris,
In september 2001 nam de toenmalige Minister van VWS het initiatief tot de
oprichting van het Centrum voor Ethiek en Gezondheid (CEG), een samenwer-
kingsverband van de Gezondheidsraad en de Raad voor de Volksgezondheid en
Zorg (RVZ). Het centrum kreeg onder meer als taak “het signaleren van (interna-
tionale) ontwikkelingen met medisch-ethische aspecten”. Bij de instelling werd
tevens bepaald dat de Gezondheidsraad eenmaal per jaar een signaleringsrapport
zendt aan de Minister van VWS, waarin aandacht wordt besteed aan (mogelijke)
ethische implicaties van wetenschappelijke ontwikkelingen binnen het werkter-
rein van de Raad. Ik heb het genoegen u hierbij het eerste rapport in dit kader aan
te bieden: Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 – Gezondheidsraad. De publi-
catie in één kaft met het gelijkluidende rapport van de RVZ symboliseert de
samenwerking van beide raden in het Centrum voor Ethiek en Gezondheid.
    De signalering van wetenschappelijke ontwikkelingen met belangrijke
ethische of maatschappelijke implicaties is voor de Gezondheidsraad niet nieuw.
Mede voor de signalering op dit gebied fungeert al sinds 1977 de Beraadsgroep
Gezondheidsethiek en Gezondheidsrecht. Het was dan ook vanzelfsprekend dat
die beraadsgroep zou optreden als commissie voor de activiteiten van de
Gezondheidsraad in het kader van het CEG, waaronder de voorbereiding van dit
rapport (voor de samenstelling van de commissie, zie bijlage A). De afzonder-
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>lijke hoofdstukken zijn in concept beoordeeld door de Beraadsgroep Genees-
kunde en de eerste twee ook door de Beraadsgroep Genetica.
    De commissie is tot de keuze van onderwerpen voor signalering gekomen na
consultatie van de leden van alle beraadsgroepen en permanente commissies van
de Gezondheidsraad. Hun werd gevraagd wetenschappelijke ontwikkelingen aan
te dragen waaraan volgens hen belangrijke ethisch-maatschappelijke implicaties
zijn verbonden. De vier uiteindelijk gekozen onderwerpen bestrijken een breed
terrein van de geneeskunde en de gezondheidszorg. In volgende jaarrapporten
zullen zeker ook de andere aandachtsgebieden van de Gezondheidsraad aan bod
komen: milieu, voeding, en arbeidsomstandigheden.
    De hoofdstukken van dit rapport bestaan uit afzonderlijke signalementen. Er
is niet gekozen voor een overkoepelend thema, al zijn er op bepaalde plaatsen
wel dwarsverbanden. Elk van de signalementen loopt uit op een paragraaf met
conclusies en aanbevelingen.
Het thema van het eerste hoofdstuk, Handelingen met geslachtscellen en
embryo’s, zal elk jaar terugkeren. Zoals tijdens de parlementaire beraadslaging
over de Embryowet door de Minister van VWS is opgemerkt, is afstemming van
belang tussen de in die wet aan de Centrale Commissie Mensgebonden Onder-
zoek (CCMO) opgedragen taak jaarlijks verslag uit te brengen over ‘nieuwe ont-
wikkelingen betreffende handelingen met geslachtscellen en embryo's’ en de
door de Gezondheidsraad in verband met het CEG uit te voeren signalering.
Beide instanties hebben afgesproken dat de Gezondheidsraad de wetenschappe-
lijke ontwikkelingen op het genoemde terrein tot een belangrijk focus zal maken
van zijn jaarlijkse rapportage. De CCMO beperkt zich dan in haar verslag tot een
beschrijving van de toepassing van de wet en van onderzoek met geslachtscellen
en embryo’s voor zover door haar beoordeeld of geregistreerd. Het CCMO-ver-
slag over 2002 is als bijlage opgenomen in dit rapport (bijlage B).
    Binnen de thematiek van het eerste hoofdstuk moest opnieuw een selectie
worden gemaakt. Gekozen is voor een bespreking van vier technieken die alle
zijn gericht op verbetering van de mogelijkheden van medische hulp bij voort-
planting, maar die zich bevinden in verschillende fasen van hun ontwikkeling.
Pre-implantatie genetische diagnostiek (PGD) geldt nog als experimenteel, maar
wordt in ons land al langere tijd toegepast, zij het in een enkel centrum. Pre-
implantatie genetische screening op chromosoomafwijkingen (PGS-A) is zeer
recent in de vorm van klinisch onderzoek in ons land geïntroduceerd. De beide
andere technieken hebben nadrukkelijk nog een theoretisch karakter. Oöplasma-
transfer is in buitenlandse klinieken al wel bij de mens toegepast, echter zonder
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>adequaat voor-onderzoek naar de mogelijke risico’s ervan. Interspecies-transfer
van spermatogonia, ten slotte, bevindt zich nog uitsluitend in de fase van voor-
onderzoek met proefdieren. Op een korte bespreking van de stand van de weten-
schap volgt steeds een inventarisatie van normatieve vragen en overwegingen in
verband met de toepassing of mogelijke verdere ontwikkeling van de besproken
technieken. Ik wil met nadruk het belang onderstrepen van de geboden informa-
tie voor de gedachtevorming op dit maatschappelijk uiterst gevoelige terrein.
Bloedafname via de hielprik is een sinds 1974 ingevoerde procedure om bij pas-
geborenen bepaalde ernstige aangeboren ziekten op te sporen. Op dit moment
vindt standaard screening plaats op drie aandoeningen (PKU, CHT en AGS),
waarbij gezondheidsschade te voorkómen is door dieetmaatregelen of medicatie,
mits men er vroeg bij is. In Screening van pasgeborenen op aangeboren stofwis-
selingsziekten wordt een nieuwe analysetechniek besproken, waarmee het moge-
lijk is tientallen zeldzame stofwisselingsziekten tegelijk op te sporen, die
overigens nog niet alle even goed in kaart zijn gebracht wat betreft geboortepre-
valentie, klinisch beeld en mate van behandelbaarheid. In Groningen doet men
momenteel ervaring op met de nieuwe methode. Mede op basis van een work-
shop die de Gezondheidsraad samen met ZonMW over het onderwerp hield en
waarvan apart verslag zal worden gedaan, constateert de commissie dat de
methode kan leiden tot een aanzienlijke schaalvergroting van de hielprikscree-
ning. Belangrijke vragen betreffen de aanvaardbaarheid van screening van pas-
geborenen op nog niet goed behandelbare aandoeningen en de haalbaarheid van
informed consent. Ik onderschrijf het pleidooi van de commissie voor een staps-
gewijze besluitvorming rond de invoering van de methode.
In Geneesmiddelen voor kinderen gaat de commissie in op de gebrekkige weten-
schappelijke onderbouwing van geneesmiddelen voor kinderen. Ontwikkelingen
binnen de EU maken het mogelijk nu spijkers met koppen te slaan en oplossin-
gen te genereren voor dit aloude probleem. Ik onderschrijf het pleidooi van de
commissie om de gesignaleerde belemmeringen voor wetenschappelijk onder-
zoek op dit gebied weg te nemen. Dit dient gecombineerd te worden met expli-
ciete aandacht voor de professionele scholing van (toekomstige) artsen-
onderzoekers op het terrein van communicatie met jeugdige patiënten en hun
ouders over deelname aan wetenschappelijk onderzoek. Zonder dat zal het moei-
lijk zijn de kwaliteit van de informatieverstrekking en de counseling, en daarmee
het welslagen van het onderzoek, te waarborgen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>De maakbare mens, ten slotte, gaat over mogelijkheden om de gezonde mens
naar eigen smaak te ‘perfectioneren’. Een aantal mogelijkheden die tot voor kort
nog tot het domein van de sciencefiction gerekend werden, komt nu of in de
nabije toekomst binnen ons bereik te liggen als gevolg van ontwikkelingen in de
biomedische wetenschappen van de afgelopen decennia. Met de commissie meen
ik dat regering en parlement alert moeten zijn op deze trendverschuiving. Het is
van belang dat zij nagaat waar bescherming geboden is van het welzijn en de
autonomie van individuen, en van publieke goederen en maatschappelijke gelijk-
heid. Hierbij verdient de verhouding tussen de verantwoordelijkheden van over-
heid, de individuele burger, en de betrokken beroepsbeoefenaren bijzondere
aandacht.
Met de Signalering Gezondheid en Ethiek, vanaf nu jaarlijks uit te brengen,
attendeert de Gezondheidsraad u op onderwerpen die vanuit ethisch oogpunt de
nodige aandacht verdienen. Ten overvloede wijs ik u op de mogelijkheid om
onderwerpen waarover u nader geïnformeerd wilt worden, op het werkpro-
gramma van de Gezondheidsraad te plaatsen.
Hoogachtend,
Prof. dr JA Knottnerus
Voorzitter
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Signalering Ethiek en Gezondheid 2003
Gezondheidsraad
rapportage in het kader van het Centrum voor Ethiek en Gezondheid
aan:
de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Nr 2003/08, Den Haag, 16 mei 2003
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de rege-
ring en het parlement “voor te lichten over de stand der wetenschap ten aanzien
van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid” (art. 21 Gezondheids-
wet).
    De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden
van Volksgezondheid, Welzijn & Sport, Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
& Milieubeheer, Sociale Zaken & Werkgelegenheid, en Landbouw, Natuurbe-
heer & Visserij. De Raad kan ook eigener beweging adviezen uitbrengen. Het
gaat dan als regel om het signaleren van ontwikkelingen of trends die van belang
kunnen zijn voor het overheidsbeleid.
    De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden in bijna alle
gevallen opgesteld door multidisciplinair samengestelde commissies van—op
persoonlijke titel benoemde—Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.
U kunt dit rapport downloaden van www.gr.nl.
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Gezondheidsraad. Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad.
Den Haag: Gezondheidsraad, 2003; publicatie nr 2003/08.
auteursrecht voorbehouden
ISBN: 90-5549-478-X
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>    Inhoud
1   Handelingen met geslachtscellen en embryo’s 11
1.1 Inleiding 11
1.2 Pre-implantatie genetische diagnostiek 12
1.3 Pre-implantatie genetische screening op aneuploïdie (PGS-A) 26
1.4 Oöplasmatransfer: een ‘verjongingskuur’ voor de eicel 33
1.5 Interspecies-transplantatie van spermatogonia 38
1.6 Conclusies en aanbevelingen 41
2   Screening van pasgeborenen op aangeboren stofwisselingsziekten 51
2.1 Inleiding 51
2.2 Testkwaliteit 56
2.3 Neonatale screening op (nog) niet-behandelbare stofwisselingsziekten? 57
2.4 Vrijwillige deelname op basis van informed consent? 62
2.5 Uitbreiding van de screening? 67
2.6 Conclusies en aanbevelingen 69
3   Geneesmiddelen voor kinderen 73
3.1 Inleiding 73
3.2 Registratie van geneesmiddelen 73
3.3 Cijfers over niet-geregistreerd gebruik in Nederland 74
3.4 Risico’s voor kinderen 75
    Inhoud                                                                   9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>3.5 De praktijk van het voorschrijven aan kinderen 76
3.6 Analyse van het College voor zorgverzekeringen (CvZ) 77
3.7 Deelname van kinderen aan onderzoek 78
3.8 Conclusies en aanbevelingen 79
4   De maakbare mens 83
4.1 Inleiding 83
4.2 Maatschappelijke ontwikkelingen 85
4.3 Morele overwegingen 88
4.4 Implicaties voor overheidsbeleid 93
4.5 Conclusies en aanbevelingen 96
    Bijlagen 101
A   Samenstelling commissie 103
B   CCMO-rapportage over de toepassing van de Embryowet en nieuwe
    ontwikkelingen betreffende onderzoek met geslachtscellen en embryo’s in 2002 105
10  Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 1
          Handelingen met geslachtscellen en
          embryo’s*
1.1       Inleiding
          Dit signalement gaat over ingrepen in menselijke geslachtscellen en pre-implan-
          tatie embryo’s, gericht op verbetering van medische hulp bij voorplanting. Als
          verzamelbegrip voor die ingrepen wordt wel de term ‘micromanipulatie’
          gebruikt.
               Van de vier te bespreken technieken zijn de eerste twee gericht op het moge-
          lijk maken van selectieve overplaatsing van embryo’s in de baarmoeder. Bij pre-
          implantatie genetische diagnostiek (PGD) gaat het om genetisch onderzoek bij
          de onbevruchte eicel of bij het embryo in vitro ten behoeve van paren met een
          individueel verhoogd risico op het krijgen van een kind met een bepaalde erfe-
          lijke ziekte of aandoening. Doel is de wensouders in staat te stellen een kind te
          krijgen zonder dat zij bang hoeven zijn de ziekte in kwestie door te geven aan het
          nageslacht. Pre-implantatie genetische screening op chromosoomafwijkingen
          (PGS-A) betreft routinematig onderzoek van IVF-embryo’s, (primair) gericht op
          vergroting van de kans op zwangerschap en vermindering van het aantal meerlin-
          gen. PGD wordt in ons land al tien jaar toegepast, zij het in een enkel centrum en
          in de vorm van wetenschappelijk onderzoek. Onderzoek naar de meerwaarde van
          PGS-A staat internationaal sterk in de belangstelling en is onlangs ook in ons
          land gestart. De beide andere in dit signalement beschreven technieken bevinden
*         Opgesteld door dr GMWR de Wert, hoogleraar biomedische ethiek, Maastricht.
          Handelingen met geslachtscellen en embryo’s                                        11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>    zich nog in de fase van het preklinisch onderzoek. Zij hebben als doel hulp bij
    voortplanting mogelijk te maken bij vrouwen en mannen die via ‘gewone’ IVF
    of ICSI geen kinderen kunnen krijgen. Concreet gaat het om ‘oöplasma transfer’,
    gericht op eicelverbetering, en ‘interspecies-transfer van spermatogonia’, waar-
    bij een dier wordt gebruikt om menselijke zaadcellen tot rijping te brengen.
        Doel van dit signalement is het in kaart brengen van normatieve vragen die
    de ontwikkeling van genoemde technieken oproept. De algemene discussie over
    de aanvaardbaarheid van medische hulp bij voortplanting via in-vitrofertilisatie
    (IVF) of pre-implantatie genetische diagnostiek (PGD) zal daarbij buiten
    beschouwing blijven. De in die discussie ingenomen standpunten en daarvoor
    aangevoerde overwegingen zijn voldoende bekend en hoeven hier niet te worden
    herhaald. De bespreking beperkt zich tot nieuwe technologie (of nieuwe toepas-
    singen van bestaande technologie) en daaruit voortvloeiende normatieve vragen
    en dilemma’s. Omdat het deels gaat om nog theoretische mogelijkheden, heeft de
    bespreking een sterk anticiperend karakter. De nadruk ligt op de ethische aspec-
    ten; juridische vragen zullen slechts in de marge aan bod komen.
        Steeds zal eerst een korte schets worden gegeven van de achtergrond van de
    techniek in kwestie, het potentiële belang ervan en de stand van de wetenschap,
    gevolgd door een inventariserende bespreking van de normatieve aspecten. De
    slotparagraaf bevat conclusies en aanbevelingen.
    Aanvankelijk was de bedoeling in dit signalement nóg een mogelijke micromani-
    pulatie-techniek te bespreken, namelijk: artificiële inductie van meiose in soma-
    tische cellen, dat wil zeggen: het ‘ombouwen’ van een (diploïde) somatische cel
    tot een haploïde geslachtscel1-4. Deze techniek zou volgens sommige onderzoe-
    kers op termijn hulp bij voortplanting mogelijk kunnen maken bij vrouwen zon-
    der eierstokken en mannen met ontbrekende spermatogenese. Zeer recent
    verschenen echter publicaties waarin op biologische gronden ernstige twijfel
    wordt geuit over het realiteitsgehalte van deze procedure5,6. Navraag bij experts
    leerde dat dit oordeel als gegrond moet worden beschouwd.
1.2 Pre-implantatie genetische diagnostiek
    IVF is wel aangeduid als een ‘open window’ voor het observeren van en interve-
    niëren in embryo’s in vitro7. Het belangrijkste voorbeeld van een door IVF
    mogelijk gemaakte nieuwe ontwikkeling is pre-implantatie genetische diagnos-
    tiek (PGD). Daaronder wordt verstaan: genetisch onderzoek van de onbevruchte
    eicel of het embryo in vitro, voorafgaand aan of aansluitend bij IVF of ICSI.
12  Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>1.2.1 Achtergrond en stand van zaken
      PGD maakt het in principe mogelijk alleen die eicellen te bevruchten, of alleen
      die embryo’s terug te plaatsen die vrij zijn van een bepaalde ziekte of afwijking.
      Het belangrijkste voordeel van PGD boven prenatale diagnostiek is dat het
      onderzoek plaatsvindt vóór dat sprake is van zwangerschap. Idealiter is de
      morele en psychische problematiek van zwangerschapsafbreking hier dus niet
      aan de orde. Sterker nog: in individuele gevallen kan PGD helpen voorkomen dat
      aanstaande ouders voor een abortusbeslissing komen te staan. PGD is echter
      zeker geen simpel alternatief voor de reguliere prenatale diagnostiek. De noodza-
      kelijke IVF-behandeling is voor de vrouw belastend en niet geheel zonder risico.
      Verder is de succeskans van IVF een beperkende factor. Voor de ‘take home baby
      rate’ na PGD8 komt daar nog bij dat, afhankelijk van het type overerving van de
      ziekte in kwestie, een kwart tot de helft van de embryo’s bij voorbaat niet in aan-
      merking komt voor overplaatsing in de baarmoeder.
           De doelgroepen van PGD zijn: normaal vruchtbare paren met een hoog risico
      op het krijgen van een kind met een genetische aandoening die een selectieve
      abortus niet acceptabel vinden of een herhaalde selectieve abortus willen voorkó-
      men, en paren die vanwege verminderde vruchtbaarheid zijn aangewezen op
      hulp bij voortplanting en tevens een hoog risico hebben op het krijgen van een
      kind met een genetische aandoening.
           Om de diagnostiek te kunnen verrichten moet, door middel van een biopsie,
      eerst celmateriaal worden verkregen. Er is een aantal varianten, afhankelijk van
      de vraag of men het onderzoek wil uitvoeren bij de nog onbevruchte eicel (pre-
      conceptionele genetische diagnostiek) of bij het embryo in vitro9-11. In het eerste
      geval zal men alleen informatie kunnen verkrijgen over afwijkingen die via de
      maternale lijn worden doorgegeven. Deze variant (‘polar body biopsy’*) wordt
*     Bij ‘polar body biopsie’ wordt het te onderzoeken celmateriaal verkregen door uit de eicel het ‘eerste poollichaam-
      pje’ weg te nemen. Het eerste poollichaampje ontstaat als gevolg van de eerste reductiedeling als een zustercel van
      de eicel en degenereert bij de bevruchting. Het bevat het genetisch complement van de eicel en kan dus worden
      gebruikt voor een indirecte bepaling van de genetische status daarvan. Om de betrouwbaarheid van de diagnostiek
      te vergroten, onderzoekt men in aanvulling hierop soms ook nog het ‘tweede poollichaampje’, dat pas ontstaat
      nadat de zaadcel de eicel is binnengedrongen. Strikt genomen kan in dat geval dus niet meer van preconceptionele
      diagnostiek gesproken worden. Dat is van belang in verband met de discussie over de aanvaardbaarheid van PGD
      in het licht van de (volgens sommigen absolute, volgens anderen relatieve) beschermwaardigheid van het embryo.
      Degenen die invasief onderzoek bij het embryo afwijzen willen soms wel ruimte laten voor de sequentiële dia-
      gnostiek op basis van beide poollichaampjes. Zij gaan er dan vanuit dat de ‘half-bevruchte eicel’ nog niet te beschou-
      wen is als een embryo. Die opvatting is discutabel en niet in overeenstemming met de in ons land gehanteerde definitie.
      Volgens de Memorie van Toelichting bij de Embryowet102 is sprake van een embryo als de celmembranen van de twee
      geslachtscellen fuseren (‘samensmelting’).
      Handelingen met geslachtscellen en embryo’s                                                                        13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>   in de Europese centra zeer weinig toegepast8. De meest gebruikte methode is de
   zogenoemde blastomeerbiopsie. Daarbij worden ten behoeve van het onderzoek
   één of twee cellen (blastomeren) afgenomen van het pre-implantatie embryo in
   het stadium waaruit dat uit zes tot tien cellen bestaat, meestal op de derde dag na
   de bevruchting. Bij de laatste variant (trofoblastbiopsie) wacht men tot het
   embryo in het blastocyststadium is gekomen, ongeveer vijf dagen na de bevruch-
   ting. In dat stadium heeft differentiatie plaatsgevonden tussen cellen waaruit het
   embryo zich verder zal ontwikkelen en cellen waaruit ondermeer de placenta
   ontstaat (trofoblastcellen). Een deel van die laatste wordt dan als onderzoeksma-
   teriaal gebruikt. Het voordeel ten opzichte van de zojuist genoemde blastomeer-
   biopsie is dat een veel groter aantal cellen kan worden afgenomen, wat de
   betrouwbaarheid van de diagnostiek vergroot. Bovendien blijft het ‘eigenlijke
   embryo’ onaangetast. Deze methode kan pas een reëel alternatief worden als er
   geschikte media beschikbaar komen voor de in vitro kweek van embryo’s tot in
   het blastocyststadium en als de cryopreservatie van gebiopteerde blastocysten,
   nodig om tijd te winnen voor de diagnostiek, verbetert12.
       Voor de diagnostiek worden twee methoden gebruikt. De zogenoemde poly-
   merase ketting-reactie (PCR), waarbij korte DNA-sequenties in grote hoeveelhe-
   den worden aangemaakt, is geschikt voor de diagnostiek van monogene
   aandoeningen. De fluorescente in-situ hybridisatie (FISH), waarbij (delen van)
   chromosomen zichtbaar kunnen worden gemaakt, wordt gebruikt voor geslachts-
   bepaling (in geval van geslachtsgebonden ziekten), de diagnostiek van structu-
   rele chromosoomafwijkingen, waaronder ongebalanceerde translocaties, en voor
   aneuploïdiescreening11 (zie ook paragraaf 1.3).
       De laatste jaren is het aantal centra waar PGD wordt toegepast, het aantal
   PGD-cycli en het aantal ziekten dat via PGD kan worden vastgesteld sterk uitge-
   breid8. Er zijn nu wereldwijd honderden kinderen geboren na toepassing van
   PGD, waaronder ruim 30 in Nederland. PGD vindt in ons land nog uitsluitend
   plaats in het academisch ziekenhuis Maastricht. Toepassingen betreffen onder
   meer ernstig verlopende neuromusculaire aandoeningen (spierziekte van
   Duchenne, myotone dystrofie en spinale musculaire atrofie), cystische fibrose,
   het fragiele X-syndroom en de ziekte van Huntington.
   Veiligheid en betrouwbaarheid
   Hoewel PGD-kinderen geen hogere kans op afwijkingen lijken te hebben dan
   kinderen die na ‘gewone’ IVF zijn geboren, onderstrepen onderzoekers het
   belang van langdurige ‘follow-up’ om daarover meer zekerheid te verkrijgen11.
14 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>      Over de betrouwbaarheid van PGD zijn algemene uitspraken nauwelijks moge-
      lijk. Wel staat vast dat geslachtsbepaling, zeker sinds deze plaatsvindt door mid-
      del van FISH (in plaats van PCR), zeer betrouwbaar is. Bij andere toepassingen
      zijn er soms onjuiste testuitslagen of interpretatieproblemen als gevolg van
      mozaïcisme, ‘allelic drop out’ of contaminatie door vreemd DNA*. In de afgelo-
      pen periode is een scala van maatregelen ingevoerd om de kans daarop te beper-
      ken. Punt van discussie is of men standaard twee cellen (blastomeren) van het
      vroege embryo zou moeten analyseren in plaats van slechts één12,13. Analyse van
      twee cellen verbetert de betrouwbaarheid van de diagnostiek aanmerkelijk, maar
      het wegnemen ervan zou de levensvatbaarheid van het embryo kunnen aantasten
      en mogelijk ook gepaard gaan met een groter veiligheidsrisico voor het te ver-
      wekken kind14. Wellicht kan vergelijkend onderzoek meer licht werpen op de
      hierover bestaande onzekerheid10. Zo lang over de betrouwbaarheid van de dia-
      gnostiek nog twijfel bestaat, krijgen de paren in kwestie het advies om ter beves-
      tiging van de uitslag van PGD prenatale diagnostiek te laten doen. Overigens
      volgen zij dat advies vaak niet op, uit angst de zo moeizaam verkregen zwanger-
      schap via een door dat onderzoek opgewekte miskraam alsnog te verliezen13.
1.2.2 Normatieve aspecten
      De morele aanvaardbaarheid van (vooral postconceptionele) PGD is niet onom-
      streden. Belangrijke aspecten in deze discussie zijn onder meer: de morele status
      van het pre-implantatie embryo, de betekenis die het aanbod van PGD (en prena-
      taal onderzoek in het algemeen) zou kunnen hebben voor de positie van gehandi-
      capten in de samenleving, en bezorgdheid voor een ‘hellend vlak’ in de richting
      van ongewenste vormen van embryoselectie en kiembaanmodificatie. Hoewel
      die discussie zeker niet als afgesloten kan worden beschouwd, bestaat internatio-
      naal en ook in ons land de breed gedeelde overtuiging dat PGD, net als de regu-
      liere prenatale diagnostiek, onder voorwaarden aanvaardbaar en toelaatbaar is15.
      Een aantal van die voorwaarden is vanzelfsprekend, namelijk de voorafgaande
      toetsing van onderzoeksprotocollen (in ons land door de Embryowet toegewezen
      aan de CCMO), counseling van de wensouders, en het vereiste van geïnfor-
      meerde toestemming. Daarnaast is het noodzakelijk dat lange-termijn ‘follow-
*     Bij mozaïcisme zijn de afzonderlijke blastomeren niet representatief voor het embryo als geheel. Analyse van twee
      cellen in plaats van één kan helpen voorkomen dat dit verschijnsel leidt tot fout-negatieve testuitslagen. Men
      spreekt van ‘allelic drop out’ (ADO) als één van de ouderlijke allelen in de analyse wordt gemist. Maatregelen om
      te achterhalen of sprake is van ADO zijn vooral de analyse van twee cellen en de toevoeging van flankerende mar-
      kers. Het risico van contaminatie met ‘vreemd’ DNA (bij PCR) tracht men te minimaliseren door toepassing van
      ICSI in plaats van IVF en door het gebruik van een aparte laboratoriumruimte.
      Handelingen met geslachtscellen en embryo’s                                                                    15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>   up’ plaatsvindt van na PGD geboren kinderen15. Minder vanzelfsprekend is nog
   de breedte van het toepassingsgebied van PGD en de vraag hoe met specifieke, in
   de praktijk gesignaleerde, dilemma’s moet worden omgegaan. Daarbij gaat het
   onder meer om mogelijke spanning tussen het beginsel van respect voor de auto-
   nomie van de wensouders en de verantwoordelijkheid van de hulpverlener om
   rekening te houden met de belangen van het mede door zijn of haar tussenkomst
   te verwekken kind. Die laatste overweging markeert een in moreel opzicht
   belangrijk punt van verschil tussen PGD en prenatale diagnostiek: de medever-
   antwoordelijkheid van de hulpverlener voor het ontstaan van de zwangerschap.
   Toepassingen binnen het medische model
   Volgens het nieuwe ‘Planningsbesluit klinisch genetisch onderzoek en erfelijk-
   heidsadvisering’ geldt als uitgangspunt voor de indicatiestelling “dat de wensou-
   ders een individueel verhoogd risico hebben op een kind met een ernstige
   genetische aandoening of ziekte”15. Daarmee komen, zoals onder meer de
   Gezondheidsraad eerder had bepleit9, de indicaties voor (onderzoek op het
   gebied van) PGD overeen met die voor prenatale diagnostiek, met uitzondering
   van de indicatie ‘maternale leeftijd’. Hoe dit uitgangspunt moet worden geopera-
   tionaliseerd, laat de overheid aan de betrokken medische beroepsgroepen. In
   ieder geval is duidelijk dat de formulering in het planningsbesluit geen ruimte
   laat voor mogelijke toepassingen om andere redenen dan de kans op een aandoe-
   ning of een ziekte bij het te verwekken kind. PGD mag alleen als de gezondheid
   van dat kind in het geding is. Hieronder volgt een niet als uitputtend bedoeld
   overzicht van vragen die rijzen rondom de toepassing van PGD binnen het aldus
   afgegrensde ‘medische model’.
   Ernst als criterium?
   De aangehaalde formulering in het planningsbesluit bevat de eis dat sprake moet
   zijn van een ‘ernstige aandoening of ziekte’. De suggestie om te komen tot een
   door de overheid op te leggen inperking van het indicatiegebied op basis van een
   restrictieve lijst van aandoeningen die ‘ernstig genoeg’ zijn om prenataal onder-
   zoek (en dan dus ook PGD) te rechtvaardigen is steeds als onuitvoerbaar en
   onwenselijk van de hand gewezen16,17. Onvermijdelijk is, dat zich in de praktijk
   lastige afwegingen kunnen voordoen. De betrokken beroepsgroepen hanteren
   daarbij als uitgangspunt dat de ervaring van de adviesvragers met de aandoening
   in kwestie een belangrijke rol dient te spelen bij de besluitvorming. Een interes-
   sante casus is de mogelijke toepassing van PGD ter voorkoming van het doorge-
16 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>ven van erfelijke mannelijke infertiliteit aan het nageslacht, ten behoeve van een
paar dat vanwege die afwijking zelf op medische hulp bij voortplanting is aange-
wezen13,19. De procedure zou bestaan uit selectie op geslacht gevolgd door over-
plaatsing in de baarmoeder van uitsluitend vrouwelijke embryo’s.
Dominant erfelijke, onbehandelbare, later in het leven optredende ziekten
In de praktijk wordt regelmatig gevraagd om PGD van dominant erfelijke, onbe-
handelbare, later in het leven optredende ziekten, zoals de ziekte van Huntington
(HD). Van recente datum is PGD van de zeldzame, autosomaal dominant erfe-
lijke vorm van de ziekte van Alzheimer (AD), die zich vanaf het dertigste levens-
jaar kan manifesteren20. PGD – en trouwens ook prenatale diagnostiek – van later
in het leven optredende ziekten is omstreden omdat een kind met de desbetref-
fende aanleg de ziekte tenminste nog enkele decennia niet zal krijgen21. In het
geval van ziekten als HD en ‘early-onset’ AD valt daartegen in te brengen dat het
gaat om zeer ernstige onbehandelbare aandoeningen, dat kinderen van ouders
van wie één van beiden die aanleg heeft, een kans van 50% hebben die te erven
en dat het hebben van de aanleg vrijwel zeker betekent dat men de ziekte in
kwestie daadwerkelijk krijgt.
    Bij PGD in deze context rijst wel de vraag of de voortplantingsarts niet van
medische hulp bij het tot stand brengen van zwangerschap zou mogen of moeten
afzien als er een groot risico is dat een van beide wensouders op korte of middel-
lange termijn door HD of ‘early-onset’ AD wordt getroffen22-24. Algemeen wordt
aanvaard dat de eigen verantwoordelijkheid van de arts zich ook uitstrekt tot de
psychosociale belangen van het mede door zijn hulp verwekte kind. Over de ope-
rationalisering van deze verantwoordelijkheid bestaat echter geen consensus25-27.
Wellicht kan het best per geval worden beslist, rekening houdend met onder meer
de draagkracht van de andere ouder, de kans dat de drager op korte termijn de
ziekte krijgt, en de kans dat zich dan bij de patiënt ernstige gedragsproblemen
zullen voordoen23.
    Een belangrijk aandachtspunt is verder de mogelijkheid dat het paar al eerder
kinderen heeft gekregen aan wier bestaan geen op de desbetreffende aandoening
gerichte selectie (via PGD of reguliere prenatale diagnostiek) is voorafgegaan. Er
ontstaat dan een verschil tussen kinderen in het gezin die 50% kans hebben de
ziekte te krijgen en kinderen met een normaal vooruitzicht op een gezond
bestaan. Gewezen is op de mogelijke gevolgen die dat kan hebben voor de rela-
ties binnen het gezin, zowel tussen de kinderen onderling als tussen ouders en
kinderen28. Is het verantwoord een dergelijk verschil te laten ontstaan? Zou men
omgekeerd, dus in de situatie waarin het eerste kind via IVF/PGD of na prenatale
Handelingen met geslachtscellen en embryo’s                                        17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>   diagnostiek ter wereld is gekomen, er bij het paar mogen aandringen dat zij even-
   tuele volgende kinderen ook langs die weg zullen verwekken?
       Ten slotte roept PGD bij de hier bedoelde ziekten de vraag op hoe men tege-
   moet kan komen aan een verzoek van een wensouder om niet te hoeven verne-
   men of hij of zij zelf drager is van het ziekmakende gen. Inmiddels zijn daarvoor
   twee nieuwe teststrategieën geïntroduceerd, ‘exclusie PGD’ en ‘non-disclosure
   PGD’, die elk specifieke ethische implicaties hebben. Die strategieën hebben
   gemeen dat zij paren de mogelijkheid bieden te voorkómen dat zij de mutatie aan
   het nageslacht doorgeven, echter zonder dat de wensouders bekend raken met de
   dragerschapsstatus van de ouder ‘at risk’. Het verschil is dat men bij de eerste
   strategie de scope van het onderzoek zodanig beperkt dat de niet-gewenste infor-
   matie niet beschikbaar komt, terwijl dat bij de tweede mogelijk wel gebeurt,
   maar men de betrokkenen, op hun verzoek, niet op de hoogte stelt.
       Exclusie PGD houdt in dat wordt afgezien van gericht onderzoek naar de
   aanwezigheid van de mutatie bij de embryo’s; men kijkt alleen welke met zeker-
   heid ‘niet-drager’ zijn. Voor de overige embryo’s moet dan worden uitgegaan
   van een kans op dragerschap van 50%12,29. Die laatste worden niet voor over-
   plaatsing in de baarmoeder geselecteerd. Critici wijzen deze strategie af omdat
   daarbij van te voren vaststaat dat embryo’s niet in aanmerking komen voor over-
   plaatsing in de baarmoeder, terwijl ze 50% kans hebben geen drager te zijn. De
   ethische evaluatie van deze toepassing omvat ook de vraag of het aanvaardbaar is
   een kostbare, belastende en niet geheel risicoloze IVF/PGD-behandeling uit te
   voeren – en collectief te financieren – in een situatie waarin het door de wensou-
   der ‘at risk’ afgewezen onderzoek naar diens eigen dragerschapsstatus zou kun-
   nen uitwijzen dat daarvoor geen reden is22.
       Bij non-disclosure PGD wordt onderzoek op dragerschap bij de embryo’s
   (en zo nodig ook bij de wensouder ‘at risk’) verricht zonder dat de betrokkenen
   worden ingelicht over de uitslag of informatie krijgen waaruit zij die zouden
   kunnen afleiden31,32. Het voordeel van deze procedure is dat er geen embryo’s
   van overplaatsing worden uitgesloten die de genmutatie niet dragen, zoals bij de
   eerder besproken methode. Het is echter de vraag of in de praktijk van non-
   disclosure PGD het ‘recht op niet weten’ effectief kan worden beschermd – en
   tegen welke prijs19,30. Eén van de problemen is dat men, wanneer men weet dat
   iemand (waarschijnlijk) geen drager is, dit niet aan betrokkene mag mededelen,
   omdat dit onbedoeld een schending oplevert van het recht op niet weten van
   andere hulpvragers die een dergelijke geruststellende mededeling niet ontvan-
   gen. De vraag is vervolgens of het verantwoord is dat men dan toch een (belas-
18 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>tende, riskante en kostbare) IVF/PGD-behandeling blijft aanbieden, en zo ja, hoe
vaak?
Multifactoriële ziekten
De ‘Overeenkomst Klinische Genetica in Nederland anno 1996. Indicaties en
Machtigingen’ bepaalt dat prenataal DNA-onderzoek (behalve voor mitochond-
riale ziekten) in ons land slechts beschikbaar is indien er een verhoogd risico is
op autosomaal dominant erfelijke, autosomaal recessief erfelijke, en X-gebonden
aandoeningen33. Dit betekent dat er geen of weinig ruimte is voor prenatale
DNA-diagnostiek van multifactoriële aandoeningen. In de lijn van de bepleite
globale overeenstemming tussen de indicatiegebieden voor PGD en de reguliere
prenatale diagnostiek zou dit zelfde moeten gelden voor PGD. Toch valt de vraag
te stellen of een algehele afwijzing verdedigbaar is. Veel zal afhangen van de
grootte van de kans dat een kind met een genetische vatbaarheid voor een
bepaalde ziekte die aandoening ook inderdaad krijgt, de leeftijd waarop die
ziekte zich naar verwachting voor het eerst zal manifesteren en de beschikbaar-
heid van (effectieve, niet-belastende) behandelingsmogelijkheden19,34. Van
belang voor de discussie lijkt vooral de subcategorie van ‘monogene varianten
van multifactoriële ziekten’, aandoeningen waarvoor geldt dat dragerschap
gepaard gaat met een heel hoge kans op het krijgen van de ziekte. Een voorbeeld
is erfelijke borst- en eierstokkanker, die in een aantal gevallen wordt veroorzaakt
door mutaties in zogenoemde BRCA-genen. Hoewel de aandacht thans sterk is
gericht op prenatale diagnostiek en PGD van de aanleg voor deze specifieke
ziekte, is een verbreding van de discussie over het testen van foetussen en
embryo’s op (monogene varianten van) multifactoriële ziekten wenselijk35-37.
Multiplex genetic testing
In de literatuur gaat men er soms als vanzelfsprekend van uit dat het mogelijk zal
worden bij de eicel of het embryo alle genen of genproducten tegelijk te onder-
zoeken38. Of die verwachting uitkomt valt nog te bezien. Al is enige scepsis met
betrekking tot dit scenario op zijn plaats, zeker lijkt wel dat het beschikbaar
komen van de technologie van DNA-chips er toe zal leiden dat brede multiplex
genetic testing (MGT) in de context van PGD mogelijk wordt. Behalve naar de
ziekte op de overdracht waarvan bij het paar in kwestie een verhoogd individueel
risico bestaat (de indicatie voor PGD), zou men dan tegelijk – aanvullend –
onderzoek kunnen doen naar diverse andere erfelijke aandoeningen. Daarmee
ontstaat een gecombineerd aanbod van diagnostiek en screening en rijst een aan-
tal lastige ethische vragen19. Kan bij MGT wel worden voldaan aan het vereiste
Handelingen met geslachtscellen en embryo’s                                         19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>   van adequate pretest counseling en informed consent, zeker als het aanbod
   gelijktijdig onderzoek zou omvatten naar ook wat betreft hun consequenties voor
   de betrokkenen zeer uitlopende erfelijke condities? Hoe zal daarbij gestalte gege-
   ven kunnen worden aan het ‘recht op niet weten’, zowel van de wensouders, als
   van het gescreende kind? Verder dreigt hier een onoplosbaar beslissingsprobleem
   bij de embryoselectie. Naarmate het onderzoek zich over meer condities uitstrekt
   zal de kans nog embryo’s te kunnen terugplaatsen waarbij géén afwijking is
   gevonden, steeds kleiner worden. In de praktijk zou dat kunnen betekenen dat
   ouders voor een onmogelijke afweging komen te staan: “u kunt kiezen tussen een
   embryo met een geslachtschromosomale aandoening, een embryo met verhoogde
   kans op erfelijke cardiovasculaire ziekten, of een embryo met de aanleg voor de
   veelvoorkomende ‘late-onset’ vorm van de ziekte van Alzheimer”.
   Afscheid van het medische model?
   In de literatuur gaan hier en daar stemmen op om bij de toepassing van PGD het
   bovengenoemde, in de aangehaalde regelgeving (planningsbesluit) veronder-
   stelde, medische model los te laten, of althans uitzonderingen daarop toe te staan.
   Wat de discussie daarover verwarrend maakt, is de suggestie dat men dan direct
   zou uitkomen bij wat wordt aangeduid met termen als ‘het designer kind’ of ‘het
   designer model’104. Die termen worden daarbij vaak weinig precies gebruikt. Bij
   nadere beschouwing omvatten ze ook toepassingen van PGD waarbij het er hele-
   maal niet om gaat de wensouders in staat te stellen nageslacht te krijgen dat
   zoveel mogelijk beantwoordt aan hun idee van ‘het perfecte kind’39.
       Een eerste stap buiten het medische model wordt gezet als, bij toepassing van
   PGD om medische redenen, ruimte wordt gemaakt voor additionele selectie van
   embryo’s op grond van erfelijke eigenschappen die niet van belang zijn voor de
   gezondheid van het te verwekken kind. In de bespreking hieronder komen eerst
   enkele voorbeelden van zulke additionele selectie aan bod. Daarna volgen toe-
   passingen die als zodanig buiten het medische model vallen, of daarmee op
   gespannen voet staan.
   Additionele selectie op geslacht
   De Embryowet verbiedt geslachtskeuze (in de literatuur vaak aangeduid als ‘sek-
   seselectie’) anders dan ter voorkoming van ernstige geslachtsgebonden ziekten40.
   Geslachtskeuze om niet-medische redenen is echter nog steeds onderwerp van
   ethische analyse en debat. Daarbij wordt, althans in ons land, niet bepleit ruimte
   te maken voor het starten van een IVF/PGD-behandeling met als doel geslachts-
20 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>keuze om niet-medische redenen. Wel is de vraag aan de orde of in de context
van om medische redenen uitgevoerde PGD additionele selectie op geslacht aan-
vaardbaar zou kunnen zijn en zo ja, onder welke voorwaarden. In zijn advies uit
1995 maakte de Gezondheidsraad onderscheid tussen de situatie waarin het
geslacht bekend is en zonder nadere verrichtingen kan worden ‘meegenomen’ in
de selectie die toch al aan de overplaatsing in de baarmoeder voorafgaat, en de
situatie waarin daarvoor aanvullende geslachtsdiagnostiek nodig zou zijn. In het
eerste geval wordt van de arts weinig meer gevraagd dan de keuze van de ouders
te respecteren. De arts mag daarin dan, zo oordeelde de commissie, meegaan9,41.
Anders ligt het wanneer een afzonderlijke verrichting (hoe klein ook) noodzake-
lijk is, zonder dat daarvoor een medische reden bestaat. In dat geval vond de
commissie dat van de arts “een uiterst terughoudende opstelling” mag worden
verwacht. Een vergelijkbaar standpunt is ingenomen door de American Society
of Reproductive Medicine42. Overigens komt bij de meeste toepassingen van
PGD niet vanzelf ook informatie beschikbaar over het geslacht. Dat is alleen het
geval als een geslachtsgebonden aandoening ‘doelwitziekte’ is, of als (bij toepas-
sing van FISH) X- en Y-probes worden gebruikt om de uitslag te controleren.
     Om te beginnen rijst hier de vraag of de formulering van het verbod in de
Embryowet (“het is verboden handelingen met geslachtscellen en embryo’s te
verrichten met het oogmerk het geslacht van het toekomstige kind te kunnen kie-
zen”) wel of niet ruimte laat voor additionele selectie op geslacht in de situatie
waarin daarvoor geen aanvullende diagnostiek nodig zou zijn. Zo nee, is het ver-
bod dan wellicht te ver doorgeschoten? Zo ja, zou additionele selectie dan wel of
niet beperkt moeten blijven tot gevallen waarin ouders reeds één of meer kinde-
ren hebben van een bepaald geslacht en een ‘mixed family’ prefereren?
     Indien additionele selectie op geslacht, ook in het licht van de Embryowet,
verdedigbaar is, lijken verder de volgende preciseringen aangewezen. Ten eerste:
de ruimte voor die bijkomende selectie mag de reguliere medisch-embryologi-
sche selectiecriteria niet doorkruisen, maar slechts aanvullen. Ten tweede: het
starten van een nieuwe IVF-cyclus als er nog voor overplaatsing geschikte (al
dan niet ingevroren) embryo’s beschikbaar zijn van het geslacht dat niet de voor-
keur van de ouders heeft, is in ieder geval in strijd met de geest van de boven
geformuleerde voorwaarde dat ‘geen nadere verrichtingen’ nodig zijn.
Additionele selectie op niet-dragerschap van recessief erfelijke ziekte
Dragers van een recessief overervende mutatie krijgen de desbetreffende ziekte
in de regel zelf niet, maar kunnen die wel aan het nageslacht doorgeven. Hoewel
de gezondheid van het te verwekken kind dan dus zelf geen reden is om drager-
Handelingen met geslachtscellen en embryo’s                                        21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>   embryo’s van overplaatsing uit te sluiten, vragen de wensouders daar soms toch
   om. Het argument voor die bijkomende selectie is dat zij hun kinderen de com-
   plexe keuzen inzake de voortplanting waarvoor zij zelf gesteld zijn, willen
   besparen. Dit speelt vooral bij geslachtsgebonden recessief erfelijke ziekten,
   omdat de draagsters daarvan een zeer hoog risico hebben op het krijgen van een
   aangedane zoon. De kwestie zal zich vaker gaan voordoen, nu bij PGD van der-
   gelijke aandoeningen de selectie op geslacht (‘geslachtskeuze om medische rede-
   nen’) in toenemende mate wordt vervangen door een op de aandoening zelf
   gerichte mutatie-analyse11,13. Bij bepaalde geslachtsgebonden ziekten (waaron-
   der de spierdystrofie van Duchenne en het fragiele X syndroom) kunnen overi-
   gens ook de draagsters symptomen vertonen. In de bespreking hieronder blijft
   die situatie buiten beschouwing. Eventuele additionele selectie op niet-drager-
   schap valt dan immers te verantwoorden binnen het medische model.
       Men kan besluiten dragerembryo’s gewoon over te plaatsen, niet over te
   plaatsen, of bij voorkeur niet over te plaatsen. Dat laatste wil zeggen dat men
   drager-embryo’s alleen dan in de baarmoeder overplaatst als er geen niet-dragers
   (meer) beschikbaar zijn9,19,43. Sommigen menen dat, als men de keuze heeft, niet-
   dragers voorrang moeten krijgen boven drager-embryo’s30. Een probleem van
   deze opvatting is dat men bij de selectie in ieder geval ook rekening zal willen
   houden met de morfologie als indicatie van de levensvatbaarheid van de
   embryo’s. Wat als de wensouders de overplaatsing van drager-embryo’s afwijzen
   en vragen om een nieuwe IVF/PGD cyclus? Het honoreren van dat verzoek zou
   overwogen kunnen worden als het gaat om geslachtsgebonden ziekten. Aanslui-
   tend rijst onmiddellijk een nieuwe vraag: wat als een paar, waarvan de man lijdt
   aan een geslachtsgebonden ziekte, bijvoorbeeld hemofilie, vraagt om het starten
   van een IVF/PGD-behandeling met de bedoeling alleen mannelijke embryo’s te
   laten terugplaatsen, omdat alle zoons gezonde niet-dragers zullen zijn en alle
   dochters gezonde draagsters? Mag de arts dit verzoek inwilligen? Hoe het ant-
   woord ook luidt, deze laatste casus maakt in ieder geval duidelijk dat, in de con-
   text van PGD, het onderscheid tussen medische en niet-medische redenen voor
   geslachtskeuze niet altijd even scherp is.
   PGD met het oog op HLA-typering
   In de afgelopen jaren is in de media veel aandacht besteed aan de toepassing (in
   enkele buitenlandse centra) van PGD om ouders te helpen een kind krijgen met
   het juiste HLA-type om uit het navelstrengbloed stamcellen te kunnen ‘doneren’
   ten behoeve van de behandeling van een eerder geboren ernstig ziek broertje of
   zusje. Als dat een erfelijke ziekte betreft, is er een binnen het medische model
22 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>gelegen reden voor een IVF/PGD-behandeling: de gezondheid van het te ver-
wekken kind zelf is immers in het geding. De met het oog op het verkrijgen van
geschikt transplantatiemateriaal uit te voeren HLA-typering heeft in dat geval het
karakter van ‘additionele selectie’. Heeft het eerder geboren kind een niet-erfe-
lijke aandoening, dan zou het, om aan de wens van ouders tegemoet te komen,
noodzakelijk zijn specifiek voor dat doel een IVF/PGD-behandeling te starten. In
beide gevallen geldt dat de HLA-typering niet wordt uitgevoerd met het oog op
de gezondheid van het te verwekken kind zelf en dus valt buiten het in het plan-
ningsbesluit gehanteerde medische model. In ruimere zin blijft echter wel een
verband met dat model bestaan, aangezien deze toepassing, additioneel of niet, er
op is gericht de (levensreddende) behandeling mogelijk te maken van een ander
kind in het gezin44.
    Voor de bedoelde procedure bestaat ook in ons land belangstelling: de Werk-
groep PGD van het academisch ziekenhuis Maastricht werd al enkele keren
benaderd met het verzoek om HLA-typering in het kader van PGD. Het recente
Planningsbesluit klinisch genetisch onderzoek en erfelijkheidsadvisering laat
daarvoor echter geen ruimte: “PGD met als reden het toekomstige kind te laten
dienen als donor voor een ander kind kan niet aanvaardbaar worden geacht en
dient derhalve in het protocol te worden uitgesloten”15. De ethische literatuur is
minder stellig. Aan de ene kant stuit de hier bedoelde toepassing op kritiek45.
Bezwaren gericht tegen de procedure als zodanig hebben betrekking op het ver-
meende instrumenteel gebruik van het kind en het welbewuste verlies van
embryo’s die niet het gewenste HLA-type hebben. Ook wordt gewezen op moge-
lijke psychosociale risico’s voor zowel de ouders als het ‘donor’-kind en op het
gevaar van een ‘hellend vlak’ in de richting van wat hierboven het ‘designer-
model’ is genoemd. Aan de andere kant wordt verdedigd dat de procedure geens-
zins betekent dat het kind louter als middel wordt behandeld, dat het teloor laten
gaan van gezonde embryo’s geen disproportionele prijs is voor de poging het
leven van een kind te redden en in andere contexten – denk aan het ontstaan van
restembryo’s bij IVF en aan het gebruik van het spiraaltje als voorbehoedmiddel
– niet op maatschappelijke weerstand stuit, dat de psychosociale risico’s door
adequate counseling kunnen worden beperkt, en ten slotte dat deze toepassing,
gelet op het motief van de ouders, weinig te maken heeft met de gewraakte
‘designer-baby’19,44,46-49.
    Nadere discussie is nodig over de vraag of en, zo ja, onder welke voorwaar-
den PGD/HLA-typering verantwoord zou kunnen zijn. Een van de daarbij te
betrekken aspecten is de geringe succeskans van de procedure. Zelfs als men
Handelingen met geslachtscellen en embryo’s                                        23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>   alléén op HLA-type selecteert (bij het zoeken van een geschikte ‘donor’ voor een
   kind met een niet-erfelijke aandoening), valt 75% van de embryo’s af.
   Dysgenetische toepassingen van PGD
   Sommige wensouders met een erfelijke, niet-syndromale vorm van doofheid
   hebben een voorkeur voor het krijgen van een doof kind50. Het is denkbaar dat zij
   PGD zouden willen gebruiken om embryo’s te selecteren met de aanleg voor
   doofheid. In een beperkt aantal gevallen zou dat technisch mogelijk zijn. De
   vraag rijst of het ook aanvaardbaar is. Niet alleen zou daarmee het medische
   model worden verlaten, de gerichte poging een doof kind te krijgen staat daar
   zelfs diametraal tegenover. Voorstanders ontkennen dat laatste. Zij betogen, in de
   lijn van de zogenoemde ‘Deaf Pride’ beweging, dat doofheid géén handicap is,
   maar een gewone variatie. Respect voor autonomie zou vervolgens betekenen dat
   de voorkeur van de wensouders moet worden gerespecteerd, in overeenstemming
   met het uitgangspunt van niet-directiviteit51-53. Daartegenover kan worden onder-
   streept dat doofheid wel degelijk een handicap is, en dat artsen niet mogen mee-
   werken aan het gericht verwekken van een gehandicapt of ziek kind19,30.
   Dezelfde discussie is onder meer aan de orde bij PGD gericht op het verwekken
   van kinderen met achondroplasie: een vorm van erfelijke dwerggroei. Als (ook)
   de vrouw is aangedaan, zou men in dat geval overigens rekening moeten houden
   met specifieke gynaecologische problemen en beperkingen54.
   PGD en het ‘perfecte’ kind
   Het idee dat PGD gebruikt kan worden om in ieder opzicht ‘perfecte’ kinderen
   op de wereld te zetten speelt een belangrijke rol in het debat. Gelet op de com-
   plexe genetische achtergrond van de diverse gewenste eigenschappen (waaron-
   der persoonlijkheidskenmerken) hoort dat idee geheel en al tot het rijk der
   science fiction. Alleen al het aantal embryo’s dat nodig zou zijn om er één te
   selecteren dat aan alle eisen zou voldoen, is gigantisch en staat toepassing in de
   werkelijkheid in de weg55. Of dat ook betekent dat minder ambitieuze varianten
   van het ‘designer model’ simpelweg geen issue zijn, is echter nog maar de vraag.
   Het standpunt dat de belasting van IVF, de beperkte succeskans en de beschik-
   baarheid van een slechts beperkt aantal embryo’s een effectieve dam zou opwer-
   pen tegen IVF/PGD ‘om triviale redenen’46 gaat geheel voorbij aan de dynamiek
   van de gentechnologie en de voortplantingsgeneeskunde44. Ervan uitgaande dat
   op termijn in vitro rijping van eicellen (IVM) mogelijk wordt, waardoor voor
   IVF niet langer een belastende hormoonbehandeling nodig is en bovendien gro-
   tere aantallen IVF-embryo’s verkregen kunnen worden, en verder dat de diagnos-
24 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>tische mogelijkheden op het niveau van de enkele cel verder zullen toenemen,
kan PGD om te selecteren op althans partiële begaafdheid niet bij voorbaat als
irreëel worden afgedaan. De mogelijkheid te selecteren op ‘major genes’ die pre-
disponeren voor topsport (‘atletische genotypes’) wordt door sommige deskundi-
gen als een op termijn realistische optie genoemd56. Sommige auteurs zien dat als
schrikbeeld; anderen stellen met een verwijzing naar het beginsel van respect
voor reproductieve autonomie dat aanstaande ouders in beginsel zelf moeten
kunnen kiezen welke kenmerken en eigenschappen hun toekomstige kinderen
zullen hebben57. Ook al zullen de mogelijkheden tot het selecteren van embryo’s
op ‘bijzondere kwaliteiten’ waarschijnlijk zeer beperkt blijven, er is wel degelijk
reden voor een anticiperende ethische analyse.
Conflicten: wie beslist?
Vaak wordt gesteld dat PGD vergeleken met de reguliere prenatale diagnostiek
geen nieuwe of specifieke morele vragen oproept37. Zoals uit onderstaande
bespreking blijkt, is dat onjuist.
     Bij de reguliere prenatale diagnostiek staat de norm van respect voor autono-
mie centraal. Als voor dergelijk onderzoek een indicatie bestaat, moeten de aan-
staande ouders, zonder enige druk van de kant van de arts, in vrijheid kunnen
beslissen of zij daar gebruik van maken. Mocht blijken dat de uitslag ongunstig
is, dan moeten zij eveneens in vrijheid kunnen beslissen welke consequentie zij
hieraan verbinden: wel of geen afbreking van de zwangerschap? Analoog rede-
nerend zou deze norm, vertaald naar PGD, betekenen dat artsen ten overstaan
van wensouders ‘at risk’ nooit mogen aansturen op PGD, en dat de beslissing
inzake de overplaatsing van onderzochte embryo’s te allen tijde aan het paar toe-
komt, wat de uitslag van het onderzoek ook moge zijn.
     Dat is echter niet overal de praktijk. Als wensouders een sterk verhoogd
risico hebben op het krijgen van een gehandicapt kind, bieden sommige buiten-
landse centra in bepaalde gevallen alleen hulp bij voortplanting aan als de
wensouders instemmen met toepassing van PGD58. Omdat eventuele weigering
gevolgen kan hebben voor de toegang tot IVF, komt hier het uitgangspunt van
vrijwillige toestemming onder druk te staan. Critici vinden dat een dergelijk
‘dwingend’ aanbod van PGD op gespannen voet staat met het principe van de
niet-directiviteit van de erfelijkheidsvoorlichting en zien het bovendien als een
inbreuk op het recht op voortplanting. Het is de vraag of daarbij voldoende is
verdisconteerd dat de positie van de arts bij PGD een andere is dan bij prenatale
diagnostiek. PGD vindt plaats in de context van medisch geassisteerde voort-
Handelingen met geslachtscellen en embryo’s                                         25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>    planting. Onder meer door de Gezondheidsraad is benadrukt dat de arts die zich
    daarmee bezig houdt, een dubbele verantwoordelijkheid heeft: zowel ten
    opzichte van het paar dat vraagt om hulp bij voortplanting, als ten opzichte van
    het langs die weg te verwekken kind9,59. Dit betekent onder meer dat hij of zij
    niet voorbij mag gaan aan genetische risico’s voor de gezondheid van het kind,
    en dat onder omstandigheden, gelet op de grootte en de aard van dat risico, het
    stellen van een contra-indicatie of het bieden van slechts voorwaardelijke hulp
    bij voortplanting verantwoord kan zijn. De eigenlijke vraag is zo gezien niet of
    een dwingend aanbod van PGD aan paren met een hoog genetische risico aan-
    vaardbaar en toelaatbaar is, maar wanneer dit aanvaardbaar of mogelijk zelfs
    aangewezen is19. Een nadere analyse is van belang, waarbij enerzijds de eigen
    verantwoordelijkheid van de arts serieus wordt genomen en anderzijds wordt
    gewaakt voor een disproportionele inperking van de vrije toegang tot hulp bij
    voortplanting (voor mensen met een indicatie). Van de centra mag men in ieder
    geval verwachten dat hun beleid op dit punt transparant en niet-arbitrair is.
        De genoemde ‘dubbele’ verantwoordelijkheid van de arts heeft ook gevolgen
    voor de keuzesituaties die kunnen ontstaan bij de embryoselectie (‘transferbe-
    leid’). Spanningen tussen de arts en de wensouders kunnen zich voordoen als
    PGD niet informatief is, bijvoorbeeld omdat de diagnostiek is mislukt, of wan-
    neer in verband met het risico op geslachtsgebonden ziekten een geslachtsbepa-
    ling is verricht en er uitsluitend mannelijke embryo’s aanwezig blijken te zijn30.
    Ook hier is er behoefte aan discussie over te hanteren criteria. Het transferbeleid
    moet bij de informed consentprocedure voorafgaand aan het onderzoek expliciet
    aan de orde komen.
1.3 Pre-implantatie genetische screening op aneuploïdie (PGS-A)
    Relatief nieuw is het voorstel om de bij IVF verkregen eicellen of embryo’s rou-
    tinematig te onderzoeken op bepaalde chromosoomafwijkingen (‘aneuploïdie’) .
    Door eicellen met zo’n chromosoomafwijking niet te bevruchten en afwijkende
    embryo’s niet terug te plaatsen, hoopt men vooral de kans dat de IVF behande-
    ling leidt tot een succesvolle zwangerschap te vergroten, bij een gelijktijdige ver-
    mindering van het aantal meerlingen. Bij dit chromosoomonderzoek worden
    dezelfde technieken voor de celafname en de beoordeling (FISH) gebruikt als bij
    PGD, maar gelet op het routinematige karakter van het onderzoek is hier sprake
    van screening en niet van diagnostiek. De sinds kort voor dit chromosoomonder-
    zoek in zwang geraakte term ‘PGD-aneuploïdie screening’ (PGD-AS) is in dat
26  Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>      opzicht dubbelzinnig8. Het is duidelijker te spreken van ‘pre-implantatie geneti-
      sche screening op aneuploïdie’ (PGS-A).
1.3.1 Achtergrond en stand van zaken
      Screening gericht op de selectie van de meest kansrijke embryo’s voor de over-
      plaatsing in de baarmoeder is een vast onderdeel van IVF. Tot voor kort werd
      daarbij alleen gekeken naar het aantal pronucleï, de morfologie en de delings-
      snelheid. Maar een garantie voor een kwalitatief goed embryo geven die criteria
      niet: vaak zijn er desondanks chromosoomafwijkingen60. Die komen vaker voor
      naarmate de vrouw ouder is. Volgens onderzoek met de FISH techniek (waarbij
      een beperkt aantal probes werd gebruikt) zou 41-70% van de IVF-embryo’s
      chromosoomafwijkingen hebben61,62. Het gaat daarbij om aneuploïdie, mozaï-
      cisme en ‘chaotische’ embryo’s*.
           Behalve als het een trisomie van de geslachtschromosomen (XYY, XXY)
      betreft, is er een sterke natuurlijke barrière tegen innesteling van aneuploïde
      embryo’s. Overplaatsing van dergelijke embryo’s in de baarmoeder leidt door-
      gaans niet tot innesteling. Gebeurt dat wel, dan volgt vaak zwangerschapsver-
      lies103. De meeste aneuploïdieën zijn niet met het leven verenigbaar. Tegen deze
      achtergrond is het idee ontstaan van PGS-A. Men hoopt op die manier niet alleen
      de succeskans van IVF te vergroten, maar ook het aantal meerlingzwangerschap-
      pen terug te dringen. De selectie van embryo’s met een relatief grote implantatie-
      kans zou het in principe mogelijk maken af te zien van overplaatsing van meer
      dan één embryo, zonder dat de kans op succes van de IVF-behandeling daardoor
      wordt verkleind. In de literatuur worden als belangrijkste doelgroepen voor PGS-
      A genoemd:
      • subfertiele vrouwen ouder dan 36 jaar
      • vrouwen bij wie een aantal keren embryo’s zijn overgeplaatst zonder dat dit
           tot een zwangerschap heeft geleid, of die herhaalde miskramen hebben
           gehad zonder aanwijsbare (immunologische, endocrinologische of anatomi-
           sche) oorzaak.
      In die laatste situatie zou men kunnen spreken van toepassing in het grensgebied
      tussen screening en diagnostiek.
*     Bij aneuploïdie is sprake van een afwijkend aantal chromosomen in de cellen. Een chromosoom dat in de
      lichaamscellen in tweevoud behoort voor te komen is dan in enkelvoud (monosomie) of drievoud aanwezig (triso-
      mie). Een bekend voorbeeld van het laatste is de trisomie van chromosoom 21: het syndroom van Down. Bij
      mozaïcisme zijn na de bevruchting twee cellijnen ontstaan, één met normale cellen, de andere met aneuploïde cel-
      len. Als iedere cel een andere chromosomale constitutie heeft, noemt men het embryo ‘chaotisch’.
      Handelingen met geslachtscellen en embryo’s                                                                  27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>       De beschikbare onderzoeksresultaten bieden nog onvoldoende bewijs voor
   de meerwaarde van PGS-A. Weliswaar is in een aantal publicaties een positief
   effect van PGS-A gemeld, zowel op het aantal geïmplanteerde embryo’s, als op
   het aantal miskramen, maar die zijn veelal gebaseerd op ongecontroleerd onder-
   zoek63,64. Inmiddels lopen enkele klinische trials. Ook centra in ons land (Rotter-
   dam, Amsterdam/AMC en Groningen) zijn daarmee begonnen of staan op het
   punt dat te doen. In een recent tussentijds (dus voolopig) verslag van de bevin-
   dingen van de Brusselse (gerandomiseerde) trial werd geen significante verbete-
   ring van de implantatiegraad gevonden65. Een belangrijk probleem hangt samen
   met het frequent vóórkomen van mozaïcisme. Daarbij zijn de afzonderlijke
   blastomeren niet representatief voor het embryo als geheel, wat kan leiden tot
   fout-negatieve testuitslagen. Het embryo wordt dan ten onrechte als niet-afwij-
   kend beoordeeld en mogelijk in de baarmoeder overgeplaatst, met een mislukte
   implantatie, een miskraam of de geboorte van een kind met een chromosoomaf-
   wijking tot gevolg. De kans op een dergelijke testuitslag kan sterk worden
   beperkt door niet één, maar twee cellen te analyseren. Een belangrijke, maar nog
   onopgehelderde vraag in dit verband is die naar de verdere ‘lotgevallen’ van
   afwijkende cellen in mozaïekembryo’s. Er is geopperd dat die spontaan verdwij-
   nen of zich verplaatsen naar de trofoblast: de aan de buitenzijde van de blastocyst
   gelegen cellen waaruit onder meer de placenta ontstaat. Dat laatste zou beteke-
   nen dat ze niet direct betrokken zijn bij de verdere ontwikkeling van het ‘eigen-
   lijke embryo’. In dat geval zou mozaïcisme vooral kunnen leiden tot fout-
   positieve uitslagen, met als gevolg dat een embryo met een normale ontwikke-
   lingskans van overplaatsing wordt uitgesloten. Onderzoek naar mozaïekem-
   bryo’s suggereert echter dat chromosomaal afwijkende cellen ook terecht kunnen
   komen in de binnenste celmassa van de blastocyst (waaruit het ‘eigenlijke
   embryo’ ontstaat)66. Nader onderzoek hiernaar is voor de verdere ontwikkeling
   van PGS-A van groot belang.
       In de lopende clinical trials wordt de FISH-techniek gebruikt. Daarmee kan
   slechts een beperkt aantal chromosomen worden onderzocht. Het streven is om
   uiteindelijk alle chromosomen te onderzoeken. Verschillende technieken worden
   momenteel beproefd. Een eerste mogelijkheid is onderzoek door middel van
   ‘comparative genomic hybridization’ (CGH)67,68. Nadeel van CGH is op dit
   moment nog dat het onderzoek ongeveer 72 uur in beslag neemt. Bij klinische
   toepassing zou dat betekenen dat de gebiopteerde embryo’s moeten worden inge-
   vroren in afwachting van de uitslag van de analyse. Bij de huidige stand van de
   wetenschap leidt dat invriezen en weer ontdooien (cryopreservatie) echter tot een
   lagere overlevingskans11. CGH kan pas een realistische optie worden wanneer de
28 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>      analyse kan worden versneld of de cryopreservatie van gebiopteerde embryo’s
      verbeterd. Een alternatief voor CGH is het fuseren van blastomeren met ont-
      kernde dierlijke eicellen of zygoten69. Zodoende kan men alle chromosomen
      onderzoeken. De voor- en nadelen van de verschillende technieken zijn nog
      onvoldoende duidelijk.
1.3.2 Normatieve aspecten
      Degenen die PGD afwijzen als een ontoelaatbare schending van de bescherm-
      waardigheid van het menselijke embryo, staan uiteraard ook afwijzend tegenover
      PGS-A70. Alleen preconceptioneel genetisch onderzoek bij de eicel zouden zij
      mogelijk toelaatbaar vinden, hoewel dat minder informatief en ook minder
      betrouwbaar is. In dit signalement wordt die discussie niet opnieuw uitgewerkt.
      Wel is duidelijk dat als PGD niet bij voorbaat onaanvaardbaar wordt geacht, het-
      zelfde geldt voor PGS-A9,19,30,71. Vertrekpunt van de verdere beoordeling zou dan
      moeten zijn dat met de ontwikkeling van PGS-A een ook in moreel opzicht
      belangrijk doel is gediend, namelijk de verbetering van medisch geassisteerde
      voortplanting door vergroting van de kans op zwangerschap en het terugdringen
      van de kans op meerlingzwangerschappen.
      Alternatieven?
      Een belangrijke vraag is of datzelfde doel niet ook bereikt kan worden zonder
      invasief onderzoek bij het embryo. Tegen de achtergrond van de voortdurende
      zorg over de veiligheid van medisch geassisteerde voortplanting voor het nage-
      slacht, bepleiten sommige commentatoren het ontwikkelen van niet-invasieve
      methoden om ‘het beste embryo’ te selecteren72. Men denkt dan onder meer aan in
      vitro kweek van embryo’s tot in het blastocyststadium, er vanuit gaande dat aneu-
      ploïde embryo’s dat stadium dan niet zullen bereiken. Dat lijkt bij nader inzien niet
      juist te zijn73. Als alternatief voor PGS-A is ook primaire preventie van aneuploïdie
      voorgesteld. Men veronderstelt dan dat bepaalde onderdelen van de IVF-behande-
      ling zelf (hormoonstimulatie, embryokweek) bijdragen aan de hoge incidentie van
      chromosoomafwijkingen bij IVF-embryo’s74. Nader onderzoek, gericht op de eli-
      minatie van eventuele schadelijke factoren, is van groot belang. Het gevaar is
      anders dat PGS-A neerkomt op ‘dweilen met de kraan open’19. Onder meer in ons
      land wordt thans onderzocht of mildere ovariële stimulatie de incidentie van aneu-
      ploïdie bij IVF-embryo’s verlaagt. Dat gebeurt overigens niet in de verwachting dat
      milde stimulatie als alternatief voor PGS-A zou kunnen dienen, maar wel dat beide
      strategieën complementair zouden kunnen zijn.
      Handelingen met geslachtscellen en embryo’s                                           29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>   Werkzaamheid en veiligheid
   Een volgende vraag is of het doel ook wordt bereikt: leidt PGS-A inderdaad tot
   een (aanzienlijke) verbetering van de succeskans per overgebracht embryo? De
   techniek moet op dit moment als experimenteel beoordeeld worden. Er zijn tal
   van onbeantwoorde vragen, waaronder de volgende:
   • hoe vaak leidt PGS-A tot niet-informatieve uitslagen, resulterend in het ver-
       lies van potentieel normale eicellen of embryo’s?;
   • verkleint een biopsie de levensvatbaarheid van het embryo?;
   • hoe staat het met de kans dat ‘mozaïekembryo’s’ zich toch normaal ontwik-
       kelen?
   PGS-A mag, gezien het experimentele karakter ervan, uitsluitend worden aange-
   boden in het kader van wetenschappelijk onderzoek, gericht op het verkrijgen
   van de gegevens die nodig zijn voor een gefundeerde beoordeling. Onder-
   zoeksprotocollen dienen krachtens de Embryowet te worden getoetst door de
   CCMO. Om meer duidelijkheid te verkrijgen over de kans dat ‘mozaïek-
   embryo’s’ zich normaal ontwikkelen, zou – als onderdeel van klinische trials –
   naar dat aspect gericht onderzoek kunnen worden gedaan bij na PGS-A niet voor
   overplaatsing geselecteerde embryo’s. Of is, precies vanwege de nog bestaande
   onzekerheid over de ontwikkeling van mozaïeken, klinisch onderzoek mogelijk
   nog als prematuur te beschouwen? Voor de in zulk onderzoek betrokken paren
   betekent die onzekerheid immers dat niet valt uit te sluiten dat een deel van de
   ‘afgewezen’ embryo’s wel degelijk levensvatbaar zou zijn geweest. De vraag is
   hier, of preklinisch onderzoek met menselijke embryo’s meer licht zou kunnen
   werpen op dit probleem.
       Van groot belang is uiteraard ook de vraag naar de veiligheid van PGS-A.
   Aangezien voor de celafname bij PGS-A dezelfde methoden worden gebruikt als
   bij PGD geldt, net als daar, dat langdurige ‘follow-up’ van de kinderen die na
   PGS-A worden geboren vereist is.
   Een dubbel doel?
   Als het onderzoek ook chromosoomafwijkingen omvat die, hoewel ze de kans op
   een succesvolle zwangerschap verkleinen, wèl met het leven verenigbaar zijn
   (zoals trisomie 21: Downsyndroom), zal PGS-A tevens voorkómen dat een
   zwangerschap ontstaat die kan leiden tot de geboorte van een gehandicapt kind.
   Mede op dergelijke afwijkingen gerichte PGS-A kan prenatale screening op
   Downsyndroom en andere chromosoomafwijkingen overbodig maken voor
   paren met een via IVF verkregen zwangerschap. De vraag of dat mogelijk bijko-
30 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>mende doel aanvaardbaar is, raakt aan de actuele discussie over de in ons land al
dertig jaar bestaande praktijk van prenatale screening. Een belangrijk verschil is
dat de samenhang met de problematiek van zwangerschapsafbreking hier niet
aan de orde is. Net als PGD, zou PGS-A juist kunnen helpen voorkómen dat
zwangeren voor een abortusbeslissing komen te staan. Niet iedereen zal overi-
gens vinden dat daarmee de morele discussie over dat bijkomende doel is
beslecht.
    Door technische beperkingen van de FISH-techniek kan men voorlopig
slechts een beperkt aantal chromosomen onderzoeken. De vraag rijst dan: welke
worden onderzocht en welk doel bepaalt de keuze? Is dat (alleen): verbetering
van de succeskans van IVF, of (ook): het paar in staat stellen te voorkómen dat
een zwangerschap ontstaat die kan leiden tot de geboorte van een kind met, bij-
voorbeeld, Downsyndroom? In de eerste trials keek men veelal naar aneuploïdie
van chromosoom 13, 18, 21, en van de geslachtschromosomen. Dat zijn de vormen
van aneuploïdie die bij de geboorte het meest frequent worden gezien. Onderzoek
van spontaan geaborteerde foetussen wijst echter uit dat embryo's minstens even
vaak aneuploïd zijn voor andere chromosomen, met name 7, 15, 16 en 22. Gelet op
de povere succeskans van IVF lijkt het redelijk prioriteit te geven aan screening op
embryo’s die zelden implanteren of bijna altijd resulteren in een miskraam19. De
noodzaak hier een keuze te maken lijkt overigens aan scherpte te verliezen nu men
in twee opeenvolgende FISH procedures een aanmerkelijk groter aantal chromoso-
men kan onderzoeken dan enkele jaren geleden, en (bijvoorbeeld) chromosoom 1,
7, 13, 15, 16, 18, 21, 22, X en Y in de screening kan betrekken.
Conflicten: wie beslist?
Mogelijke conflicten kunnen ontstaan wanneer IVF-paren embryo's met chromo-
somale afwijkingen die met het leven verenigbaar zijn willen accepteren voor
overplaatsing in de baarmoeder. Dit zal zich vooral voordoen als bij PGS-A
milde(re) chromosoomafwijkingen zijn gevonden en er geen andere, chromoso-
maal niet afwijkende, embryo’s beschikbaar zijn. Wat te doen als een paar vraagt
om overplaatsing van een embryo met een milde geslachtschromosomale afwij-
king, zoals XXY, of XYY? Van natuurlijke selectie tegen dergelijke afwijkingen
is niet of nauwelijks sprake. Ze niet te selecteren voor overplaatsing draagt dus
niet bij aan de kans op een succesvolle zwangerschap. Zou de arts een eventuele
afwijzing van het verzoek om overplaatsing kunnen rechtvaardigen met een
beroep op zijn verantwoordelijkheid rekening te houden met de belangen van het
toekomstige kind? Of zou dat, gelet op het milde karakter van de aandoening,
neerkomen op een disproportionele, en dus ongerechtvaardigde, inperking van
Handelingen met geslachtscellen en embryo’s                                          31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>   het recht van wensouders op toegang tot medisch geassisteerde voortplanting? In
   het verlengde hiervan rijst de vraag of het paar bij de eventuele toepassing van
   PGS-A niet tevoren zelf moet kunnen beslissen of het zal worden geïnformeerd
   over relatief milde geslachtschromosomale afwijkingen.
        Ook als de screening uitsluitend tot doel heeft de kans op een succesvolle
   zwangerschap bij IVF te vergroten, is er reden te kijken naar de geslachtschro-
   mosomen, aangezien het syndroom van Turner (X0) behoort tot de afwijkingen
   die gepaard gaan met een lagere implantatie- en een hogere miskraamkans.
   Omdat in dat geval bij de screening steeds ook informatie over het geslacht
   beschikbaar komt, is het denkbaar dat artsen in deze context regelmatig met een
   verzoek om additionele selectie op geslacht te maken krijgen (zie par. 1.2).
   Van enkele naar alle chromosomen?
   Bij het streven om in het kader van PGS-A alle chromosomen te onderzoeken
   kan om te beginnen de vraag worden gesteld of het idee ‘hoe meer, hoe beter’
   wel opgaat. Zoals reeds opgemerkt, is de biologische betekenis van mozaïcismen
   nog niet duidelijk. Het is denkbaar dat een aanzienlijk deel van de mozaiekembryo’s
   zich normaal ontwikkelt, en dat het beleid om alle embryo’s met een ‘discordante’
   uitslag veiligheidshalve uit te sluiten van transfer het aantal voor overplaatsing
   beschikbare embryo’s nodeloos beperkt. Tegen deze achtergrond zijn pleidooien om
   liefst alle chromosomen te onderzoeken, mogelijk voorbarig.
        Welke techniek het meest geschikt zou zijn voor PGS-A op alle chromoso-
   men, is nog niet duidelijk. Een mogelijke techniek – die momenteel nader op
   haar efficiëntie wordt onderzocht – is de fusie van een blastomeer met een (ont-
   kernde) dierlijke eicel of zygote. In feite brengt men, via niet-reproductief klone-
   ren van het eventueel over te plaatsen embryo, een hybride embryo tot stand, dat
   vervolgens – in het ééncellig stadium – in het diagnostisch onderzoek wordt ‘ver-
   bruikt’. De vraag of dat aanvaardbaar is, ook in het licht van de Embryowet,
   hangt er om te beginnen van af of het desbetreffende ‘construct’ als menselijk
   moet worden beoordeeld. Het feit dat al het kern-DNA van menselijke herkomst
   is, zou een argument kunnen zijn om die vraag bevestigend te beantwoorden75,76.
   Vervolgens is de vraag of het dan ook een menselijk embryo betreft. De Embryo-
   wet hanteert als definitie van een embryo: “cel of samenhangend geheel van cel-
   len met het vermogen uit te groeien tot een mens”40. Dat lijkt te betekenen dat de
   wet niet-levensvatbare embryo’s niet als embryo beschouwt – een bizarre situa-
   tie, alleen al omdat de meeste menselijke (IVF-)embryo’s niet levensvatbaar
   zijn75. Het zojuist bedoelde ‘construct’ is dat vermoedelijk ook niet, maar als het
   menselijk is, ligt voor de hand het desondanks als menselijk embryo te beschou-
32 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>      wen. In dat geval zou de (ontwikkeling van de) hier bedoelde techniek in strijd
      zijn met het in de Embryowet neergelegde voorlopige verbod op het doen ont-
      staan van menselijke embryo’s voor andere doeleinden dan zwangerschap. Het
      principe van subsidiariteit vereist dan trouwens ook dat van deze fusietechniek
      moet worden afgezien als zich een minder ingrijpend alternatief aandient. Daar-
      van is sprake zodra CGH dusdanig wordt verbeterd dat die techniek in de prak-
      tijk kan worden toegepast.
      Kosteneffectiviteit en rechtvaardigheid
      De omvang van de mogelijke meerwaarde van PGS-A bepaalt mede de kostenef-
      fectiviteit of doelmatigheid van de methode. Vanwege de potentieel grootscha-
      lige toepassing van PGS-A is dat, gelet op de rechtvaardige verdeling van
      schaarse middelen, een ook in moreel opzicht belangrijk aandachtspunt.
1.4   Oöplasmatransfer: een ‘verjongingskuur’ voor de eicel
      Oöplasmatransfer is een spraakmakende nieuwe hulptechniek voor de behande-
      ling van vrouwelijke subfertiliteit. Bij deze techniek wordt een kleine hoeveel-
      heid oöplasma – dat is het cytoplasma van de eicel –, verkregen van een jeugdige
      eiceldonor, geïnjecteerd in het oöplasma van de eicel van een vrouw bij wie eer-
      dere IVF-pogingen geen succes hadden.
1.4.1 Achtergrond en stand van zaken
      Een aanzienlijk aantal IVF-patiënten wordt in opeenvolgende behandelingscycli
      geconfronteerd met zich slecht ontwikkelende embryo’s of mislukte implantatie.
      De oorzaak van dit falen kan gelegen zijn in de kwaliteit van de eicellen. Hoewel
      de kennis over de complexe rol van het oöplasma en de verschillende oöplasma-
      tische factoren (waaronder boodschapper RNA, proteïnen en energieproduce-
      rende componenten) nog zeer onvolledig is, hopen onderzoekers dat na
      toevoeging van oöplasma afkomstig van eicellen van jonge donoren sommige
      van die factoren een positief effect hebben op de ‘ontvangende’ eicel. Tegen de
      achtergrond van de hypothese dat herhaald mislukken van IVF in belangrijke
      mate het gevolg is van verouderde of defecte mitochondria in het oöplasma van
      de eicellen van de betreffende vrouwen, verwachten zij in het bijzonder dat de in
      het geïnjecteerde oöplasma aanwezige vitale mitochondriën de vitaliteit en nor-
      male ontwikkeling van de ontvangende eicellen kunnen stimuleren77,78.
      Handelingen met geslachtscellen en embryo’s                                       33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>          Oöplasmatransfer is enkele jaren geleden door Cohen cs geïntroduceerd in
      een Amerikaanse kliniek en is daarna ook in enkele andere centra toegepast77,79.
      De ervaring is nog beperkt: wereldwijd zijn na oöplasmatransfer ruim dertig kin-
      deren geboren. De groep van Cohen heeft de techniek 30 keer toegepast bij 27
      paren. Er werden tien eenlingen, één tweeling en één vierling geboren; één van
      de zwangerschappen eindigde in een miskraam78. De uit deze resultaten blij-
      kende succeskans, zo concluderen de onderzoekers, is boven verwachting.
          Bloedonderzoek bij 15 van de langs deze weg verwekte kinderen wees uit dat
      in twee gevallen sprake is van mitochondriale heteroplasmie80: in het bloed van
      die kinderen is mitochondriaal DNA (mtDNA) aangetroffen afkomstig van
      zowel de moeder als van de oöplasmadonor. Bij de overige kinderen kan hetero-
      plasmie nog niet definitief worden uitgesloten. Voor de onderzoekers kwam deze
      bevinding onverwacht. Zij waren er van uitgegaan dat het mtDNA van de donor
      tijdens de embryonale ontwikkeling als ‘vreemd’ zou worden herkend en geëli-
      mineerd. Ook een aantal niet aan de onderzoeksgroep verbonden deskundigen
      heeft die verwachting geuit81. Anderen wijzen er echter op dat in onderzoek bij
      muizen al eerder is gebleken dat in de eicel overgebracht vreemd mtDNA kan
      worden doorgegeven aan het nageslacht82. De groep van Cohen ziet in deze
      bevinding in ieder geval geen reden om te stoppen; zij vermoedt dat heteroplas-
      mie geen gezondheidsrisico voor de kinderen inhoudt80. Wel bepleit de groep een
      ‘terughoudende benadering’, mede vanwege de ‘theoretische zorgen van sommi-
      gen’ met betrekking tot de mogelijke risico’s van heteroplasmie78. Die benade-
      ring zou moeten inhouden dat oöplasmatransfer uitsluitend in het kader van
      wetenschappelijk onderzoek wordt aangeboden en dat de kinderen nauwlettend
      worden gevolgd.
1.4.2 Normatieve aspecten
      Vrouwen die al een aantal keer zonder succes een IVF-poging hebben ondergaan
      krijgen nu te horen dat de mogelijkheden een genetisch eigen kind te krijgen
      voor hen zijn uitgeput. Alleen via adoptie of IVF-met-donoreicellen kunnen zij
      hun kinderwens nog proberen vervullen. Oöplasmatransfer zou in die situatie
      verandering kunnen brengen en dan een belangrijke aanvulling betekenen op de
      bestaande mogelijkheden tot hulp bij voortplanting. Dat laat onverlet dat de
      voorgestelde techniek morele vragen oproept. Deze zijn tot op zekere hoogte ver-
      gelijkbaar met de vragen rond celkerntransplantatie met het oog op de preventie
      van mitochondriale aandoeningen, een techniek waarover de Gezondheidsraad
      eerder rapporteerde83.
34    Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Oöplasmatransfer: ‘onnatuurlijk, dus onverantwoord’?
Een eerste bezwaar richt zich tegen het ‘onnatuurlijke’ karakter van de techniek.
Dat bezwaar kent twee varianten. Ten eerste: oöplasmatransfer kan er toe leiden
dat het kind twee genetische moeders (en dus drie genetische ouders) heeft. In
geval van heteroplasmie zal immers een deel van het mtDNA afkomstig zijn van
de oöplasmadonor. Critici kunnen opwerpen dat dit in strijd is met ‘de natuur-
lijke orde van de voortplanting’, meer in het bijzonder met die van het ouder-
schap. Anderzijds kan men verdedigen dat ingrijpen in de natuurlijke gang van
zaken bij de voortplanting of bij het ontstaan van ouderschap niet op voorhand
verwerpelijk is – waar het om gaat is met welk doel dat gebeurt, met welke mid-
delen en met welke gevolgen. Wellicht gaat het hier ook niet om een bezwaar
tegen de ingreep als zodanig, maar om de zorg dat het hebben van twee geneti-
sche moeders op gespannen voet staat met de psychosociale belangen van het
kind (daarover verderop meer).
     De tweede variant van het bezwaar dat oöplasmatransfer onnatuurlijk is,
betreft de toepassing bij één van de mogelijke doelgroepen, namelijk oudere
vrouwen, die volgens de natuurlijke wetten van de biologisch klok ‘perimeno-
pauzaal’ zijn. Er is bij die vrouwen, zo luidt het argument, geen medische indica-
tie voor welke fertiliteitsbehandeling dan ook. Ook hier gaat het om een beroep
op de natuurlijke orde van de voortplanting. Er is, zo luidt de redenering, nu een-
maal een door de natuur gestelde grens aan de levensperiode waarin vrouwen
kinderen (kunnen) krijgen. De discussie daarover is eerder gevoerd in verband
met de mogelijke toepassing van IVF met donoreicellen ten behoeve van perime-
nopauzale vrouwen84. Overigens blijft oöplasmatransfer ten behoeve van vrou-
wen met voortijdig verouderde eicellen bij deze variant van het
natuurlijkheidsargument buiten schot.
Oöplasmatransfer: een onverantwoorde interventie in de kiembaan?
Moet oöplasmatransfer als een vorm van ingrijpen in de kiembaan worden
beschouwd? Sommige commentatoren vinden van niet, omdat er geen sprake is
van modificatie van het DNA in de kern van kiembaancellen. De groep van
Cohen spreekt daarentegen van ‘the first reported case of human germ line gene-
tic modification’80. Ook de Amerikaanse FDA oordeelde (in juli 2001) dat
oöplasmatransfer een vorm van genetische modificatie is en verbond daaraan de
noodzaak van nadere evaluatie85. Het DNA in de celkern blijft weliswaar onaan-
geroerd, maar er wordt toch een gerichte verandering aangebracht in het genoom
Handelingen met geslachtscellen en embryo’s                                         35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>   van cellen die tot de kiembaan behoren. Sprekend over de in dat opzicht verge-
   lijkbare techniek van celkerntransplantatie ter preventie van mitochondriale ziek-
   ten bij het nageslacht, argumenteerde onder meer de Gezondheidsraad dat om die
   reden sprake is van een vorm van (therapeutische) kiembaanmodificatie19,83.
         Tegen een dergelijke kwalificatie van oöplasmatransfer zou kunnen worden
   aangevoerd dat heteroplasmie nog slechts is aangetoond in het bloed van twee
   van de met hulp van die techniek verwekte kinderen, terwijl bovendien onduide-
   lijk is of die heteroplasmie zich ook doorzet in de kiembaan van deze kinderen78.
   Er is echter veel voor te zeggen dat argument om te keren: omdat bij sommige
   kinderen heteroplasmie gevonden is en verdere transmissie aan nog weer vol-
   gende generaties niet ondenkbaar is74, lijkt het redelijk oöplasmatransfer tenmin-
   ste voorlopig te beschouwen als een vorm van ingrijpen in de kiembaan.
         De vraag is vervolgens wat dat voor de normatieve beoordeling betekent. Als
   genetische modificatie van de kiembaan, ongeacht het doel ervan, in strijd is met
   de menselijke waardigheid of moet worden beschouwd als een aantasting van het
   recht van het toekomstige kind om een niet door gericht ingrijpen veranderd
   genetisch patroon te erven, zou men om die reden moeten afzien van verdere ont-
   wikkeling van de hier besproken techniek. Dat is niet het geval als men uitgaat
   van de opvatting dat therapeutisch ingrijpen in de kiembaan, gericht op het weg-
   nemen van ziekte bij het embryo of het toekomstige kind, in beginsel gerecht-
   vaardigd is16,83,86. Van belang is dan dat men bij oöplasmatransfer beoogt de
   vitaliteit van eicellen en embryo’s te verbeteren en zodoende de succeskans van
   IVF te vergroten. In zoverre is hier sprake van een therapeutische ingreep in de
   kiembaan. Daarmee is uiteraard niets gezegd over de medische risico’s van die
   ingreep; dat aspect komt in de bespreking hieronder nog terug.
         De Embryowet verbiedt het om gericht veranderingen aan te brengen in het
   genetisch materiaal van de kern van menselijke kiembaancellen, vanwege de nog
   onbeheersbare risico’s daarvan. Met die formulering is bewust ruimte gelaten
   voor andere vormen van therapeutische kiembaanmodificatie, in het bijzonder
   celkerntransplantatie met het oog op de preventie van mitochondriale ziekten.
   Het genoemde wettelijk verbod is evenmin van toepassing op oöplasmatransfer,
   aangezien ook daarbij niet wordt ingegrepen in het kern-DNA.
   Oöplasmatransfer en het belang van het kind
   Welke risico’s heeft oöplasmatransfer voor het kind? Over de medische risico’s is
   nauwelijks iets bekend. Omdat geen adequaat pre-klinisch onderzoek is verricht
   72,87
         , moet de introductie in de kliniek als prematuur worden beschouwd19.
36 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>Behalve nog in kaart te brengen risico’s van mitochondriale heteroplasmie, ver-
dienen mogelijke andere epigenetische effecten van vreemd cytoplasma op het
paternale en maternale genoom nadere aandacht87. Ook is aandacht gevraagd
voor de vondst van het syndroom van Turner bij een spontaan geaborteerde foe-
tus en bij één van de 17 foetussen die prenataal zijn onderzocht78. Er is dus alle
reden voor de stelling dat de veiligheid van oöplasmatransfer eerst preklinisch
moet worden onderzocht, alvorens verdere toepassing in de context van hulp bij
voortplanting te overwegen18,82.
    Als oöplasmatransfer leidt tot mitochondriale heteroplasmie, heeft het kind
twee genetische moeders. Een (klein) deel van het mtDNA is in dat geval immers
afkomstig van de oöplasmadonor. Aangevoerd is dat dit voor het kind kan leiden
tot problemen van psychosociale aard88. De vraag is wel hoe reëel dat risico is,
gelet op de aard van de genetische bijdrage van de donor83. Het mtDNA omvat
een gering aantal genen met een basale fysiologische functie. Ook als een deel
daarvan afkomstig is van de oöplasmadonor blijft gelden dat het kind de erfelijke
eigenschappen die medebepalend zijn voor zijn bijzondere persoonskenmerken
via het kern-DNA van zijn beide andere genetische ouders erft. In dat opzicht is
er een belangrijk verschil met kinderen geboren na donorinseminatie of na IVF
met donorzaad of -eicellen. Voorzover in algemene zin geldt dat het gebruik van
donorgameten een psychosociale risicofactor introduceert, lijkt dat risico in dit
geval niet bijzonder groot.
De belangen van eiceldonoren
Oöplasmatransfer vergt de medewerking van kandidaat-eiceldonoren. Doorgaans
zal de donor daarvoor een hormoonbehandeling en eicelpunctie moeten onder-
gaan. Dat is belastend en niet zonder risico’s. De ethische vragen die daarmee
samenhangen zijn echter niet nieuw. Ze rezen eerder in verband met de ‘klas-
sieke’ IVF met donoreicellen en met het gebruik van donoreicellen voor weten-
schappelijk onderzoek en zijn elders reeds uitvoerig beschreven9,89. Mocht
oöplasmatransfer in de toekomst op grotere schaal plaatsvinden, dan kan de
behoefte aan donoreicellen - en daarmee wellicht ook de druk op vrouwen om
eicellen te doneren - aanzienlijk stijgen90. Als in vitro maturatie (IVM) van men-
selijke eicellen een realistische optie wordt, kan het schaarsteprobleem minder
nijpend worden9,91.
Handelingen met geslachtscellen en embryo’s                                        37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>1.5   Interspecies-transplantatie van spermatogonia
      Ging het in de vorige paragraaf om een nieuwe techniek voor hulp bij voortplan-
      ting aan subfertiele vrouwen (en hun partners), hieronder wordt onderzoek
      behandeld naar de mogelijkheid dergelijke hulp te bieden aan paren waarvan de
      man geen zaadcellen produceert en dus volledig onvruchtbaar is.
1.5.1 Achtergrond en stand van zaken
      ICSI biedt redelijke kansen op het krijgen van een genetisch eigen kind aan veel
      paren van wie de man verminderd vruchtbaar is. Bij mannen met een ernstig ver-
      stoorde spermatogenese, zoals het geval is bij ‘Sertoli cell only syndrome’
      (SCOS) of ‘spermatogenetic maturation arrest’, biedt ICSI echter (vaak) geen
      uitkomst, zelfs niet in combinatie met testiculaire sperma-extractie (TESE). Om
      hen toch te kunnen helpen, worden verschillende mogelijkheden onderzocht,
      waaronder in vitro rijping van zaadcellen92. Een mogelijk alternatief waarvoor de
      belangstelling toeneemt, is de transplantatie van zogenoemde spermatogoniale
      (zaadvormende) stamcellen van de infertiele man naar de testikels van een
      dier3,93,94. Daar zouden de getransplanteerde stamcellen dan kunnen differentië-
      ren tot rijpe zaadcellen. Het dier wordt dus gebruikt als een levende incubator ten
      behoeve van xenogene spermatogenese. Hoewel de voorkeur gaat uit naar (infer-
      tiel gemaakte) mannetjesdieren die zelf geen zaadvormende stamcellen hebben,
      lijkt dat geen absolute voorwaarde. Aangezien humane zaadcellen morfologisch
      sterk verschillen van dierlijke, zouden de gedifferentieerde zaadcellen van de
      infertiele man tamelijk eenvoudig te isoleren zijn uit het ejaculaat van het dier.
      Vervolgens zou men deze, net als langs normale weg verkregen zaadcellen, kun-
      nen gebruiken voor medisch geassisteerde voortplanting (ICSI).
           De techniek bevindt zich in het stadium van dierexperimenteel onderzoek.
      Onderzoek waarbij zaadvormende stamcellen van de ene (niet-humane) diersoort
      naar de andere zijn getransplanteerd laat wisselende resultaten zien93. ‘Evolutio-
      naire afstand’ is een beperkende factor voor het succes van de ingreep. Trans-
      plantatie van humane zaadvormende stamcellen naar muizen heeft tot nog toe
      geen succes gehad95. Het vinden van een andere, wel geschikte, diersoort als ont-
      vanger wordt gezien als de eerste stap op weg naar succes3. Behalve de werkzaam-
      heid is ook de veiligheid van de procedure nog onvoldoende onderzocht. Daarbij is
      in ieder geval te denken aan het risico van kruisinfecties: de overdracht van dierlijk
38    Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>      virus naar de mens, maar wellicht ook aan ‘imprintingsfouten’ bij de genetische rij-
      ping van menselijke zaadcellen in dierlijke testikels.
1.5.2 Normatieve aspecten
      Mannen met SCOS of een ontbrekende spermatogenese kunnen tot nu toe geen
      genetisch eigen kind krijgen. Zij staan, met hun partner, voor de keuze hun kin-
      derloosheid te aanvaarden, te proberen via adoptie een kind te krijgen of te opte-
      ren voor kunstmatige inseminatie met donorsperma (KID). Er is wel gezegd dat
      reproductief kloneren deze groep mannen een nieuwe voortplantingsmogelijk-
      heid zou kunnen bieden. Interspecies-transplantatie van zaadvormende stamcel-
      len zou daarmee vergeleken het voordeel hebben dat beide partners een genetisch
      eigen kind kunnen krijgen, terwijl bovendien de tegen reproductief kloneren
      ingebrachte bezwaren hier niet rijzen39. Daarmee is niet gezegd dat de procedure
      geen morele vragen oproept96.
      Een schijngestalte van het maken van hybriden
      De hier beschreven techniek stuit ongetwijfeld op intuïtieve weerstand. Het is
      daarom ook onzeker of en in welke mate er vraag naar zo’n behandeling zou zijn.
      Behalve om een primair gevoel van esthetische huiver, kan het daarbij gaan om
      een door de procedure opgeroepen associatie met het maken van hybriden: krui-
      singen van mens en dier. Het doorbreken van de reproductieve grens tussen de
      mens en andere soorten wordt in de ethische literatuur algemeen afgewezen (bij-
      voorbeeld als ‘in strijd met de menselijke waardigheid’) en is in veel landen,
      waaronder het onze, expliciet verboden40. De associatie is echter onjuist. De hier
      beschreven techniek is niet gericht op het doorbreken van die reproductieve
      grens en kan ook niet onbedoeld tot hybride nageslacht leiden. Wel is het theore-
      tisch mogelijk, bijvoorbeeld als gebruik zou worden gemaakt van primaten, dat
      bij (onbedoeld) contact tussen humane zaadcellen en dierlijke eicellen hybride
      embryo’s zouden ontstaan. Die zullen zich dan echter onmogelijk verder kunnen
      ontwikkelen dan het prille embryonale stadium. Bij toepassing van de beschre-
      ven techniek zou men het ontstaan van dergelijke hybride embryo’s door gepaste
      maatregelen kunnen en moeten voorkómen.
      Handelingen met geslachtscellen en embryo’s                                          39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>   De intrinsieke waarde van het dier: een morele barrière?
   Is interspecies-transplantatie van zaadvormende stamcellen te rijmen met de
   intrinsieke waarde of de belangen van het dier? In ons land is het gebruik van
   dieren in medisch wetenschappelijk onderzoek onder voorwaarden toegestaan.
   De Wet op de Dierproeven stelt als materiële zorgvuldigheidsvoorwaarden
   ondermeer het subsidiariteitsvereiste (het doel mag niet langs andere weg te
   bereiken zijn) en het proportionaliteitsbeginsel (het belang moet opwegen tegen
   het ongerief dat aan het dier wordt berokkend). Deze voorwaarden gelden ook
   hier, zowel voor het huidige dierexperimentele onderzoek (of daarbij nu mense-
   lijke of dierlijke zaadvormende stamcellen worden getransplanteerd) als voor de
   eventuele toekomstige klinische toepassing. Als men gebruik maakt van gene-
   tisch gemodificeerde dieren, is tevens een vergunning nodig onder hoofdstuk IV
   van de Gezondheids- en Welzijnswet voor dieren.
        De afweging wordt gecompliceerder als men zou overwegen primaten te
   gebruiken als ‘ontvanger’. Er rijzen dan niet alleen vragen rond de speciale status
   van primaten en de implicaties daarvan voor hun gebruik in het kader van (de
   ontwikkeling van) medische behandelingen, maar ook verdelingsvragen, zowel
   vanwege het geringe aantal voor wetenschappelijk onderzoek beschikbare pri-
   maten, als vanwege de hoge kosten waarmee zulk onderzoek gepaard gaat.
   Kruisinfecties: een verantwoord risico?
   Het reproductieve gebruik van humane zaadcellen die in de testikels van een dier
   tot rijping zijn gebracht, is een vorm van xenotransplantatie, door de wetgever
   gedefinieerd als “het in- of aanbrengen van levende bestanddelen van een dier
   (...) dan wel een menselijk bestanddeel dat daarmee doelgericht in aanraking is
   gebracht (...) in of aan het lichaam van een mens”97. Net als bij andere toepassin-
   gen van xenotransplantatie bestaat ook hier het risico van een kruisinfectie tussen
   de soorten. Virussen die in het dier aanwezig zijn, zouden kunnen ‘meekomen’
   met het semenplasma en zich hechten aan de (humane) zaadcellen. Door de zaad-
   cellen voorafgaand aan hun gebruik goed te wassen, kan men dit risico vermoe-
   delijk adequaat elimineren. Zouden echter virale partikels binnendringen in (de
   kern van) de zaadcellen, dan helpt dit niet.
        Kruisinfecties kunnen niet alleen voor de direct betrokkenen (in dit geval: de
   vrouw bij wie het embryo wordt teruggeplaatst en het beoogde kind) grote gevol-
   gen hebben, maar ook voor anderen98. Vanwege het nog onbeheersbaar geachte
   risico voor de volksgezondheid is xenotransplantie in ons land verboden. Dat
40 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>    verbod (in de Wet op de bijzondere medische verrichtingen) geldt ook voor de
    transplantatie van humane zaadvormende stamcellen naar dieren, of preciezer:
    voor het reproductief gebruik van langs deze weg verkregen zaadcellen. Het
    bewuste wetsartikel bepaalt tevens dat bij Algemene Maatregel van Bestuur ver-
    richtingen kunnen worden aangewezen die onder de definitie van xenotransplan-
    tatie vallen, maar waarop het verbod niet van toepassing is. Het moet dan gaan
    om verrichtingen “waarbij naar heersend medisch inzicht onaanvaardbare risico's
    voor de patiënt en de volksgezondheid redelijkerwijs zijn uitgesloten”. Bij de
    huidige stand van de wetenschap kan dat van de hier beschreven techniek niet
    worden gezegd. Wellicht kan nader preklinisch onderzoek meer licht werpen op
    het risico van kruisinfecties. Datzelfde geldt voor het mogelijke risico van
    ‘imprintingsfouten’ bij de genetische rijping van de zaadcellen.
    Kans op psychische schade?
    Een belangrijke vraag, gesteld dat de techniek veilig kan worden toegepast, is
    ook of aldus verwekte kinderen mogelijk psychische schade zullen ondervinden
    van de wetenschap omtrent hun ontstaanswijze. Zullen zij moeten worstelen met
    het besef, hoe onjuist dat feitelijk ook mag zijn, ‘af te stammen van een beest’?
    Daarover valt alleen te speculeren. Goede uitleg over de precieze aard van de
    gehanteerde procedure zou de kans op psychische schade wellicht kunnen ver-
    kleinen.
1.6 Conclusies en aanbevelingen
    De in dit signalement beschreven ontwikkelingen getuigen van de dynamiek in
    het onderzoek op het overlappende terrein van de reproductieve genetica en de
    voortplantingsgeneeskunde. Deels is dat onderzoek gericht op verbetering van de
    mogelijkheden om paren met een verhoogd genetisch risico te helpen een gezond
    kind te krijgen, deels op verbetering of uitbreiding van bestaande vormen van
    hulp bij voortplanting aan paren met een vruchtbaarheidsprobleem. Bij de
    bespreking van de afzonderlijke technieken en toepassingen is hierboven steeds
    aandacht gevraagd voor in verband daarmee rijzende specifieke normatieve
    overwegingen, dilemma’s of vragen. In deze slotparagraaf stelt de commissie
    concluderenderwijs enkele meer algemene aspecten aan de orde.
    Handelingen met geslachtscellen en embryo’s                                       41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>1.6.1 Veiligheid: voor-onderzoek en ‘follow-up’
      Om te beginnen is blijvende aandacht nodig voor de mogelijke risico’s van
      medisch geassisteerde voortplanting. De introductie van nieuwe technieken mag
      pas worden overwogen als uit adequaat voor-onderzoek bij dieren of ook met
      menselijke embryo’s is gebleken dat de stap naar de kliniek verantwoord kan
      worden gezet. Een verdere voorwaarde is gedegen ‘follow-up’ onderzoek naar
      mogelijke gevolgen voor de gezondheid van langs die weg verwekte kinderen,
      ook op langere termijn. Zulk lange termijn ‘follow-up’ onderzoek is overigens
      blijvend noodzakelijk voor de al langer bestaande vormen van medisch geassis-
      teerde voortplanting, waaronder IVF. In recente publicaties wordt terecht
      gewaarschuwd dat het succes van fertiliteitsbehandelingen niet uitsluitend mag
      worden gemeten in termen van het aantal tot stand gebrachte zwangerschappen
      of het aantal geboren kinderen per overgebracht embryo (‘take home baby
      rate’)72,74,99-101. Voor een omvattende beoordeling van de waarde van die behan-
      delingen zijn ook gegevens nodig over de ontwikkeling en de gezondheid van
      langs die weg verwekte kinderen. Een belangrijk probleem is dat het noodzake-
      lijke lang lopende onderzoek soms niet (goed) van de grond komt vanwege ont-
      brekende financiering. Positief is dat de Europese gemeenschap inmiddels
      gelden vrij heeft gemaakt voor de financiering van belangrijk deel-onderzoek.
      Hier ligt echter ook een belangrijke verantwoordelijkheid voor de Nederlandse
      overheid, samen met de beroepsgroep en de financiers van wetenschappelijk
      onderzoek in ons land.
1.6.2 Maatschappelijke discussie
      In de tweede plaats maakt dit signalement duidelijk dat de ontwikkeling van de
      reproductieve genetica en de voortplantingsgeneeskunde gepaard moet gaan met
      een voortdurende bezinning op de uitgangspunten, doeleinden en dilemma’s van
      onderzoek en hulpverlening op dat gebied.
          In de context van PGD is daarbij vooral de vraag aan de orde naar de aan-
      vaardbaarheid van embryoselectie om andere redenen dan de kans op een aan-
      doening of ziekte bij het te verwekken kind. Deels gaat het om additionele
      selectie op grond van erfelijke eigenschappen die geen gevolgen hebben voor de
      gezondheid van het kind in kwestie, deels om afzonderlijke toepassing van PGD
      om niet-medische redenen. De bovengegeven bespreking laat zien dat niet iedere
      stap buiten het in het recente planningsbesluit veronderstelde medische model
42    Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>      direct leidt tot de selectie van ‘het perfecte kind’. In dit verband is vooral de
      vraag actueel of het recente verbod op PGD met het oog op HLA-typering niet te
      streng is. Anderzijds is hierboven ook gezegd dat opheffing van actuele techni-
      sche beperkingen er toe kan leiden dat de selectie van embryo’s volgens wat wel
      wordt aangeduid als het ‘designer model’ tot op zekere hoogte mogelijk wordt.
      Of, en zo ja waar, aan de mogelijke toepassingen van PGD een grens moet wor-
      den gesteld, is een vraag voor nadere maatschappelijke discussie.
           Ook andere in dit signalement geschetste ontwikkelingen maken hernieuwde
      reflectie op de uitgangspunten en doeleinden van medisch geassisteerde voort-
      planting gewenst. Zo is aan de techniek van ‘eicelverjonging’ door oöplasma-
      transfer onder meer de vraag verbonden of hulp bij voortplanting wel of niet
      gebonden moet zijn aan de natuurlijke tijdshorizon van de vrouwelijke vrucht-
      baarheid. En het gebruik van een dier als incubator voor zaadstamcellen maakt
      het onvermijdelijk de vraag onder ogen te zien hoe ver we willen gaan om onge-
      wenst kinderloze paren te helpen een voor beide partners genetisch eigen kind te
      krijgen. Bij die vragen gaat het niet alleen om wat we als samenleving aanvaard-
      baar en toelaatbaar vinden, maar ook om wat we, gelet op de rechtvaardige ver-
      deling van schaarse middelen, op dit gebied collectief willen vergoeden. Die
      twee aspecten vallen niet noodzakelijk samen.
           Het ligt op de weg van de overheid de maatschappelijke discussie over de
      richting en de grenzen van de in dit signalement geschetste ontwikkelingen te sti-
      muleren.
1.6.3 De verantwoordelijkheid van de beroepsgroep
      In de derde plaats onderstreept de commissie de verantwoordelijkheid van de
      betrokken beroepsgroepen. Het is van belang dat hulpverleners actief deelnemen
      aan het hierboven genoemde maatschappelijke debat. Zij kunnen daaraan een
      belangrijke bijdrage leveren door de concrete vragen en dilemma’s waar zij in de
      praktijk mee worden geconfronteerd helder te verwoorden en zich bereid te
      tonen tot reflectie op het eigen handelen en de uitgangspunten daarvan. Hoe om
      te gaan met vragen rond additionele selectie? Wat volgt concreet uit de ‘dubbele
      verantwoordelijkheid van de arts’ als hij of zij met de wensouders van mening
      verschilt over de selectie en overplaatsing van embryo’s? Hoe kunnen hulpverle-
      ners in complexe counselingsituaties recht doen aan de belangen van alle betrok-
      kenen?
           Voor de verantwoorde toepassing van in de kliniek geïntroduceerde (PGD) of
      te introduceren technieken is het gewenst dat door de betrokken beroepsgroepen
      Handelingen met geslachtscellen en embryo’s                                        43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>      richtlijnen worden opgesteld. In die richtlijnen dienen niet alleen de medisch-
      technische, maar ook de psychosociale en morele en juridische aspecten te zijn
      verdisconteerd. De overheid heeft daarbij een voorwaardenstellende rol.
1.6.4 Embryowet
      Met de recente Embryowet heeft de overheid een belangrijke lacune gevuld in de
      regelgeving op het gebied van handelingen met menselijke geslachtscellen en
      embryo’s. In dit signalement zijn enkele interpretatievragen bij die wet aan de
      orde gesteld. Laat artikel 26 lid 1 wel of niet ruimte voor de additionele selectie
      op geslacht in de context op PGD? Wat betekent de in artikel 1c gegeven defini-
      tie van een (menselijk) embryo voor de status en de beschermwaardigheid van
      niet-levensvatbare embryo’s? En wat is de status van fusieproducten van mense-
      lijke en dierlijke cellen?
           Zoals in een eerder advies door de Gezondheidsraad is onderstreept, kan een
      absoluut verbod op het doen ontstaan van embryo’s voor andere doeleinden dan
      zwangerschap een beperking betekenen voor het noodzakelijke pre-klinisch
      onderzoek naar de werkzaamheid en veiligheid van nieuwe voortplantingstech-
      nieken9. Die implicatie is één van de aspecten die aan de orde dienen te komen
      bij de verdere discussie over de toekomst van het in artikel 24a van de Embryo-
      wet vervatte voorlopige verbod op het doen ontstaan van embryo’s voor andere
      doeleinden dan zwangerschap.
      Literatuur
1     Kaneko M, Takeuchi T, Veek L, e.a. Haploidization enhancement to manufacture human oocytes.
      Hum Reprod 2001; 16 (Suppl 1): 4-5.
2     Lacham-Kaplan O, Daniels R, Trounson A. Fertilization of mouse oocytes using somatic cells as
      male germ cells. Reprod Biomed Online 2001; 3: 205-211.
3     Tsai MC, Takeuchi T, Bedford JM, Reis MM, Rosenwaks Z, Palermo GD. Alternative sources of
      gametes: reality or science fiction? Hum Reprod 2000; 15: 988-998.
4     Tesarik J. Embryos from syngamy between a gamete and a haploidized somatic cell: Reproductive
      semi-cloning respecting biparental embryo origin. Hum Reprod 2002; 17: 1933-1937.
5     Tateno H, Latham KE, Yanagimachi R. Reproductive semi-cloning respecting biparental origin. A
      biologically unsound principle. Hum Reprod 2003; 18: 472-473.
6     Eichenlaub-Ritter U. Reproductive semi-cloning respecting biparental origin: Reconstitution of
      gametes for assisted reproduction. Hum Reprod 2003; 18: 473-475.
7     Grobstein C. From chance to purpose. An appraisal of external human fertilization. London, etc:
      Addison-Wesley; 1981.
44    Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>8  ESHRE. Preimplantation genetic diagnosis Consortium. Data collection III (May 2001). Hum
   Reprod 2002; 17: 223-246.
9  Gezondheidsraad: Commissie Herziening Planningsbesluit IVF. IVF: afrondende advisering.
   Rijswijk: Gezondheidsraad; 1998; 1998/08.
10 De Vos A, Van Steirteghem A. Aspects of biopsy procedures prior to preimplantation genetic
   diagnosis. Prenat Diagn 2001; 21: 767-780.
11 Sermon K. Current concepts in preimplantation genetic diagnosis (PGD): a molecular biologist's
   view. Hum Reprod Update 2002; 8: 11-20.
12 Braude PR, De Wert GM, Evers-Kiebooms G, Pettigrew RA, Geraedts JP. Non-disclosure
   preimplantation genetic diagnosis for Huntington's disease: practical and ethical dilemmas. Prenat
   Diagn 2002; 18: 1422-1426.
13 Vandervorst M, Staessen C, Sermon K, e.a. The Brussels' experience of more than 5 years of clinical
   preimplantation genetic diagnosis. Hum Reprod Update 2000; 6: 364-373.
14 Pearson H. Your destiny, from day one. Nature 2002; 418: 14-15.
15 Planningsbesluit klinisch genetisch onderzoek en erfelijkheidsadvisering. 23-1-2003. Staatscourant.
16 Gezondheidsraad. Erfelijkheid: wetenschap en maatschappij. Den Haag: Gezondheidsraad; 1989;
   1989/31.
17 Werkgroep Prenatale Diagnostiek van de NVOG en de VKGN. Persbericht. 12-10-1995.
18 Powell K. Seeds of doubt. Nature 2003; 422: 656-658.
19 De Wert GM. Met het oog op de toekomst. Voortplantingstechnologie, erfelijkheidsonderzoek en
   ethiek. Amsterdam: Thela Thesis; 1999.
20 Verlinsky Y, Rechitsky S, Verlinsky O, e.a. Preimplantation diagnosis for early-onset Alzheimer
   disease caused by V717L mutation. JAMA 2002; 287: 1018-1021.
21 Post SG. Selective abortion and gene therapy: reflections on human limits. Hum Gene Ther 1991; 2:
   229-233.
22 De Wert GM. Ethical aspects of prenatal testing and preimplantation genetic diagnosis for late-onset
   neurogenetic disease: the case of Huntington's disease. In: Evers-Kiebooms G, Zoetewij M, Harper P,
   editors. Prenatal testing for late-onset neurogenetic diseases. Oxford: BIOS; 2002. P. 129-157
23 De Wert GM, Tibben A. Voorspellend genetisch onderzoek naar de ziekte van Alzheimer: ethische
   aspecten. In: Berghmans R, Ter Meulen R, De Wert GM, editors. Verdwaald bestaan. Ethiek en
   dementie. Assen: Van Gorcum; 2003. P. 103-133.
24 Towner D, Loewy RS. Ethics of preimplantation diagnosis for a woman destined to develop early-
   onset Alzheimer disease. JAMA 2002; 287: 1038-1040.
25 Pennings G. Measuring the welfare of the child: in search of the appropriate evaluation principle.
   Hum Reprod 1999; 14: 1146-1150.
26 Bolt I. 'Het belang van het kind' bij IVF voor bijzondere wensouders. Filosofie & Praktijk 2002; 23:
   15-34.
   Handelingen met geslachtscellen en embryo’s                                                          45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>27 De Wert GM. The post-menopause: playground for reproductive technology? Some ethical
   reflections. In: Harris J, Holm S, editors. The future of human reproduction. Ethics, Choice, and
   regulation. Oxford: Clarendon Press; 1998. P. 221-237.
28 Craufurd D. Counselling aspects of prenatal testing for late-onset neurogenetic diseases. In: Prenatal
   testing for late-onset neurogenetic diseases. Oxford: BIOS; 2002. P. 179-190.
29 Sermon K, De Rijcke M, Lissens W, ea. Preimplantation genetic diagnosis for Huntington's disease
   with exclusion testing. Eur J Hum Genet 2002; 10: 591-598.
30 ESHRE. Ethics Task Force. Taskforce5: preimplantation genetic diagnosis. Hum Reprod 2003; 18:
   649-651.
31 Schulman JD, Black SH, Handyside A, e.a. Preimplantation genetic testing for Huntington disease
   and certain other dominantly inherited disorders. Clin Genet 1996; 49: 57-58.
32 Stern HJ, Harton GL, Sisson ME, e.a. Non-disclosing preimplantation genetic diagnosis for
   Huntington disease. Prenat Diagn 2002; 22: 503-507.
33 Vereniging van Stichtingen Klinische Genetica i.o.en Zorgverzekeraars Nederland. Overeenkomst
   Klinische Genetica in Nederland anno 1996. Indicaties en Machtigingen. 1995.
34 Steinbock B. Preimplantation genetic diagnosis and embryo selection. Burley C, Harris J, editors. A
   companion to genetics. 175-190. 2002. Malden/Oxford, Blackwell.
35 Cobben J, Broecker-Vriends A, Leschot N. Prenatale diagnostiek naar de erfelijke aanleg voor
   mamma-/ovariumcarcinoom - een standpuntbepaling. Ned Tijdschr Geneeskd 2002; 146: 1465.
36 Tibben A, c.s. Keuze aan ouders. Medisch Contact 2003; 183-185.
37 Robertson JA. Extending preimplantation genetic diagnosis: the ethical debate: Ethical issues in new
   uses of preimplantation genetic diagnosis. Hum Reprod 2003; 18: 465-471.
38 Brenner C, Cohen J. The genetic revolution in artificial reproduction: a view of the future. Hum
   Reprod 2000; 15 Suppl 5: 111-116.
39 De Wert GM. Ethics of assisted reproduction. In: Fauser B, editor. Reproductive Medicine:
   Molecular, Cellular and Genetic Fundamentals. Boca Raton/USA: Parthenon Publishing; 2002. P.
   645-665.
40 Wet van 20 juni 2002, Embryowet, houdende regels inzake handelingen met geslachtscellen en
   embryo's (Embryowet). Staatsblad 338. 2-7-2002. 20-6-2002.
41 Gezondheidsraad: Beraadsgroep Gezondheidsethiek en Gezondheidsrecht. Geslachtskeuze om niet-
   medische redenen. Den Haag: Gezondheidsraad; 1995; 1995/11.
42 American Society for Reproductive medicine: Ethics Committee. Sex selection and preimplantation
   genetic diagnosis. Fertil Steril 1999; 72: 595-598.
43 De Wert GM. Voortplantingsgeneeskunde en ethiek. Verschuivende grenzen II. Ned Tijds Obstet
   Gynaecol 108, 313-325. 1995.
44 De Wert GM. HLA-typering in het kader van preimplantatiegenetische diagnostiek: de ethiek van
   ‘kinderen voor kinderen’. In: Slager E, Devroey P, Fauser B, et al, editors. Infertiliteit gynaecologie
   en obstetrie anno 2003. Oss: Organon Nederland bv; 2003. P. 158-170.
46 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>45 Turner S. Preimplantation genetic diagnosis for donor babies carries some harm. BMJ 2002; 324:
   976-977.
46 Pennings G, Liebaers I. Creating a child to save another: HLA matchin of siblings by means of
   preimplantation genetic diagnosis. In: Shenfield F, Sureau C e, editors. Ethical dilemmas in assisted
   reproduction. New York: Parthenon Press; 2001. P. 51-65.
47 Human Fertilisation and Embryology Authority Executive. Opinion on ethical issues in the creation
   and selection of preimplantation embryos to produce donors. Human Fertilisation and Embryology
   Authority Executive; 2001.
48 Robertson JA, Kahn JP, Wagner JE. Conception to obtain hematopoietic stem cells. Hastings Cent
   Rep 2002; 32: 34-40.
49 Den Hartogh GA. Mijn broeders hoeder. Een kind verwekken voor transplantatiedoeleinden.
   Medisch Contact 2002; 57: 104-106.
50 Nance W. Parables. In: Bartels D, LeRoy BS, Caplan AL e, editors. Prescribing our future. Ethical
   challenges in genetic counseling. New York: Aldine de Gruyter; 1993. P. 89-94.
51 Green RM. Parental autonomy and the obligation not to harm one's child genetically. J Law Med
   Ethics 1997; 25: 5-15, 2.
52 Levy N. Deafness, culture, and choice. J Med Ethics 2002; 28(5): 284-285.
53 Savulescu J. Education and debate: Deaf lesbians, "designer disability," and the future of medicine.
   BMJ 2002; 325: 771-773.
54 Moutou C, Rongieres C, Bettahar-Lebugle K,e.a. Preimplantation genetic diagnosis for
   achondroplasia: genetics and gynaecological limits and difficulties. Hum Reprod 2003; 18: 509-514.
55 Kirk EP. Embryo selection for complex traits is impracticable. BMJ 2003; 326: 53.
56 Bouchard C, Malina RM, Pérusse L. Genetics of fitness and physical performance. Champaign Ill.:
   Human Kinetics. 1997.
57 Robertson JA. Children of choice. Freedom and the new reproductive technologies. Princeton, New
   Jersey: Princeton University Press; 1994.
58 Silber SJ, Nagy Z, Liu J, e.a. The use of epididymal and testicular spermatozoa for intracytoplasmic
   sperm injection in the treatment of male infertility: the genetic implications for male infertility. Hum
   Reprod 1995; 10: 2031-2043.
59 Gezondheidsraad. Kunstmatige Voortplanting. Den Haag: Gezondheidsraad; 1986; 1986/26.
60 Wells D, Delhanty JD. Comprehensive chromosomal analysis of human preimplantation embryos
   using whole genome amplification and single cell comparative genomic hybridization. Mol Hum
   Reprod 2000; 6: 1055-1062.
61 Vidal F, Gimenez C, Rubio C,e.a. FISH preimplantation diagnosis of chromosome aneuploidy in
   recurrent pregnancy wastage. J Assist Reprod Genet 1998; 15: 310-313.
62 Gianaroli L, Magli MC, Ferraretti A, e.a. Gonadal activity and chromosomal constitution of in vitro
   generated embryos. Mol Cell Endocrinol 2000; 30: 111-116.
   Handelingen met geslachtscellen en embryo’s                                                              47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>63 Munné S, Magli C, Cohen J, e.a. Positive outcome after preimplantation diagnosis of aneuploidy in
   human embryos. Hum Reprod 1999; 14: 2191-99
64 Gianaroli L, Magli MC, Ferraretti AP, Munné S. Preimplantation diagnosis for aneuploidies in
   patients undergoing in vitro fertilization with a poor prognosis: identification of the categories for
   which it should be proposed. Fertil Steril 1999; 72: 837-44.
65 Staessen, C., Van Assche, E., Platteau, P., Devroey, P., Liebaers, I., Van Steirteghem, A. Ongoing
   implantation rate after blastocyst transfer with or without PGD for aneuploidy screening in women
   over 37 years (a randomized controlled trial) (2002) Reproductive Biomedicine Online, Abstracts
   Fourth International Symposium on Preimplantation Genetics, p 18.
66 Evsikov S,Verlinsky Y. Mosaicism in the inner cell mass of human blastocysts. Hum Reprod
   1998;13: 3151-55.
67 Wells D, Sherlock JK, Handyside AH, e.a. Detailed chromosomal and molecular genetic analysis of
   single cells by whole genome amplification and comparative genomic hybridisation. Nucleic Acids
   Res 1999; 27: 1214-1218.
68 Voullaire L, Slater H, Williamson R, e.a. Chromosome analysis of blastomeres from human embryos
   by using comparative genomic hybridization. Hum Genet 2000; 106: 210-217.
69 Willadsen S, Levron J, Munne S, e.a. Rapid visualization of metaphase chromosomes in single
   human blastomeres after fusion with in-vitro matured bovine eggs. Hum Reprod 1999; 14: 470-475.
70 Ethik und Recht der modernen Medizin. Abschlussbericht der Enquete-Kommission. 2002.
71 De Wert GM. De dynamiek en ethiek van preimplantatie genetische diagnostiek. 1997. Maastricht,
   Instituut voor Gezondheidsethiek.
72 Schultz RM, Williams CJ. The science of ART. Science 2002; 296: 2188-2190.
73 Sandalinas M, Sadowy S, Alikani M, Calderon G, e.a. Developmental ability of chromosomally
   abnormal human embryos to develop to the blastocyst stage. Hum Reprod 2001;16: 1954-58.
74 Winston RM, Hardy K. Are we ignoring potential dangers of in vitro fertilization and related
   treatments? Nat Med 2002; 8 (S1): s14-s18.
75 De Wert GM. Humane embryonale stamcellen als Heilige Graal. Een ethische reflectie. Filosofie &
   Praktijk 22, 34-56. 2001.
76 Gezondheidsraad. Stamcellen voor weefselherstel. Onderzoek naar therapie met somatische en
   embryonale stamcellen. Den Haag: Gezondheidsraad; 2002; 2002/09.
77 Cohen J, Scott R, Schimmel T,e.a. Birth of infant after transfer of anucleate donor oocyte cytoplasm
   into recipient eggs. Lancet 1997; 350: 186-187.
78 Barritt JA, Willadsen S, Brenner C, Cohen J. Cytoplasmic transfer in assisted reproduction. Hum
   Reprod Update 2001; 7: 428-435.
79 Cohen J, Scott R, Alikani M,e.a. Ooplasmic transfer in mature human oocytes. Mol Hum Reprod
   1998; 4: 269-280.
80 Barritt JA, Brenner CA, Malter HE,e.a. Mitochondria in human offspring derived from ooplasmic
   transplantation. Hum Reprod 2001; 16: 513-516.
48 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>81 Cummins JM. Mitochondria: potential roles in embryogenesis and nucleocytoplasmic transfer. Hum
   Reprod Update 2001; 7: 217-228.
82 St John JC. Ooplasm donation in humans: the need to investigate the transmission of mitochondrial
   DNA following cytoplasmic transfer. Hum Reprod 2002; 17: 1954-1958.
83 Gezondheidsraad. Celtransplantatie bij mutaties in het mitochondriale DNA. Den Haag:
   Gezondheidsraad; 2001; 2001/07.
84 Gezondheidsraad: Commissie Herziening Planningsbesluit IVF. Het Planningsbesluit IVF. Rijswijk:
   Gezondheidsraad; 1997; 1997/03.
85 Cohen J. Sorting out chromosome errors. Science 2002; 296: 2166.
86 De Wert GM. Voortplantingstechnologie en ethiek. In: De Beaufort ID, Dupuis HM, editors.
   Handboek Gezondheidsethiek. Assen/Maastricht: Van Gorcum; 1988. P. 427-456.
87 Hawes SM, Sapienza C, Latham KE. Ooplasmic donation in humans: the potential for epigenic
   modifications. Hum Reprod 2002; 17: 850-852.
88 Szebik I. Altering the mitochondrial genome: is it just a technical issue? Camb Q Healthc Ethics
   1999; 8: 369-374.
89 De Wert GM, Evers JL. Eiceldonatie: de schaarste voorbij? Ethische overwegingen. Ned Tijdschr
   Geneeskd 1993; 137: 2155-2158.
90 Robertson JA. Reconstituting eggs: The ethics of cytoplasm donation. Hum Reprod 1999; 71: 219-
   221.
91 Smitz J, Cortvrindt R. Oocyte in-vitro maturation and follicle culture: current clinical achievements
   and future directions. Hum Reprod 1999; 14 Suppl 1: 145-161.
92 Jégou B, Pineau C, Toppari J. Spermatogenesis in vitro in mammals. In: De Jonge C, Barratt CLR,
   editors. Assisted reproductive technology. Accomplishments and new horizons. Cambridge:
   Cambridge University Press; 2002. P. 3-25.
93 Donovan PJ, Griswold MD, Russell LD. Modifcation of the male genome by gene and
   spermatogonial transplantation. In: De Jonge C, Barratt CLR, editors. Assisted reproductive
   technology. Accomplishments and new horizons. Cambridge: Cambridge University Press; 2002. P.
   178-185.
94 Ogawa T, Dobrinski I, Avarbock MR, e.a. Transplantation of male germ line stem cells restores
   fertility in infertile mice. Nat Med 2000; 6: 29-34.
95 Reis MM, Tsai MC, Schlegel PN,e.a. Xenogeneic transplantation of human spermatogonia. Zygote
   2000; 8: 97-105.
96 De Wert GM. ICSI: wikken en wegen. In: Van Balen F, Van Berkel D, Verdurmen Jr, editors. Het kind
   van morgen. Groningen: Van Brug; 1997. P. 157-178.
97 Wet van 16 mei 2002, houdende wijziging van de Wet op bijzondere medische verrichtingen
   betreffende invoering van een verbod op xenotransplantatie. Staatsblad 263. 6-7-2002.
98 Gezondheidsraad: Commissie Xenotransplantatie. Xenotransplantatie. Rijswijk: Gezondheidsraad;
   1998; 1998/01.
   Handelingen met geslachtscellen en embryo’s                                                           49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>99  Schieve LA, Meikle SF, Ferre C, e.a. Low and very low birth weight in infants conceived with use of
    assisted reproductive technology. N Engl J Med 2002; 346: 731-737.
100 Hansen M, Kurinczuk JJ, Bower C, e.a. The risk of major birth defects after intracytoplasmic sperm
    injection and in vitro fertilization. N Engl J Med 2002; 346: 725-730.
101 Stromberg B, Dahlquist G, Ericson A, e.a. Neurological sequelae in children born after in-vitro
    fertilisation: a population-based study. Lancet 2002; 359: 461-465.
102 Tweede Kamer der Staten-Generaal. Wet houdende regels inzake handelingen met geslachtscellen en
    embryo's (Embryowet). Memorie van Toelichting. Tweede Kamer, vergaderjaar 2000-2001, 27 423,
    nr 3. 2000.
103 Boué A, Boué J, Gropp A. Cytogenetics of pregnancy wastage. Adv Hum Genet 1985; 14: 1-57.
104 De Vries B. ‘Designbaby’ in Engeland toegestaan. Trouw, 10 april 2003.
50  Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 2
          Screening van pasgeborenen op aan-
          geboren stofwisselingsziekten*
2.1       Inleiding
          Een nieuwe analysetechniek (tandem massaspectrometrie) maakt het mogelijk
          het van pasgeborenen afgenomen hielprikbloed te onderzoeken op tientallen
          zeldzame stofwisselingsziekten tegelijk. Meestal gaat het om ernstige, levensbe-
          dreigende aandoeningen, en vaak kan bij vroege opsporing gezondheidsschade
          worden voorkomen. Niet al die aandoeningen zijn echter al even goed in kaart
          gebracht, sommige kennen zowel ernstige als milde varianten en de mate van
          behandelbaarheid verschilt. Vooral in de Verenigde Staten bestaat een sterke
          lobby van patiëntenverenigingen en oudergroepen om maximaal van deze
          nieuwe screeningstest gebruik te maken, met als uitgangspunt dat een zo snel
          mogelijke diagnose altijd beter is, indien niet direct voor het kind, dan in ieder
          geval voor de ouders en hun gezin. In Nederland wordt de nieuwe methode op dit
          moment nog slechts op één aandoening uitgeprobeerd. Als dat onderzoek gunstig
          uitpakt, zal zich de vraag aandienen of het daarbij moet blijven. Is verdere uit-
          breiding wenselijk en zo ja, welke met die nieuwe test op te sporen aandoeningen
          zouden aan het screeningspakket toe te voegen zijn?
              Dat in potentie met één en dezelfde testmethode op een groot aantal aandoe-
          ningen tegelijk kan worden gescreend maakt de beoordeling van de voor- en
          nadelen juist complexer. Hoe kan worden voorkomen dat introductie van deze
*         Opgesteld door dr WJ Dondorp, secretaris Beraadsgroep Gezondheidsethiek & -recht.
          Screening van pasgeborenen op aangeboren stofwisselingsziekten                     51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>      methode wordt beheerst door een technologische imperatief? Hoe moet worden
      gewaardeerd dat niet alle ziekten die ermee zijn op te sporen ook al even goed
      behandelbaar zijn? Wat betekent screening op tien of twintig aandoeningen tege-
      lijk voor de haalbaarheid van informed consent?
2.1.1 Neonatale screening op PKU, CHT en AGS
      In 1974 werd in ons land neonatale screening op phenylketonurie (PKU) inge-
      voerd. PKU is een erfelijke (autosomaal recessief overervende) ziekte die wordt
      veroorzaakt door een verstoorde aminozuur-stofwisseling en voorkomt bij onge-
      veer 1:18.000 kinderen. De stoornis in de stofwisseling (phenylalanine wordt
      niet omgezet in tyrosine) leidt tot ernstige hersenbeschadiging. Vroege opsporing
      (in de eerste drie levensweken) en tijdige behandeling (dieetmaatregelen) kunnen
      dat voorkomen. Voor de screening wordt bij de pasgeborene een druppel bloed
      afgenomen en vastgelegd op filtreerpapier (Guthriekaart). De afname (hielprik)
      gebeurt op de vierde levensdag of kort daarna, door de arts, verloskundige,
      kraamverpleegkundige of de verpleegkundige ouder- en kindzorg. In een labora-
      torium wordt vervolgens via enzymatisch-colorimetrisch onderzoek het phenyla-
      laninegehalte in het bloed bepaald. Bij een dubieuze uitslag is een tweede
      bloedafname noodzakelijk. Een sterk verhoogde concentratie kan betekenen dat
      sprake is van PKU. De ouders worden dan verwezen naar een in stofwisselings-
      ziekten gespecialiseerde kinderarts voor nadere diagnostiek.
           In 1981 en 2000 is deze screening uitgebreid met tests op respectievelijk con-
      genitale hypothyreoïdie (CHT) en adrenogenitaal syndroom (AGS). CHT is een
      bij ongeveer 1:3200 kinderen voorkomende afwijking van de werking van de
      schildklier, leidend tot verstoring van de lichamelijke groei en van de ontwikke-
      ling van de hersenen. CHT is in de meeste gevallen niet erfelijk. AGS komt voor
      bij 1:12.000 kinderen; het betreft een erfelijk defect in de hormoonhuishouding
      dat onopgemerkt tot ernstige gezondheidsschade of zelfs de dood kan leiden. Bij
      beide aandoeningen is na vroege opsporing effectieve behandeling in de vorm
      van medicatie mogelijk. Voor deze uitbreidingen van de neonatale screening
      (CHT, AGS) wordt gebruik gemaakt van dezelfde ‘bloedspot’ die ook op PKU
      wordt onderzocht. Het laboratoriumonderzoek voor CHT en AGS bestaat uit een
      immunochemische test.
52    Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>2.1.2 Tandem massaspectrometrie (MS/MS)
      In de afgelopen jaren is in het buitenland ervaring opgedaan met een nieuwe
      methode om het hielprikbloed in het laboratorium te analyseren. Daarbij wordt
      gebruikt gemaakt van al eerder ontwikkelde technologie voor het scheiden van
      molecuuldeeltjes (massaspectrometrie). Men spreekt van ‘tandem massaspectro-
      metrie’ omdat de analyse plaatsvindt in een opstelling met twee achter elkaar (in
      tandem) geplaatste massaspectrometers (vandaar de verkorte aanduiding MS/
      MS). Daartussen bevindt zich een met edelgasatomen gevulde botsingscel. In de
      eerste massaspectrometer worden moleculen uit het bloedmonster op massa
      voorgeselecteerd. In de botsingscel vallen de losse moleculen uiteen in fragmen-
      ten, die in de tweede massaspectrometer worden gescheiden en gedetecteerd.
      Door afstelling van het filter op de massa van specifieke fragmenten kan men
      uiterst betrouwbaar het gehalte bepalen van stoffen die in lage concentraties in
      het bloedmonster voorkomen en waarnaar men bij de screening op zoek is. De
      methode is met name geschikt voor screening op laag-moleculaire stoffen, zoals
      aminozuren en vetzuren, die een belangrijke rol spelen bij diverse stofwisselings-
      ziekten, waaronder PKU.
          De MS/MS-apparatuur is kostbaar, maar een voordeel is de grote snelheid
      waarmee de analyse kan worden gedaan. Dat is van evident belang bij aandoe-
      ningen met een na de geboorte slechts korte ziektevrije periode. Een groot ver-
      schil met de bestaande screening is verder dat het bloedmonster in één keer op
      een groot aantal stoffen tegelijk kan worden onderzocht, wat de kosten per bepa-
      ling vermindert en screening op zeer zeldzame aandoeningen mogelijk maakt.
      Ook is van belang dat tegelijkertijd naar meerdere parameters voor dezelfde aan-
      doening kan worden gekeken, waardoor de betrouwbaarheid van de analyse (het
      percentage terecht-positieve uitslagen) wordt vergroot.
          In Duitsland heeft een commissie samengesteld uit de betrokken beroeps-
      groepen aanbevolen om via deze methode op in totaal tien stofwisselingsziekten
      te screenen (waaronder PKU), naast conventionele screening op onder meer
      CHT en AGS1. Aanzienlijk verdergaande plannen bestaan onder meer in Beie-
      ren, in het verlengde van een proefproject waarin het volledige potentieel van
      MS/MS als screeningstest op aangeboren stofwisselingsziekten is onderzocht2,3.
      In de Amerikaanse staat Massachussets kunnen ouders behalve aan een routine-
      programma (screening op 10 aandoeningen), deelnemen aan een ‘pilot’ waarin
      via MS/MS op 19 stofwisselingsziekten wordt gescreend4,5. Ook in andere Ame-
      Screening van pasgeborenen op aangeboren stofwisselingsziekten                     53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>      rikaanse staten en Europese landen wordt MS/MS al gebruikt voor screening op
      uiteenlopende aantallen aangeboren stofwisselingsziekten.
2.1.3 Het Groningse onderzoek naar MS/MS: neonatale screening op MCADD
      In ons land vindt neonatale screening via MS/MS nog uitsluitend plaats in Gro-
      ningen, in de context van een wetenschappelijk onderzoek. Dat onderzoek betreft
      de doelmatigheid van uitbreiding van het bestaande neonatale screeningspro-
      gramma met één via MS/MS op te sporen aandoening: de vetzuur-stofwisse-
      lingsziekte MCADD (Medium-chain acyl-CoA dehydrogenase deficiency). In
      het onderzoek wordt tevens onderzocht wat de waarde is van MS/MS voor de
      opsporing van PKU in vergelijking met de bestaande analysemethode.
           De onderzoekers wilden aanvankelijk een groter aantal stofwisselingsziekten
      in het project betrekken, net als in het buitenland gebeurt, maar kregen daarvoor
      geen toestemming. De keuze voor MCADD lag voor de hand: naast PKU is dit
      de meest vóórkomende van de via MS/MS op te sporen stofwisselingsziekten.
      De geboorteprevalentie in Nederland wordt geschat op 1:12.000 levend gebore-
      nen; dat zijn 16 kinderen per jaar. MCADD is dus een relatief frequente stofwis-
      selingsstoornis. De ziekteverschijnselen en hun gevolgen zijn ernstig, maar als
      tijdig bekend is dat het kind de aandoening heeft, kunnen die door eenvoudige
      dieetmaatregelen geheel worden voorkomen. Bij MCADD kan het voorkomen
      dat in afwezigheid van glucose uit de voeding, de energievoorziening onvol-
      doende wordt overgenomen door de vetzuuroxidatie. Dit betekent dat na een
      periode van vasten een ontregeling van de energiehuishouding kan optreden
      waardoor, als niet tijdig wordt ingegrepen, de patiënt in coma raakt en overlijdt.
      Bij overleven moet rekening worden gehouden met blijvende schade (ontwikke-
      lingsachterstand, gedragsstoornis, neurologische afwijking). Gevaar voor ontre-
      geling met mogelijk fatale afloop bestaat ook bij infecties, vaccinatie en
      operatieve ingrepen (narcose). Effectieve profylaxe is mogelijk door frequente,
      koolhydraatrijke voeding. Net als PKU is MCADD autosomaal recessief overer-
      vend. Zijn beide ouders drager, dan hebben hun kinderen een kans van 1 op 4 op
      de aandoening.
2.1.4 Verdere uitbreiding van de screening?
      In het Groningse onderzoek wordt slechts naar één nieuwe aandoening gekeken,
      maar als besloten wordt tot invoering van MS/MS als analysemethode voor PKU
      en MCADD, valt te verwachten dat zich al snel de vraag aandient of die methode
54    Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>      niet moet worden gebruikt om meteen op een veel groter aantal stofwisselings-
      ziekten te screenen. Het potentieel van MS/MS wordt immers slechts beperkt
      benut als daarmee uitsluitend naar die twee aandoeningen wordt gekeken. Voor
      verdere uitbreiding zouden geen aanvullende laboratoriumtests nodig zijn, maar
      alleen een andere instelling van de apparatuur die toch al gebruikt wordt voor de
      screening op PKU en MCADD. De verleiding kan bestaan introductie van MS/
      MS te beschouwen als een ‘package deal’, waarin de mogelijkheid van screening
      op een groter aantal aandoeningen impliciet al besloten ligt en dus geen nadere
      rechtvaardiging behoeft. Dat bij toepassing van MS/MS gegevens beschikbaar
      (kunnen) komen over een hele reeks van vaak ernstige stofwisselingsziekten,
      betekent echter nog niet dat de vroege opsporing van al die aandoeningen ook
      zonder meer gewenst of verantwoord is.
2.1.5 Opzet signalement
      Om de relevante overwegingen nader in kaart te brengen heeft de Gezondheids-
      raad samen met ZONmw op 12 december 2002 een inventariserende workshop
      gehouden waaraan door deskundigen uit diverse relevante disciplines werd deel-
      genomen. Het verslag van die bijeenkomst verschijnt als afzonderlijke publica-
      tie, ongeveer gelijktijdig met dit rapport33. De uitkomsten zijn binnen de
      Gezondheidsraad besproken en in dit signalement verwerkt*. Achtereenvolgens
      komen de volgende thema’s aan de orde:
      • Geschiktheid van MS/MS als screeningstest voor diverse stofwisselings-
           ziekten
      • Aanvaardbaarheid van eventuele screening op niet-behandelbare aandoenin-
           gen
      • Gevolgen voor informed consent en deelname aan de hielprikscreening
      • Besluitvorming over (verdere) uitbreiding van de screening.
      Zoals ook tijdens de workshop werd benadrukt dient de discussie over de wense-
      lijkheid van nieuwe vormen van bevolkingsonderzoek te worden gevoerd tegen
      de achtergrond van het daarvoor geldende normatieve kader, zoals geformuleerd
      door de Commissie Genetische Screening van de Gezondheidsraad28. Uitgangs-
*     In dit signalement wordt niet ingegaan op de eveneens actuele discussie over neonatale screening op
      cystische fibrose en op hemoglobinopathieën. De Voorzitter van de Gezondheidsraad heeft aangekon-
      digd een commissie te willen instellen met als opdracht te komen tot een omvattend advies over neo-
      natale screening, waarbij zowel de stand van de wetenschap als de normatieve discussie in kaart te
      brengen zou zijn. Dit signalement kan voor die commissie een van de bouwstenen zijn.
      Screening van pasgeborenen op aangeboren stofwisselingsziekten                                     55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>      punt daarbij is dat de voordelen van deelname aan screening voor de betrokkenen
      duidelijk tegen de altijd ook aanwezige nadelen moeten opwegen.
           In de hierna volgende analyse staat voorop dat pasgeborenen met ernstige en
      behandelbare stofwisselingsziekten groot voordeel hebben bij vroege opsporing.
      Uitbreiding van de mogelijkheden daartoe is in potentie uiterst waardevol, gelet
      op de ernstige gezondheidsschade die daarmee kan worden voorkomen.
2.2   Testkwaliteit
      Hoe de afweging van de vóór- en nadelen van screening voor de deelnemers uit-
      valt, hangt er onder meer van af of voor de vroege opsporing van de aandoening
      in kwestie een geschikte test bestaat. In verband met de vraag naar mogelijke uit-
      breiding van de bestaande neonatale screening via MS/MS gaat het om de
      geschiktheid van die testmethode voor de vroege opsporing van elk van de aan-
      doeningen waarmee men de screening zou willen uitbreiden.
2.2.1 Sensitiviteit, specificiteit, positieve voorspellende waarde
      De geschiktheid voor vroege opsporing hangt in de eerste plaats af van de validi-
      teit van de test. Die wordt bepaald door het vermogen van de test om betrouw-
      baar te onderscheiden tussen pasgeborenen die wel en niet de voor een bepaalde
      stofwisselingsziekte verantwoordelijke afwijking hebben (sensitiviteit en specifi-
      citeit) en door de mate van waarschijnlijkheid dat een pasgeborene met een posi-
      tieve testuitslag de gezochte afwijking daadwerkelijk blijkt te hebben (positieve
      voorspellende waarde). Tijdens de workshop werd gerapporteerd dat de sensiti-
      viteit van MS/MS als screeningstest op diverse aangeboren stofwisselingsziekten
      nagenoeg 100% bedraagt33. Er worden dus vrijwel geen gevallen gemist. De spe-
      cificiteit – het vermogen van de test om personen die de aandoening niet hebben
      terecht als niet aangedaan aan te wijzen – is afhankelijk van het aantal gehan-
      teerde parameters voor elk van de op te sporen aandoeningen. Door in de analyse
      meerdere parameters te betrekken kan de specificiteit eveneens dicht in de buurt
      van de 100% worden gebracht33.
           Vanwege de zeldzaamheid van de aandoeningen in kwestie is die score nood-
      zakelijk om een aanvaardbare positieve voorspellende waarde (PPV) te bereiken.
      Of een relatief lage PPV, van bijvoorbeeld 10%, nog aanvaardbaar is, is afhanke-
      lijk van de vraag hoe ingrijpend de gevolgen zijn van een fout-positieve testuit-
      slag en hoe belangrijk een terecht-positieve uitslag is voor degenen die de ziekte
      daadwerkelijk blijken te hebben. Bij het laatste gaat het uiteraard om de ernst van
56    Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>      de ziekte en de zin van vroege opsporing; bij het eerste (de impact van fout-posi-
      tieve uitslagen) moet worden gedacht aan ‘ten onrechte’ veroorzaakte ongerust-
      heid bij de ouders.
          Tijdens de workshop werd benadrukt dat die aspecten voor elk van de aan-
      doeningen waarmee men de screening zou willen uitbreiden, terdege in kaart
      gebracht moeten worden, zoals nu in Groningen gebeurt voor MCADD.
2.2.2 Klinische waarde
      De geschiktheid van de test is in de tweede plaats afhankelijk van zijn klinische
      waarde. Ook als de test met een hoge mate van betrouwbaarheid de pasgebore-
      nen weet aan te wijzen met de enzymdeficiëntie die hoort bij een bepaalde stof-
      wisselingsziekte, hoeft dat niet te betekenen dat al die kinderen de voor die
      aandoening kenmerkende ziekteverschijnselen ook daadwerkelijk krijgen. Ook
      andere genetische en omgevingsfactoren kunnen het optreden en de ernst van de
      ziekte beïnvloeden. Dat maakt het lastig een optimaal afkappunt voor de scree-
      ning te bepalen. Tijdens de workshop is in dit verband gewezen op de mogelijk-
      heid van overdiagnose. Daarvan is sprake als een deel van de kinderen met een
      terecht-positieve testuitslag ook zonder screening en behandeling ziektevrij was
      gebleven.
          Het is niet bekend hoeveel van de 16 jaarlijks in ons land te verwachten kin-
      deren met een MCAD-genotype ziektevrij blijven, maar het retrospectieve deel
      van het Groningse onderzoek kan daar uitsluitsel over geven. Britse onderzoe-
      kers die eveneens naar het natuurlijk beloop van MCADD hebben gekeken, von-
      den dat bij één van in totaal acht kinderen die op grond van een positieve
      diagnose een dieetadvies krijgen, ook zonder zo’n dieet geen ziekteverschijnse-
      len zouden zijn opgetreden6. Daarbij moet worden bedacht dat de consequenties
      van overdiagnose in het geval van MCADD buitengewoon gering zullen zijn,
      gegeven het weinig ingrijpende karakter van de bij die aandoening geldende
      dieetvoorschriften. Daartegenover staat het grote voordeel dat screening op
      MCADD voor de overige terecht-positief geteste pasgeborenen betekent. Maar
      dat die afweging ook voor andere mogelijk in de screening te betrekken aandoe-
      ningen gunstig uitvalt, is daarmee niet gezegd.
2.3   Neonatale screening op (nog) niet-behandelbare stofwisselingsziekten?
      In ieder geval tot voor kort bestond een breed gedeelde consensus dat screening
      van pasgeborenen gericht moet zijn op (effectief) behandelbare of te voorkomen
      Screening van pasgeborenen op aangeboren stofwisselingsziekten                     57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>      aandoeningen. Die positie is onder meer verwoord in een gezaghebbend rapport
      van het Amerikaanse Institute of Medicine (IOM) uit 19947 en meer recent in
      aanbevelingen van de American Academy of Pediatrics8,9. Een rapport van de
      European Society of Human Genetics spreekt van de ‘original intent’ van neona-
      tale screening: vroege opsporing met het oog op tijdige behandeling of preventie.
      Volgens het rapport staat die klassieke doelstelling echter in toenemende mate
      onder druk, als gevolg van de steeds groter wordende kloof tussen de mogelijk-
      heden van vroege opsporing en de beschikbaarheid van effectieve therapieën10.
      De introductie van MS/MS als neonatale screeningstest geeft daaraan een
      belangrijke impuls.
2.3.1 Behandelbaarheid
      Onder deskundigen op het gebied van stofwisselingsziekten bestaat een “sterke
      overtuiging dat veel van de via MS/MS te vinden ziekte behandelbaar is”, al ont-
      breekt daarvoor in veel gevallen nog het bewijs11. Wel lijkt gezegd te kunnen
      worden dat de mate van behandelbaarheid (in de zin van: “responsiveness to
      treatment”) sterk uiteenloopt en dat voor sommige aandoeningen in ieder geval
      op dit moment nog geen goed antwoord gevonden is. Nu is behandelbaarheid een
      moeilijk te operationaliseren begrip. Tijdens de workshop werd door sommige
      deelnemers het belang van het onderscheid tussen behandelbare en niet-behan-
      delbare aandoeningen gerelativeerd. Bij vroege opsporing zou eigenlijk altijd
      sprake zijn van behandelbaarheid, al was het maar omdat vervolgens optimale
      zorg kan worden geboden. Zo wordt het ook geformuleerd in een verantwoor-
      ding van het eerder genoemde Beierse proefproject: “auch bei nur palliativ
      behandelbaren Krankheiten ist der Nutzen von frühem Wissen per se nicht best-
      reitbar”12.
          Eerder is door de commissie WBO van de Gezondheidsraad voorgesteld om
      (in de context van bevolkingsonderzoek) aandoeningen als niet-behandelbaar te
      beschouwen zolang de wetenschappelijke literatuur geen betrouwbare conclusies
      toelaat over een gunstig effect van relevante omvang op klinische uitkomstma-
      ten, dat wil zeggen op sterfte, ziekte of kwaliteit van leven29. Op basis van deze
      definitie komt de commissie in een recente beoordeling van een vergunningaan-
      vraag voor neonatale screening op taaislijmziekte (CF) tot de conclusie dat die
      aandoening, hoewel niet te genezen, inmiddels wel als behandelbaar kan worden
      beschouwd. Dit als gevolg van een gedocumenteerde reële verbetering van de
      levensverwachting, toe te schrijven aan diverse vormen van medisch ingrijpen30.
      Volgens de door de Gezondheidsraad gehanteerde begripsomschrijving is dus
58    Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>      niet pas van behandelbaarheid sprake als de ziekte in kwestie kan worden gene-
      zen, maar is anderzijds een definitie die iedere vorm van medisch handelen zou
      omvatten, te ruim. Het is niet genoeg dat de dokter iets kan doen; de vraag is of
      wàt hij kan doen een aantoonbaar en significant gunstig effect heeft op de
      gezondheidstoestand van het kind.
2.3.2 Andere voordelen?
      Nu de eis van ‘behandelbaarheid’ zou betekenen dat het diagnostisch potentieel
      van MS/MS vooralsnog verre van volledig kan worden benut, wordt door som-
      migen benadrukt dat de voordelen van neonatale screening, althans wanneer het
      gaat om aandoeningen van de kinderleeftijd (childhood onset diseases), niet uit-
      sluitend bestaan uit mogelijkheden van behandeling of preventie11,12. Zij bena-
      drukken daarnaast in de eerste plaats het belang, voor de ouders van het kind, van
      de genetische informatie die zulke screening kan opleveren. Tijdige diagnose van
      een ernstige erfelijke aandoening geeft de ouders (en hun bloedverwanten) de
      mogelijkheid bij een eventuele volgende zwangerschapswens rekening te houden
      met de kans op herhaling. Als verder voordeel kan gelden dat vroege opsporing
      ouders en kind een lange en vaak inefficiënte weg door het gezondheidszorgsys-
      teem bespaart. Gelet op die voordelen zou het ontbreken van effectieve behan-
      delbaarheid “geen absolute contra-indicatie” hoeven zijn13. Ook in de kring van
      ouder- en patiëntenverenigingen wordt die opvatting verdedigd, in ons land
      onder meer door de VSOP14.
           De discussie over de aanvaardbaarheid van screening op niet-behandelbare
      aandoeningen heeft een nieuwe impuls gekregen met het beschikbaar komen van
      MS/MS als screeningstest, maar is als zodanig niet nieuw. Zij is eerder gevoerd
      in verband met mogelijke screening op de spierziekte van Duchenne
      (DMD)15.Tot nu toe is dat ook het enige concrete voorbeeld van een niet-behan-
      delbare aandoening van de kinderleeftijd waarvan geldt dat al enige ervaring met
      neonatale screening is opgedaan. DMD is een letale progressieve ziekte die
      samenhangt met een mutatie op het X-chromosoom en voorkomt bij 1: 3500–
      4000 pasgeboren jongens. De ziekte kent een hoge mutatiefrequentie en wordt
      vaak pas laat vastgesteld (tot op de leeftijd van 5 à 6 jaar), na een soms langdurig
      pre-diagnostisch traject28. Sinds neonatale screening op deze aandoening in 1975
      werd voorgesteld, is zij het voorwerp geweest van heftig debat, precies over de
      vraag hoe, vanwege het ontbreken van mogelijkheden tot behandeling of preven-
      tie, de verhouding tussen voor- en nadelen voor de deelnemers zou uitval-
      len16,28,31.
      Screening van pasgeborenen op aangeboren stofwisselingsziekten                       59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>           Inmiddels is niet alleen de diagnostiek verbeterd, maar ook onderzoek
      gedaan naar de psychosociale impact van neonatale screening op DMD. In een
      langlopend prospectief onderzoek in Wales werden géén aanwijzingen gevonden
      van belangrijke negatieve psychosociale gevolgen voor de ouders of het kind17.
      Anders dan in een eerdere Canadese studie18, bleek een duidelijk effect van de
      screening op volgende zwangerschappen (in termen van afstel, uitstel en prena-
      tale diagnostiek). Verder noemden de ondervraagde ouders als voordelen: de
      mogelijkheid zich praktisch en emotioneel voor te bereiden op de ziektever-
      schijnselen van hun kind en (in de groep met een latere klinische diagnose): het
      voorkomen van uitgestelde diagnostiek en misinterpretatie van vroege sympto-
      men. De onderzoekers komen tot de (voorzichtige) conclusie dat “a case can be
      made for newborn screening”. Zij stellen daarbij wel als voorwaarden dat die scr-
      eening wordt aangeboden op basis van expliciete informed consent, bij een goede
      begeleiding en een zorgvuldige coördinatie en evaluatie.
           Daarmee is niet gezegd dat de gevonden conclusies ook zullen gelden voor
      vroege opsporing van niet-behandelbare stofwisselingsziekten. Een relevant ver-
      schil kan zijn dat veel van die ziekten zich meestal veel vroeger in het leven
      openbaren dan in de regel het geval is bij DMD. De vraag is wat dat in de prak-
      tijk betekent voor het gewicht van de genoemde voordelen van vroege opspo-
      ring: geïnformeerde reproductieve keuzes, emotionele en praktische
      voorbereiding en het voorkomen van diagnostisch uitstel. Hoe in de doelgroep en
      door ouders van kinderen met onbehandelbare stofwisselingsziekten wordt
      gedacht over de voor- en nadelen van neonatale screening op dergelijke aandoe-
      ningen, is onvoldoende bekend.
2.3.3 Ouders en kinderen: voordeel voor wie?
      De zojuist genoemde mogelijke voordelen van screening op niet-behandelbare
      aandoeningen van de kinderleeftijd komen niet primair ten goede aan het kind
      dat de screening ondergaat, maar aan diens ouders, hun gezin en bloedverwanten.
      Mogen dergelijke voordelen eigenlijk wel meewegen in de beoordeling van de
      aanvaardbaarheid van screening van pasgeborenen?
           De al eerder aangehaalde IOM-commissie vond van niet. Bij neonatale scree-
      ning moet sprake zijn van een “clear benefit to the newborn”7. Neonatale scree-
      ning met als primaire doel de ouders (en bloedverwanten) op de hoogte te stellen
      van het herhalingsrisico (zoals bij screening op DMD) komt er op neer, aldus het
      IOM-rapport, dat het kind wordt gebruikt als middel ten behoeve van de belan-
      gen van anderen. Pleitbezorgers van dergelijke screening noemen dat een achter-
60    Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>      haalde visie. Volgens hen sluit de klassieke focus op de belangen van het
      gescreende individu niet goed meer aan bij de ontwikkelingen op het gebied van
      neonatale screening, vooral waar het gaat om erfelijke aandoeningen met een
      hoog herhalingsrisico11. In plaats van uitsluitend te kijken naar het belang van het
      individu, in dit geval het kind, zou men moeten onderkennen dat “in neonatal
      screening, the beneficiary is the family”13. Ook is betoogd dat voordeel voor toe-
      komstige pasgeborenen (via wetenschappelijk onderzoek of reproductieve coun-
      seling) een verdedigbare uitbreiding is van de traditionele doelstelling van
      neonatale screening, aangezien “these activities will eventually benefit a new-
      born”12,19.
           Volgens de Nederlandse ethicus De Wert wordt de helderheid van de discus-
      sie met die laatste voorstelling van zaken in ieder geval geen dienst bewezen. De
      stelling dat in de afweging van voor- en nadelen niet alleen moet worden geke-
      ken naar voordelen voor de pasgeborenen in kwestie, betekent hoe dan ook een
      breuk met de traditionele doelstelling van neonatale screening16. Dat wil niet
      zeggen dat rekening houden met mogelijke belangen van de ouders in alle geval-
      len neer komt op een onaanvaardbare instrumentalisering van het kind. Men kan
      verdedigen, dat daarvan pas sprake is als het kind er ook nadeel van heeft.
      Bovendien liggen de belangen van ouders en kind vaak in elkaars verlengde. Dat
      is bijvoorbeeld het geval waar tijdige opsporing niet alleen de ouders maar ook
      het kind een belastende gang door het medisch circuit bespaart.
2.3.4 Screening op niet-behandelbare aandoeningen en
      de Wet op het bevolkingsonderzoek
      Ten aanzien van screening op niet behandelbare of niet te voorkomen aandoenin-
      gen is ‘grote terughoudendheid’ de juridische norm. Dat blijkt onder meer uit het
      feit dat voor zulke screening een vergunning nodig is onder de Wet op het bevol-
      kingsonderzoek (WBO) en dat bij het ontbreken van mogelijkheden tot preventie
      of behandeling die vergunning slechts ‘in bijzondere omstandigheden’ mag wor-
      den verleend. Er is enige afwegingsruimte, waarbinnen het bestaan van ‘zinvolle
      handelingsopties’ voor de deelnemers een rechtvaardiging kan vormen voor het
      aanbieden van dergelijk bevolkingsonderzoek. Bij neonatale screening zijn ‘de
      deelnemers’ echter de pasgeborenen. De rol van de ouders is die van vertegen-
      woordigers van het belang van hun kind. Dit lijkt te betekenen dat voordelen die
      uitsluitend de ouders gelden en niet ook het kind, in de juridische beoordeling
      van de aanvaardbaarheid van de screening niet mogen worden meegenomen33.
      Dat wil dan niet zeggen dat binnen dat kader voor screening van pasgeborenen
      Screening van pasgeborenen op aangeboren stofwisselingsziekten                       61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>      op niet-behandelbare aandoeningen geen enkele rechtvaardiging kan bestaan,
      maar wel dat dan in ieder geval sprake moet zijn van duidelijk voordeel voor het
      kind zelf.
2.4   Vrijwillige deelname op basis van informed consent?
      Voor de bestaande Nederlandse screening op PKU/CHT/AGS is het informed
      consent van de ouders uitgangspunt, maar in de praktijk lijkt de hielprik toch
      vooral een routineaangelegenheid. De in verband met het vragen van toestem-
      ming te geven voorlichting aan de ouders wordt veelomvattender en ingewikkel-
      der als de screening zich over meer ziekten gaat uitstrekken28. De vraag is wat
      dat betekent voor de haalbaarheid van informed consent. Tijdens de workshop
      werd dit nadrukkelijk als een belangrijk knelpunt benoemd.
2.4.1 Toestemming
      Volgens de commissie Genetische Screening staat of valt de toelaatbaarheid van
      bevolkingsonderzoek met vrijwillige deelname op basis van expliciete informed
      consent28. Die voorwaarde is in ons land juridisch verankerd en geldt zonder uit-
      zondering voor alle vormen van bevolkingsonderzoek. In de context van neona-
      tale screening betekent het dat de ouders voor hun kind beslissen. In het
      buitenland wordt dat niet altijd vanzelfsprekend gevonden. Volgens het in 2000
      verschenen rapport van de Amerikaanse Task Force on Newborn Screening is er
      in de Verenigde Staten bijna overal wetgeving op grond waarvan pasgeborenen
      moeten worden gescreend, maar is slechts in drie staten informed consent
      vereist8. In veel andere staten geldt wel een recht op ‘parental refusal’, vaak ech-
      ter beperkt tot weigering op religieuze gronden en lang niet altijd met een corres-
      ponderende informatieplicht aan de kant van de screeningsorganisatie.
          Een fundamentele vraag is hoe de notie van ouderlijke toestemming voor
      medische interventies bij hun kind moet worden begrepen. Is die gebaseerd op
      het principe van respect voor autonomie, of berust zij op het principe van wel-
      doen? Anders gezegd: gaat het erom dat ouders het morele recht toekomt voor
      hun kind te beslissen of dat het belang van het kind er uiteindelijk het meeste
      mee is gediend dat de beslissing bij de ouders wordt gelegd? Over het algemeen
      wordt in de ethiek die laatste opvatting verdedigd. Die ligt trouwens ook ten
      grondslag aan de relevante bepaling in de Wet op de Geneeskundige Behande-
      lingsoverkomst (WGBO): de ouders wordt gevraagd als vertegenwoordigers van
      hun kind in diens beste belang te beslissen. Er is dus een belangrijk verschil met
62    Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>de situatie waarin het gaat om bevolkingsonderzoek ten behoeve van personen
die zelf over deelname kunnen beslissen. Daar ligt het primaat bij het principe
van respect voor autonomie en is toestemming een absolute voorwaarde, waar
ook verder geen discussie over bestaat. Hier is het een voorwaarde die geldt
omdat en voor zover het belang van het kind daarmee het beste is gediend.
Wat dit voor de praktijk van de neonatale screening moet betekenen hangt af van
de beoordeling van dat ‘voor zover’. Volgens de Amerikaanse ethicus Faden is
het belang van het kind bij screening op ernstige maar bij vroege opsporing goed
behandelbare aandoeningen zo groot, dat de voorwaarde van ouderlijke toestem-
ming in dat geval niet geldt: “if the principle consideration is the welfare of
children, their welfare is best served in this case by a program of compulsory and
exeptionless screening”20. Op basis van dezelfde argumentatie kwam in 1996 de
Ontario Law Reform Commission (Canada) tot de aanbeveling dat “explicit
parental consent should not be required for newborn screening for diseases that
are immediately treatable but irreversible if left to be discovered clinically”21.
    Daarentegen zijn er volgens het al eerder aangehaalde IOM-rapport géén
aanwijzingen dat vragen om toestemming zou leiden tot lagere deelname en zo
het belang van de kinderen in kwestie zou schaden7. Vrijwillige deelname op
grond van informed consent is juist van groot belang, omdat het de ouders com-
mitteert aan het welslagen van de screening en de kans op negatieve psychoso-
ciale effecten verkleint. Toch is het pleidooi van deze commissie voor neonatale
screening op basis van vrijwilligheid conditioneel: “in the rare instance where
parents would be considered negligent for refusing an indicated test, established
legal procedures should be used to obtain parental authorization”.
    De Wert, ten slotte, noemt dat middel (tijdelijke ontheffing uit het ouderlijk
gezag) disproportioneel, als wordt gelet op het zeer geringe risico voor het indi-
viduele kind dat door een weigering van diens ouders niet zou worden gescreend
op behandelbare aandoeningen als PKU. Maar dat geldt niet voor het uitoefenen
van ‘drang’: in de context van neonatale screening op behandelbare ziekten heb-
ben hulpverleners de morele plicht pogingen te doen “ouders waar nodig te over-
reden tot het verlenen van toestemming voor de screeningstest”16.
Zou de screening ook niet-behandelbare aandoeningen omvatten en dan primair
worden aangeboden om de ouders in verband met een eventuele volgende zwan-
gerschap te informeren over het herhalingsrisico, dan kan voor dat deel van het
aanbod van een rechtvaardiging van ‘drang’ geen sprake zijn (laat staan van een
materiële inperking van het uitgangspunt van vrijwillige deelname)12. Tijdens de
Screening van pasgeborenen op aangeboren stofwisselingsziekten                     63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>      workshop werd opgemerkt dat dit verschil in doelstelling bij combinatie van
      beide typen screening in één pakket zowel bij hulpverleners als ouders tot ver-
      warring kan leiden: “enerzijds screening (….) waarvan je niet zou willen dat
      mensen er niet aan mee doen en anderzijds screening waarbij het gaat om hande-
      lingsopties waar ouders wel of niet voor kunnen kiezen”33.
2.4.2 Informatie
      Vrijwillige deelname aan bevolkingsonderzoek op basis van informed consent
      vereist goede voorlichting. Het is de verantwoordelijkheid van de aanbieders van
      de screening om die te geven. Aan de WGBO valt te ontlenen dat die informatie
      in ieder geval betrekking moet hebben op aard en doel van de screening, de voor
      de betrokkenen te verwachten belasting en risico’s, eventuele alternatieven en het
      voor hen van deelname te verwachten voordeel. Het is niet vereist over deze
      aspecten alle denkbare informatie te geven, maar wel zoveel als nodig is om een
      weloverwogen beslissing op het screeningsaanbod mogelijk te maken. Omdat,
      bij bevolkingsonderzoek, de doelgroep in de regel nog niet of nauwelijks iets
      weet van de aandoeningen in kwestie en de mogelijkheid daarop te testen, is dat
      in de praktijk niet eenvoudig. Voor neonatale screening komt daarbij dat het
      informatiemoment (kort na de geboorte van het kind) niet bepaald het meest gun-
      stige is voor de ‘weloverwogen’ beslissing die van de ouders wordt gevraagd.
          Screening op meerdere aandoeningen tegelijk (‘multiplex testing’) maakt
      informed consent een nog grotere uitdaging22. Dat geldt tot op zekere hoogte al
      voor de bestaande screening op PKU, CHT en AGS, maar kan een probleem
      worden bij uitbreiding met een heel pakket van via MS/MS op te sporen aandoe-
      ningen. Is het wel mogelijk de ouders zodanig te informeren over het niet voor al
      die aandoeningen gelijke profiel van mogelijke voor- en nadelen, dat zij in staat
      zijn tot werkelijke informed consent? Eén kant van dit probleem betreft de tijd en
      inspanning die dat van hulpverleners zou vergen. In de pilotprojecten in Beieren
      en Massachusetts tracht men dit te ondervangen door de ouders schriftelijk, via
      brochures en een website, uitvoerig te informeren en daarna hun toestemming te
      vragen23,24. Voorzover dit betekent dat informatie die ouders nodig hebben om
      een weloverwogen beslissing te kunnen nemen niet ook mondeling wordt ver-
      strekt, is deze aanpak moreel problematisch. De aanbieder van de screening kan
      zich er immers niet van vergewissen of de betrokkenen de informatie ook daad-
      werkelijk begrepen hebben (GR94, GR01). In een Beierse publicatie hierover
      heet het dat een persoonlijk gesprek “anzustreben”, maar “aus organisatorischen
      Gründen oft schwierig” is12.
64    Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>           Uitvoerige schriftelijke informatie biedt bovendien geen oplossing voor de
      andere kant van het probleem: het gevaar van informationele overbelasting van
      de ouders (‘information overload’), waardoor besluitvorming niet wordt moge-
      lijk gemaakt, maar juist verlamd. Als antwoord op beide aspecten van het infor-
      matieprobleem is voor screening op meerdere aandoeningen tegelijk de strategie
      van ‘generic consent’ voorgesteld25. In die benadering zou de te geven informatie
      een meer algemeen karakter moeten hebben. Niet gericht op specifieke kenmer-
      ken van afzonderlijke ziekten, maar op de overeenkomstige aard en ernst van
      groepen aandoeningen. Verder zou, eveneens in meer algemene zin, uitleg te
      geven zijn over de onvermijdelijke beperkingen van screeningstests, de moge-
      lijkheid dat vervolgonderzoek nodig is en de betekenis en implicaties van diverse
      mogelijke uitkomsten. Uiteraard kan dit alleen een aanvaardbare aanpak zijn als
      het betekent dat al díe informatie wordt gegeven die de betrokkene nodig heeft
      om een weloverwogen beslissing te nemen over deelname aan de screening16.
      Niet meer, maar ook niet minder.
           Naar de haalbaarheid van daadwerkelijke informed consent in de context van
      multiplex screeningtests is nog niet of nauwelijks empirisch onderzoek gedaan.
      Wel is het door diverse commentatoren onwenselijk genoemd in één screenings-
      pakket aandoeningen op te nemen die bij een positieve uitkomst heel verschil-
      lende consequenties voor de deelnemers hebben7,26. In de context van screening
      op via MS/MS op te sporen stofwisselingsziekten is daarvan sprake wanneer
      (zoals in de pilots in Beieren en Massachusetts) in één pakket op aandoeningen
      wordt gescreend waarvan geldt dat sommige goed behandelbaar zijn terwijl dat
      van andere nog niet vaststaat.
2.4.3 Niet-gezochte gegevens en het recht op niet-weten
      Bij toepassing van MS/MS kan het apparaat zo worden afgesteld dat ruwe data
      beschikbaar komen over alle mogelijke stofwisselingsziekten die met die
      methode kunnen worden opgespoord. Daaruit verwerkt men dan alleen die gege-
      vens die nodig zijn voor de ziektes waarop wordt gescreend; de rest wordt ver-
      nietigd. Het is ook mogelijk al bij voorbaat een selectie toe te passen van de
      parameters waarop men het apparaat wil laten zoeken. De eerste strategie (selec-
      tie achteraf) wordt in de Verenigde Staten gevolgd, maar is ethisch en juridisch
      bezwaarlijk. Men verkrijgt immers, al is het in nog onbewerkte vorm, gegevens
      die iets kunnen zeggen over de (toekomstige) gezondheid van de gescreende pas-
      geborenen. Mag men die gegevens zomaar weer vernietigen? Om dit probleem
      niet te laten ontstaan is in het Groningse project gekozen voor selectieve meting.
      Screening van pasgeborenen op aangeboren stofwisselingsziekten                     65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>       Die strategie sluit echter niet uit dat ook gegevens beschikbaar komen over
   andere ziekten dan waarop de screening is gericht. Om te beginnen kan dat
   gebeuren bij het vervolgonderzoek na een positieve screeningstest. Hoe breder
   dat vervolgonderzoek wordt ingezet, hoe groter de kans op dergelijke uitkom-
   sten. Dat geldt trouwens ook voor de bestaande screeningsprocedure. Zo werd
   tijdens de workshop opgemerkt dat het gebruikelijke vervolgonderzoek na een
   positieve PKU-test soms gevallen van galactosemie aan het licht zal brengen, een
   aandoening met een ook bij vroege opsporing en medicatie minder goede prog-
   nose, waarop de screening (in ons land) niet is gericht.
       Van belang is verder de keuze van de parameters voor de initiële screening.
   Door naar meerdere parameters tegelijk te kijken kan de betrouwbaarheid van
   MS/MS als test voor een specifieke ‘doelziekte’ worden vergroot. Maar hoe
   moet worden omgegaan met afwijkende bevindingen op die afzonderlijke para-
   meters? Dergelijke ‘geïsoleerde’ bevindingen kunnen verband houden met
   andere afwijkingen en in zoverre op zichzelf aanleiding zijn voor vervolgonder-
   zoek. Dat zou dan ziekten aan het licht kunnen brengen waarop de screening niet
   is gericht. Zo betekent de keuze van de (drie) parameters waarmee in Groningen
   naar MCADD wordt gezocht dat men kan stuiten op bevindingen die bij nadere
   analyse wijzen op een tweede aandoening, namelijk MADD (glutaaracidurie
   type II). Dat is een soms milde, maar in andere gevallen fataal verlopende aan-
   doening, waarvan de behandelbaarheid uiterst twijfelachtig is4. Vanwege de
   grote zeldzaamheid van MADD zal de frequentie van dergelijke bevindingen
   overigens laag zijn.
       Voor de opzet van de screening kan dit een dilemma betekenen. Enerzijds is
   de betrouwbaarheid van de testmethode (een relatief beperkt aantal fout-posi-
   tieve testuitslagen) een belangrijk aspect van de morele aanvaardbaarheid van
   het aanbod. Anderzijds is ongewenst dat bij uitbreiding van de screening met een
   geselecteerd aantal via MS/MS op te sporen stofwisselingsziekten ook gegevens
   beschikbaar komen over ziekten welke men (nog) niet in het programma heeft
   willen opnemen, bijvoorbeeld vanwege gebrek aan evidentie over de behandel-
   baarheid ervan. Als oplossing lijkt het negeren van geïsoleerde afwijkende
   bevindingen ethisch en juridisch problematisch: mag men de ouders dergelijke
   uitkomsten onthouden?
       De mogelijkheid dat deelname er toe leidt dat andere aandoeningen aan het
   licht worden gebracht dan waarop de screening is gericht, betekent een verdere
   uitdaging voor de informed consent. Uitgangspunt dient te zijn dat ouders niet
   onverwacht worden geconfronteerd met andersoortige uitkomsten dan waarop zij
   zich op basis van de van te voren verstrekte informatie konden voorbereiden32.
66 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>      Een belangrijke vraag is in hoeverre daarbij gestalte kan worden gegeven aan het
      ‘recht op niet weten’.
          Bij screening via MS/MS op aangeboren stofwisselingsziekten zal in prin-
      cipe geen informatie vrijkomen waaruit blijkt dat het kind een zelf niet-aange-
      dane drager is, zoals wel kan gebeuren bij andere vormen van neonatale
      screening op recessief erfelijke ziekten, zoals taaislijmziekte en hemoglobinopa-
      thieën. De vraag hoe, gelet op het uiteenlopende belang dat de ouders en het kind
      daarbij kunnen hebben, in de praktijk moet worden omgegaan met (de kans op)
      niet-gezochte dragerschapsinformatie, is bij screening op aangeboren stofwisse-
      lingsziekten via MS/MS dus niet actueel.
2.4.4 Effect op deelname?
      De huidige zeer hoge deelname aan de hielprikscreening is een groot goed. Tij-
      dens de workshop werd de zorg uitgesproken dat de deelnamegraad zou kunnen
      teruglopen als uitbreiding gevolgen heeft voor de betrouwbaarheid van het pro-
      gramma als geheel, of ook als die uitbreiding aandoeningen zou omvatten waar-
      van de behandelbaarheid nog onvoldoende is aangetoond. De daarover bij de
      informed consent te verstrekken informatie zou, zo is de vrees, kunnen leiden tot
      reserve bij de ouders, en dan ook gevolgen hebben voor de ‘uptake’ van scree-
      ning waarvan het belang voor het kind boven iedere twijfel verheven is. Opge-
      merkt werd dat dit een extra argument kan betekenen om in ieder geval geen
      behandelbare en niet-behandelbare aandoeningen in één pakket aan te bieden.
          Als onderdeel van het Beierse project, waarin maximaal van het vermogen
      van MS/MS gebruik wordt gemaakt, is gericht onderzoek gedaan naar de deelna-
      megraad. Slechts 0,1% van de ouders weigerde. De onderzoekers concluderen
      dat “high compliance can be achieved despite a written consent requirement”24.
      Of die uitkomst als een geruststellend antwoord op de genoemde bezorgdheid
      kan worden opgevat, is uiteraard sterk afhankelijk van de kwaliteit van de infor-
      matie die aan die schriftelijke toestemming is voorafgegaan.
2.5   Uitbreiding van de screening?
      In de discussie over mogelijke uitbreiding van de bestaande neonatale screening
      via MS/MS op te sporen aandoeningen kunnen verschillende mogelijke stappen
      worden onderscheiden. De eerste en minst gecompliceerde stap is mogelijke
      invoering van MS/MS–screening op MCADD (en PKU), op grond van de uit-
      komsten van het Groningse onderzoek. Vervolgens rijst de vraag of MS/MS niet
      Screening van pasgeborenen op aangeboren stofwisselingsziekten                    67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>   voor een groter aantal aandoeningen zou moeten worden ingezet. Een te overwe-
   gen tweede stap zou dan kunnen bestaan uit uitbreiding met een geselecteerd
   pakket aan ‘PKU-achtige’ (ernstige, goed omschreven en behandelbare) stofwis-
   selingsziekten. Dat is het door een Duitse commissie voorgestelde model1. De
   derde stap, ten slotte, zou ook aandoeningen omvatten waarvan de behandelbaar-
   heid twijfelachtig is, zoals in de proefprojecten in Beieren2 en New England4. De
   deelnemers aan de workshop waren het erover eens dat in ieder geval die derde
   stap voorlopig niet aan de orde is. Voordat neonatale screening op niet-behandel-
   bare stofwisselingsziekten wordt overwogen is over de uitgangspunten en aan-
   vaardbaarheid daarvan nadere maatschappelijke discussie noodzakelijk.
        Benadrukt werd dat de besluitvorming over de zojuist genoemde tweede stap
   gebaseerd dient te zijn op wetenschappelijke evidentie: voor elk van de in de scr-
   eening te betrekken ziekten zou zijn vast te stellen hoe de verhouding tussen
   voor- en nadelen voor de betrokkenen uitvalt. Vanwege de grote zeldzaamheid
   van de aandoeningen in kwestie zal het echter niet mogelijk zijn die vraag voor
   iedere ziekte in afzonderlijk Nederlands onderzoek te beantwoorden. Het ligt dus
   voor de hand zo goed mogelijk gebruik te maken van in het buitenland verkregen
   evidentie. Over de vraag of het realistisch is te verlangen dat die evidentie moet
   zijn verkregen in gerandomiseerde klinische trials woedt in het Verenigd
   Koninkrijk een felle discussie sinds die eis enkele jaren geleden werd gesteld
   door de Britse Nationale Commissie voor bevolkingsonderzoek (National Scree-
   ning Committee)11,27. Waar trials om praktische en morele redenen niet goed
   (meer) mogelijk zijn, zou men moeten terugvallen op de uitkomsten van goed
   opgezette proefprojecten. Tijdens de workshop werd voorgesteld na te gaan of
   zulk onderzoek in Europees verband op te zetten zou zijn.
        Terwijl sommige deelnemers aan de workshop de urgentie benadrukten van
   die tweede stap (uitbreiding van de screening met een aantal ‘PKU-achtige’ aan-
   doeningen), toonden anderen zich bezorgd dat de introductie van MS/MS in de
   context van neonatale screening een moeilijk te begrenzen ‘technology driven’
   ontwikkeling zal blijken te zijn. De weinig scherpe definitie van het begrip
   ‘behandelbaarheid’ kan in de praktijk betekenen dat de tweede en derde stap
   dichter bij elkaar liggen dan hierboven is gesuggereerd. Verder werd onderstreept
   dat behoefte bestaat aan meer psychosociaal onderzoek naar diverse aspecten
   van neonatale screening. Zo werd het een gemiste kans genoemd dat in het Gro-
   ningse project niet ook gericht onderzoek wordt gedaan naar de dynamiek van de
   besluitvorming en de haalbaarheid van informed consent. Opgemerkt werd ook
   dat onvoldoende bekend is over wat Nederlandse ouders en hulpverleners eigen-
   lijk vinden van belangrijke aspecten van eventuele uitbreiding van de neonatale
68 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>    screening, zoals behandelbaarheid, genetische informatie, informed consent,
    recht op niet weten, enzovoort. Een probleem is dat voor dergelijk onderzoek
    vaak geen financiering te vinden is. Toch is zulk onderzoek hier van groot
    belang, omdat anders de beoordeling van de voor- en nadelen voor de betrokke-
    nen deels een slag in de lucht zal blijven.
         Voor de besluitvorming over mogelijke uitbreiding van de hielprikscreening
    met een (groter of kleiner) aantal zeldzame stofwisselingsziekten is uiteraard ook
    de vraag naar de kosten-effectiviteit van belang. In het Groningse project wordt
    daarnaar gekeken voor uitbreiding met alleen MCADD. Tijdens de workshop is
    op dit aspect niet afzonderlijk ingegaan.
2.6 Conclusies en aanbevelingen
    Het beschikbaar komen van MS/MS als screeningstest op aangeboren stofwisse-
    lingsziekten kan leiden tot een aanzienlijke schaalvergroting van de in ons land
    al bijna dertig bestaande neonatale hielprikscreening. Uitbreiding van de moge-
    lijkheid tot vroege opsporing van ernstige stofwisselingsziekten is in beginsel
    uiterst waardevol, in ieder geval als het daarbij gaat om goed behandelbare ziek-
    ten. Aan de andere kant moet ervoor worden gewaakt dat de besluitvorming een-
    zijdig zou worden bepaald door het enorme vermogen van die nieuwe
    technologie. De commissie onderschrijft de uitkomst van de workshop, dat uit-
    breiding met (nog) niet goed behandelbare aandoeningen op dit moment in ieder
    geval niet aan de orde is. Zou men die stap in de toekomst willen zetten, dan is
    eerst een breed te voeren maatschappelijke discussie nodig over de doeleinden en
    uitgangspunten van de neonatale screening. Verder onderstreept de commissie de
    bestaande onzekerheid over de haalbaarheid van informed consent bij ‘multiplex
    testing’. Bij de besluitvorming over introductie van MS/MS behoort dat een
    belangrijk aandachtspunt te zijn.
    Literatuur
1   Interdiziplinäre Screeningkommission der Deutschen Gesellschaft für Kinderheilkunde und
    Jugendmedizin. Richtlinien zur Organisation und Durchführung des Neugeborenenscreenings auf
    angeborene Stoffwechselstörungen und Endokrinopathien in Deutschland. 12-6-2002. http://
    www.dgkj.de/position/g-test.htm
2   Liebl B, von Kries R, Roscher A. Abschlussbericht zum Modellprojekt zur Neuordnung des
    Neugeborenen-Screenings in Bayern. 2001. Erlangen, Bayerisches Landesamt für Gesundheit und
    Lebensmittelsicherheit.
    Screening van pasgeborenen op aangeboren stofwisselingsziekten                              69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>3  Roscher A.A, Fingerhut R, Liebl B, e.a. Erweiterung des Neugeborenenscreenings durch
   Tandemmassenspektrometrie. Monatschr Kinderheilk 149, 1297-1303. 2001.
4  Atkinson K, Zuckerman B, Sharfstein JM, Levin D, Blatt RJ, Koh HK. A public health response to
   emerging technology: expansion of the Massachusetts newborn screening program. Public Health
   Rep 2001; 116: 122-131.
5  New England Newborn Screening Program. Optional disorders. 2003. http://www.umassmed.edu/
   nbs/screenings/disorders/optional.cfm.
6  Pourfarzam M, Morris A, Appleton M, Craft A, Bartlett K. Neonatal screening for medium-chain
   acyl-CoA dehydrogenase deficiency. Lancet 2001; 358: 1063-1064.
7  Andrews LB, Fullarton JE, Holtzman NA, e.a. (eds). Assessing Genetic Risks. Implications for
   health and social policy. 1994. Washington DC, National Academy Press.
8  Newborn Screening Task Force. Newborn screening: A blueprint for the future executive summary:
   newborn screening task force report. Pediatrics 2000; 106: 386-388.
9  Nelson RM, Botkjin JR, Kodish ED, Levetown M, Truman JT, Wilfond BS et al. Ethical issues with
   genetic testing in pediatrics. Pediatrics 2001; 107: 1451-1455.
10 European Society of Human Genetics.Public and professional policy commission. Population
   Genetic screening Programmes: principles, techniques, practices and policies. 21-7-2000.
11 Green A, Pollitt RJ. Population newborn screening for inherited metabolic disease: current UK
   perspectives. J Inherit Metab Dis 1999; 22: 572-579.
12 Liebl B, von Kries R, Nennstiel-Ratzel U, e.a. Ethisch-rechtliche Aspekte des
   Neugeborenenscreenings. Monatschr Kinderheilk 149, 1326-1335. 2001.
13 Pollitt RJ, Green A, McCabe CJ, Booth A, Cooper NJ, Leonard JV et al. Neonatal screening for
   inborn errors of metabolism: cost, yield and outcome. Health Technol Assess 1997; 1: i-202.
14 VSOP. Neonatale Screening op aandoeningen waarvoor geen medische behandeling is (standpunt
   VSOP). Poortman YS (red)., editor. Genetisch onderzoek. Mensen, meningen en
   medeverantwoordelijkheid. 106-109. 1999. Baarn, VSOP/Fontein.
15 Clarke A, Parsons EP. Screening, ethics, and the law. BMJ 1993; 306: 209.
16 De Wert GMWR. Met het oog op de toekomst. Voortplantingstechnologie, erfelijkheidsonderzoek en
   ethiek. Amsterdam: Thela Thesis, 1999.
17 Parsons EP, Clarke AJ, Hood K, Lycett E, Bradley DM. Newborn screening for Duchenne muscular
   dystrophy: a psychosocial study. Arch Dis Child Fetal Neonatal Ed 2002; 86: F91-F95.
18 Hildes E, Jacobs HK, Cameron A, Seshia SS, Booth F, Evans JA et al. Impact of genetic counselling
   after neonatal screening for Duchenne muscular dystrophy. J Med Genet 1993; 30: 670-674.
19 Laberge CM, Knoppers BM. Newborn genetic screening: ethical and social considerations for the
   nineties. J Int Bioethique 1991; 2: 5-12.
20 Faden RR, Holtzman NA, Chwalow AJ. Parental rights, child welfare, and public health: the case of
   PKU screening. Am J Public Health 1982; 72: 1396-1400.
21 Wildeman S, Downie J. Genetic and metabolic screening of newborns: must health care providers
   seek explicit parental consent? Health Law J 2001; 9: 61-111.
70 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>22 The Council on Ethical and Judicial Affairs AMA. Multiplex Genetic Testing. Hastings Cent.Rep 28,
   15-21. 1998.
23 Comeau AM, Eaton RB. Successes of newborn screening programs. Science 2002; 295: 44-45.
24 Liebl B, Nennstiel-Ratzel U, von Kries R, Fingerhut R, Olgemoller B, Zapf A et al. Very high
   compliance in an expanded MS-MS-based newborn screening program despite written parental
   consent. Prev Med 2002; 34: 127-131.
25 Elias S, Annas GJ. Generic consent for genetic screening. N Engl J Med 1994; 330: 1611-1613.
26 Ross LF. Predictive genetic testing for conditions that present in childhood. Kennedy Inst Ethics J
   2002; 12: 225-244.
27 National screening Committee. The National Screening Handbook of Population Screening
   Programmes. 1998. Health Departments of the United Kingdom.
28 Gezondheidsraad. Commissie screening erfelijke en aangeboren aandoeningen. Genetische
   screening. Den Haag: Gezondheidsraad, 1994; publ nr 1994/22.
29 Gezondheidsraad. Commissie WBO. Wet bevolkingsonderzoek: de reikwijdte (4). Rijswijk:
   Gezondheidsraad, 1997; publ nr 1997/21.
30 Gezondheidsraad. Commissie WBO. Wet bevolkingsonderzoek: screening van pasgeborenen op
   taaislijmziekte. Den Haag: Gezondheidsraad, 2002; publ nr 2002/01WBO.
31 Gezondheidsraad. Commissie Erfelijkheid. Erfelijkheid: maatschappij en wetenschap. Den Haag:
   Gezondheidsraad, 1989; publ nr 1989/31.
32 Gezondheidsraad. Prenatale screening: Downsyndroom, neuralebuisdefecten, routine-echosscopie.
   Den Haag: Gezondheidsraad, 2001; publ nr 2001/11.
33 Gezondheidsraad. Neonatale screening met behulp van massaspectrometrie. Verslag van een door de
   Gezondheidsraad belegde workshop. Den Haag: Gezondheidsraad, 2003.
   Screening van pasgeborenen op aangeboren stofwisselingsziekten                                      71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>72 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 3
          Geneesmiddelen voor kinderen*
3.1       Inleiding
          Als een volwassene een geneesmiddel krijgt voorgeschreven, kan hij er zeker
          van zijn dat de veiligheid en de werkzaamheid ervan uitvoerig zijn getest bij vol-
          wassen mensen. Dat is immers een voorwaarde voor toelating tot de markt
          (registratie). Datzelfde kan niet gezegd worden over kinderen. De meeste
          geneesmiddelen die zij krijgen zijn niet bij kinderen getest, alleen bij volwasse-
          nen. Vaak zijn geneesmiddelen voor kinderen niet verkrijgbaar in voor hen
          geschikte vorm en dosering1. Gebrekkige kennis van kindergeneesmiddelen is
          een internationaal fenomeen, waarmee kinderartsen al tientallen jaren worstelen2.
          Het wordt tijd om maatregelen te treffen die deze situatie verbeteren.
3.2       Registratie van geneesmiddelen
          Sinds 1995 berust de coördinatie van de registratieprocedures voor geneesmidde-
          len van de EU-landen bij de EMEA (European Medicines Evaluation Agency),
          waarin alle lidstaten participeren. Het doel van de registratieprocedures is de vei-
          ligheid, kwaliteit en werkzaamheid van geneesmiddelen te waarborgen en ook
          het bieden van wettelijke bescherming aan patiënten en behandelende artsen.
          Tenzij het om specifieke kindergeneesmiddelen gaat, is het niet verplicht om
*         Opgesteld door dr YA van Duivenboden, secretaris bij de Gezondheidsraad.
          Geneesmiddelen voor kinderen                                                         73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>    geneesmiddelen bij kinderen te testen, zelfs niet als het waarschijnlijk is dat ze
    tot de doelgroep behoren. De farmaceutische industrie zal een dergelijke stap ook
    niet zo snel uit zichzelf nemen, want daar is veel tijd en geld mee gemoeid, ter-
    wijl de middelen ook zonder dat op den duur hun weg wel vinden in de kinderge-
    neeskunde. Gevolg is dat veel geneesmiddelen voor kinderen niet zijn
    geregistreerd voor die doelgroep.
3.3 Cijfers over niet-geregistreerd gebruik in Nederland
    Er zijn verschillende soorten van ‘ongeregistreerd’ geneesmiddelengebruik te
    onderscheiden. Een recent verschenen proefschrift werpt licht op de situatie bij
    kinderen in Nederland3. ’t Jong, auteur van het proefschrift, geeft de volgende op
    de praktijk gebaseerde indeling:
    1 Toepassing van niet geregistreerde geneesmiddelen, dat wil zeggen niet voor
         kinderen geregistreerd. Hieronder vallen:
    • middelen die in het geheel niet zijn geregistreerd
    • middelen die wel zijn geregistreerd, maar
         waarbij de kinderleeftijd volgens de productinformatie een contra-indicatie
         is
         of waarbij doseringsrichtlijnen voor kinderen in de productinformatie ont-
         breken
         of waarvan de ziekenhuisapotheek preparaten voor kinderen vervaardigt.
    2 Zogeheten ‘off-label’ toepassing: het middel is wel geregistreerd voor kinde-
         ren, maar de toepassing is anders dan in de vergunning omschreven, zoals
         een andere leeftijdsgroep, indicatie, toedieningsweg of -vorm, dosering of
         frequentie van doseren.
    ’t Jong onderzocht en classificeerde geneesmiddelvoorschriften voor kinderen.
    Het onderzoek betrof een academisch centrum4,5 (2139 voorschriften), een alge-
    meen ziekenhuis6(1017 voorschriften) en de algemene populatie7 (17.453 voor-
    schriften). De tabel geeft een overzicht van de resultaten.
    voorschriften aan kinderen          geregistreerd   niet geregistreerd off-label
    academisch ziekenhuis               34%             48%                18%
    algemeen ziekenhuis                 28%             28%                44%
    algemene populatie                  71%             15%                14%
    Bron: ’t Jong
74  Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>    Van de geneesmiddelen die vermeld staan in het Repertorium 1988/1999 en die
    in principe aan kinderen gegeven kunnen worden, is 71% niet of slechts gedeel-
    telijk voor kinderen geregistreerd8.
3.4 Risico’s voor kinderen
    Van de meeste nieuwe geneesmiddelen is weinig bekend over schade op de lange
    termijn. Juist bij kinderen zijn dergelijke effecten voorstelbaar omdat zij, anders
    dan volwassenen, in de fase van groei en ontwikkeling verkeren. Naarmate ze
    jonger zijn, zijn ze gevoeliger in dit opzicht. Er zijn bijvoorbeeld aanwijzingen
    dat het gebruik van inhalatiecorticosteroïden bij zeer jonge patiëntjes tot groei-
    vertraging kan leiden. Dat vraagt om een spaarzaam en zeer zorgvuldig beleid.
    Het voorschrijven van deze middelen aan kinderen onder de twee jaar komt,
    ondanks het feit dat het off-label is voor leeftijd en dosis, op grote schaal voor9.
         De geschiedenis leert dat kinderen extra gevoelig zijn voor bijwerkingen van
    geneesmiddelen. Bekende voorbeelden in de wetenschappelijke literatuur zijn de
    ernstige bijwerkingen ten gevolge van propofol bij opgroeiende kinderen10,11,
    natriumvalproaat en salicylaten bij peuters12-14, chlooramphenicol en benzylalco-
    hol bij pasgeborenen15-17 en het overbekende effect van thalidomide op de foe-
    tus18.
         Het optreden van bijwerkingen is inherent aan het gebruik van geneesmidde-
    len, ongeacht of ze geregistreerd zijn of niet3,19,20. De vraag of de kans op bijwer-
    kingen groter is bij ‘ongeregistreerde’ middelen is moeilijk te onderzoeken,
    alleen al omdat artsen vermoedelijk geneigd zijn om ongeregistreerde producten
    eerder voor te schrijven als de conditie van het kind ernstiger is. Toch zijn er
    inmiddels enkele aanwijzingen dat ernstige bijwerkingen inderdaad vaker bij
    ongeregistreerde toepassing optreden19,21.
         Zelfs als bijwerkingen van een bepaald middel te vermijden zijn, omdat er
    betere alternatieven voor kinderen beschikbaar zijn gekomen, blijven artsen het
    vaak voorschrijven. Een recent voorbeeld uit ons land is het middel deptropine
    voor de symptomatische behandeling van allergische rhinitis en chronische bron-
    chitis. Het is in 1962 in ons land geregistreerd, maar niet voor gebruik bij kinde-
    ren. Een onderzoek bij kinderen in de leeftijd van 1 tot 10 jaar, gepubliceerd in
    het Nederlands Tijdschrift van Geneeskunde in 1992, bracht ernstige bijwerkin-
    gen aan het licht, zoals hallucinatie, agitatie, agressie, angst en andere neuropsy-
    chiatrische stoornissen22. Het middel werd daarop geschrapt uit de richtlijnen
    voor de behandeling van kinderen met astma. Het gebruik bij kinderen is inder-
    Geneesmiddelen voor kinderen                                                          75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>    daad afgenomen, maar nog niet verdwenen3,23. De implementatie van dit soort
    belangrijke empirische gegevens laat te wensen over.
3.5 De praktijk van het voorschrijven aan kinderen
    Expliciete, wetenschappelijk goed onderbouwde documentatie van de genees-
    middelen die kinderen krijgen, is beperkt. Meestal maakt een arts zelf of in over-
    leg met collega’s, zijn keuze en neemt beslissingen over dosering en toediening.
    Daarbij kan hij gebruik maken van andere bronnen, zoals:
    • Gegevens over doseringen voor volwassenen. Deze bieden weinig houvast
        omdat domweg extrapoleren van die gegevens vanuit de veronderstelling dat
        kinderen ‘kleine volwassenen’ zijn, onjuist is24,25. Mogelijke gevolgen zijn
        schade door te hoge dosering of uitblijven van effect door te lage dose-
        ring25,26. De verhouding tussen lichaamsoppervlak en volume is bij kinderen
        veel groter, hun metabolisme is anders en ze zijn in de groei. Vaststellen van
        de juiste dosering zou gebaseerd moeten zijn op onderzoek naar het gedrag
        in het lichaam van dat specifieke middel bij kinderen in de leeftijdsklasse
        waartoe het patiëntje in kwestie behoort. Ook zijn de beschikbare vorm en
        dosis zelden geschikt voor kleine kinderen. Het domweg halveren van pillen
        blijkt bijvoorbeeld tot grote variatie in de dosis te leiden27.
    • Medische literatuur. De kwaliteit van het gepubliceerde onderzoek bij kin-
        deren laat te wensen over. Inadequate proefopzet, onvolledige documentatie,
        onjuiste toepassing van statistische analysemethoden, te kleine aantallen en
        beperkte onderverdeling in leeftijdsgroepen zijn eerder regel dan uitzonde-
        ring. Bij kritische beschouwing blijken de conclusies vaak niet verdedig-
        baar28.
    • Lokale richtlijnen. Ziekenhuizen ontwikkelen dikwijls zelf richtlijnen en
        formularia voor kinderen, zich daarbij baserend op een combinatie van
        wetenschappelijke literatuur en ter plaatse opgedane praktijkervaring.
    Laatstgenoemde optie is veruit te verkiezen boven de individuele aanpak. Nog
    beter is het de bestaande praktijkervaring te bundelen in ziekenhuisoverstijgende,
    landelijke richtlijnen. Het Medicines for children formularium in het Verenigd
    Koninkrijk is hiervan een voorbeeld29. In Nederland wil de Vereniging Ggz dit
    stramien volgen. Het plan is om via landelijke monitoring van voorschrijfgedrag
    te komen tot één landelijk formularium voor geneesmiddelen voor kinderen bin-
    nen de geestelijke gezondheidszorg30. Hoe zinnig deze initiatieven ook zijn,
    gebundelde praktijkervaring is een te smalle basis voor een werkelijk veilig en
76  Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>    doelmatig voorschrijfbeleid. Dat is alleen bereikbaar door de combinatie van
    adequaat wetenschappelijk onderzoek bij kinderen en praktijkervaring.
3.6 Analyse van het College voor zorgverzekeringen (CvZ)
    Het wetenschappelijk geneesmiddelenonderzoek bij kinderen blijft, zoals
    gezegd, ver achter bij de behoefte. Volgens een vorig jaar gepubliceerde analyse
    het CvZ zijn de vijf dringendste knelpunten31:
    • gebrek aan financiële middelen voor klinisch geneesmiddelenonderzoek bij
        kinderen
    • gebrek aan kennis over geneesmiddelen die daadwerkelijk bij kinderen wor-
        den toegepast of die wellicht in de toekomst bij kinderen toepassing vinden
    • gebrekkige verspreiding van kennis over farmacotherapie voor kinderen
    • onvoldoende registratie van praktijkervaringen van artsen
    • gebrek aan basale kennis over de wijze waarop geneesmiddelen zich in het
        kinderlichaam gedragen (farmacologie, farmacokinetiek).
    Op basis van zijn analyse beveelt het CvZ aan:
    • de oprichting door VWS van een kenniscentrum voor zowel inhoud als
        beleid
    • een pleidooi van de Nederlandse overheid bij de EU voor regelgeving die de
        industrie aanzet tot de uitvoering van klinisch geneesmiddelenonderzoek bij
        kinderen
    • uitbreiding van geneesmiddelspecifieke informatie in het Farmacotherapeu-
        tisch Kompas over kindertoepassingen
    • ordening naar bewijskracht (level of evidence) van de wetenschappelijke
        kennis
    • meer inzet van publieke middelen voor geneesmiddelenonderzoek bij kinde-
        ren
    • te behalen gezondheidswinst als leidend principe te gebruiken voor het vast-
        stellen van onderzoeksprioriteiten.
    De commissie onderstreept het belang van dit rapport. Zij onderschrijft de con-
    clusies en beschouwt de aanbevelingen als een goede stap op weg naar een betere
    onderbouwing van het voorschrijven van geneesmiddelen aan kinderen.
    Geneesmiddelen voor kinderen                                                     77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>3.7 Deelname van kinderen aan onderzoek
    Een belangrijk punt, naast de aspecten waarvoor het CvZ aandacht vraagt, is de
    daad-werkelijke deelname van kinderen aan geneesmiddelenonderzoek. Daar-
    voor moeten de ouders toestemming geven; kinderen van twaalf jaar en ouder
    hebben hierin ook zelf een stem. Van nature bestaat er bij ouders een zekere
    terughoudendheid: kinderen zijn extra kwetsbaar vanwege de fysiologische en
    emotionele ontwikkeling waarin ze verkeren en het is hun rol om het kind te
    beschermen tegen onnodige risico’s. Ook als samenleving vinden we intuïtief dat
    kinderen niet zomaar als ‘proefkonijnen’ mogen dienen voor allerlei ingrepen ter
    wille van de vooruitgang. Daarom heeft de wetgever strenge eisen gesteld aan
    medisch wetenschappelijk onderzoek met kinderen32,33. Het onderzoek moet
    mede aan het kind zelf ten goede kunnen komen. Als dat niet zo is, is het verbo-
    den, behalve als het onderzoek betreft dat uitsluitend bij kinderen kan worden
    gedaan en waarvan de risico’s verwaarloosbaar en de bezwaren minimaal zijn.
        In het geval van klinisch geneesmiddelenonderzoek bij kinderen zal het in de
    regel gaan om onderzoek dat ook aan het kind zelf ten goede kan komen. Dat
    neemt niet weg dat kinderen in de interventiegroep zekere risico’s lopen die nu
    eenmaal voortvloeien uit het feit dat het middel of de dosering ervan nog niet bij
    leeftijdgenoten is getest. Het alternatief is geneesmiddelen uitproberen bij indivi-
    duele kinderen. Dat is wat nu in de praktijk vaak gebeurt. In zekere zin betekent
    de toediening van zo’n geneesmiddel steeds opnieuw een experiment, maar dan
    slecht opgezet, met een omvang van N=1 en zonder controlegroep. Terwijl kin-
    deren in deze situatie ook worden blootgesteld aan onvoldoende geteste midde-
    len, worden ouders lang niet altijd geïnformeerd over het experimentele karakter
    van de medicatie en wordt hun toestemming voor het ‘experiment’ niet gevraagd.
    Vanuit dit gezichtspunt is de wetenschappelijke aanpak veruit te verkiezen boven
    de individuele. Bovendien is wetenschappelijk onderzoek bij groepen kinderen
    betrouwbaarder doordat men systematisch te werk gaat en kan controleren voor
    leeftijd en voor placebo-effecten.
        Maar hoe overtuigend de voordelen van goed opgezet wetenschappelijk
    onderzoek ook zijn, de uitvoering ervan in de praktijk kent belemmeringen,
    alleen al omdat de arts-onderzoeker de ouders deelgenoot moet maken van de
    onzekerheden waarmee het voorschrijven van geneesmiddelen aan kinderen
    gepaard gaat. Artsen vinden het niet altijd makkelijk die onzekerheid uit te spre-
    ken. En bij ouders bestaat de – invoelbare – neiging om ‘nee’ te zeggen tegen
    deelname van hun kind aan wetenschappelijk onderzoek waaraan risico’s, hoe
78  Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>    klein ook, zijn verbonden34. In de praktijk zijn ouders overigens doorgaans wel
    bereid hun toestemming te geven, mits zij goede voorlichting krijgen.
        Om de noodzakelijke inhaalslag in het klinisch geneesmiddelenonderzoek bij
    kinderen te doen slagen, zal dan ook terdege aandacht besteed moeten worden
    aan de kwaliteit van de informatieverstrekking en de counseling. Dat is een las-
    tige taak. Het primaire belang van deelname is immers de ontwikkeling van de
    juiste medicatie voor toekomstige patiëntjes, ook in het geval er een therapeuti-
    sch belang voor het kind zelf is. Ouders moeten dat weten om een weloverwogen
    beslissing te kunnen nemen. Dat sluit overigens niet uit dat zij in hun afweging
    het maatschappelijke belang van het onderzoek betrekken. Het is ook legitiem
    hun te vragen dat te doen, onder de voorwaarde dat morele druk of drang de vrij-
    willigheid van de ouderlijke beslissing niet ondermijnt.
        Het eist veel van de communicatievaardigheid van artsen om aan deze ver-
    schillende aspecten recht te doen. Het is ook niet eenvoudig om ouders bijvoor-
    beeld eerst te moeten uitleggen dat het gaat om een nieuwe, mogelijk
    waardevolle therapie voor hun kind om daar vervolgens aan te moeten toevoegen
    dat de opzet van het onderzoek met zich meebrengt dat hun kind ook in de con-
    trolegroep terecht kan komen, en dan een placebo- of standaardbehandeling
    krijgt35. Het is zeker mogelijk dat aan de ouders uit te leggen, maar het moet wel
    zorgvuldig gebeuren door artsen die daarin getraind zijn. Ook het op een verant-
    woorde manier betrekken van (oudere) kinderen bij beslissingen over deelname
    aan klinisch geneesmiddelenonderzoek vergt bijzondere vaardigheden die
    geleerd moeten worden36. Expliciete aandacht voor deze communicatieve aspec-
    ten in de opleiding en training zou een belangrijk onderdeel moeten zijn van de
    noodzakelijke inspanningen ter bevordering van het wetenschappelijk genees-
    middelenonderzoek bij kinderen.
3.8 Conclusies en aanbevelingen
    De toepassing van geneesmiddelen bij kinderen is niet optimaal. Veel van de
    middelen die zij krijgen, zijn niet systematisch onderzocht bij leeftijdgenoten. De
    commissie onderschrijft de conclusies en aanbevelingen van het CvZ om te
    komen tot een beter onderbouwd geneesmiddelenbeleid voor kinderen. Zij tekent
    daarbij aan dat bereidheid van ouders en kinderen tot deelname aan wetenschap-
    pelijk onderzoek een noodzakelijke voorwaarde is om de beoogde verbeteringen
    te bereiken. De commissie acht in dit verband expliciete aandacht voor scholing
    van (kinder)artsen inzake informatieverstrekking en counseling van cruciaal
    belang.
    Geneesmiddelen voor kinderen                                                        79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>   Literatuur
1  Nahata MC. Lack of pediatric drug formulations. Pediatrics 1999; 104: 607-609.
2  Gilman JT, Gal P. Pharmacokinetic and pharmacodynamic data collection in children and neonates. A
   quiet frontier. Clin Pharmacokinet 1992; 23: 1-9.
3  't Jong. Unlicensed and off-label drug use in children [dissertation]. Erasmus Universiteit Rotterdam;
   2002.
4  't Jong GW, Vulto AG, de Hoog M, Schimmel KJ, Tibboel D, van den Anker JN. A survey of the use
   of off-label and unlicensed drugs in a Dutch children's hospital. Pediatrics 2001; 108: 1089-1093.
5  't Jong GW, Vulto AG, de Hoog M, Schimmel KJ, Tibboel D, van den Anker JN. Unapproved and
   off-label use of drugs in a children's hospital. N Engl J Med 2000; 343: 1125.
6  't Jong GW, Van Der Linden PD, Bakker EM, Van Der LN, Eland IA, Stricker BH et al. Unlicensed
   and off-label drug use in a paediatric ward of a general hospital in the Netherlands. Eur J Clin
   Pharmacol 2002; 58: 293-297.
7  't Jong GW, Eland IA, Sturkenboom MCJM, van den Anker JN, Stricker BHC. Unlicensed and off
   label prescription of drugs to children: population based cohort study. BMJ 2002; 324: 1313-1314.
8  't Jong GW, Eland IA, Stricker BH, Anker J.N.van de. Information for paediatric use of medicines in
   a product information compendium. Paediatr Perinat Drug Ther 2001; 4: 1-4.
9  Conroy S, Choonara I, Impicciatore P, Mohn A, Arnell H, Rane A et al. Survey of unlicensed and off
   label drug use in paediatric wards in European countries. BMJ 2000; 320: 79-82.
10 Bray RJ. Propofol infusion syndrome in children. Paediatr Anaesth 1998; 8: 491-499.
11 Parke TJ, Stevens JE , Rice ASC, Greenaway CL, Bray RJ, Smith PJ et al. Metabolic acidosis in fatal
   myocardial failure after propofol infusion in children: five case reports. BMJ 1992; 304: 613-616.
12 Donat JF, Bocchini JA, Jr., Gonzalez E, Schwendimann RN. Valproic acid and fatal hepatitis.
   Neurology 1979; 29: 273-274.
13 Dreifuss FE. Fatal liver failure in children on valproate. Lancet 1987; 1: 47-48.
14 Starko KM, Mullick FG. Hepatic and cerebral pathology findings in children with fatal salicylate
   intoxication: further evidence for a causal relation between salicylate and Reye's syndrome. Lancet
   1983; 1: 326-329.
15 Sutherland J. Fatal cardiovascular collaps of infants receiving large amounts of chloramphenicol. Am
   J Dis Child 1959; 97: 761-767.
16 Menon PA, Thach BT, Smith CH, Landt M, Roberts JL, Hillman RE et al. Benzyl alcohol toxicity in
   a neonatal intensive care unit. Incidence, symptomatology, and mortality. Am J Perinatol 1984; 1:
   288-292.
17 Lovejoy FH, Jr. Fatal benzyl alcohol poisoning in neonatal intensive care units. A new concern for
   pediatricians. Am J Dis Child 1982; 136: 974-975.
18 McBride W. Thalidomide and congenital abnormalities. Lancet 1961;(ii): 1358.
80 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>19 Turner S, Nunn AJ, Fielding K, Choonara I. Adverse drug reactions to unlicensed and off-label drugs
   on paediatric wards: a prospective study. Acta Paediatr 1999; 88: 965-968.
20 Gill AM, Leach HJ, Hughes J, Barker C, Nunn AJ, Choonara I. Adverse drug reactions in a paediatric
   intensive care unit. Acta Paediatr 1995; 84: 438-441.
21 Moore TJ, Weiss SR, Kaplan S, Blaisdell CJ. Reported Adverse Drug Events in Infants and Children
   Under 2 Years of Age. Pediatrics 2002; 110: e53.
22 Stricker BH, Prins AM, Schilte PP. [Serious psychological side effect in children taking high doses of
   deptropine]. Ned Tijdschr Geneeskd 1992; 136: 1362-1365.
23 Schirm E, Gebben HJ, Tobi H, de Jong-van den Berg LT. [Deptropine still prescribed for 0-4 year
   olds]. Ned Tijdschr Geneeskd 2000; 144: 2409-2411.
24 Moore P. Children are not small adults. Lancet 1998; 352: 630.
25 Christensen ML, Helms RA, Chesney RW. Is pediatric labeling really necessary? Pediatrics 1999;
   104: 593-597.
26 Nahata MC. Pediatric drug formulations: challenges and potential solutions. Ann Pharmacother
   1999; 33: 247-249.
27 Horn L.W., Kuhn R.J. , Kanga J.F. Evaluation of the reproducibility of tablet splitting to provide
   accurate doses for the pediatric poulation. J Pediatr Pharmacy Pract 1999; 48: 1205-1210.
28 Moss RL, Henry MC, Dimmitt RA, Rangel S, Geraghty N, Skarsgard ED. The role of prospective
   randomized clinical trials in pediatric surgery: state of the art? J Pediatr Surg 2001; 36: 1182-1186.
29 The Royal College of Paediatrics and Child Health: Medicines for Children. Hants, United Kingdom:
   B&MBC Books Ltd; 1999.
30 GGZ Nederland. Een transparant medicatiebeleid in de Kinder- en Jeugdpsychiatrie. Utrecht: GGZ
   Nederland; 2002; 2002-190.
31 College voor zorgverzekeringen. Geneesmiddelen bij kinderen: knelpunten en oplossingen.
   Amstelveen: CVZ; 2002; 125.
32 Eerste Kamer. Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen. 1997. Den Haag, Sdu
   Uitgevers. vergaderjaar 1997-1998, 22588, nr. 18.
33 Tweede Kamer. Wijziging van de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen ter
   implementatie van richtlijn nr. 2001/20/EG inzake de toepassing van de goede klinische praktijken
   bij de uitvoering van klinische proeven met geneesmiddelenvoor menselijk gebruik
   (Wetenschappelijk onderzoek met geneesmiddelen). 2003. Den Haag, Sdu Uitgevers. vergaderjaar
   2002-2003, 28 804, nrs. 1-3.
34 Walson PD. Patient recruitment: US perspective. Pediatrics 1999; 104: 619-622.
35 Eden OB. Informed consent. Consent difficult in paediatric oncology. BMJ 1994; 308: 272.
36 Sutcliffe AG. Testing new pharmaceutical products in children. BMJ 2003; 326: 64-65.
   Geneesmiddelen voor kinderen                                                                           81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>82 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 4
          De maakbare mens*
4.1       Inleiding
          Onder invloed van wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen krijgt
          het thema van ‘de maakbare mens’ steeds meer aandacht19. Ook de gezondheids-
          zorg wordt in toenemende mate geconfronteerd met de mogelijkheden die de
          biomedische wetenschappen bieden om de gezonde mens naar eigen smaak te
          perfectioneren. In de medische ethiek is dit thema benoemd als ‘enhancement’:
          het toepassen van genetische, medische of farmacologische kennis voor verbete-
          ring van menselijke eigenschappen. Die verbetering kan betrekking hebben op
          uiterlijk, prestatievermogen of persoonlijkheidskenmerken1,2.
              De bekendste voorbeelden van enhancement liggen op dit moment op het
          gebied van de cosmetische chirurgie en, meer verborgen, bij het gebruik van ana-
          bole steroïden in de sport. De indruk bestaat echter dat ook reguliere geneesmid-
          delen (bijvoorbeeld Prozac, Ritalin en Viagra) steeds vaker buiten medische
          noodzaak worden gebruikt3,4. En in het komende decennium zullen zich waar-
          schijnlijk in hoog tempo nieuwe middelen en methoden aandienen waarmee de
          gezonde mens zichzelf kan (laten) vormgeven. Die variëren van cosmetische
          gentherapie voor kaalheid en een nieuwe generatie angstremmers en stemmings-
          modulatoren, tot psychofarmaca die cognitieve capaciteiten (concentratie,
          geheugen) versterken en een middel waarmee vrouwen hun seksueel functione-
*         Opgesteld door mr A Bood, secretaris bij de Gezondheidsraad.
          De maakbare mens                                                                  83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>   ren zouden kunnen optimaliseren. In de ontwikkeling hiervan worden miljarden
   geïnvesteerd5-11.
       De opmars van enhancement dwingt tot bezinning op de grenzen van het
   medisch domein. Dat medisch domein wordt vaak afgebakend aan de hand van
   een bepaald idee van de doelstelling van de geneeskunde. Daartoe behoort in de
   eerste plaats het voorkómen en behandelen van ziekte en het herstellen van
   anderszins veroorzaakt letsel. Ten tweede is er voor artsen een rol weggelegd bij
   natuurlijke gebeurtenissen als zwangerschap en geboorte, waar zij mogelijke
   gezondheidsschade kunnen voorkómen, en als juist hun expertise tot het behalen
   van een (niet-medisch) doel kan leiden, zoals bij anticonceptie, abortus en kunst-
   matige inseminatie. Tenslotte hebben artsen een taak gekregen in het verlichten
   van substantieel lijden van mensen die qua uiterlijk afwijken van sociale normen
   (plastische chirurgie).
       De verhouding van enhancement tot het aldus afgebakende medisch domein
   is complex. In de eerste plaats is er sprake van overlap: sommige verbeteringen
   van eigenschappen (bijvoorbeeld versterking van het immuunsysteem) kunnen
   bijdragen aan ziektepreventie1. Ten tweede is enhancement in algemene zin niet
   eenvoudig te onderscheiden van bijvoorbeeld behandeling van ziekte, omdat dat
   laatste een controversieel begrip is. Behandeling van ziekte is in principe gericht
   op herstel van functieverlies12,13. Het blijkt echter moeilijk functieherstel en func-
   tieverbetering op bevredigende wijze ten opzichte van elkaar af te bakenen. Dat
   veronderstelt namelijk een idee van wat ‘normaal’ functioneren inhoudt en daar-
   over bestaat geen consensus2,6,14. Hoewel er veel min of meer paradigmatische
   gevallen voorhanden zijn waarin er duidelijk wél of géén sprake is van een
   ziekte, kunnen er ook altijd voorbeelden van medisch ingrijpen worden gegeven
   waarvan het de vraag is of het behandeling van een ziekte moet worden genoemd
   of verbetering van een functie van een gezond persoon. De grenzen van het
   medisch domein zijn dus diffuus.
       Voor zover enhancement op dit moment niet binnen het medisch domein valt,
   is het de vraag of, en zo ja onder welke voorwaarden, het een plaats zou moeten
   krijgen binnen dat domein. De aandacht voor deze vraag wordt gerechtvaardigd
   door een aantal bijzondere morele overwegingen. Deze overwegingen betreffen
   met name de voorwaarden waaronder enhancement tot het takenpakket van een
   arts kan worden gerekend, en hebben als zodanig implicaties voor het beleid van
   de overheid. Zowel overwegingen als implicaties zullen hier in kaart worden
   gebracht. Eerst volgt echter een schets van maatschappelijke ontwikkelingen op
   het gebied van enhancement.
84 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>4.2   Maatschappelijke ontwikkelingen
      Aan de opmars van enhancement liggen niet alleen wetenschappelijke maar ook
      maatschappelijke ontwikkelingen ten grondslag. Op zichzelf is het proberen te
      verbeteren van menselijke eigenschappen van alle tijden en niet beperkt tot het
      gebruik van biomedische inzichten15-17. In iedere samenleving is en wordt er door
      middel van bijvoorbeeld onderwijs en sport naar gestreefd menselijke capacitei-
      ten op een hoger plan te brengen. Enhancement kenmerkt zich dan ook niet door
      een eigen doelstelling, maar door het gehanteerde middel: genetische, medische
      en farmacologische kennis. Met behulp van die kennis kunnen relatief radicale
      (fundamentele, ingrijpende en snelle) veranderingen worden bewerkstelligd. Dat
      aan mogelijkheden daarvoor een groeiende behoefte bestaat, kan worden geïllus-
      treerd aan de hand van twee contexten waarin enhancement een steeds grotere rol
      speelt: het vormgeven van een bepaalde ‘levensstijl’ (lifestyle) en het omgaan
      met gevolgen van veroudering.
4.2.1 Levensstijl
      Een levensstijl kan worden omschreven als een manier waarop iemand de wereld
      laat zien wat hij belangrijk vindt in het leven, welk soort leven hij wil leiden, wat
      voor soort persoon hij wil zijn18. Een levensstijl is de uitdrukking van wat
      iemand als zijn identiteit beschouwt. Tot voor kort speelden sociaal-culturele fac-
      toren in de regel een bepalende rol bij de ontwikkeling van iemands identiteit.
      Tegenwoordig is identiteit duidelijker onderwerp van zelfreflectie en meer vat-
      baar voor bewuste persoonlijke keuze. Door de ontwikkeling van de biomedische
      wetenschappen kan de mens zijn levensstijl nu (mee) vormgeven door zijn eigen
      biologische natuur te beïnvloeden19. Met behulp van biomedische kennis is het
      mogelijk lichaam en geest voor een bepaalde levensstijl meer geschikt te maken
      of in een levensstijl in te passen.
          De ontwikkeling van een levensstijl vindt vaak plaats in een spanningsveld
      tussen ‘normaal’ en ‘anders’ willen zijn. Veel mensen willen bij een groep horen,
      en binnen die groep aan de norm voldoen, maar wel bij een groep met een eigen
      karakter, die zich van andere groepen onderscheidt. Daarbij kunnen esthetische
      en etnische normen een belangrijke rol spelen.
          De rol van esthetische normen voor lichaam en geest is in een moderne cul-
      tuur complex. In de eerste plaats wordt persoonlijke schoonheid in toenemende
      mate gezien als een zelfstandige dimensie van het bestaan. Daarnaast speelt met
      De maakbare mens                                                                      85
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>      name het lichaam een steeds grotere rol bij het tonen van individualiteit en per-
      soonlijke keuzen. En tenslotte krijgt schoonheid meer en meer een instrumenteel
      belang in het sociale verkeer, bijvoorbeeld bij het leggen van contacten op
      arbeids- en huwelijksmarkt20,21. Ten gevolge hiervan raakt het steeds meer geac-
      cepteerd gezicht en geslachtskenmerken te laten verfraaien, liposuctie te laten
      verrichten, anabole steroïden te gebruiken om spieren te vergroten, piercings te
      laten aanbrengen, tatoeages te laten zetten, en zelfs bewust littekens te laten ont-
      staan (‘scarificatie’). Mentale zelfexpressie kan worden ondersteund door middel
      van ‘cosmetische psychofarmacologie’: het gebruik van psychofarmaca gericht
      op het aantrekkelijker maken van iemands persoonlijkheid. Daarbij gaat het om
      beïnvloeding van stemming door middel van marihuana, XTC en smart drugs,
      maar ook om het gebruik van Prozac om tamelijk normale verlegenheid mee te
      reduceren2,22,23.
          Het spanningsveld tussen normaal en anders is nog sterker aanwezig bij
      ‘etnische cosmetische chirurgie’: cosmetische chirurgie gericht op het wijzigen
      van iemands fysieke etnische kenmerken. Het wegwerken van bepaalde etnische
      eigenschappen is overigens geen recent verschijnsel. Zo streefden al in de negen-
      tiende eeuw joden in Europa en in de eerste helft van de twintigste eeuw Ierse
      immigranten in de Verenigde Staten naar ‘etnische anonimiteit’24. Maar tegen-
      woordig ligt het realiseren van dat streven binnen het bereik van grotere groepen
      mensen. Om meer westers te lijken, wensen onder meer steeds meer Aziatische
      vrouwen geplooide oogleden, en Afro-Amerikanen en -Europeanen een smallere
      neus en dunnere lippen. Ook proberen mensen met een donkere huidskleur hun
      huid met bleekmiddelen blanker te maken. Deze ‘lichamelijke assimilatie’ zal
      waarschijnlijk actueel blijven in een wereld die wordt gekenmerkt door globali-
      sering, en in het bijzonder in multiculturele samenlevingen met etnische spannin-
      gen.
4.2.2 Veroudering
      Behalve op het terrein van levensstijlen, speelt enhancement ook een steeds gro-
      tere rol bij het omgaan met gevolgen van veroudering. Ouderdom mag dan
      mogelijk wijsheid brengen, hij komt altijd ook met gebreken. Veroudering van
      lichaam en geest is een ingrijpend degeneratieproces met belangrijke gevolgen
      voor iemands uiterlijk, prestatievermogen en persoonlijkheid. Huid verrimpelt en
      raakt getekend door spataderen, haar wordt grijs of valt uit, lichaamsdelen wor-
      den minder strak, er treedt slijtage aan gewrichten op, ogen worden zwakker, het
      gehoor neemt af, spieren verliezen aan kracht, het geheugen wordt minder en niet
86    Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>      zelden sijpelt vroeger of later ook het vermogen helder na te denken weg. De
      mogelijkheden nemen toe om deze degeneratie van eigenschappen te voorkó-
      men, vertragen of herstellen.
          Het met behulp van biomedische kennis bestrijden van functieverlies ten
      gevolge van veroudering, zoals bij dementie of een versleten heup, behoort in
      principe duidelijk tot het medisch domein. Dat aan het functieverlies veroudering
      ten grondslag ligt, is in beginsel niet relevant. Als het om beperkt functieverlies
      gaat dat wordt beschouwd als een relatief normaal gevolg van veroudering, zoals
      erectiestoornissen of gewone achteruitgang van het geheugen, ligt dat echter
      minder duidelijk. En dat geldt nog sterker als de veroudering wel symptomen
      geeft, maar niet tot functieverlies leidt, zoals bijvoorbeeld bepaalde postmeno-
      pauzale klachten bij vrouwen en kaalheid bij mannen. In dat geval is het gebruik
      van biomedische kennis verwant aan enhancement ter ondersteuning van een
      levensstijl. Het valt daar echter niet mee samen, omdat er hier weliswaar geen
      sprake is van behandeling van ziekte, maar toch wel van (een poging tot) herstel
      van een in zekere zin natuurlijke toestand – namelijk die op jongere leeftijd. De
      relevantie daarvan staat overigens niet op voorhand vast. De eerdere biologische
      toestand is immers achterhaald door de actuele, minstens zo natuurlijke situatie.
          De vraag of mensen ook in deze laatste gevallen gebruik moeten kunnen
      maken van de biomedische mogelijkheden om de gevolgen van veroudering te
      bestrijden, wordt niet altijd met een vanzelfsprekend “ja” beantwoord. Omdat
      veroudering een natuurlijk proces is waaraan niemand ontkomt, wordt wel
      gesteld dat gevolgen van veroudering die geen substantieel functieverlies met
      zich meebrengen, moeten worden geaccepteerd25. Met het groeien van het aan-
      bod van genetische, medische en farmacologische mogelijkheden kan deze
      ‘acceptatie-imperatief’ echter steeds minder op instemming rekenen26,27.
      Deze twee contexten waarin enhancement een steeds grotere rol speelt (het
      vormgeven van een levensstijl en het omgaan met gevolgen van veroudering)
      zijn slechts voorbeelden. De (toekomstige) mogelijkheden tot enhancement zijn
      er geenszins toe beperkt.
4.2.3 Commercie
      De groeiende vraag naar biomedische mogelijkheden om menselijke eigenschap-
      pen te verbeteren, wordt mede beïnvloed door het aanbod van die mogelijkhe-
      den. Daarbij kan de commercie een grote rol spelen. Zij draagt soms bij aan een
      stormachtige dynamiek tussen aanbod en vraag, zoals bijvoorbeeld het gebruik
      De maakbare mens                                                                    87
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>      van Prozac en Ritalin laat zien4,28. Vanwege trendgevoeligheid is de kans daarop
      bij enhancement ter ondersteuning van een levensstijl relatief groot. In dat ver-
      band is het ook van belang dat psychofarmaca, smart drugs en dergelijke zich
      voor gebruik op grote schaal lenen, omdat ze feitelijk zonder tussenkomst van
      een arts – die anders als ‘poortwachter’ optreedt – kunnen worden gebruikt. Met
      de komst van internet zijn bovendien de distributiemogelijkheden enorm toege-
      nomen. Overigens is de rol van de commercie ook steeds duidelijker zichtbaar op
      het gebied van de cosmetische chirurgie29, en in de toekomst denkbaar op het ter-
      rein van de genetica30.
4.3   Morele overwegingen
      De aandacht voor de vraag onder welke voorwaarden enhancement tot het taken-
      pakket van een arts kan worden gerekend, wordt gerechtvaardigd door een aantal
      bijzondere morele overwegingen. Die overwegingen leiden niet – en zeker niet in
      algemene zin – tot een eenduidig positieve of negatieve beantwoording, maar
      vormen bouwstenen voor nadere discussie. Ze vallen uiteen in overwegingen
      voor individuele gevallen van enhancement en gevolgen van enhancement als
      maatschappelijke praktijk.
4.3.1 Verbetering?
      Enhancement is gebruik van genetische, medische of farmacologische kennis
      voor verbetering van menselijke eigenschappen. Allereerst is het de vraag of een
      bepaald middel of methode ook doet wat wordt beloofd. Op dit punt verschilt
      enhancement echter niet principieel van het gebruik van geneesmiddelen, zij het
      dat relatief veel vormen zich nog in een experimenteel stadium bevinden en
      onder meer wat hun werking betreft onzekerheden in zich dragen.
          Een andere vraag is of de verandering die met behulp van effectieve enhan-
      cement kan worden bewerkstelligd, ook inderdaad een verbetering is, die tot ver-
      groting van welzijn leidt25. In veel gevallen zal dat zo zijn, en dat maakt de
      mogelijkheden tot enhancement dan waardevol. Maar tegelijkertijd zal er over
      deze vraag ook meestal meer discussie mogelijk zijn dan bijvoorbeeld bij (effec-
      tieve) behandeling van ziekte. Behandeling van ziekte is immers gericht op her-
      stel van verlies van een functie die in de regel tenminste op intersubjectieve
      waardering kan rekenen.
          Zo’n functie kan bij enhancement ook aan de orde zijn, maar dat hoeft niet.
      Bij enhancement ter ondersteuning van een levensstijl bijvoorbeeld, zal er vaak
88    Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>      vooral in louter subjectieve zin van een vergroting van welzijn sprake kunnen
      zijn. En als door middel van enhancement wordt geprobeerd naar een biologische
      situatie op jongere leeftijd terug te keren, lijkt dat op zichzelf al een objectieve
      verbetering. Maar dat is natuurlijk schijn. Wat in biologische zin ‘degeneratie’
      wordt genoemd, resulteert immers niet per definitie in een aantasting van wel-
      zijn. Het corrigeren of compenseren van dat biologische proces betekent dan ook
      niet zonder meer een vergroting van welzijn.
           Of enhancement iemands welzijn ook daadwerkelijk kan vergroten, moet
      daarom steeds opnieuw worden beoordeeld tegen de achtergrond van zijn doelen,
      plannen en waarden16. Daarbij moet er rekening mee worden gehouden dat dit
      geen statische grootheden zijn, maar factoren die zich tijdens iemands leven ont-
      wikkelen. Dit vormt een argument om terughoudend te zijn met onomkeerbare
      vormen van enhancement.
4.3.2 Gezondheidsrisico’s
      Tegenover een (mogelijke) vergroting van welzijn door middel van enhancement
      kunnen gezondheidsrisico’s staan, die soms aanzienlijk zijn. Kennis van die
      risico’s is van belang om te beoordelen of er sprake is van proportionaliteit tus-
      sen doel en middel. Ook hier geldt dat waar enhancement zich nog in een experi-
      menteel stadium bevindt er vaak onzekerheid is over mogelijke bijwerkingen. Er
      is met name weinig bekend over ongunstige neveneffecten op lange termijn.
      Maar van een aantal vormen van enhancement zijn al wel gezondheidsrisico’s
      bekend. Zo is er vooral bij chirurgische ingrepen een kans op iatrogene schade.
      Bij het laten in- of aanbrengen van een piercing en het laten zetten van een
      tatoeage is er onder meer een infectierisico31. Van sommige biochemische enhan-
      cers is bekend dat ze mogelijk de kans vergroten op een psychische aandoening
      (cannabis) of hersenbeschadiging (amfetamine, XTC), of tot afhankelijkheid lei-
      den (nicotine, heroïne, benzodiazepine)2. En anabole steroïden vergroten het
      risico op leveraandoeningen, verminderde vruchtbaarheid en onwenselijke psy-
      chische veranderingen (agressiviteit, achterdochtigheid).
4.3.3 Eigen verantwoordelijkheid en autonomie
      Mensen worden in principe geacht hun eigen behoeften te kunnen bepalen en
      zelf vast te stellen of een bepaalde vorm van enhancement een bijdrage kan leve-
      ren aan hun welzijn. In een individueel geval komt het oordeel over enhancement
      daarom in de eerste plaats toe aan de persoon om wie het gaat. Dat is slechts
      De maakbare mens                                                                     89
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>      anders als iemand duidelijk niet over de capaciteiten beschikt om een verant-
      woorde beslissing te nemen, in geval van minderjarigheid of wilsonbekwaam-
      heid (zie hieronder).
           Hoewel er dus wat het uitgangspunt betreft geen verschil is met besluitvor-
      ming over een reguliere medische behandeling, kan het specifieke karakter van
      enhancement wel tot verschillen in uitvoering leiden. In de eerste plaats brengt
      het ontbreken van een medische indicatie met zich mee dat een arts niet verplicht
      kan worden aan een verzoek om enhancement te voldoen. Niet alleen de persoon
      in kwestie, maar ook de arts heeft een eigen verantwoordelijkheid en kan zijn
      medewerking bijvoorbeeld weigeren als er zijns inziens schade dreigt. Ten
      tweede kan het ontbreken van een objectieve of intersubjectieve verbetering van
      een eigenschap een reden vormen voor een verzwaarde informatieplicht van de
      betrokken arts, zoals die nu al geldt bij onder meer cosmetische chirurgie.
           Dat de persoon in kwestie een eigen verantwoordelijkheid heeft voor een
      goede oordeelsvorming over enhancement betekent niet dat er geen discussie
      mogelijk is over de uitoefening van die verantwoordelijkheid. Die discussie gaat
      dan over de vraag in hoeverre het verzoek om enhancement op een autonome
      keuze berust. Het opwerpen van die vraag kan onder meer gerechtvaardigd zijn
      als het goed voorstelbaar is dat het verzoek onder sterke sociale invloed tot stand
      is gekomen, bijvoorbeeld een rage6. Sociale invloed maakt autonomie natuurlijk
      niet onmogelijk. Een mens kan zich ook maar zeer ten dele aan beïnvloeding
      door zijn omgeving onttrekken. Maar disproportionele sociale druk, al dan niet
      geïnternaliseerd, is in het algemeen onwenselijk18.
           Om te beoordelen of daarvan sprake is, is het nodig de gevoelens en motie-
      ven te onderzoeken die achter het verzoek liggen32,33. Past de wens van de per-
      soon in kwestie, gelet op zijn achtergrond en geschiedenis, bij hem (‘narrative
      fit’21)? Onderkent hij de invloed van anderen op zijn eigen overwegingen? Kan
      realisering van zijn verzoek bijdragen aan het uitkristalliseren van zijn identiteit,
      of leidt die voornamelijk tot instrumentalisering van zijn lichaam en/of geest. Het
      vooraf beoordelen van verwachtingen vraagt om bijzondere aandacht, eventueel
      ook van een psycholoog34. Er moet rekening mee worden gehouden dat de vraag
      om verandering van uiterlijk een symptoom van een psychiatrisch probleem kan
      zijn35,36.
4.3.4 Minderjarigen en wilsonbekwamen
      Omdat er bij enhancement geen sprake is van een medische indicatie, en er
      daarom over de vraag of een bepaalde vorm een bijdrage aan welzijn kan leveren
90    Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>      vaak meer discussie mogelijk is, is er bijzondere aandacht nodig voor enhance-
      ment bij minderjarigen en wilsonbekwamen. Die zijn immers meestal minder
      goed in staat hun eigen belangen te waarderen en beschermen.
          De belangen van minderjarigen en wilsonbekwamen kunnen met name in het
      geding zijn wanneer ouders de eigenschappen van hun kind willen aanpassen.
      Dat kan een toekomstig kind betreffen, zoals bij reprogenetica (het gebruik van
      gentechnologie in het voortplantingsproces met het doel het overerven van
      bepaalde genen te verzekeren of te verhinderen). Maar ook een bestaand kind
      kan hiermee te maken krijgen (bijvoorbeeld cosmetische chirurgie bij een kind
      met het syndroom van Down, of het toedienen van groeihormoon aan een kind
      met een normale lengte).
          Dergelijke gevallen van enhancement roepen een zeggenschapsvraag op: hoe
      ver reikt de reproductieve vrijheid, en in hoeverre zijn ouders gerechtigd om hun
      visie op de wenselijkheid van een bepaalde eigenschap aan hun kind op te leg-
      gen? Bij de beantwoording van deze vraag speelt onder meer het recht van een
      kind op een ‘open toekomst’ een rol37-39. Soms zal enhancement door dat recht
      worden ondersteund, soms zal het ermee op gespannen voet staan. Omdat enhan-
      cement mogelijk bijzondere risico’s met zich meebrengt, is ook van belang aan
      welke risico’s ouders een kind mogen blootstellen16.
          Dat een minderjarige minder goed in staat is zijn eigen belangen te waarde-
      ren, betekent dat er ook bijzondere aandacht voor de bescherming van die belan-
      gen nodig kan zijn als hij zelf om enhancement verzoekt. In eerste instantie
      behoort het tot de verantwoordelijkheid van de ouders om een kind waar nodig
      tegen zichzelf te beschermen. Maar als zij daar onvoldoende in slagen, en even-
      tueel bereid zijn de voor een medische ingreep vereiste toestemming te geven,
      kan dat voor bijvoorbeeld de betrokken arts reden zijn zich terughoudend op te
      stellen tegenover een verzoek van de minderjarige dat op gespannen voet staat
      met diens eigen belangen.
4.3.5 Maatschappelijke gevolgen
      Morele reflectie eindigt niet bij beoordeling van individuele gevallen. Er is ook
      aandacht nodig voor de gevolgen die enhancement als maatschappelijke praktijk
      kan hebben voor de samenleving. Enerzijds baat daadwerkelijke verbetering van
      eigenschappen niet alleen de betreffende individuen, maar mogelijk ook – en
      soms zelfs primair – derden of de samenleving als geheel. Anderzijds heeft
      enhancement als maatschappelijke praktijk mogelijk ook nadelige gevolgen voor
      de samenleving. In de eerste plaats kan enhancement bijdragen aan een cultuur-
      De maakbare mens                                                                  91
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>   verandering die minder wenselijk is. In de tweede plaats kan enhancement maat-
   schappelijke ongelijkheid vergroten.
        Elementen van een onwenselijke cultuurverandering kunnen bestaan uit nor-
   malisering, medicalisering en wijziging van ons mensbeeld. Enhancement kan
   een normaliserende werking hebben als er een behoefte aan ten grondslag ligt om
   aan een bepaalde dominante sociale norm te voldoen: enhancement versterkt dan
   de gelding van de betreffende norm. Soms is zo’n norm op zichzelf moreel neu-
   traal, maar kan normalisering wel bijdragen aan de sociale druk op anderen om
   niet achter te blijven. Dat kan ten koste gaan van maatschappelijke pluriformiteit.
   Aan sekse en leeftijd gerelateerde schoonheidsidealen zijn hiervan tot op zekere
   hoogte voorbeelden. Soms echter is zo’n norm moreel kwalijk, bijvoorbeeld als
   hij verbonden is met een raciale ideologie. Normalisering leidt dan bovendien tot
   versterking van racistische stereotypen en vooroordelen. Dat kan bij etnische
   cosmetische chirurgie het geval zijn6,16,29,40,41.
        Daarnaast kan enhancement aan onwenselijke medicalisering bijdragen, als
   er een oplossing wordt geboden voor problemen die helemaal geen (grote) pro-
   blemen zijn of die beter op andere wijze dan met behulp van biomedische midde-
   len kunnen worden aangepakt14. Het verminderen van raciale spanningen door
   niet-westerse mensen zoveel mogelijk westers te laten lijken, is daarvan een
   ondubbelzinnig voorbeeld. Door een dergelijke medicalisering van een culturele
   kwestie wordt het probleem niet in z’n wortel aangepakt, maar wordt voor de –
   althans op het eerste gezicht – gemakkelijkste oplossing gekozen. Kan dat in een
   individueel geval legitiem zijn, als maatschappelijke praktijk is het kwalijk.
   Andere vormen van medicalisering door enhancement zijn minder eenduidig. De
   vraag bijvoorbeeld of het met behulp van biomedische kennis aanpassen van
   lichaam of geest om een sterkere binding te krijgen met een bepaalde subcultuur,
   een goed substituut is voor het ontwikkelen van sociale vaardigheden, is niet een-
   voudig te beantwoorden.
        Enhancement kan vervolgens ook het beeld dat wij van onszelf en van ande-
   ren hebben beïnvloeden. Dit geldt het duidelijkst waar het instrumentalisering
   van het lichaam bewerkstelligt en de indruk vergroot dat de ‘buitenkant’ van de
   mens belangrijker is dan zijn ‘binnenkant’. Maar het kan ook gelden voor cosme-
   tische psychofarmacologie, waaraan een mechanistisch mensbeeld ten grondslag
   ligt. Met zo’n mensbeeld wordt het belang van authentieke emoties gerelativeerd
   en worden bestaande ideeën over morele verantwoordelijkheid ondergraven42.
   Daarnaast verminderen veel vormen van enhancement ons besef van kwetsbaar-
   heid en imperfectie, dat als een moreel goed wordt beschouwd (‘the goodness of
   fragility’15). Bovendien zet enhancement soms de idee onder druk dat de wijze
92 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>      waarop iemand een doel nastreeft een waarde kan hebben die losstaat van het
      bereiken van dat doel (het afwijzen van het gebruik van doping in de sport berust
      onder meer op dat idee). En het kan gevoelens van empathie en solidariteit doen
      verminderen, in het bijzonder ten opzichte van hen die geen gebruik willen of
      kunnen maken van de mogelijkheden tot enhancement29,43.
          Dat dat laatste niet louter denkbeeldig hoeft te zijn, vloeit voort uit het feit
      dat een praktijk van enhancement de bestaande maatschappelijke ongelijkheid
      kan vergroten. Veel vormen van enhancement (bijvoorbeeld een aantrekkelijker
      uiterlijk, met behulp van psychofarmaca verkregen zelfvertrouwen, of genetisch
      versterkt geheugen) zullen de betreffende individuen competitieve voordelen met
      een sociale en economische meerwaarde bieden. Omdat economische ongelijk-
      heid ook betekent dat niet iedereen in dezelfde mate van de mogelijkheid tot
      enhancement gebruik kan maken, kan het beschikbaar komen van deze vormen
      ongelijkheid zelfs nog vergroten. Dat effect zal op langere termijn nog sterker
      zijn als, in de toekomst, een verbeterde eigenschap genetisch aan het nageslacht
      kan worden doorgegeven (‘germline engineering’)38,39.
          Enhancement hoeft geen invloed te hebben op bestaande ongelijkheid als de
      kosten door een derde worden vergoed (zie hieronder). Overigens worden, als
      iedereen tot enhancement overgaat, de competitieve voordelen illusoir – in
      tegenstelling tot de kosten en de risico’s6,16,44,45.
4.4   Implicaties voor overheidsbeleid
      De genoemde morele overwegingen hebben implicaties voor het beleid van de
      overheid ten aanzien van enhancement, in het bijzonder voor zover dat beleid in
      staat is de voorwaarden waaronder enhancement plaatsvindt te beïnvloeden.
4.4.1 Neutraliteit
      In onze samenleving heeft ieder meerderjarig en wilsbekwaam individu een
      eigen verantwoordelijkheid voor het gebruik van een beschikbare vorm van
      enhancement, althans voor zover hij daarmee anderen geen schade berokkent. De
      overheid dient zich in beginsel neutraal op te stellen tegenover opvattingen over
      persoonlijk welzijn die aan het gebruik van enhancers ten grondslag liggen16.
      Die opvattingen mogen in het algemeen voor de overheid geen reden vormen om
      artsen de bevoegdheid te ontzeggen aan enhancement mee te werken14.
          Dit betekent niet dat er voor de overheid ten aanzien van enhancement geen
      enkele taak is weggelegd. Zo’n taak ligt er op het gebied van waarborging van
      De maakbare mens                                                                     93
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>      adequate voorlichting, bescherming van minderjarigen en wilsonbekwamen,
      kwaliteitsborging, bescherming van publieke goederen, bewaking van de toegan-
      kelijkheid tot enhancement en stimulering van maatschappelijke discussie.
4.4.2 Waarborging van adequate voorlichting
      Het ontbreken van een objectieve of intersubjectieve verbetering van een eigen-
      schap vormt, in samenhang met mogelijke sociale druk en trendgevoeligheid,
      reden bijzondere aandacht te besteden aan voorlichting over de risico’s van
      enhancement voor de persoon in kwestie. Dergelijke voorlichting bewerkstelligt
      idealiter dat hij in staat wordt gesteld hem voorliggende opties ten volle te waar-
      deren. Dat is in het bijzonder van belang als het een onomkeerbare vorm van
      enhancement betreft.
4.4.3 Bescherming van minderjarigen en wilsonbekwamen
      Minderjarigen en wilsonbekwamen zijn meestal minder goed in staat hun eigen
      belangen te beschermen. Er is bij enhancement bijzondere reden aan die bescher-
      ming aandacht te besteden, met name als er een verandering wordt nagestreefd
      die louter volgens het subjectieve oordeel van de ouders of vertegenwoordigers
      een verbetering is. Onderzocht zal moeten worden welke vorm die bescherming
      moet aannemen en wat de implicaties zijn voor de arts in zijn verhouding tot de
      (aanstaande) ouders.
4.4.4 Kwaliteitsborging
      Enhancement gaat vaak gepaard met, soms aanzienlijke, gezondheidsrisico’s.
      Die risico’s zijn groter naarmate de kwaliteit van een bepaalde vorm van enhan-
      cement minder goed is. Omdat de individuele gebruiker vaak niet in staat is die
      kwaliteit te beoordelen of te beïnvloeden, is er voor de overheid reden maatrege-
      len te nemen die zijn gericht op kwaliteitsborging. Onderzoek naar ongunstige
      neveneffecten op lange termijn vormt daar onderdeel van. Ook kunnen er bijzon-
      dere waarborgen aangewezen zijn als de behoefte waaruit de vraag naar enhance-
      ment voortvloeit beter op andere dan biomedische wijze kan worden vervuld
      (bijvoorbeeld psychologische begeleiding in plaats van cosmetische chirurgie)
      (Whi97). Eventueel kunnen de expertise van en de wijze van regulering binnen
      de medische professie reden vormen om de bevoegdheid tot bepaalde vormen
      van enhancement te beperken tot het medisch domein.
94    Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>4.4.5 Bescherming van publieke goederen
      Publieke goederen zijn gemeenschappelijke goederen waar ieder lid van de
      samenleving in potentie in deelt en derhalve een belang bij heeft46. Ze kunnen
      materieel, maar ook immaterieel van aard zijn. Enhancement kan een bedreiging
      vormen voor een aantal immateriële publieke goederen. Voorbeelden daarvan
      zijn: eerlijke sportpraktijken, die door het gebruik van doping ondermijnd wor-
      den; maatschappelijke pluriformiteit, die onder druk komt te staan als aan sekse
      of aan leeftijd gerelateerde schoonheidsidealen zeer dominant worden; een even-
      wichtige sekseratio, die door middel van eenzijdige prenatale sekseselectie ver-
      stoord raakt; en een cultuur waarin ieder individu in relatief grote vrijheid over
      enhancement kan beslissen, die omslaat in één van drang tot gebruik, omdat het
      laten schieten van de competitieve voordelen die bepaalde vormen van enhance-
      ment met zich meebrengen veroordeling betekent tot lidmaatschap van een ach-
      tergestelde minderheid38.
          Publieke goederen als deze zijn wel in staat een aantal free riders te overle-
      ven, maar slechts in een bepaalde mate. Het behoort tot de taak van de overheid
      te onderzoeken wanneer er een publiek goed in het gedrang raakt en zo nodig te
      overwegen met behulp van welke beleidsmaatregelen er bescherming kan wor-
      den georganiseerd.
4.4.6 Bewaking van de toegankelijkheid tot enhancement
      Maatschappelijke verschillen in economische draagkracht betekenen ook onge-
      lijke toegang tot enhancement. Dit roept de vraag op of de kosten die in indivi-
      duele gevallen voor enhancement worden gemaakt, door de overheid moeten
      worden vergoed, bijvoorbeeld door inbedding in een ziektekostenstelsel. Deze
      vraag is des te prangender omdat vormen van enhancement die competitieve
      voordelen bieden de bestaande maatschappelijke ongelijkheid verder kunnen
      vergroten als niet iedereen in gelijke mate toegang tot ze heeft38.
          Wanneer enhancement niet is gericht op herstel van functieverlies dat bij-
      voorbeeld door ziekte is veroorzaakt, lijkt vergoeding niet voor de hand te lig-
      gen. Er is echter al op gewezen dat functieherstel en functieverbetering niet altijd
      goed van elkaar kunnen worden onderscheiden. Bovendien worden ook nu al
      veel kosten die buiten het kader van het bestrijden van ziekte worden gemaakt,
      door verzekeringen gedekt (bijvoorbeeld kosten voor anticonceptie en abortus)16.
      Tenslotte kunnen vormen van enhancement in de toekomst dusdanige grote voor-
      De maakbare mens                                                                     95
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>      delen bieden aan gebruikers, dat ongelijke toegang als duidelijk onrechtvaardig
      zal worden beoordeeld6.
4.4.7 Stimulering van maatschappelijke discussie
      De opmars van enhancement vraagt om nadere reflectie en debat. In het bijzon-
      der is er bezinning gewenst op de grenzen van het medisch domein. Er valt geen
      duidelijke scheidslijn te trekken tussen het domein van de geneeskunde en
      enhancement. Daarom is er maatschappelijke discussie nodig over de vraag
      onder welke voorwaarden enhancement tot het takenpakket van een arts kan
      worden gerekend.
          Er ligt een taak voor de overheid om die discussie vorm te geven. Het ligt
      voor de hand daarbij samenwerking te zoeken met onder meer de medische
      beroepsgroep en (medische) consumentenorganisaties. De uitkomsten van de
      discussie kunnen de medische beroepsgroepen uiteindelijk van nut zijn bij de
      ontwikkeling van professionele standaarden voor enhancement. Op dit moment
      ontbreken die grotendeels ook voor de al bestaande vormen van enhancement.
4.5   Conclusies en aanbevelingen
      De vraag of, en zo ja onder welke voorwaarden, enhancement een plaats binnen
      het medisch domein moet krijgen, kan niet op conceptuele gronden (bijvoorbeeld
      aan de hand van een concept van ziekte) worden beantwoord. Die vraag is nor-
      matief van aard en voor de beantwoording ervan zijn morele overwegingen
      beslissend. Dat zal slechts zelden tot algemene conclusies leiden. Achter het
      begrip ‘enhancement’ gaan immers zeer diverse mogelijkheden schuil. De
      meeste daarvan worden bovendien door onzekerheden omgeven, omdat ze nog in
      de kinderschoenen staan of zelfs nog toekomstmuziek zijn. Maar wel is duidelijk
      dat veel vormen van enhancement belangrijke bijdragen (zullen) kunnen leveren
      aan de kwaliteit van ons leven. Of dat ook gebeurt, zal echter mede afhangen van
      de omstandigheden. Het behoort tot de taak van de overheid om waar nodig door
      middel van beleid bijzondere aandacht te besteden aan voorlichting, bescherming
      van het welzijn van individuen, bescherming van publieke goederen en maat-
      schappelijke gelijkheid. Nader onderzoek en debat moet leren bij welke vormen
      van enhancement die bijzondere aandacht geboden is.
96    Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>   Literatuur
1  Parens E. Enhancing human traits: ethical and social implications. Washington, DC: Georgetown
   University Press; 1998.
2  Gezondheidsraad. De toekomst van ons zelf. Den Haag: Gezondheidsraad; 2002; 2002/13.
3  Gezondheidsraad. Diagnostiek en behandeling van ADHD. Den Haag: Gezondheidsraad; 2000;
   2000/24.
4  Pieters T, Hennepe te M, Lange de M. Pillen en psyche: culturele eb- en vloedbewegingen.
   Medicamenteus ingrijpen in de psyche. Den Haag: Rathenau Instituut; 2002.
5  Li L, Hoffman RM. The feasibility of targeted selective gene therapy of the hair follicle. Nat Med
   1995; 1(7): 705-706.
6  Whitehouse PJ, Juengst E, Mehlman M, Murray TH. Enhancing cognition in the intellectually intact.
   Hastings Cent Rep 1997; 27: 14-22.
7  Harris J. Clones, genes and immortality: ethics and the genetic revolution. Oxford: Oxford University
   Press; 1998.
8  Farah MJ. Emerging ethical issues in neuroscience. Nat Neurosci 2002; 5: 1123-1129.
9  Fukuyama F. Our posthuman future: consequences of the biotechnology revolution. London: Profile
   Books; 2002.
10 Stock G. Redesigning humans: choosing our children's genes. London: Profile books; 2002.
11 Moynihan R. The making of a disease: female sexual dysfunction. BMJ 2003; 326: 45-47.
12 Boorse C. Health as a theoretical concept. Philosophy of science 1977; 44: 542-573.
13 Daniels N. Normal functioning and the treatment-enhancement distinction. Camb Q Healthc Ethics
   2000; 9: 309-322.
14 Juengst E. What does enhancement mean? In: Parens E, editor. Enhancing human traits: ethical and
   social implications. Washington, DC: Georgetown University Press; 1998. P. 29-47.
15 Parens E. The goodness of fragility: on the prospect of genetic technologies aimed at the
   enhancement of human capacities. Kennedy Inst Ethics J 1995; 5: 141-153.
16 Brock D. Enhancement of human function: some distinctions for policymakers. In: Parens E, editor.
   Enhancing human traits: ethical and social implications. Washington, DC: Georgetown University
   Press; 1998. P. 48-69.
17 Sade RM. Enhancement technology, ethics, and public policy. J S C Med Assoc 1998; 94: 411-415.
18 Wijsbek H. The pursuit of beauty: the enforcement of aesthetics or a freely adopted lifestyle? J Med
   Ethics 2000; 26: 454-458.
19 De Lange F. De nieuwe mens. Maakbaarheid van lijf en leden. Kampen: Gooi en Sticht; 2000.
20 Marwick A. Beauty in history: society, politics and personal appearance, c. 1500 to the present.
   Gloucester: Thames & Hudson; 1988.
21 Hilhorst M. Het zit knap diep: over lichamelijk schoonheid en persoonlijke identiteit. Filosofie &
   praktijk 2001; 22: 20-30.
   De maakbare mens                                                                                      97
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>22 Kramer P. Listening to Prozac. New York: Penguin Books; 1993.
23 Elliott C. The tyranny of happiness: ethics and cosmetic psychopharmacology. In: Parens E, editor.
   Enhancing human traits: ethical and social implications. Washington, DC: Georgetown University
   Press; 1998. P. 177-188.
24 Davis K. Etnische chirurgie als lichamelijke assimilatiepraktijk. Ons onbehagen over de neus van
   Michael Jackson. Tijdschrift voor Genderstudies 2001; 4: 6-19.
25 Rose SP. 'Smart drugs': do they work? Are they ethical? Will they be legal? Nat Rev Neurosci 2002;
   3: 975-979.
26 De Wert G. Gentherapie voor kaalheid? Enkele ethische kanttekeningen. Tijdschrift voor
   Gezondheidsethiek 1996; 6: 23-25.
27 De Beaufort I. Sic transit gloria mundi? Over uiterlijk, ouder worden en facelifts. Filosofie & praktijk
   2001; 22: 19.
28 Healy D. The creation of psychopharmacology. 2002. Cambridge, Harvard University Press.
29 Bordo S. Braveheart, Babe, and the contemporary body. In: Parens E, editor. Enhancing human traits:
   ethical and social implications. Washington, DC: Georgetown University Press; 1998. P. 189-221.
30 Gardner W. Can human genetic enhancement be prohibited? J Med Philos 1995; 20: 65-84.
31 Stirn A. Body piercing: medical consequences and psychological motivations. Lancet 2003; 361:
   1205-1215.
32 De Beaufort I. In the eye of the beholder. Ethics and medical change of appearance. Oslo,
   Scandinavian University Press, 1996.
33 Bolt I. Het ideale lijf in een onvolmaakte wereld. Over ethiek, uiterlijk en schoonheid. Tijdschrift
   voor Gezondheidsethiek 2000; 10: 106-110.
34 Hilhorst M. Philosophical pitfalls in cosmetic surgery: a case of rhinoplasty during adolescence.
   Journal of medical ethics 2002; 28: 61-65.
35 Hasan J. Psychological issues in cosmetic surgery: a functional overview. Annals of plastic surgery
   2000; 44: 89-96.
36 Koot VC, Peeters PH, Granath F, Grobbee DE, Nyren O. Total and cause specific mortality among
   Swedish women with cosmetic breast implants: prospective study. BMJ 2003; 326: 527-528.
37 Feinberg J. The child's right to an open future. In: Aiken W, LaFollette H, editors. Whose child:
   children's rights, parental authority, and state power. Totowa, NJ: Lowman& Littlefield; 1980. P. 124-
   153.
38 Buchanan A. From chance to choice: genetic and justice. Cambridge, Cambridge University Press,
   2000.
39 Cooke E. Germ-line engineering, freedom, and future generations. Bioethics 2003; 17: 32-58.
40 Little M. Cosmetic surgery, suspect norms, and the ethics of complicity. In: Parens E, editor.
   Enhancing human traits: ethical and social implications. Washington, DC: Georgetown University
   Press; 1998. P. 162-176.
98 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre>41 Silvers A. A fatal attraction to normalizing: treating disabilities as deviations from 'species-typical'
   functioning. In: Parens E, editor. Enhancing human traits: ethical and social implications.
   Washington, DC: Georgetown University Press; 1998. P. 95-123.
42 Freedman C. Aspirin for the mind? Some ethical worries about psychopharmacology. In: Parens E,
   editor. Enhancing human traits: ethical and social implications. Washington, DC: Georgetown
   University Press; 1998. P. 135-150.
43 McKenny G. Enhancements and the ethical significance of vulnerability. In: Parens E, editor.
   Enhancing human traits: ethical and social implications. Washington, DC: Georgetown University
   Press; 1998. P. 222-237.
44 Parens E. Is better always good? The Enhancement Project. Hastings Cent Rep 1998; 28: S1-S17.
45 Shickle D. Are "genetic enhancements" really enhancements? Camb Q Healthc Ethics 2000; 9: 342-
   352.
46 Den Hartogh G. The good life as a public good. Dordrecht: Kluwer academic publishers; 2000.
   De maakbare mens                                                                                         99
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>100 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre>A Samenstelling Commissie
B CCMO-rapportage over de toepassing van de Embryowet en nieuwe ontwikkelin-
  gen betreffende onderzoek met gesalchtscellen en embryo’s in 2002
  Bijlagen
                                                                          101
</pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 102 ======================================================================

<pre>102 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad</pre>

====================================================================== Einde pagina 102 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 103 ======================================================================

<pre>Bijlage A
        Samenstelling commissie
        Samenstelling Beraadsgroep Gezondheidsethiek en Gezondheidsrecht:
        • prof. dr JA Knottnerus, voorzitter
           voorzitter Gezondheidsraad, Den Haag
        • dr JKM Gevers, vice voorzitter
           hoogleraar gezondheidsrecht; Universiteit van Amsterdam
        • prof. dr ID de Beaufort
           hoogleraar gezondheidsethiek; Erasmus MC, Rotterdam
        • dr GCML Christiaens
           vrouwenarts; Universitair Medisch Centrum Utrecht
        • prof. dr RPTM Grol
           hoogleraar kwaliteitsbevordering en –bewaking in de huisartsgeneeskunde;
           Katholieke Universiteit Nijmegen
        • prof. dr JCJM de Haes
           hoogleraar medische psychologie; Universiteit van Amsterdam
        • prof. dr GA den Hartogh
           hoogleraar ethiek; Universiteit van Amsterdam
        • prof. dr HAMJ ten Have
           hoogleraar medische ethiek; Katholieke Universiteit Nijmegen
        • mr dr AC Hendriks
           gezondheidsjurist; Commissie Gelijke Behandeling, Utrecht
        Samenstelling commissie                                                     103
</pre>

====================================================================== Einde pagina 103 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 104 ======================================================================

<pre>    •  dr WLM Kramer
       kinderchirurg-kindertraumatoloog; Universitair Medisch Centrum Utrecht
    •  prof. dr ir FE van Leeuwen
       hoogleraar epidemiologie; Nederlands Kanker Instituut, Amsterdam
    •  dr M van Leeuwen, adviseur
       algemeen secretaris Gezondheidsraad, Den Haag
    •  dr mr J Legemaate
       gezondheidsjurist; KNMG, Utrecht
    •  prof. mr HDC Roscam Abbing
       hoogleraar gezondheidsrecht; Universiteit Utrecht
    •  mevrouw prof. dr M de Visser
       vice-voorzitter Gezondheidsraad, Den Haag
    •  dr GMWR de Wert
       hoogleraar biomedische ethiek; Instituut voor Gezondheidsethiek, Universi-
       teit Maastricht
    •  dr DL Willems
       huisarts-filosoof; Academisch Medisch Centrum / Universiteit van Amster-
       dam
    •  dr WJ Dondorp, secretaris
       Gezondheidsraad, Den Haag
104 Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 104 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 105 ======================================================================

<pre>Bijlage B
CCMO-rapportage over de toepassing van de Embryowet en nieuwe ontwikkelingen betreffende onderzoek
met geslachtscellen en embryo's in 2002
INLEIDING
Op 1 september 2002 trad de Wet houdende regels inzake handelingen met geslachtscellen en embryo's (hierna te
noemen Embryowet) in werking. Met de invoering van deze wet is het wettelijke takenpakket van de Centrale
Commissie Mensgebonden Onderzoek (CCMO) uitgebreid met de beoordeling van onderzoek met menselijke
embryo's en onderzoek met geslachtscellen waarmee embryo’s tot stand worden gebracht [1]. Tevens kreeg de
CCMO als taak om jaarlijks aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) verslag uit te brengen
over de toepassing van deze wet, 'waarbij met name aandacht wordt besteed aan nieuwe ontwikkelingen
betreffende handelingen met geslachtscellen en embryo's' (Embryowet artikel 4 lid 1). Met deze rapportage
voldoet de CCMO aan deze nieuwe taak. De rapportage betreft de periode 1 september 2002 tot 1 januari 2003.
Aangezien deze periode slechts vier maanden beslaat, is besloten tot een bescheiden rapportage als bijlage bij de
signalering door de Gezondheidsraad in het kader van het Centrum Ethiek en Gezondheid. Tevens wordt de lezer
verwezen naar de jaarverslagen van de CCMO waarin verslag wordt gedaan de beoordeling van onderzoek met
geslachtscellen en embryo's vóór de invoering van de Embryowet [2-4].
TOEPASSING VAN DE EMBRYOWET
Tot de inwerkingtreding van de Embryowet beoordeelde de CCMO (in navolging van haar voorloper de
Kerncommissie Ethiek Medisch Onderzoek; KEMO) sinds eind 1999 op verzoek van de minister van VWS
onderzoek met geslachtscellen en embryo's. Over dit type onderzoek gaf de CCMO een zwaarwegend doch niet-
bindend advies. Als toetsingskader hanteerde de CCMO op verzoek van de minister de Notitie regelgeving inzake
enige handelingen en wetenschappelijk onderzoek met embryo's en foetussen uit 1995. Deze notitie stelt dat
onderzoek met menselijke geslachtscellen en embryo's gericht moet zijn op het verwerven van nieuwe inzichten
op één of meer van de volgende drie gebieden:
     1. onvruchtbaarheid;
     2. kunstmatige bevruchtingstechnieken, of
     3. erfelijke en aangeboren afwijkingen.
Daarnaast paste de CCMO bij de beoordeling van onderzoeksvoorstellen de relevante criteria toe uit de Wet
medisch wetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO).
De komst van de Embryowet bracht een aantal belangrijke wijzigingen voor de beoordeling van
onderzoeksprotocollen, waarvan er hier drie genoemd worden:
     1. de beoordeling van onderzoek met geslachtscellen waarbij geen embryo's tot stand komen, wordt niet
          meer uitgevoerd door de CCMO. Wanneer dit onderzoek tevens onder WMO valt, wordt dit beoordeeld
          door een erkende METC. De beoordeling van onderzoek met embryo's blijft bij de CCMO;
     2. de beoordeling van onderzoek met geslachtscellen en embryo's leidt niet meer tot een niet-bindend
          advies, maar tot een wettelijk bindend oordeel;
     3. het onderzoek met embryo's waarmee geen zwangerschap tot stand wordt gebracht, dient te leiden tot
          nieuwe inzichten in de medische wetenschap (artikel 10 Embryowet).
            CCMO-rapportage over de toepassing van de Embryowet en nieuwe
            ontwikkelingen betreffende onderzoek met geslachtscellen en embryo’s in 2002                      105
</pre>

====================================================================== Einde pagina 105 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 106 ======================================================================

<pre>Ad. 1 Beoordeling van onderzoek met geslachtscellen door erkende METC's
Het is opmerkelijk dat de wetgever voorafgaande aan de invoering van de Embryowet gekozen heeft voor de
beoordeling van onderzoek met geslachtscellen (waarbij met de geslachtscellen geen embryo tot stand wordt
gebracht) door de CCMO en na de komst van de Embryowet dit type onderzoek (voor zover het onderzoek onder
de werking van de WMO valt) beoordeeld wordt door de erkende METC's. Tijdens de periode voorafgaand aan de
invoering van de Embryowet heeft de CCMO ervaring opgedaan met de beoordeling van onderzoek met
geslachtscellen. De beoordeling van deze protocollen bleek geen sinecure en de expertise voor een deskundige
analyse van het protocol bleek in Nederland schaars te zijn. Als voorbeeld kan hier onderzoek naar de rijping van
eicellen in de reageerbuis genoemd worden [3]. Naar aanleiding van deze ervaring heeft de CCMO bij het
ministerie van VWS gepleit voor een bundeling van de beschikbare expertise en centrale beoordeling van
onderzoek met geslachtscellen door de CCMO.
Ad. 2 Beoordeling embryo-onderzoek leidt tot een bindend oordeel
Met de komst van de Embryowet leidt de beoordeling van dit type onderzoek niet meer tot een niet-bindend
advies, maar tot een bindend oordeel. Zonder een positief oordeel van de CCMO kan het embryo-onderzoek niet
starten. De situatie waarbij het onderzoek aanvangt voordat de CCMO tot een definitieve uitspraak is gekomen,
zoals in het verleden is voorgekomen [4], behoort daarmee tot het verleden.
Ad. 3 Embryo-onderzoek dat leidt tot nieuwe inzichten in de medische wetenschap
De Embryowet bracht een verruiming van de onderzoeksgebieden met embryo's waarmee geen zwangerschap tot
stand gebracht wordt. Men spreekt dan over rest-embryo's. Rest-embryo's zijn embryo's die overblijven na een in-
vitro-fertilisatie (IVF)-behandeling. Na het beëindigen van de IVF-behandeling en na voorlichting kunnen de
donoren kiezen voor rechtstreekse vernietiging van de overtollige embryo's of voor ter beschikking stelling van de
overgebleven embryo's voor onderzoek dat leidt tot nieuwe inzichten in de medische wetenschap.
Met deze verruiming maakt de wetgever onderzoek waarbij embryonale stamcellijnen uit zogenaamde rest-
embryo's gegenereerd worden onder strikte voorwaarden mogelijk. Embryonale stamcellen zijn een soort
'primitieve' cellen waaruit zich alle celtypen van het menselijk lichaam kunnen ontwikkelen. Men spreekt dan
over pluripotente stamcellen. Deze stamcellen zijn echter niet meer in staat zich te ontwikkelen tot een embryo.
Hoewel de weg naar een klinische toepassing nog lang is, verwacht men veel van het stamcelonderzoek.
Uiteindelijk hoopt men cellen, weefsels en (in de verre toekomst) organen te kweken die gebruikt kunnen worden
voor de behandeling van ziekten zoals bijvoorbeeld suikerziekte (diabetes), de ziekte van Parkinson en de ziekte
van Alzheimer.
Samenloop Embryowet en WMO
Door de komst van de Embryowet kan er sprake zijn van een ongewenste samenloop tussen deze wet en de WMO.
De Embryowet regelt de beoordeling van embryo-onderzoek door de CCMO, terwijl het merendeel van het
medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (het zogenaamde WMO-onderzoek) beoordeeld wordt door
een erkende METC. Dit betekent dat onderzoek waarbij proefpersonen aan handelingen onderworpen worden en
waarbij tevens embryo's tot stand komen, beoordeeld zou worden door zowel de CCMO als een erkende METC.
Dit is een ongewenste situatie. Teneinde dubbele toetsing van het onderzoeksprotocol te voorkomen is in artikel
30 van de Embryowet voorzien in een wijziging van de WMO waardoor in die gevallen de laatst genoemde wet
106           Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 106 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 107 ======================================================================

<pre>(met uitzondering van enkele relevante artikelen) buiten toepassing blijft en toetsing met toepassing van de
Embryowet plaatsvindt door de CCMO.
Uitbreiding CCMO
Met de komst van de Embryowet werd het aantal leden van de CCMO uitgebreid met een veertiende lid (en
plaatsvervanger) met deskundigheid op het gebied van de embryologie. Als lid werd benoemd prof dr JLH Evers,
hoogleraar obstetrie en gynaecologie van de Universiteit Maastricht. Als zijn plaatsvervanger werd benoemd prof
dr DDM Braat, hoogleraar obstetrie, gynaecologie en voortplantingsgeneeskunde van het Universitair Medisch
Centrum Sint Radboud, Nijmegen.
BEOORDELING VAN EMBRYO-ONDERZOEK DOOR DE CCMO
Vanaf 1 september 2002 ontving de CCMO drie onderzoeksvoorstellen ter beoordeling. De beoordeling van deze
protocollen was eind 2002 nog niet afgerond. Eén onderzoeksvoorstel betreft het genereren van humane
embryonale stamcellijnen uit rest-embryo's. De twee overige onderzoeksvoorstellen betreffen onderzoek naar de
kwaliteit van de IVF-embryo's zodat de slagingskans van een IVF-behandeling kan worden vergroot.
Genereren van humane embryonale stamcellijnen
Onderzoek waarbij rest-embryo's worden gebruikt voor het creëren van embryonale stamcellijnen staat zeer in de
belangstelling van onderzoekers, patiëntenorganisaties, media en politiek. De discussie richt zich met name op het
gebruik van rest-embryo's voor dit genereren van stamcellijnen en de mogelijke alternatieven hiervoor. Een
mogelijk alternatief voor het gebruik van de embryonale stamcellen zijn de zogenaamde adulte stamcellen. De
adulte stamcellen komen voor in het lichaam van ieder mens en worden ook wel somatische stamcellen genoemd.
Adulte stamcellen zijn theoretisch de beste kandidaten voor het generen van cellen en weefsel voor de patiënt.
Door gebruik te maken van de eigen adulte stamcellen zullen de gekweekte cellen en weefsels na transplantatie
niet afgestoten worden door het afweersysteem van de patiënt. De gekweekte cellen en weefsels zullen immers
niet herkend worden als lichaamsvreemd. Een tweede voordeel van het gebruik van de adulte stamcellen is het feit
dat het ethisch minder omstreden is. Immers voor het verkrijgen van adulte stamcellen worden geen rest-embryo's
gebruikt.
Belangrijk in de discussie is de vraag of adulte stamcellen, net als embryonale stamcellen, pluripotent zijn en zich
nog kunnen ontwikkelen tot alle type cellen en weefsels van het menselijk lichaam. Recent onderzoek suggereert
dat adulte stamcellen in sommige gevallen het vermogen hebben om zich te specialiseren in een aantal
verschillende celtypen. Men spreekt dan over transdifferentiatie of plasticiteit: het vermogen van een bepaald
celtype om zich te ontwikkelen tot een geheel ander celtype. Bijvoorbeeld een stamcel uit het beenmerg die zich
ontwikkelt tot een levercel. Ondanks vele berichten in de wetenschappelijke tijdschriften en media bestaat over
het vermogen en de frequentie van transdifferentiatie van adulte stamcellen nog veel onduidelijkheid en discussie
[5,6]. Wel is inmiddels duidelijk dat een aantal transdifferentiatieclaims geen stand houdt. Deze zijn terug te
voeren op samensmelting (fusie) van twee verschillende celtypen in plaats van werkelijke transdifferentiatie van
het ene celtype naar het andere type [7]. Nader onderzoek zal daarom moeten uitwijzen welke stamcellen het
meest belovend zijn voor de toekomstige behandeling van ziekten zoals suikerziekte (diabetes), de ziekte van
Parkinson en de ziekte van Alzheimer, de embryonale of de adulte stamcellen. Het is niet ondenkbaar dat
afhankelijk van de beoogde toepassing en ziektebeeld, de keuze zal verschillen.
             CCMO-rapportage over de toepassing van de Embryowet en nieuwe
             ontwikkelingen betreffende onderzoek met geslachtscellen en embryo’s in 2002                       107
</pre>

====================================================================== Einde pagina 107 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 108 ======================================================================

<pre>Onderzoek naar het verhogen van het slagingspercentage bij een IVF-behandeling
Op dit moment is het slagingspercentage van een IVF-behandeling circa 25 procent. Dit betekent dat niet alle
paren met een kinderwens met succes een IVF-behandeling zullen doormaken. De twee protocollen op het gebied
van kunstmatige voortplantingstechnieken die de CCMO in 2002 ontving, hebben beide betrekking op onderzoek
dat inzicht kan geven in de kwaliteit van de IVF-embryo's. Wanneer voorafgaand aan de terugplaatsing van een
embryo in de baarmoeder vastgesteld kan worden welke embryo's de grootste kans geven op een succesvolle
zwangerschap en op een gezond kind, kan het slagingspercentage mogelijk vergroot worden. Beide ingediende
protocollen hadden betrekking op methodes waarmee kan worden vastgesteld of de chromosoomsamenstelling
van het embryo correct is. Men spreekt daarbij over Preïmplantatie Genetische Aneuploïdie Screening (PGS-A).
Bij PGS-A wordt in de reageerbuis een embryo gecreëerd door een spermacel een eicel te laten bevruchten. Na
enkele celdelingen wordt uit het embryo, dat op dat moment bestaat uit enkele cellen, één cel (het biopt)
geïsoleerd en onderzocht op genetische afwijkingen. De rest van het embryo groeit verder en wanneer het biopt
geen afwijkingen laat zien, wordt het embryo in de baarmoeder geplaatst. Als het embryo zich innestelt, is de
vrouw zwanger. Bij één van de PGS-A-onderzoeksprotocollen gaat het met name om techniekontwikkeling en
worden rest-embryo's gebruikt die niet in de baarmoeder worden teruggeplaatst. Bij het tweede onderzoek wordt
een vergelijking gemaakt tussen wel of geen genetisch onderzoek voorafgaande aan de terugplaatsing. Het
onderwerp PGS-A wordt uitvoerig behandeld in het Gezondheidsraadrapport Signalering Ethiek en Gezondheid
2003. Voor aanvullende informatie wordt de lezer verwezen naar hoofdstuk 1 van dat rapport.
Net als de Gezondheidsraad acht de CCMO het van groot belang dat de kinderen die geboren worden uit IVF-
onderzoek, gedurende een lange periode gevolgd worden om eventuele ongewenste bijeffecten van het IVF-
onderzoek snel op te kunnen sporen. Recent onderzoek suggereert dat IVF-kinderen een grotere kans hebben op
afwijkingen [8,9]. De gegevens zijn echter niet eenduidig en het aantal onderzochte kinderen is beperkt. Kleine
getalsmatige afwijkingen kunnen daardoor al snel tot onjuiste conclusies leiden. Een snelle opsporing van
ongewenste bijeffecten bij IVF-onderzoek vraagt om een adequate registratie en monitoring van de kinderen. In
de praktijk blijkt het bijzonder lastig te zijn om hiervoor voldoende financiële ondersteuning te krijgen. De
CCMO vindt dit een onwenselijke situatie en zal er bij het ministerie van VWS en subsidiegever ZonMW op
aandringen om voldoende financiële middelen aan te wijzen voor het opzetten van een deugdelijke registratie en
follow-up van kinderen geboren uit IVF-onderzoek. Aangezien eventuele ongewenste bijeffecten waarschijnlijk
zeer zeldzaam zijn en dus grote aantallen te onderzoeken kinderen nodig zijn voor eenduidige conclusies, verdient
onderzoek naar de late gevolgen van IVF-onderzoek in internationaal verband brede steun.
Referenties:
1            Wet houdende regels inzake handelingen met geslachtscellen en embryo's (Embryowet) - Eerste Kamer,
             vergaderjaar 2001-2002, 27423, nr. 47; 1-10
2            Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek - Jaarverslag 1999 - 2000
3            Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek - Jaarverslag 2001
4            Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek - Jaarverslag 2002
5            Orkin SH and Morrison SJ, Nature 418:25-27, 2002
6            Anderson, DJ, Gage FHG, and Weissman IL, Nature Med. 7:393-395, 2001
7            Medvinsky A and Smith A, Nature 422: 823-825, 2003
8            Winston RM and Hardy K, Nature Med. 8 (Suppl.) S14-S18, 2002
9            Powell K, Nature 422: 656-568, 2003
108          Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - Gezondheidsraad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 108 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 109 ======================================================================

<pre>Signalering Ethiek en
Gezondheid 2003
Raad voor de
Volksgezondheid en Zorg
Rapportage in het kader van het Centrum voor Ethiek en
Gezondheid
Zoetermeer, 2003
</pre>

====================================================================== Einde pagina 109 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 110 ======================================================================

<pre>                  ISBN: 90-5732-118-1
© Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
</pre>

====================================================================== Einde pagina 110 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 111 ======================================================================

<pre>Voorwoord
De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft in 2002
het Centrum voor Ethiek en Gezondheid ingesteld. De Gezond-
heidsraad en de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg kregen
gezamenlijk de opdracht dit centrum vorm te geven. Eén van de
taken van het centrum is om ontwikkelingen te signaleren op het
gebied van gezondheid die van belang zijn voor de ethische be-
leidsagenda en daarover jaarlijks aan de Minister te rapporteren.
Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 is de eerste rapportage en
bestaat uit twee delen. Het ene deelrapport omvat de bijdragen
van de Gezondheidsraad, het andere deelrapport betreft die van
de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. De inbreng vanuit die
twee verschillende invalshoeken komt ook tot uitdrukking in de
opmaak van het rapport. Het nu voorliggende deel is uitgebracht
door en valt onder de verantwoordelijkheid van de Raad voor de
Volksgezondheid en Zorg. Hierin worden vier vraagstukken met
ethische implicaties voor het beleid aan de orde gesteld. Deze vier
vraagstukken zijn te scharen onder één overkoepelend thema:
grenzen aan zelfbeschikking van patiënten.
De Raad voor Volksgezondheid en Zorg wil alle betrokken des-
kundigen graag bedanken voor hun bijdragen.
Drs. F.B.M. Sanders,
Voorzitter Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
</pre>

====================================================================== Einde pagina 111 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 112 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 112 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 113 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
1   Grenzen aan zelfbeschikking                              7
1.1 Inleiding                                                7
1.2 Overkoepelend thema                                      8
1.3 Gesignaleerde vraagstukken                              10
2   Eisend gedrag en agressie van zorgvragers               15
2.1 Inleiding                                               15
2.2 Ervaringen met eisend gedrag                            16
2.3 Oorzaken en achtergronden                               21
2.4 Morele dilemma’s                                        24
2.5 Implicaties voor de ethische beleidsagenda              28
3   Drang en informele dwang in de zorg                     32
3.1 Inleiding                                               32
3.2 Begripsverheldering en terreinafbakening                32
3.3 Probleemverkenning: drie voorbeelden                    34
3.4 Ethische beoordelingskaders                             41
3.5 Implicaties voor de ethische beleidsagenda              43
4   Culturele eigenheid en zelfbeschikking van
    allochtone zorgvragers                                  47
4.1 Inleiding                                               47
4.2 Probleemverkenning                                      48
4.3 Rekening houden met etnische verschillen                49
4.4 Rekening houden met cultuurspecifieke wensen            51
4.5 Analyse vanuit ethisch perspectief                      56
4.6 Implicaties voor de ethische beleidsagenda              59
5   Zelfbeschikking en eigen verantwoordelijkheid van
    mensen met een verstandelijke handicap                  64
5.1 Inleiding                                               64
5.2 Wonen, leven en zelfbeschikking van mensen met een
    verstandelijke handicap                                 65
5.3 Opvattingen over zelfbeschikking bij groepen
    betrokkenen                                             68
5.4 Ethische reflectie op het voorafgaande                  75
5.5 Implicaties voor de ethische beleidsagenda              80
                   Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 113 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 114 ======================================================================

<pre>  Bijlagen
1 Samenstelling van de Raad voor de
  Volksgezondheid en Zorg                                 89
2 Samenstelling Forum van het Centrum
  voor Ethiek en Gezondheid/Raad voor
  de Volksgezondheid en Zorg                              91
3 Voorbereiding Signalering                               93
                Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 114 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 115 ======================================================================

<pre>1       Grenzen aan zelfbeschikking
1.1     Inleiding
Het aantal ethische dilemma’s en vraagstukken op het gebied
van gezondheid neemt toe. Dit is deels een gevolg van nieuwe
technische mogelijkheden en maatschappelijke ontwikkelingen.
Maar wij zijn ons ook meer bewust van ethische problemen,
zowel in de maatschappij als geheel als in de politiek. Voor het
overheidsbeleid betekent dit dat nieuwe ethische dilemma’s
tijdig gesignaleerd en in kaart gebracht moeten worden.
Dit was ook wat de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg in
1999 adviseerde aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport (VWS), in het advies Ethiek met beleid. Voor de Minis-
ter was dit aanleiding het Centrum voor Ethiek en Gezondheid
(CEG) in te stellen. De Gezondheidsraad en de Raad voor de
Volksgezondheid en Zorg kregen de opdracht dit centrum
gezamenlijk vorm te geven.
Eén van de hoofdtaken van het CEG is om ontwikkelingen
met ethische implicaties te signaleren en daarover te rapporte-
ren aan de minister van VWS en het Parlement. Signalering
Ethiek en Gezondheid 2003 is de eerste van de jaarlijkse rappor-
tages. Doel is om bouwstenen aan te dragen voor de Agenda
Ethiek en Gezondheid die jaarlijks door de minister van VWS
bij de Rijksbegroting wordt gevoegd.
Dit deel van het rapport valt onder de verantwoordelijkheid
van de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ). De
RVZ heeft vraagstukken gesignaleerd die verband houden met
belangrijke trends in de huidige beleidsvorming: vraagsturing,
keuzevrijheid, eigen verantwoordelijkheid en burgerschap. Het
betreft vraagstukken waaraan ethische aspecten verbonden zijn
die niet allemaal nieuw zijn, maar die naar de mening van de
Raad tot nu toe onvoldoende beleidsaandacht kregen en daar-
om op de ethische beleidsagenda gezet moeten worden.
Dit signaleringsrapport is qua doel en opzet anders dan een
regulier RVZ-advies. Het is de bedoeling van dit rapport om
verschillende morele standpunten, perspectieven en dilemma’s
te signaleren en in kaart te brengen, als ook de implicaties voor
de ethische beleidsagenda aan te geven.
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 115 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 116 ======================================================================

<pre>Het rapport bestaat, naast dit inleidende hoofdstuk, uit vier
hoofdstukken. Ieder hoofdstuk behandelt een ander vraagstuk
en is door een andere auteur geschreven. Toon en opzet van
de vier bijdragen zijn daarom verschillend. Alle bijdragen heb-
ben echter ook iets gemeenschappelijks: ze zijn te scharen
onder één overkoepelend thema.
1.2     Overkoepelend thema
Het overkoepelende thema dat de vier bijdragen in dit rapport
verbindt is: grenzen aan zelfbeschikking van patiënten. De
keuze hiervoor betekent geenszins een pleidooi voor terugkeer
naar ouderwets paternalisme. Juist met het oog op de emanci-
patie van patiënten is het van belang te onderkennen dat het
ideaal van zelfbeschikking in de praktijk tot problemen kan
leiden. Zo kan duidelijker worden wat de mogelijkheden en
beperkingen zijn.
Begrip
De termen ‘zelfbeschikking’ en ‘autonomie’ worden nogal eens
door elkaar gebruikt. Met zelfbeschikking wordt bedoeld dat
mensen zelf over de inrichting van hun eigen leven beslissen,
en dus ook over hun eigen behandeling en zorg. Hierin zijn
vier dimensies te onderscheiden: die van ideaal, van vermo-
gens, van feitelijke toestand en van recht.
Ideaal: de opvatting dat het goed is dat mensen volgens hun
eigen keuzes leven.
Vermogens: de capaciteiten die mensen nodig hebben om eigen
keuzes te maken en ‘een eigen leven’ te leiden.
Toestand: de mate waarin mensen daadwerkelijk hun eigen leven
bepalen en er zelf over beslissen.
Recht: het recht van mensen om zelf te beslissen over hun
eigen leven en dus ook over hun eigen behandeling en zorg.
Met de term ‘autonomie’ wordt vaak een heel complex van
betekenissen aangeduid dat breder is dan zelfbeschikking.
Onder autonomie wordt bijvoorbeeld ook verstaan: zelfred-
zaamheid, zelfstandigheid, zelfontplooiing, zelfontwikkeling,
authenticiteit.
Veranderende rol van de patiënt
Patiënten zijn de afgelopen decennia mondiger geworden; zij
hebben zich georganiseerd en zij hebben rechten verworven.
Ook bij zorgverleners is er veel veranderd. De paternalistische
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 116 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 117 ======================================================================

<pre>beroepsethiek verloor terrein ten gunste van een liberale be-
roepsethiek, waarin de zelfbeschikking van de patiënt centraal
staat.
Ook in het overheidsbeleid is de afgelopen tien jaar veel aan-
dacht besteed aan de positie van de patiënt. Er is veel wetge-
ving tot stand gekomen die de positie van de patiënt versterkt,
de rechten van de patiënt vastlegt en zelfbeschikking voorop
stelt.
Onder invloed van al deze ontwikkelingen is de relatie tussen
arts en patiënt geleidelijk veranderd van een autoriteitsverhou-
ding (‘doctor knows best’) naar een meer gelijkwaardige ver-
houding (de patiënt als partner), waarbinnen overleg een be-
langrijke plaats heeft.
In de huidige maatschappij lijkt de emancipatie van burgers op
allerlei terreinen, dus ook binnen de zorg, nog steeds toe te
nemen. Burgers zijn assertiever en veeleisender, ze willen zo-
veel mogelijk zelf invloed uitoefenen op hun bestaan. Auto-
nomie, keuzevrijheid en zelfbeschikking zijn sleutelwoorden.
Tegelijkertijd valt ook kritiek te beluisteren op deze ontwikke-
lingen. Mondigheid is volgens sommigen verworden tot ‘een
grote mond hebben’, terwijl het ‘recht om met rust te worden
gelaten’ in sommige gevallen lijkt te ontaarden in een ‘right to
rot’.
Beleid in de gezondheidszorg
Keuzemogelijkheden en keuzevrijheid voor patiënten staan bij
de overheid hoog in het vaandel. Zo stelt de Zorgnota 2003:
“Respect en keuzevrijheid stellen we centraal. Het aanbod van
voorzieningen moet mensen in staat stellen zo zelfstandig
mogelijk en naar eigen inzicht keuzes over de inrichting van
hun leven te maken.”
Vraagsturing moet ervoor zorgen dat het zorgaanbod beter
wordt afgestemd op de wensen en behoeften van de patiënt.
Persoonsgebonden budgetten (PGB’s) zijn ingevoerd om de
keuzevrijheid van mensen die langdurig van zorg afhankelijk
zijn verder te vergroten. Er is discussie over de openbaarma-
king van resultaten en kwaliteit van zorg om de patiënt in staat
te stellen beter geïnformeerde keuzes te maken.
Daarnaast zijn de afgelopen jaren ook in de gezondheidszorg
de termen burgerschap en eigen verantwoordelijkheid in
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 117 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 118 ======================================================================

<pre>zwang geraakt. Hiermee wordt aangegeven dat de patiënt of
zorgvrager niet alleen rechten heeft, maar ook bepaalde plich-
ten. Als burger draagt hij bijvoorbeeld verantwoordelijkheid
voor verantwoord gebruik van het zorgaanbod.
1.3     Gesignaleerde vraagstukken
De RVZ signaleerde binnen bovengeschetst kader vier vraag-
stukken. Hieronder worden ze geïntroduceerd. In de volgende
hoofdstukken zijn ze verder uitgewerkt.
1.        Eisend gedrag en agressie van zorgvragers
De trends van patiëntenemancipatie, meer zeggenschap en
zelfbeschikking zullen ongetwijfeld verder doorzetten. Met de
langzaam op gang komende marktwerking in de zorg en met
de voorgenomen stelselherziening, valt bovendien een toege-
nomen macht van patiënten als klant of zorgconsument te
verwachten. Leidt dit alles tot consumentisme? En als dat zo
is, hoe moet die trend dan beoordeeld worden? Is eisend en
claimend gedrag van zorgconsumenten de keerzijde van de na-
druk op vraagsturing en marktwerking? In hoofdstuk 2 wordt
op deze vragen ingegaan.
Uit de analyse blijkt dat het belangrijk is agressief gedrag en
eisend of claimend gedrag van patiënten goed van elkaar te
onderscheiden. Eisend gedrag in de vorm van consumentisme
heeft andere achtergronden en vraagt om ander beleid dan
agressief gedrag van patiënten. Daarnaast is het van belang
onderscheid te maken tussen claimend of agressief gedrag en
de achterliggende hulpvraag. Agressie valt uiteraard niet te
tolereren, maar de vraag van een agressieve of veeleisende
patiënt is soms heel terecht. Zorgvragers krijgen immers niet
altijd de hulp die ze nodig hebben en waarvoor ze betaald
hebben. Ze moeten soms uren wachten of maken vele om-
zwervingen in de zorg.
Dit suggereert dat eisend gedrag niet alleen het gevolg is van
een veranderde houding van patiënten, maar ook te maken
heeft met tekorten in de gezondheidszorg zelf: gebrekkige
informatie, wachtlijsten, inefficiënte organisatie en personeels-
tekorten.
Maatregelen om agressief gedrag te bestrijden, zoals onthou-
den van zorg of cameratoezicht, roepen weer hun eigen morele
vragen op. Een toegangsverbod voor lastige patiënten kan
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 118 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 119 ======================================================================

<pre>betekenen dat de betrokkene niet gehoord wordt wanneer er
echt iets aan de hand is. Op welke gronden mag zorg aan
agressieve patiënten onthouden worden? Het dilemma van
zorgplicht versus veiligheid is hier aan de orde.
2.        Drang en informele dwang in de zorg
Naast de beweging naar meer zelfredzaamheid, participatie en
zeggenschap van patiënten, is ook een tegengestelde beweging
te zien. Er wordt vaker en sneller geroepen om het toepassen
van dwang of drang op mensen die zich niet voegen naar de
heersende normen en gedragsregels, die overlast veroorzaken,
of anderen in gevaar brengen. Daarnaast is er de kritiek dat de
grote nadruk in beleid op zelfbeschikking en zelfredzaamheid
er voor sommige mensen toe leidt dat zij van de juiste hulp
verstoken blijven. Is in sommige gevallen juist meer drang op
zijn plaats? Of botst dit te zeer met de recent verworven
patiëntenrechten? In hoofdstuk 3, over drang in de zorg,
komen deze vragen aan de orde.
Bij toepassing van drang botsen twee morele principes, dat van
respect voor autonomie en dat van weldoen. Twee stromingen
in de ethiek, liberale ethiek en zorgethiek, blijken elk een ande-
re afweging te maken.
De liberale ethiek benadrukt respect voor de autonomie van de
patiënt of cliënt. Dwang 'om bestwil' is in dit perspectief een
vorm van paternalisme die alleen onder strikte voorwaarden is
geoorloofd. De beoordeling van drang is minder duidelijk. De
zorgethiek beschouwt autonomie als de mogelijkheid om in
relatie met anderen het eigen leven vorm te geven. Dwang en
drang zijn dan mogelijk als vormen van goede zorg. Voor het
beleid maakt het nogal wat uit vanuit welke benadering keuzen
gemaakt worden en hoe die keuzen worden onderbouwd.
3.        Culturele eigenheid en zelfbeschikking van allochtone
          zorgvragers
De huidige multiculturele samenleving werpt weer andere
vragen op als het gaat om zelfbeschikking. In hoeverre moet
rekening worden gehouden met de etnisch-culturele eigenheid
van de patiënt of cliënt? Zelfbeschikking is immers niet alleen
individuele zelfbeschikking, maar kan ook opgevat worden als
het recht van groepen om het leven volgens de eigen traditie,
waarden en normen in te richten. Maar hoe ver moet autono-
mie gaan? Betekent erkenning van etnisch-culturele eigenheid
en zelfbeschikking in de zorg dat standaarden en protocollen
aangepast moeten worden? Is registratie van etnische herkomst
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 119 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 120 ======================================================================

<pre>gewenst? Zullen er straks ook islamitische ziekenhuizen ko-
men?
Hoe ingrijpend moet de gevestigde gezondheidszorg op de
schop om recht te doen aan de etnisch-culturele eigenheid en
zelfbeschikking van allochtone patiënten en cliënten? Gaat het
om aanpassing of aanvulling van de gevestigde gezondheids-
zorg of zal een grondige herziening of verruiming van moge-
lijkheden voor cultuurgebonden zorg noodzakelijk zijn om
meer recht te doen aan de belangen van allochtone patiënten?
Deze vragen staan centraal in hoofdstuk 4.
4.        Zelfbeschikking van mensen met een verstandelijke
          handicap
Vermaatschappelijking en de-institutionalisering hebben ertoe
geleid dat mensen die voorheen in zorginstellingen verbleven
zich een plaats moeten verwerven in de samenleving. Ook die
ontwikkeling roept ethische vragen op die te maken hebben
met de idealen van zelfbeschikking, eigen verantwoordelijkheid
en zelfstandigheid. Moet er, juist ook voor deze groepen, hard
worden gewerkt om de verwezenlijking van deze idealen dich-
terbij te brengen? Of vraagt dit te veel van mensen en moet er
juist meer bescherming worden geboden, door ouders, door
instellingen of door professionals? Dit is het onderwerp van
hoofdstuk 5.
Uit de analyse komt naar voren dat zelfbeschikking weliswaar
hoog in het vaandel staat van beleidsmakers, maar dat profes-
sionals en ouders het soms moeilijk vinden dit in de praktijk te
realiseren. Ook stellen zij soms vragen bij de mate waarin de
verstandelijk gehandicapte zelfbeschikking en zelfstandigheid
aankan, én bij de mate waarin de maatschappij zich open op-
stelt ten aanzien van deze groep.
Het centrale dilemma hierbij is dat van bescherming versus
zelfbeschikking. Enerzijds dreigt verwaarlozende overschat-
ting, anderzijds betuttelende onderschatting. Voor hulpverle-
ners betekent dit dat zij door een procesmatige aanpak ruimte
moeten geven aan de zelfbeschikking van de cliënt en hem
daarin moeten begeleiden en ondersteunen. Voor de samenle-
ving als geheel betekent het: beantwoorden van de vraag welke
rol zij zou moeten spelen in de ondersteuning van mensen met
een verstandelijke handicap.
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 120 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 121 ======================================================================

<pre>Trends en aandachtspunten
Enkele trends en aandachtspunten komen uit alle hoofdstuk-
ken naar voren. Zo is het duidelijk dat de relatie tussen zorg-
verlener en zorgvrager, onder invloed van idealen van zelfbe-
schikking en autonomie, nog steeds verschuift. De relatie tus-
sen zorgvrager en zorgverlener wordt in zekere zin steeds
volwassener.
Voor patiënten en cliënten betekent dit dat zij meer rechten
hebben, maar ook dat zij hun eigen verantwoordelijkheid moe-
ten nemen. De vraag ‘wat van de patiënt in moreel opzicht
verwacht mag worden’ is echter in de ethische en juridische
literatuur tot nu toe onderbelicht gebleven.
Ook voor zorgverleners heeft de veranderende relatie gevol-
gen. Zij hebben, afhankelijk van de context, de rol van behan-
delaar, adviseur, begeleider of zorgleverancier. Enerzijds moe-
ten zij het zelfbeschikkingsrecht van de patiënt respecteren,
‘vraaggestuurd’ werken en zorg op individuele maat leveren.
Anderzijds moeten zij handelen volgens professionele stan-
daarden. De spanning die dit op kan leveren vraagt om nieuwe
invullingen van ‘professionaliteit’ en professionele ethiek. Een
autoritaire of paternalistische houding volstaat niet meer, maar
de rol van louter ‘leverancier’ van zorg is ook inadequaat.
Een opvallend punt is dat uit meerdere hoofdstukken blijkt dat
tekorten in de zorg bijdragen aan de gesignaleerde morele
problemen. Het gaat zowel om kwantitatieve tekorten als
wachtlijsten en personeelsgebrek, als om kwalitatieve tekorten
in kennis of vaardigheden. Problemen rond agressieve zorg-
vragers, drang en dwangtoepassingen en allochtone patiënten
zijn hier deels op terug te voeren.
In alle hoofdstukken blijkt dat de grenzen van het recht op
zelfbeschikking niet altijd duidelijk zijn. Enerzijds kan het
zelfbeschikkingsrecht verkeerd worden opgevat als een recht
om te krijgen wat je hebben wilt. Zorgvragers gaan zich dan
eisend opstellen en zorgverleners denken dat ze daar niet te-
genin mogen gaan. Anderzijds kunnen hulpverleners dit recht
te weinig respecteren en over de grens gaan door te veel drang
of dwang te gebruiken. Het recht op zelfbeschikking be-
schermt ook de ruimte waarin mensen hun eigen fouten kun-
nen maken; maar waar dit voor de een ‘probeerruimte’ is (zie
hoofdstuk 5), is het voor de ander een dubieus recht om in
zeven sloten tegelijk te lopen (zie hoofdstuk 3).
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 121 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 122 ======================================================================

<pre>Zeker is in ieder geval dat de grote diversiteit aan zorgsituaties
vraagt om diversiteit in het beleid. Idealen van zelfbeschikking
en autonomie kunnen niet overal op dezelfde wijze worden
vormgegeven. Niet iedere patiënt is de mondige, goed geïn-
formeerde consument met een duidelijke vraag waar de hulp-
verlener zijn aanbod op af kan stemmen. Niet elke zorgvrager
heeft dezelfde vermogens, dezelfde (culturele) achtergrond, of
dezelfde wensen. Dé patiënt bestaat niet; waar sommige groe-
pen in staat zijn om meer eigen verantwoordelijkheid te nemen
en daar ook op aangesproken kunnen worden, hebben andere
groepen juist meer bescherming nodig, een breder zorgaan-
bod, of meer ondersteuning bij het realiseren van zelfbeschik-
king. De grenzen aan én de mogelijkheden tot zelfbeschikking
verschillen dus per groep en per zorgsector.
                      Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 122 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 123 ======================================================================

<pre>2       Eisend gedrag en agressie van zorg-
        vragers
drs. E.J. van der Jagt
2.1     Inleiding
Uit de praktijk van de gezondheidszorg komen signalen dat
eisend gedrag van zorgvragers is toegenomen. In sommige
gevallen uit zich dat in agressie en wangedrag waar hulpverle-
ners en andere patiënten ernstig onder kunnen lijden. In de
meeste sectoren van de zorg- en hulpverlening wordt echter
vooral een veranderde houding van patiënten/cliënten opge-
merkt: die zijn mondiger geworden. Ze accepteren niet langer
zonder meer de autoriteit van de hulpverlener en onderwerpen
wat hen aan zorg geboden wordt vaker aan een kritische toet-
sing. Dit geldt overigens niet voor alle categorieën patiënten
even sterk.
Dit fenomeen houdt gelijke tred met het feit dat ook op ande-
re maatschappelijke terreinen (onderwijs, zakelijke dienstverle-
ning, de openbare orde) meer gewelddadige incidenten voor-
komen, en de houding van de burger meer eisend is (Driessen
en Middelhoven, 2002; Jurgens, 2003). Over de incidentie van
agressie en eisend gedrag in de zorg bestaat nog niet veel be-
trouwbaar onderzoeksmateriaal. Wel hebben veel zorgverle-
ners ervaringen met het onderwerp, en hebben met name inci-
denten met agressie een grote impact op hen.
Dat blijft niet zonder gevolgen. Een eisende houding van pati-
enten wordt in onderzoeken naar burn-out bij zorgverleners
vaak genoemd als belangrijke factor (Schaufeli, et al., 2000).
Motivatie en plezier in het werk nemen af. Voor huisartsen
scoort eisend gedrag bijvoorbeeld hoog in de top-tien van
factoren die grote werkdruk veroorzaken.
Ook wordt het moeilijker bepaalde vacatures gevuld te krijgen.
Huisartsen vinden niet gemakkelijk opvolgers voor hun prak-
tijk, met name in de grote steden. Vooral in probleemwijken
komt eisend, soms gewelddadig gedrag regelmatig voor, en zijn
artsen veel bezig met conflicthantering. Een persoonlijke band
met de patiënten is er vaak niet. Dit draagt zeker bij aan het
feit dat maar acht procent van de pas afgestudeerde huisartsen
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 123 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 124 ======================================================================

<pre>zich in de grote stad wil vestigen, terwijl bijna veertig procent
op het platteland wil werken (Van der Velden, et al., 2003).
Er zijn dus signalen dat eisend gedrag en agressie toenemen.
De gevolgen hiervan doen zich al voelen. Maar wat zijn nu
precies de ervaringen in de verschillende sectoren? En wat zijn
de ethische implicaties van deze trend? In paragraaf 2.2 wordt
eerst aangegeven welke soorten eisend gedrag onderscheiden
kunnen worden, en welke ervaringen zorgverleners daarmee
hebben. Paragraaf 2.3 gaat over de oorzaken van de toename.
In paragraaf 2.4 wordt nagegaan tot welke ethische dilemma’s
dit aanleiding geeft. Paragraaf 2.5 sluit af met een overzicht
van de beleidsimplicaties.
2.2     Ervaringen met eisend gedrag
In de praktijk van de gezondheidszorg komt een heel scala aan
gedrag voor dat als ‘eisend’ omschreven kan worden. Het gaat
daarbij steeds om de manier waarop een - al dan niet terechte -
zorgvraag naar voren wordt gebracht. Hier worden drie be-
grippen gehanteerd voor vormen van eisend gedrag die zich op
verschillende plaatsen in het spectrum bevinden: consumen-
tisme, claimend gedrag en agressie. Van die drie liggen consu-
mentisme en claimend gedrag het dichtst bij elkaar. Zij worden
dan ook in samenhang besproken.
De drie vormen van eisend gedrag worden eerst kort gety-
peerd. Maar daar kan het niet bij blijven, want wat voor de ene
zorgverlener een kritische, maar meewerkende patiënt is, is in
de ogen van de andere een eisende patiënt. Dat verschil heeft
te maken met de visie op het vak, de attitude en communica-
tieve vaardigheden als ook stressbestendigheid. Deze subjecti-
viteit maakt het beschrijven van trends in het gedrag van pati-
enten lastig. Praktijkvoorbeelden geven dus onmisbaar inzicht
in hoe zorgverleners dit gedrag waarnemen en beleven.
Consumentisme en claimend gedrag
Onder consumentisme van zorgvragers wordt verstaan het ge-
drag waaruit blijkt dat de zorgvrager zorg als een product ziet
waarvoor hij betaald heeft en waaraan hij dus kwaliteits- en
leveringseisen kan stellen. De zorgvrager heeft een houding
van ‘de klant is koning’ en verwacht bij de zorgverlener de
reactie ‘u vraagt, wij draaien’. Cramer (2002) stelt dat de
patiënt als consument wordt geassocieerd met verzakelijking
van de arts-patiëntrelatie.
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 124 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 125 ======================================================================

<pre>Claimend gedrag is te omschrijven als gedrag waarmee de zorg-
vrager aangeeft dat hij meent recht te hebben op een bepaalde
zorgactiviteit. Het begrip ‘claimend gedrag’ dient hier niet in
juridische zin te worden opgevat, maar als dwingend, eisend
optreden.
De meeste huisartsen kennen wel ‘eisende patiënten’. Bijvoor-
beeld de patiënt die vrijdagmiddag half zes belt: het kind heeft
sinds gisteravond koorts, maar morgen gaan we op winter-
sport, dus of de dokter maar even wil langskomen? Of de
ouder die al na twee dagen koorts van een kind een antibioti-
cumkuur eist.
Ook medisch specialisten herkennen het beeld van ‘ongeduldige
patiënten’, van patiënten die niet gerust te stellen zijn of van
patiënten die ontevreden zijn over de geboden zorg. Ook zij
hebben te maken met eisen: bijvoorbeeld van een echtpaar dat
ook na drie mislukte pogingen verdere IVF-behandelingen
wenst. Dat huisartsen en medisch specialisten met eisend ge-
drag te maken hebben, blijkt ook wel uit de aandacht daarvoor
in de nascholing, trainingen en congressen die beroepsorgani-
saties organiseren.
Van consumentisme en claimend gedrag in ziekenhuizen is
sprake wanneer bijvoorbeeld om een langer verblijf of een
niet-noodzakelijke opname wordt verzocht. Soms is het een
legitiem verzoek, maar wordt dat gebracht op een manier die
averechts werkt.
“Het is niet leuk meer”, verzucht een manager van een ver-
pleegafdeling, “de vraag naar verblijf op onze afdeling wordt
steeds groter maar wij hebben geen plek. Hoe leggen we uit
aan de familie, dat hun dementerende en alleenwonende moe-
der toch naar huis moet om te revalideren van haar heupopera-
tie, terwijl de kinderen drukke gezinnen en banen hebben? Er
zijn mensen die zes keer per dag naar de afdeling bellen om te
vragen of ik al een oplossing heb, om ons te pesten denk ik
dan. Die tijd en energie gaat ten koste van onze patiënten, het
geeft veel spanning onder het personeel”.
In de thuiszorg merken zorgverleners dat mensen hulp ver-
wachten in situaties die naar hun mening onvoldoende reden
vormen voor de toewijzing daarvan. Een voorbeeld is een
gezin waar de moeder is overleden en de vader met twee pu-
bers achterblijft. Ter overbrugging van de periode na het over-
lijden worden drie dagdelen hulp geboden. Maar als de thuis-
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 125 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 126 ======================================================================

<pre>zorginstelling na drie maanden de hulp wil afbouwen, met als
argument dat de kinderen en de vader zelf verantwoordelijk
zijn voor het huishouden, stuit dat op veel bezwaren bij de
cliënt.
Toch is het beeld niet alleen negatief. Verpleegkundigen,
thuiszorgmedewerkers en paramedici ervaren consumentisme
en eisend gedrag als een minder urgent probleem dan huisart-
sen.
Agressie
Agressief gedrag is gedrag waarin de zorgvrager met verbale of
fysieke intimidatie tracht de zorgvrager iets te laten doen of
zeggen wat deze eigenlijk niet wil of kan doen, en waarmee de
integriteit en de veiligheid van de zorgverlener en eventuele
anderen wordt geschaad. Onder agressie wordt verstaan schel-
den; duwen en verwonden; vandalisme; seksuele intimidatie;
pesten en discriminatie.
Er kan onderscheid gemaakt worden tussen drie typen agres-
sie. Emotionele agressie komt voort uit spanning en frustratie,
en kan tot op zekere hoogte een begrijpelijke reactie zijn op
een situatie. Instrumentele agressie wordt bewust ingezet om
een bepaald doel te bereiken. Dit kan passen bij een bepaalde
leefstijl of opvattingen; geweld wordt gezien als een (normaal)
middel om iets te bereiken. Tenslotte kan nog pathologische
agressie worden onderscheiden, die weinig te maken heeft met
een feitelijke zorgvraag. Dronkenschap, druggebruik en psy-
chiatrische aandoeningen kunnen hiervan de oorzaak zijn.
Huisartsen hebben te maken met een toename in agressief
gedrag van patiënten. Wanneer in nascholing wordt gesproken
over agressie blijkt dat verbale intimidaties in alle praktijken
voorkomen. Meestal zijn het de assistentes aan de balie of aan
de telefoon die met agressieve uitlatingen te maken krijgen.
Daarin zijn alle gradaties mogelijk: van irritante vasthoudend-
heid van de patiënt aan een verzoek tot aan dreiging met ge-
weld (“wacht maar, anders kom ik wel even langs met een paar
maten...”).
Veel huisartspraktijken hebben wel eens met een geval van
fysiek geweld te maken gehad: de patiënt die de assistente of
de arts het mes op de keel zet of een vuistslag toedient. In
achterstandswijken komt dit zelfs regelmatig (soms wekelijks)
voor. Met name in de zuidelijke provincies en in stedelijke
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 126 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 127 ======================================================================

<pre>gebieden krijgen huisartsen vaker met agressie te maken dan in
de noordelijke provincies (Van der Jagt, et al., 1999).
Vijfenzeventig procent van de huisartsen geeft aan wel eens
met agressie te maken te hebben (Bartels, 1996). 20-30% zegt
het afgelopen jaar serieus te zijn bedreigd, 10% heeft fysiek
geweld meegemaakt (Driessen en Middelhoven, 2002). In
sommige praktijken zijn alarminstallaties bevestigd onder de
bureaus, zodat in geval van fysiek geweld snel hulp kan wor-
den ingeroepen. Ook zijn er tips verstrekt aan artsen over de.
inrichting van de ruimtes: een vrije vluchtweg naar de deur en
zorgen dat je altijd eerder dan de patiënt het pand kunt verla-
ten, in geval van nood.
Doktersposten, die dag en nacht toegankelijk zijn, zijn extra
kwetsbaar. Agressieve patiënten ‘rouleren’ niet langer tussen
praktijken, zoals gebeurde toen artsen nog met elkaar diensten
regelden. Bovendien is de dienstdoende arts een onbekende,
wat de drempel tot agressief gedrag verlaagt. De meeste dok-
tersposten zijn nog niet uitgerust met beveiligingsinstallaties.
In ziekenhuizen is een toename van het aantal incidenten met
agressie geconstateerd (Bureau Terpstra, 2003). Tachtig pro-
cent van de Nederlandse ziekenhuizen zegt te maken te heb-
ben met agressie. Vooral op de spoedeisende hulp, bij de por-
tier, aan de balie en op de psychiatrische afdeling zorgt een
groeiend aantal gewelddadige patiënten en bezoekers ervoor
dat medewerkers zich steeds onveiliger voelen. Dit veroor-
zaakt grote psychische druk.
Vooral de ‘heftige’ incidenten lijken vaker voor te komen.
Negentig procent van de artsen en verpleegkundigen onder-
vindt psychisch en fysiek geweld; achtenzeventig procent heeft
ervaring met ongewenste intimiteiten (Arbokenniscentrum
Zorg en Welzijn, 2003). “Vroeger had je eens in de drie maan-
den een steek- of schietpartij. Nu is het wekelijkse kost. Vooral
in de weekeinden. Het haalt niet eens de kranten meer. Geweld
is tegenwoordig gewoon geworden”, zegt een ambulancever-
pleegkundige in NRC Handelsblad (Visser, 2003). De inciden-
ten komen meestal voort uit boosheid over de lange wachttij-
den, waarin ernstiger spoedgevallen voorgaan boven minder
levensbedreigende situaties. De meeste incidenten doen zich
voor zaterdagnacht als gevolg van alcoholmisbruik.
De EHBO van het ziekenhuis in Helmond heeft als een van de
eerste een videobeveiliging geïnstalleerd. En in het project
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 127 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 128 ======================================================================

<pre>‘Veilige zorg’, ontwikkeld in het Westfries Gasthuis in Hoorn,
worden maatregelen ontwikkeld en uitgevoerd om het aantal
incidenten met 15% te laten dalen.
“Patiënten of bezoekers die het ziekenhuispersoneel bedrei-
gen, krijgen een gele kaart. Wanneer ze geweld gebruiken krij-
gen ze een rode kaart. Agressievelingen kan een halfjaar de
toegang tot het gebouw worden ontzegd, en daarmee dus ook
medische hulp. Alleen wanneer het spoedeisende of psychiatri-
sche hulp betreft, dan helpt het ziekenhuis de patiënt met de
kaart wel, maar deze blijft onder bewaking en dient te vertrek-
ken zodra de toestand niet meer urgent is. Inmiddels zijn in
Hoorn vier gele en drie rode kaarten uitgedeeld, en daar lijkt
een behoorlijk afschrikwekkende werking vanuit te gaan.”
(Bureau Terpstra, 2003).
Over de situatie in de thuiszorg bestaan tegenstrijdige gege-
vens. Het Instituut Werk en Stress constateerde dat er in ver-
gelijking met 1999 minder onvriendelijk gedrag voorkomt:
slechts 2% van de medewerkers ervaart regelmatig onvriende-
lijk gedrag. Er is veel geïnvesteerd in de werkomstandigheden,
energiebronnen en werkstressoren. Daardoor is de tevreden-
heid van cliënten groter geworden en is de werkdruk lager
(Instituut Werk en Stress, 2002). Tegelijkertijd bleek uit een
medewerkersenquête van de Thuiszorg Noord-Limburg dat
medewerkers in toenemende mate worden geconfronteerd met
ongewenste intimiteiten en agressie. Ander onderzoek meldt
dat 65% van de thuiszorgmedewerkers ervaring had met ge-
weld of agressie in het afgelopen half jaar (Van der Kemp en
Hollander, 2003). Het vermoeden is dat deze ervaringen niet
zo makkelijk aan het licht komen, omdat medewerkers er geen
melding van (durven) maken, terwijl het wel een probleem
vormt.
Waarover gaan eisen?
Eisend gedrag komt dus in verschillende vormen voor, en in
verschillende mate, al naar gelang de sector. Maar waarop
hebben de eisen, dreigementen of agressieve daden eigenlijk
betrekking? Het blijkt daarbij om drie thema’s te gaan: de
toegankelijkheid van de hulp, de keuzemogelijkheden en de
kwaliteit van de informatie.
Wat betreft de toegankelijkheid zijn de eisen die patiënten stel-
len in de afgelopen jaren wat verschoven. Ging het eind ne-
gentiger jaren vooral om het eisen van verwijzingen naar een
specialist of paramedicus, momenteel gaat het vaker om bekor-
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 128 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 129 ======================================================================

<pre>ting van wachttijden voor onderzoek of behandeling. Aan de
verwachtingen van patiënten om snel en adequaat behandeld te
worden wordt, naar de mening van de NPCF, onvoldoende
voldaan.
Patiënten verwachten toegankelijke hulp. Daarmee zijn zorg-
verleners het over het algemeen wel eens, zij het dat over de
wijze waarop die hulp wordt verleend wel verschil van inzicht
bestaat. Tweederde van de patiënten wil, zo blijkt uit recent
onderzoek (Delnoij, et al., 2003), directe toegang tot de
Spoedeisende Hulp, terwijl slechts 10% van de artsen daar de
voorkeur aan geeft.
Patiënten verwachten tevens goede informatie, over de behan-
deling én over praktische zaken als wachttijden. Over de kwali-
teit en kwantiteit van zowel de benodigde als de verstrekte
informatie verschillen zorgverleners en patiënten van mening.
Uit onderzoek van de NPCF blijkt dat aard en omvang van de
verstrekte informatie per locatie sterk wisselen en dat informa-
tieverstrekking nog een erg willekeurig karakter heeft.
Ook over de vraag waar de grenzen liggen aan de keuzemoge-
lijkheden van de patiënt kunnen de opvattingen uiteenlopen.
Er bestaan discrepanties tussen opvattingen van artsen en
patiënten over wat indicaties zijn voor een spoedbehandeling,
en op welke basis medische verklaringen worden afgegeven, of
onderzoek, verwijzing en behandeling worden geïndiceerd.
Over de grenzen aan de zorg bestaan ook meningsverschillen.
Geeft een arts een uitbehandelde kankerpatiënt toch de kost-
bare taxolkuur als zij die zelf betaalt? Mag een vrouw voor de
tiende keer een abortus ondergaan en moet je haar dan toch de
gebruikelijke anticonceptievoorlichting geven?
2.3      Oorzaken en achtergronden
Wat zijn de oorzaken en achtergronden van claimend en agres-
sief gedrag? Specifieke oorzaken liggen zowel bij zorgvragers
als bij zorgverleners. Beide groepen hebben te maken met
ontwikkelingen in de gezondheidszorg die het soms lastig
maken adequaat met elkaar te communiceren. En die ontwik-
kelingen zijn op hun beurt weer ingebed in maatschappelijke
trends.
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 129 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 130 ======================================================================

<pre>Zorgvragers
De houding van zorgvragers is veranderd. Waren zij in de
jaren na de Tweede Wereldoorlog nog geneigd tot het innemen
van een bescheiden plek aan de overkant van het bureau van
de zorgverlener, aan het begin van de 21e eeuw zijn zij veelal
mondige, kritische zorgconsumenten geworden.
Het informatieniveau is echter erg ongelijk tussen zorgvragers.
Patiëntenvoorlichting in folders en op het internet bereikt nog
steeds slechts een kleine groep zorgvragers. De geringe trans-
parantie van veel zorgverlening en de onmogelijkheid om pres-
taties te kunnen beoordelen, maakt het voor de zorgvrager
lastig om te beoordelen waar kwaliteit te verwachten valt en
met welke factoren (wachttijd, behandelcriteria, interdokterva-
riatie, e.d.) hij rekening dient te houden. Sommige patiënten
hebben irreële verwachtingen van wat hun arts vermag, en
realiseren zich onvoldoende dat de arts professionele stan-
daarden hanteert. Dit alles kan leiden tot frustraties.
De nieuwe rol van de zorgvrager vergt veel van diens commu-
nicatieve vermogens. Voor sommige zorgvragers is het moei-
lijk hun vragen op duidelijke en redelijke wijze te verwoorden,
of om met de zorgverlener te overleggen en te onderhandelen.
Zorgverleners
Om goed om te kunnen gaan met de toegenomen mondigheid
van zorgvragers hebben zorgverleners verschillende communi-
catievaardigheden nodig: vraag- en probleemverheldering,
overdragen van informatie, omgaan met emoties, met fouten
en klachten en conflicthantering. Ondanks de in de opleidings-
curricula toegenomen aandacht voor deze aspecten is het
vaardigheidsniveau echter nog niet optimaal.
De zorgverlening is in de afgelopen decennia onderhevig ge-
weest aan standaardisering, vertechnisering en juridisering.
Een veelgehoorde klacht onder zorgverleners is dat hierdoor
de administratieve taken dusdanig zijn toegenomen, dat er
weinig tijd overblijft voor het daadwerkelijke contact en de
communicatie met de patiënt.
Daarnaast weerhoudt de hoge werkdruk zorgverleners van
reflectie op hun eigen houding en hun eigen gedrag tegenover
zorgvragers. Veel zorgverleners hebben tegenstrijdige denk-
beelden over de omgang met zorgvragers. Enerzijds zijn zij
door de in hun opleiding aangeboden rolmodellen geneigd
autoritair op te treden en een volgzame houding van de zorg-
                         Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 130 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 131 ======================================================================

<pre>vrager te verwachten. Anderzijds is er de angst té paternalis-
tisch op te treden en vrezen zij weerstand en afwijzing van de
zorgvrager.
Een ander probleem is dat zorgverleners en zorgorganisaties
veelal onduidelijk en niet transparant zijn over wat zij te bie-
den hebben en wat niet. Zorgvragers weten dan ook niet altijd
goed wat zij kunnen verwachten op het gebied van bereik-
baarheid, behandeling en andere zorgactiviteiten. Irreële ver-
wachtingen, en daardoor frustraties, kunnen daarvan het ge-
volg zijn. Goed verwachtingenmanagement is dus van essenti-
eel belang.
Verwachtingenmanagement betekent: een heldere omschrij-
ving van het zorgaanbod, duidelijk aangeven van grenzen aan
wat mogelijk is, en goede communicatie hierover door
zorgverleners, zodat zorgvragers hier in hun verwachtingen ten
aanzien van de zorg rekening mee kunnen houden.
Een volgend punt heeft te maken met de professionaliteit en
professionele grenzen van de zorgverlener. Het primaat van de
vraaggerichte zorg verdraagt zich niet altijd met de professionele
autonomie van de arts. Wensen van patiënten kunnen strijdig zijn
met professionele richtlijnen of afspraken waardoor zorgverleners
niet altijd aan de vraag van de patiënt kunnen voldoen. Dit hangt
ook samen met de economisering van de zorg, waardoor diensten
‘producten’ zijn geworden en patiënten ‘klanten’ als in een super-
markt. Wanneer de zorgvrager zich opstelt als consument brengt
dat verwarring teweeg bij de zorgverlener. Deze ziet zorg niet als
economisch ruilgoed, en beschouwt het niet als een ‘product’
waar de burger recht op kan doen gelden.
Maatschappelijke context
De trends die bij zorgvragers en zorgverleners te zien zijn, passen
uiteraard in een maatschappelijke context. Consumentisme is een
verschijnsel dat zich niet beperkt tot de gezondheidszorg. Maar de
trend lijkt juist in die sector soms zelfs nog gestimuleerd te wor-
den.
De keuzemogelijkheden in het samenstellen van een op maat
gesneden pakket aan zorgvoorzieningen maken het bijvoorbeeld
mogelijk te selecteren op basis van individuele wensen. Is het
denkbaar dat de boodschap van zorgverzekeraars, dat men als
zorgconsument veel kan bepalen, de burger versterkt in de opvat-
ting dat gezondheidszorg een product is? Een product waarmee
optimaal welzijn en welbevinden voor een zo laag mogelijke prijs
                          Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 131 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 132 ======================================================================

<pre>te creëren valt, als je het maar goed uitzoekt? Ook het overheids-
beleid legt nadruk op vraagsturing. Mogelijk ontstaat daardoor
gaandeweg het beeld dat de klant koning is.
De toename van agressie, geweld en criminaliteit is eveneens
een maatschappelijke trend. Opkomen voor je belang met ge-
bruik van drukmiddelen is voor velen iets gewoons. In het
maatschappelijk verkeer, zo ook bijvoorbeeld in het verkeer op
straat, komt meer en vaker agressief gedrag van burgers voor.
De belangrijkste oorzaken daarvan zijn de individualisering
van de samenleving en de verzakelijking van de maatschappe-
lijke instituties. Het gebruik van verbaal en fysiek geweld
wordt dagelijks via de media (film, televisie) aan burgers ge-
toond alsof het een normale manier van belangenbehartiging
en behoeftebevrediging is. Ook dit heeft zijn weerslag op het
gedrag van zorgvragers en zorgverleners.
2.4     Morele dilemma’s
In de voorgaande paragrafen is een beeld van de huidige situa-
tie geschetst en zijn oorzaken daarvoor gegeven. Welke morele
vragen en dilemma’s roept de beschreven situatie nu op?
Risico’s van maatregelen tegen agressie
Agressie en het gebruik van geweld door zorgvragers moet
worden onderscheiden van claimend gedrag. Agressief gedrag
van zorgvragers tegenover zorgverleners of derden is uiteraard
verkeerd en ongewenst. Het kan schade veroorzaken aan de-
gene tegen wie de agressie gericht is, maar ook de zorg voor
andere patiënten in het gedrang brengen. Het is daarom niet te
tolereren.
Maatregelen gericht tegen agressief gedrag, of bedoeld om zulk
gedrag te voorkomen of te controleren, kunnen echter hun
eigen morele vragen oproepen. Dit is bijvoorbeeld het geval
wanneer ze de privacy van patiënten aantasten (denk aan ca-
meratoezicht op de eerste hulp), maar ook wanneer ze de pri-
vacy van de agressieve zorgvrager zelf aantasten (denk aan
registratiesystemen). Ook bestaat het risico dat zorgvragers die
bijvoorbeeld middels registratie of ‘rode kaarten’ bekend ko-
men te staan als ‘lastige klanten’, niet meer gehoord worden
wanneer er echt iets aan de hand is en aldus onvoldoende zorg
krijgen. Ook dreigt gevaar van stigmatisering.
                         Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 132 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 133 ======================================================================

<pre>Wat zijn de grenzen van de zorgplicht?
Wanneer door agressief gedrag de zorg voor de zorgvrager zélf
in het gedrang komt, ontstaat een probleem. De zorgplicht van
zorgverleners botst in zulke gevallen met de veiligheid en be-
langen van zorgverleners en andere patiënten. Mag medische
zorg aan agressieve zorgvragers onthouden worden?
Juridisch gezien is het in sommige omstandigheden mogelijk
voor de zorgverlener om de geneeskundige behandelingsover-
eenkomst eenzijdig op te zeggen. De Wet op de geneeskundige
behandelingsovereenkomst (WGBO) noemt hiervoor als crite-
rium ‘gewichtige redenen’. Blijkens recente jurisprudentie
wordt dit strikt geïnterpreteerd en worden aan het opzeggen
van de behandelovereenkomst strenge eisen gesteld (Kastelein,
2002). Zo moet een redelijke termijn in acht worden genomen
en moeten er alternatieven worden geboden.
Moreel gezien moet een patiënt die zorg nodig heeft, zoveel
mogelijk geholpen worden. Noodzakelijke medische behande-
lingen mogen niet zomaar worden onthouden, ook al stelt de
zorgvrager zich agressief op. Naarmate de aandoening waaraan
de agressieve zorgvrager lijdt ernstiger en acuter is, is onthou-
den van zorg minder te verantwoorden. Voor niet-levensbe-
dreigende aandoeningen is het niet verlenen van zorg beter te
verantwoorden. Het dilemma voor de zorgverlener is of hij
zijn eigen belangen (gezondheid, veiligheid e.d.) en die van
andere betrokkenen in de waagschaal moet stellen om toch de
hulp te kunnen geven die nodig is.
Het maakt ook uit of de agressiviteit voortkomt uit bewust en
intentioneel gedrag, uit dronkenschap of druggebruik, uit emo-
ties als angst, onzekerheid en frustratie, of uit een psychiatri-
sche aandoening. De verantwoordelijkheid van de zorgvrager
voor zijn agressieve gedrag ligt in deze situaties verschillend.
Naarmate de zorgvrager er minder aan kan doen dat hij zijn
eigen zorg bemoeilijkt (bijvoorbeeld een agressieve psychoti-
sche patiënt) lijkt het onthouden van zorg minder makkelijk te
verantwoorden.
Tekorten in de zorg als oorzaak van ‘eisend gedrag’
De manier waarop een zorgvraag wordt verwoord moet wor-
den onderscheiden van de inhoud van die zorgvraag. Ook een
claim die op agressieve wijze naar voren wordt gebracht, kan
op zichzelf qua inhoud gerechtvaardigd zijn. Het maakt dan
ook uit of de zorgvraag zelf redelijk is, en of het agressieve
gedrag tot op zekere hoogte te begrijpen is. In een aantal ge-
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 133 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 134 ======================================================================

<pre>vallen is het agressieve gedrag weliswaar laakbaar, maar zijn de
achterliggende vragen en frustraties terecht. Dat urenlang
moeten wachten op een EHBO zonder nadere uitleg of infor-
matie tot agressie leidt, is niet alleen de ‘agressieve zorgvragers’
te verwijten.
Een onderliggend probleem dat hier duidelijk wordt, is dat
eisend gedrag en agressie ook zijn toe te schrijven aan tekorten
in de zorg. Waar dat het geval is, is het uiteraard onredelijk om
uitsluitend de zorgvrager en diens gedrag te veroordelen.
-   Capaciteitsproblemen: er is sprake van capaciteitsproble-
    men, waardoor zorgvragers niet altijd krijgen waar zij te-
    recht om vragen. Wachtlijsten, wachttijden, slechte organi-
    satie, personeelstekorten en gebrek aan tijd voor goede in-
    formatie en uitleg aan zorgvragers zijn hiervan voorbeel-
    den. Zorgverleners lijken steeds meer aan dit soort tekor-
    ten te wennen en zich er bij neer te leggen.
-   Tekort vaardigheden zorgverleners: er ligt ook een pro-
    bleem op het gebied van vaardigheden van zorgverleners.
    Het inlevingsvermogen van zorgverleners schatten zijzelf
    bijvoorbeeld veel hoger in dan zorgvragers dat doen
    (Delnoij, et al., 2003) en vaardigheden in het omgaan met
    lastige klanten, in onderhandelen, in grenzen stellen en in
    conflicthantering zijn niet altijd even goed ontwikkeld.
    Dringende wensen van goed geïnformeerde patiënten kun-
    nen als lastig en bedreigend worden ervaren, maar kunnen
    evengoed wijzen op onvoldoende kwaliteit van hulpverle-
    ning.
Onderscheid tussen terechte en onterechte eisen
Het onderscheid tussen terechte en onterechte zorgvragen is
niet altijd even gemakkelijk te maken. Wat de een beschouwt
als een terechte vraag, is volgens de ander verwend gezeur.
Een belangrijke normatieve vraag is dan ook hoe en door wie
er wordt bepaald welke claims gerechtvaardigd zijn en welke
niet. Gelden hiervoor de professionele standaarden van de
betreffende beroepsgroep, de grenzen van het verzekerings-
pakket of de normen voor ‘goed patiëntschap’?
Een achterliggend probleem hierbij is dat er over sommige
voorzieningen, zorg, hulp of behandelingen geen overeen-
stemming bestaat of ze wel nodig zijn en of de zorgvrager er
wel ‘recht’ op heeft. Daarbij spelen drie vragen een rol:
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 134 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 135 ======================================================================

<pre>-   De vraag of een bepaalde vorm van zorg of behandeling
    voor een bepaalde individuele patiënt wel goed is. De pro-
    fessionele visie van de zorgverlener en de eigen visie van de
    zorgvrager kunnen hier botsen. Juridisch gezien kan van
    een zorgverlener niet worden verwacht dat hij tegen de ei-
    gen professionele standaarden in handelt, maar binnen een
    behandelrelatie kunnen er redenen zijn toch op de vraag
    van een patiënt in te gaan (Willems en Veldhuis, 2002). De
    professionele autonomie van de zorgverlener komt hier wel
    onder druk te staan.
 - De vraag of we bereid zijn een bepaalde vorm van zorg of
    behandeling uit collectieve middelen te betalen. Voor som-
    mige vormen van zorg of behandeling geldt wellicht dat de
    vraag ernaar op zich gerechtvaardigd is, maar de vraag naar
    collectieve financiering niet. Zo staat het iedereen vrij een
    jaarlijkse medische ‘check-up’ te laten verrichten, maar is
    het de vraag of dit uit collectieve middelen gefinancierd
    moet worden. Tegelijkertijd is het de vraag of alle zorg
    waarvoor een zorgvrager bereid is zelf te betalen ook altijd
    daadwerkelijk gegeven moet worden.
- De vraag of een bepaalde vorm van zorg of behandeling
    wel in overeenstemming is met maatschappelijke normen.
    Professionele standaarden en medische criteria geven niet
    altijd uitputtend aan wat wel of niet gepaste zorg is. Binnen
    de voortplantingsgeneeskunde spelen bijvoorbeeld ook
    vaak minder duidelijk omschreven en minder eenduidige
    maatschappelijke normen een rol bij beantwoording van de
    vraag op welke zorg men ‘recht’ heeft.
Meer duidelijkheid over wat op welke gronden als terechte
zorgvraag geldt, is gewenst. Dit is ook nodig, om het zoge-
noemde ‘verwachtingenmanagement’ te verbeteren. Pas als
helder is wat de zorg te bieden heeft en wat niet, kan dit ook
aan zorgvragers duidelijk gemaakt worden, en hebben zorgvra-
gers de kans hierover een eigen standpunt te bepalen. Dit geldt
zowel op micro-, meso- als op macroniveau.
Risico van tweedeling
Een ander moreel probleem, dat samenhangt met claimend en
eisend gedrag van zorgvragers, is dat het gevolgen kan hebben
voor de rechtvaardige verdeling van zorg. De groep ‘ouderwet-
se, volgzame patiënten’ - veelal te vinden onder ouderen, al-
lochtonen en laag opgeleiden - dreigt meer problemen te on-
dervinden van wachtlijsten en andere blokkades voor toegang
tot zorg dan de groep mondige en assertieve patiënten.
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 135 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 136 ======================================================================

<pre>Wanneer diegenen die goed voor zichzelf op kunnen komen
eerder of beter geholpen worden dan diegenen die dat niet
kunnen, is dat in strijd met de heersende opvattingen over
verdelende rechtvaardigheid. Zorg is niet iets dat wordt ver-
deeld op grond van verdienste of capaciteiten van de zorgvra-
ger, maar op grond van behoefte. Een dreigende tweedeling
tussen de ‘mondige’ en de ‘onmondige’ zorgvragers is dan ook
moreel problematisch.
Rol van zorgvrager onduidelijk
Tenslotte zijn opvattingen over de morele verantwoordelijkhe-
den van de patiënt, of over ‘goed patiëntschap’ in beleid, recht
en ethiek nog weinig uitgewerkt. Wat voor opstelling of gedrag
kan van zorgvragers verwacht worden? Volgens Van Wijmen
vereist goed patiëntschap verantwoordelijkheid, een gezonde
leefstijl, preventieve maatregelen, informatie geven aan de
zorgverlener, meebeslissen, meewerken en een persoonlijk
leerproces aangaan (Van Wijmen, 2003). Volgens Draper en
Sorell (2002) kan op grond van algemene morele normen van
patiënten verwacht worden dat zij hulpverleners respectvol
bejegenen, dat zij zorg dragen voor hun eigen gezondheid, dat
zij niet nodeloos of buitensporig gebruik maken van voorzie-
ningen en dat zij luisteren naar de adviezen die zij in antwoord
op hun hulpvraag krijgen.
2.5      Implicaties voor de ethische beleidsagenda
Toenemende agressie tegen zorgverleners, en eisend en clai-
mend gedrag van zorgvragers, zijn problemen die in de prak-
tijk van de zorg breed worden herkend. Zij veroorzaken on-
rust, werkstress en soms fysieke of psychische schade bij zorg-
verleners en derden. Ook veroorzaken de verschuivingen in de
verhouding tussen zorgvrager en zorgverlener aan beide kan-
ten onzekerheid ten aanzien van de rolverdeling, de grenzen
aan vraagsturing en de professionele autonomie.
Er is het gevaar van meer ziekteverzuim, personeelstekorten
en daardoor kwaliteitsverlies. Bovendien zijn er al reële tekor-
ten, zowel kwantitatief als kwalitatief, die bijdragen aan span-
ningen tussen zorgvragers en zorgverleners. En er is het risico
van een tweedeling tussen mondige en onmondige zorgvragers.
Redenen genoeg dus om deze problemen op de ethische be-
leidsagenda te plaatsen.
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 136 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 137 ======================================================================

<pre>Wat betekent dit voor het beleid?
Ten eerste is het van belang deze problemen, hun omvang, de
oorzaken en de effecten ervan, verder in kaart te brengen. Er
is gebrek aan goed onderzoek op dit gebied.
In de tweede plaats zal een verbeterde organisatie van de zorg,
met meer aandacht voor zorgvragers en hun reële behoeften,
bij kunnen dragen aan het oplossen van de problemen. Minder
bureaucratie en productiedruk, maar vooral ook betere infor-
matie aan patiënten over de mogelijkheden en onmogelijkhe-
den van het aanbod (verwachtingenmanagement) zijn nodig.
Dit blijkt onder meer uit ervaringen in de thuiszorg en de
ervaringen op enkele EHBO’s.
Ten derde is in opleidingen voor zorgverleners aandacht nodig
voor bejegening, communicatievaardigheden en omgaan met
agressie. Zorgverleners moeten duidelijk weten wat wel en niet
tot hun zorgtaak behoort en dit aan zorgvragers kunnen over-
brengen. Een vraag hierbij is, welke middelen zijn in te zetten
om goed patiëntschap aan te moedigen en wangedrag en ei-
send gedrag in te dammen. Tegelijkertijd moeten zorgverleners
zich beschermd weten tegen agressief gedrag. De overheid en
brancheorganisaties moeten daarom onderzoek doen naar de
mogelijkheden, effectiviteit en wenselijkheid van sancties op
agressief gedrag van patiënten en cliënten. Uitwisseling van
ervaringen en oplossingen tussen verschillende sectoren - ook
buiten de gezondheidszorg, bijvoorbeeld de NS of andere
dienstverlenende instanties - kan zinvol zijn.
Tenslotte is reflectie op en discussie over de verschuivende
rollen van zowel zorgverlener als zorgvrager nog steeds hard
nodig. Waar liggen de grenzen van professionele autonomie?
Wat betekent professionaliteit in een steeds gelijkwaardiger
zorgrelatie? Vergelijkbare vragen spelen ook voor de zorgvra-
gers. Wat is een ‘goede patiënt’? Wat houdt de patiëntenrol
tegenwoordig in, en welke verantwoordelijkheden en plichten
hangen daarmee samen? Stimuleren van discussie hierover,
binnen beroepsgroepen en patiëntenorganisaties, maar ook
daartussen, is gewenst.
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 137 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 138 ======================================================================

<pre>Literatuur
Arbo Kenniscentrum Zorg en Welzijn, www.arbozw.nl.
Bartelds, A.I.M. Continue morbiditeits registratie peilstations
1995. Utrecht: Nivel, 1996.
Bureau Terpstra & van Dijke. “Veilige zorg roept agressie in
ziekenhuizen een halt toe”. Voorzorg, tijdschrift over arbeids-
omstandigheden, verzuim en reïntegratie, bijlage bij Zorg en
Welzijn, 9, 2003, no. 4.
Cramer-Cornelissens, L. Professionele autonomie; een recht
van de patiënt? Amsterdam: Vrije Universiteit, 2002.
Delnoij, D.M.J., et al. Botsingen in de spreekkamer. Medisch
Contact 58, 2003, no. 11, p. 419-422.
Draper, H. and T. Sorell. Patient’s responsibilities in medical
ethics. Bioethics, 16, 2002, no. 4, p. 335-352.
Driessen, F. en L. Middelhoven. Geweld tegen werknemers in
de semi-openbare ruimte. TVV, Tijdschrift voor veiligheid en
veiligheidszorg 1, 2002, no. 2, p. 38-47.
Instituut Werk en Stress. Oordeel over de werkomstandighe-
den in de thuiszorg aanmerkelijk verbeterd, onderzoek i.o.v.
LVT. Deel II: Medewerkerraadpleging. Utrecht: Bilthoven:
IWS, 2002.
Jagt, E.J. van der, et al. Huisarts & patiënt: cahiers over com-
municatie & attitude. Utrecht: NHG, 1999 en 2000.
Jurgens, F. Nederland draait door. HP/De Tijd, 11 april 2003.
Kastelein, W.R. Gewichtige redenen. Beëindigen van de
geneeskundige behandelingsovereenkomst kritisch getoetst.
Medisch Contact 57, 2002, no. 40, p.1450-1453.
Kemp, S. van der en M. Hollander. Sociale veiligheid in de
thuiszorg. Basis, kwartaalblad over beleid en beleidsonderzoek:
Zorgspecial, 2003.
NPCF. Huisartsenzorg buiten kantooruren: wat verwachten
patiënten, www.npcf.nl.
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 138 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 139 ======================================================================

<pre>Velden, L.F.J. van der, R.J. Kenens en L. Hingstman. Vraag-
en aanbodontwikkelingen in de huisartsenzorg in de grote
steden van Nederland. Utrecht: Nivel, 2003.
Visser, R. Spoedgevallen. M, het maandblad van NRC
Handelsblad, 2003, no. 2.
Schaufeli, W., et al. Behandelingsstrategieën bij burn-out. Hou-
ten: Bohn Stafleu Van Loghem, 2000.
Willems, D. en M. Veldhuis. Wegen in de zorg. Assen:
Van Gorcum, 2002.
Wijmen, F.C.B. van. En ik ben maar een kuip vol dromen.
In: Zorgaanbod en Cliëntenperspectief: achtergrondstudie bij
het advies Van patiënt tot klant. Zoetermeer: RVZ, 2003,
p. 72-108.
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 139 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 140 ======================================================================

<pre>3       Drang en informele dwang in de zorg
dr. M.H.N. Schermer
3.1    Inleiding
Een schizofrene patiënt krijgt zijn sigaretten pas als hij zijn
medicatie heeft ingenomen. Of een arts dreigt een hartpatiënt
niet verder te behandelen als deze blijft roken. Dat zijn voor-
beelden van drang. Wettelijk of formeel is over drang niets
vastgelegd.
Een demente patiënt in een verpleeghuis wordt in bed vastge-
bonden. In dat geval is er sprake van dwang. Dwang in de ge-
zondheidszorg is wel wettelijk geregeld, volgens de Wet Bij-
zondere opneming psychiatrische ziekenhuizen (BOPZ), de
Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst
(WGBO) en de Infectieziektewet. Maar bij de demente patiënt
thuis valt een handeling als vastbinden weer niet onder be-
staande wet- of regelgeving. In dat geval spreken we van
informele dwang (Berghmans, 1997).
Op diverse plaatsen en in diverse situaties binnen de gezond-
heidszorg worden vormen van drang en informele dwang
toegepast, zonder dat daarvoor duidelijke richtlijnen en een
heldere ethische legitimering bestaan. Deze vormen van ingrij-
pen roepen dan ook ethische vragen op. Op die vragen wordt
in deze bijdrage ingegaan.
Eerst worden de begrippen drang en informele dwang nader
onderzocht (paragraaf 3.2). Vervolgens worden de problemen
met drang en informele dwang geïllustreerd aan de hand van
drie praktijkvoorbeelden (paragraaf 3.3). Deze bijdrage wordt
afgesloten met een overzicht van de ethische beoordelingska-
ders van waaruit de problematiek kan worden bezien (para-
graaf 3.4) en met een lijst met punten voor de ethische be-
leidsagenda (paragraaf 3.5).
3.2     Begripsverheldering en terreinafbakening
Onder drang wordt hier een vorm van gedragsbeïnvloeding
verstaan die tot doel heeft de patiënt of cliënt te bewegen tot
het ondergaan van een behandeling, het meewerken aan een
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 140 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 141 ======================================================================

<pre>behandeling, of het nalaten van ongezond, ongewenst of ge-
vaarlijk gedrag. Degene op wie drang wordt uitgeoefend, wordt
daarbij onder meer of minder sterke druk gezet.
In navolging van het RVZ-advies ‘Beter (z)onder dwang?’
wordt hier uitgegaan van een continuüm van dwang en drang.
Aan het andere uiterste van het continuüm waarop drang en
dwang zich bevinden liggen mildere vormen van gedragsbeïn-
vloeding, zoals adviseren en overtuigen. Het onderscheid tus-
sen dwang, drang en andere vormen van beïnvloeding ligt in
de mate van keuzevrijheid die de patiënt of cliënt nog heeft. In
de praktijk zullen dwang en drang echter niet altijd duidelijk
van elkaar te scheiden zijn, maar geleidelijk in elkaar over gaan.
Het ligt mede aan de omstandigheden en de individuele ken-
merken van de patiënt wanneer iets als dwang of als drang
wordt ervaren (Berghmans, 1997).
Van dwang is sprake wanneer iemand tegen zijn wil wordt ge-
noodzaakt iets te doen of te laten. Van vrijheid is dan geen
sprake meer. Wanneer dit buiten wettelijke kaders gebeurt, is
sprake van informele dwang. Van drang is sprake wanneer ie-
mand zodanig wordt beïnvloed dat hij of zij minder keuzevrij-
heid heeft.
Drang kan verschillende vormen aannemen, die in verschillen-
de mate de keuzevrijheid van de patiënt of cliënt beperkt. Er
kan onderscheid worden gemaakt tussen manipulatie van op-
ties (in het vooruitzicht stellen van een ‘beloning’, dreigen met
sancties), manipulatie van informatie (verdraaien of achterhou-
den van informatie, verkeerd of bewust eenzijdig informeren)
en psychologische manipulatie (vleierij, inspelen op schuldge-
voelens) (Faden and Beauchamp, 1986).
Er zijn twee belangrijke legitimeringgronden te onderscheiden
voor de beperking van keuzevrijheid door drang of formele of
informele dwang. Ten eerste het belang van ‘derden’ of van de
maatschappij. Dit belang kan heel direct zijn, zoals bij dreigend
fysiek gevaar, of minder direct, zoals wanneer iemands gedrag
de gemeenschap op kosten jaagt. De tweede legitimatiegrond
is het belang of welzijn van de persoon zélf. Hiervan is bij-
voorbeeld sprake wanneer een psychiatrische patiënt suïcidaal
is, of wanneer een demente patiënt telkens ’s nachts zwervend
op straat wordt aangetroffen. Het onderscheid tussen maatre-
gelen ter bescherming van het eigen belang van de betrokkene
en bescherming van andere belangen is soms echter moeilijk te
maken. Soms gaan deze belangen ook samen.
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 141 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 142 ======================================================================

<pre>In dit hoofdstuk gaat het primair om drang en informele
dwang in het belang van de betrokkene zelf, dat wil zeggen:
‘om bestwil’.
3.3     Probleemverkenning: drie voorbeelden
Hoewel het uitgangspunt in dit hoofdstuk is dat drang en in-
formele dwang in principe worden toegepast in het belang van
de betrokkene, roept de toepassing toch allerlei morele vragen
op. Er wordt immers inbreuk gemaakt op de vrijheid en zelf-
beschikking van de patiënt of cliënt.
Toch kunnen drang en informele dwang wel degelijk moreel
wenselijk zijn. Zo kan drang soms dwang voorkómen, of pa-
tiënten ertoe bewegen noodzakelijke zorg te accepteren. Drang
en informele dwang vragen echter wel om verantwoording, om
transparante ethische afwegingen en zorgvuldige toepassing.
En die ontbreken nu vaak.
Een aantal ontwikkelingen in de zorgpraktijk, de medische
ethiek en de samenleving maakt dit thema in toenemende mate
actueel, en relevant voor de ethische agenda.
In de zorgpraktijk, met name binnen de Geestelijke Gezond-
heidszorg (GGZ) en Openbare Geestelijke Gezondheidszorg
(OGGZ), bestaat in toenemende mate belangstelling voor het
thema drang. Hoewel ‘drang’ meestal in één adem wordt ge-
noemd met dwang, ging het in het beleid tot nu toe voorname-
lijk over formele dwang.
Binnen de gezondheidsethiek is de discussie rondom drang,
dwang en ‘bemoeienis’ nog niet afgerond. Twee ontwikkelin-
gen zijn hier van belang. Ten eerste de opkomst van de ‘zorg-
ethiek’, die een andere kijk heeft op drang en dwang dan de
meer traditionele medische ethiek. Ten tweede een toenemen-
de aandacht binnen de ethiek voor de ethische dilemma’s die
zich voordoen in alledaagse zorgsituaties.
Ook de maatschappelijke opvattingen omtrent drangtoepas-
sing zijn aan veranderingen onderhevig. In de jaren zeventig
kwamen zelfontplooiing, vrijheid en individualisme hoog op de
agenda te staan en werden vormen van drang en dwang met
steeds meer wantrouwen bezien. De laatste jaren is er weer
meer aandacht voor de negatieve effecten hiervan voor
                      Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 142 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 143 ======================================================================

<pre>(sommige) mensen, getuige regelmatig terugkerende berichten
in de media over ‘verkommerde en verloederde’ dak- en thuis-
lozen en (ex-)psychiatrische patiënten (Beusekamp, 2002).
Tegelijkertijd is er ook een verharding van het maatschappelijk
klimaat waar te nemen, waarbij sneller wordt gepleit voor
drang- en dwangmaatregelen bij mensen die overlast veroorza-
ken. Te denken valt aan de terugkerende roep om gedwongen
afkicken van drugsverslaafden, of om de recente roep om
sneller en harder ingrijpen bij ‘probleemgezinnen’.
Er wordt dus door ethici, zorgverleners, patiënten en burgers
nagedacht over drang en informele dwang. Maar hoe worden
mensen in de praktijk van de zorg geconfronteerd met deze
thema’s? Aan de hand van drie voorbeelden wordt hierna een
beeld geschetst van situaties waarin drang en informele dwang
‘om bestwil’ voorkomen en wordt ingegaan op de (ethische)
problemen die deze oproepen.
Voorbeeld 1: Dementerenden in de thuissituatie
Dwangtoepassing bij dementerenden neemt vaak de vorm aan
van zogenoemde ‘middelen en maatregelen’. Hieronder vallen
het fixeren van demente personen met behulp van een Zweed-
se band, gebruik van bedhekken of werkbladen op de (rol)-
stoel, toedienen van medicijnen, vocht of voeding onder
dwang, of afzonderen van de demente patiënt in een aparte
ruimte. De veiligheid en gezondheid van dementerenden vor-
men hiervoor meestal het belangrijkste motief.
Middelen en maatregelen vallen onder de BOPZ voor zover ze
worden toegepast op een psychogeriatrische afdeling van een
verpleeghuis, of op een BOPZ-aangemerkte afdeling in een
verzorgingshuis. Toepassing van dergelijke maatregelen in de
thuissituatie, alsmede op niet-BOPZ aangemerkte afdelingen
of instellingen, valt buiten de wet en betreft dus vormen van
informele dwang.
Naar schatting 65% van de dementerenden in Nederland
(113.750 mensen) verblijft niet in een instelling, maar woont
thuis. Ook daar wordt uit veiligheidsoverwegingen wel overge-
gaan tot vrijheidsbeperking en dwang. Deze vormen van in-
formele dwang worden niet geregistreerd; er is dan ook geen
cijfermateriaal over bekend.
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 143 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 144 ======================================================================

<pre>“Ik ken een voorbeeld van een dementerende vrouw die de
neiging had om ’s nachts, maar later ook overdag, buiten te
gaan zoeken of boodschappen te gaan doen. In overleg met de
familie die ver weg woonde, kreeg het thuiszorgteam een sleu-
tel waarmee zij mevrouw in feite opsloten in haar eigen huis.
Niemand was daar gelukkig mee, maar mevrouw had haar
kinderen ooit laten beloven dat zij haar niet zouden laten op-
nemen in een tehuis, en nachtzorg was op dat moment niet
voor handen. Desalniettemin is mevrouw ook eens in het (le-
ge) bad aangetroffen na de nacht. Niemand wist dan hoe lang
ze daar al zo had gezeten…”. (Medewerker Thuiszorg, CNV
Publieke Zaak)
“Niettemin vindt vrijheidsbeperking in de praktijk regelmatig
plaats, omdat verpleeghuisopname niet altijd tijdig te realiseren
is (of afgewezen wordt!) en er intussen zo goed mogelijk ge-
waakt moet worden over de veiligheid van de dementerende.”
(De Keijzer en Hertogh, 1999, p. 167). Ook de Inspectie voor
de Gezondheidszorg constateerde al in 1997 dat in deze sector
dwang en drangtoepassing zonder wettelijke basis plaatsvin-
den. Momenteel lopen er wel twee onderzoeken naar dwang-
en drangproblematiek in verzorgingshuizen (Algemene Reken-
kamer) en in de extramurale setting (VWS/iBMG).
Zorg wordt in de thuissituatie veelal verleend door man-
telzorgers, aangevuld met professionele zorg. Drang en infor-
mele dwang worden dan ook zowel door professionele verzor-
genden als door mantelzorgers toegepast. Voorbeelden van
dwang door mantelzorgers zijn het vastbinden van de demente
persoon wanneer de verzorgende echtgenoot even boodschap-
pen moet doen, of het geven van medicijnen door de vla of de
pap als de patiënt ze niet wil innemen.
De situatie thuis kan ook ontsporen, met name als de mantel-
zorger overbelast raakt door gebrek aan ondersteuning vanuit
de professionele zorg, of niet om kan gaan met de (sympto-
men van) dementie. De dementerende kan dan het slachtoffer
worden van verbale en fysieke agressie door de mantelzorger
(Bakker, 2001; Gezondheidsraad, 2002). In de Zorgnota 2003
wordt expliciet aandacht besteed aan de noodzaak van onder-
steuning van mantelzorgers. Uit recent onderzoek blijkt dat
hieraan ook behoefte bestaat (SCP, 2003).
Ten aanzien van informele dwang bestaan enkele aanzetten tot
regulering. De Inspectie voor de Gezondheidszorg heeft in
2000 een rapport Criteria voor verantwoord handelen bij vrij-
                      Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 144 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 145 ======================================================================

<pre>heidsbeperkende interventies naar de Minister gestuurd, waar-
op echter nog geen officiële reactie is gevolgd. Het CBO heeft
recent (2001) een richtlijn uitgegeven over het gebruik van vrij-
heidsbeperkende interventies in de zorg, speciaal voor ver-
pleegkundigen en verzorgenden en speciaal gericht op díe
situaties die niet binnen een wettelijk kader vallen. Deze richt-
lijn neemt wel de wettelijke kaders van BOPZ, WGBO en BIG
tot uitgangspunt bij het formuleren van aanwijzingen voor het
handelen. Lokaal wordt in de thuiszorg ook wel gewerkt met
protocollen, procedures of richtlijnen, maar een goed (lande-
lijk) overzicht hiervan ontbreekt.
Conclusies
Er zijn momenteel onvoldoende gegevens over het voorkomen
van drang en informele dwang bij dementerenden in de thuis-
situatie. Er zijn wel aanwijzingen dat drang en dwang hier wor-
den toegepast, en het valt te verwachten dat dit in de toekomst
toe zal nemen. Door de vergrijzing, door wachtlijsten en tekor-
ten in de zorg, en door het overheidsbeleid dat erop is gericht
mensen zo lang mogelijk thuis te laten wonen, zal het aantal
dementerenden thuis toenemen.
Sommige vormen van drang en dwang, bijvoorbeeld het plaat-
sen van bedhekken, kunnen wellicht bijdragen aan de veilig-
heid én het langer thuis blijven wonen van de dementerende.
Juridische en ethische kaders voor dwang en drang zijn hier
echter afwezig of onvoldoende duidelijk. Tenslotte zijn er
aanwijzingen dat tekorten in de zorg (personeelsgebrek, wacht-
lijsten) leiden tot meer gebruik van drang en vrijheidsbeper-
kingen dan strikt gezien nodig zou zijn.
Voorbeeld 2: Bemoeizorg en voorwaardelijke hulpverle-
ning
In de GGZ wordt de afgelopen jaren in toenemende mate
gewerkt met zogenoemde ‘bemoeizorg’. Onder bemoeizorg
wordt verstaan zorg waarbij de zorgverlener drang gebruikt om
de patiënt of cliënt te bewegen tot het accepteren van zorg.
Bemoeizorg heeft als doel iemand over te halen een bepaald
zorgaanbod te accepteren en hem te motiveren tot blijvende
zorgacceptatie. Bemoeizorg houdt in dat mensen actief tege-
moet worden getreden en dat met een niet aflatende vasthou-
dendheid gepoogd wordt hen te bereiken en de benodigde
zorg te realiseren.
Deze vorm van drang wordt vooral toegepast bij een groep
mensen die wel bekend staat als ‘zorgwekkende zorgmijders’:
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 145 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 146 ======================================================================

<pre>mensen met complexe, multipele problematiek van zowel
psychiatrische als sociale aard die moeilijk bereikt worden via
de reguliere hulpverleningskanalen.
Ook in de OGGZ, de maatschappelijke opvang en andere
sectoren wordt met vormen van bemoeizorg gewerkt. Hier-
onder vallen ook vormen van ‘voorwaardelijke hulpverlening’,
waarbij een ‘als…, dan...’ constructie wordt toegepast.
Drang in het kader van bemoeizorg wordt bijvoorbeeld toege-
past bij mensen met psychiatrische en ernstige sociale proble-
matiek die door de vermaatschappelijking van de GGZ in
reguliere woningen terecht zijn gekomen. Als bewoners ver-
oorzaken deze mensen regelmatig overlast voor andere bewo-
ners. Door overlast, vervuiling of verwaarlozing dreigen som-
migen uit hun huis te worden gezet; er is dus sprake van een
groep potentiële dak- en thuislozen. Deze mensen vragen
meestal niet om hulp; ze zijn er zelfs vaak niet van gediend.
Ter preventie van zowel de overlast als de zelfverwaarlozing
en dreigende uithuiszetting, zijn daarom in vele steden en
regio’s projecten opgezet die onder andere gebruik maken van
bemoeizorg (Bransen, et al., 2002).
In Zuid Limburg is een aantal jaar geleden het meldpunt Moei-
lijk Plaatsbaren (MP) opgericht. Dit is een samenwerkingsver-
band tussen woningcorporaties, de gemeente, de politie en
verschillende hulpverleningsinstellingen. Het MP wil op geco-
ordineerde wijze de problematiek van ‘moeilijk plaatsbare
huurders’ aanpakken en enerzijds overlastsituaties verminderen
en anderzijds cliënten naar de hulpverlening toe leiden. Na
aanmelding onderzoekt een MP-medewerker de mogelijkheden
voor hulpverlening en wonen, en schrijft een hulpverlenings-
advies. Dit advies wordt omgezet in een begeleidingsplan.
Moeilijke huurders kunnen op deze manier toch woonruimte
krijgen/behouden, mits ze akkoord gaan met een huurcontract
voorzien van een aanhangsel. Zo’n contract duurt één jaar,
waarna het wordt geëvalueerd. Als de cliënt goed functioneert,
kan hij de woning als reguliere huurder blijven bewonen en
vervalt het aanhangsel. Indien nodig kan het voorwaardelijke
contract worden verlengd. Het doel is uiteindelijk dat de cliënt
weer zelfstandig kan wonen.
(Butz, et al., 2002)
                      Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 146 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 147 ======================================================================

<pre>De indruk bestaat dat er op diverse plaatsen wel aandacht
wordt besteed aan de morele aspecten van bemoeizorg en
voorwaardelijke hulpverlening, maar dat overzicht en coördi-
natie ontbreken.
Conclusie
Er is nog weinig overzicht over de omvang en aard van de
toepassing van drang en bemoeizorg in de (O)GGZ. Zolang
de grenzen van de WGBO en BOPZ niet worden overtreden,
zijn drang en bemoeizorg juridisch toegestaan. In ethisch op-
zicht ligt dit minder duidelijk. Wanneer is de drang die gepaard
gaat met bemoeizorg ethisch geboden om verwaarlozing en
verloedering te voorkomen, en wanneer gaat deze zorg te ver?
En wie bepaalt welke zorg er ‘nodig’ is?
Voorbeeld 3: De ‘ongezonde’ patiënt
Ook in de somatische zorg speelt de vraag hoeveel drang toe-
laatbaar dan wel gewenst is. Mag een longarts zijn patiënt on-
der druk zetten om te stoppen met roken, of moét hij dit wel-
licht zelfs doen, vanuit het oogpunt van goed hulpverlener-
schap? En als de patiënt desondanks dóórrookt, is de arts dan
moreel gerechtigd om verdere hulp (deels) te weigeren?
Bij drangtoepassing voor de bestwil van de patiënt kunnen
verschillende doelen beoogd worden. Bijvoorbeeld de patiënt
ertoe aanzetten de (in de ogen van de hulpverlener) juiste
behandelkeuze te maken, de therapietrouw te vergroten of
ongezonde leefgewoonten te veranderen. Wanneer het welzijn
van de patiënt zelf het motief is tot drangtoepassing, is steeds
de vraag wie bepaalt wat dat welzijn inhoudt. Moet een
tachtigjarige per se ophouden met roken, als dat het enige is
waar hij nog plezier aan beleeft? In een aantal gevallen speelt,
behalve het welzijn van de patiënt zelf, ook de vraag of
vergoeding uit collectieve middelen wel redelijk is wanneer de
patiënt niet meewerkt aan behandeling.
Niet alle patiënten laten zich even gemakkelijk op grond van
rationele argumenten overtuigen van de noodzaak van bepaal-
de gedragsveranderingen, of het maken van de ‘juiste’ keuze.
Dit kan voor artsen aanleiding zijn hun toevlucht te nemen tot
andere, meer ‘dringende’ manieren van overtuigen. Bijvoor-
beeld door directiever op te treden, of door informatie bewust
gekleurd weer te geven. Bij andere patiënten is het probleem
dat zij zich wel voornemen om bijvoorbeeld te stoppen met
roken, of zich aan leefregels te houden, maar dat het ze niet
lukt dat ook echt te doen. Mag, of moet, een hulpverlener in
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 147 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 148 ======================================================================

<pre>zulke gevallen van ‘wilszwakte’ meer druk op de patiënt uitoe-
fenen? Of zijn patiënten zelf verantwoordelijk voor hun zwak-
tes en heeft de hulpverlener zich daar niet mee te bemoeien?
Over toepassing van drang in de reguliere somatische zorg zijn
geen cijfers bekend. Deels komt dit waarschijnlijk doordat
drang een moeilijk te operationaliseren begrip is, deels ook
omdat het ervaren wordt als behorende tot de normale be-
roepspraktijk. De grenzen tussen moreel geboden, moreel
geoorloofde en moreel ongeoorloofde vormen van drang zijn
niet duidelijk. Artsen verschillen hierover ook onderling van
mening, en er zijn waarschijnlijk ook verschillen tussen opvat-
tingen van artsen en patiënten. Uit een recente NIVEL-en-
quête bleek dat patiënten in veel grotere mate voorstander
waren van ongevraagde leefstijladviezen dan artsen (Delnoij,
et al., 2003).
De indruk bestaat dat artsen soms ook te weinig druk op
patiënten uit durven oefenen, omdat zij de autonomie van de
patiënt niet willen aantasten. De angst om ‘paternalistisch’ te
zijn lijkt in enkele gevallen te ver doorgeslagen.
In een recente tuchtrechtzaak werd een huisarts berispt, onder
andere omdat hij bij zijn patiënte onvoldoende had aangedron-
gen op het ondergaan van een biopsie van een knobbeltje in de
borst. “De vrouw had angst en weerstand tegen een chirurgi-
sche ingreep. Die zou haar verminken en die cosmetische ge-
volgen heeft ze van meet af aan sterk benadrukt. Ze stond niet
te trappelen om een operatie te ondergaan. Daarom heb ik
geen druk op haar willen uitoefenen” zei de arts. Het tuchtcol-
lege stelde daarentegen: “Zelfs wanneer de vrouw angst of
weerstand tegen een mogelijke chirurgische ingreep had, had
de arts haar moeten proberen te overtuigen van de noodzaak
van een biopsie en haar op de risico’s moeten wijzen”.
(Aarden, 2003)
Conclusie
Gezien de toenemende aandacht voor preventie en leefstijl en
de toenemende kennis over de interactie tussen gezondheid en
gedrag (zie bijvoorbeeld RVZ, 2002) zal de vraag naar legitimi-
teit van gedragsbeïnvloeding door middel van drang urgenter
worden. Een gezondere levensstijl of betere therapietrouw
kunnen wellicht bevorderd worden door drang. Het is echter
niet duidelijk waar ‘goed hulpverlenerschap’ overgaat in onge-
wenste bemoeizucht en waar de grenzen van persoonlijke en
professionele verantwoordelijkheid liggen.
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 148 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 149 ======================================================================

<pre>3.4     Ethische beoordelingskaders
Aan de toepassing van drang is een aantal ethische problemen
verbonden. Het belangrijkste, meest in het oog springende
probleem, is dat het principe van respect voor autonomie hier
botst met het beginsel van weldoen. Er bestaan in de gezond-
heidsethiek twee stromingen die hier ieder een eigen visie op
hebben.
Liberale ethiek
In deze stroming binnen de ethiek – die niet samenvalt met
liberale politiek - is respect voor autonomie van de patiënt of
cliënt het uitgangspunt. Met autonomie wordt in de eerste
plaats bedoeld: het recht om zelf te beschikken over het eigen
leven, zelf beslissingen te nemen over behandeling, zorg en
andere vormen van hulp. Autonoom zijn betekent: het eigen
leven volgens eigen opvattingen en inzichten kunnen leiden,
zonder ongewenste inmenging van anderen. De eigen visie van
de patiënt/cliënt op wat een goed leven is moet worden geres-
pecteerd.
Dwang
Dwang om bestwil is in dit perspectief paternalistisch, en al-
leen moreel gelegitimeerd wanneer de persoon in kwestie ver-
minderd autonoom is, c.q. wanneer sprake is van wilsonbe-
kwaamheid. Dit is soms, maar niet altijd, het geval in de zorg
voor dementerenden, zorgwekkende zorgmijders, kinderen en
mensen met een verstandelijke handicap. Ook in geval van
wilsonbekwaamheid blijft dwang echter gebonden aan speciale
voorwaarden, zoals subsidiariteit en proportionaliteit
(Berghmans, 1992; 1997). Overigens is wilsonbekwaamheid
een zeer complex en met vele problemen omgeven begrip, dat
terecht een plaats heeft op de Agenda Ethiek en Gezondheid
2003 van het ministerie van VWS (Berghmans, 2000; TGG,
2002; ZonMw, 2002).
Drang
Drang kan ook in strijd zijn met respect voor autonomie, om-
dat het de vrijwilligheid van keuzes en gedrag kan aantasten.
Het is niet duidelijk of voor drang dezelfde morele regels gel-
den als voor dwang. Kan een lichte aantasting van autonomie
worden afgewogen tegen de te behalen ‘winst’ voor de patiënt?
En mag bij verminderde wilsbekwaamheid eerder worden
overgegaan tot drang, of moet juist alles in het werk worden
                         Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 149 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 150 ======================================================================

<pre>gesteld om een zo vrij mogelijke keuze van de patiënt mogelijk
te maken?
Eigen verantwoordelijkheid
Autonomie houdt echter niet alleen een recht op zelfbeschik-
king in, maar betekent ook: verantwoordelijkheid dragen voor
zichzelf en voor de gevolgen van de eigen keuzes of handelin-
gen (Struijs, 2000). Respect voor autonomie, zoals dat in de
liberale benadering wordt benadrukt, betekent niet dat hulp-
verleners klakkeloos gehoor moeten geven aan elke wens of
weigering van hun patiënt. Overleg, uitwisseling van opvattin-
gen en overtuigen op basis van argumenten zijn vormen van
gedragsbeïnvloeding die geen inbreuk maken op autonomie.
Het is niet in strijd met respect voor autonomie om patiënten
op hun eigen verantwoordelijkheden te wijzen of om hen met
de gevolgen van hun eigen handelen te confronteren en daar
consequenties aan te verbinden.
Zorgethische benadering
Een andere, relatief nieuwe benadering in de ethiek is de ‘zorg-
ethiek’ (Manschot en Verkerk, 1994). Zorgethiek biedt een an-
der perspectief op ethische kwesties. Of dit perspectief com-
plementair is aan de meer traditionele gezondheidsethiek, of
daarvoor een alternatief vormt, is nog onderwerp van discus-
sie.
Relationeel perspectief
De zorgethiek legt veel nadruk op de relationele aspecten van
zorg. Zorg wordt gezien als een proces waarin aandacht voor
de behoeften van de patiënt/cliënt, verantwoordelijkheid, des-
kundigheid en responsiviteit van belang zijn. Respect voor
autonomie heeft in deze benadering ook een plaats, maar
wordt anders ingevuld (Verkerk, 2001a). Autonomie wordt
vooral begrepen als de vermogens waarmee en het proces
waarin men zichzelf en het eigen leven vormgeeft. Benadrukt
wordt dat dit altijd in relatie met en tot anderen plaatsvindt.
Respect voor autonomie betekent in dit perspectief dat zorg
moet aansluiten bij de werkelijke behoeften van de
patiënt/cliënt, ook al is die zelf niet altijd in staat om deze
goed te verwoorden.
Drang en dwang
Vanuit het zorgethisch perspectief komen drang en dwang als
potentieel onderdeel van goede zorg naar voren (Verkerk,
2001b). Drang in de vorm van bemoeizorg kan bijvoorbeeld
helpen om dwangopname of -behandeling te voorkomen.
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 150 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 151 ======================================================================

<pre>Dwang en drang kunnen in sommige omstandigheden bijdra-
gen aan het herstellen of vergroten van de autonomie van de
patiënt of cliënt. Zij kunnen de patiënt helpen greep op het
leven te krijgen of te houden en bijdragen aan diens mogelijk-
heden het eigen leven op eigen wijze in te richten.
3.5      Implicaties voor de ethische beleidsagenda
Uit het voorgaande volgen enkele aandachtspunten voor het
beleid:
1. Er is te weinig kennis over het voorkomen van drang en
     informele dwang in verschillende sectoren, over de situa-
     ties en vormen waarin drang- en dwanghandelingen voor-
     komen, de frequentie waarmee zij worden toegepast, en de
     effecten ervan. Ook over de ethische beoordeling bestaat
     nog onduidelijkheid. Bovendien lijkt men in verschillende
     sectoren verschillend te denken over de toelaatbaarheid
     van drang en dwang. Het is daarom van groot belang dat
     meer onderzoek naar en meer ethische reflectie op deze
     aspecten wordt verricht.
2.   Tekorten in de zorg, zowel kwantitatief als kwalitatief,
     kunnen leiden tot onnodige toepassingen van drang of in-
     formele dwang. Wanneer drang of dwang voortkomen uit
     een tekortschietende zorgvoorziening is dat uiteraard zeer
     problematisch en moreel onaanvaardbaar. In verband met
     preventie van drang en dwangtoepassing is dit een belang-
     rijk aandachtspunt.
3.   Onduidelijkheden en onzekerheden rondom drang en
     informele dwang die ontstaan doordat de wetgeving slecht
     aansluit op de zorgpraktijk, moeten worden aangepakt.
     Dit geldt vooral voor de situatie van dementerenden thuis.
     Bezien moet worden of situaties die niet onder de be-
     staande wetgeving vallen beoordeeld kunnen worden naar
     analogie van situaties die daar wél onder vallen, of dat
     aparte kaders nodig zijn. De uitkomsten van de laatste
     BOPZ-evaluatie wijzen ook in die richting.
4.   Het lijkt in het algemeen onwenselijk om drang te juri-
     diseren. Wel is aandacht voor dit onderwerp in opleidin-
     gen, attitudevorming en discussie binnen de beroepsgroe-
     pen gewenst. In sectoren waar drang en informele dwang
     veel voorkomen zijn richtlijnen voor het handelen nodig,
     niet alleen voor artsen, maar juist ook voor andere hulp-
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 151 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 152 ======================================================================

<pre>   verleners die met deze problematiek te maken hebben. Bij
   verplegenden en verzorgenden lijkt er bijvoorbeeld be-
   hoefte aan te bestaan meer aandacht te kunnen besteden
   aan ethische vragen die ze in de dagelijkse zorg tegenko-
   men (Bloemhoff, 2002; www.zorgethiek.nl).
5. Bij het opstellen van richtlijnen moet voorkomen worden
   dat de aandacht uitsluitend uitgaat naar de procedurele as-
   pecten van besluitvorming over drang- en dwangtoepas-
   sing. Er dient ook aandacht te zijn voor de (morele) kwali-
   teit van de toegepaste drang, het voorkomen van dwang
   en drang en het bevorderen van morele reflectie door
   zorgverleners zelf (Berghmans, et al., 2001).
6. Het gebruik van drang binnen individuele behandelrela-
   ties, met als doel het bevorderen van therapietrouw of ge-
   zonder gedrag, roept de morele vraag op hoe ver drang
   ‘om bestwil’ mag of moet gaan. Gezien de toenemende
   aandacht vanuit het overheidsbeleid voor het bevorderen
   van gezond gedrag, is deze vraag actueel. Het is daarom
   van belang dat zowel de overheid, als beroepsgroepen en
   patiëntenorganisaties hierover een standpunt bepalen.
                      Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 152 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 153 ======================================================================

<pre>Literatuur
Aarden, M. Tuchtcollege: knobbeltje. De Volkskrant, 8 maart
2003.
Berghmans, R.L.P. Om bestwil. Paternalisme in de psychiatrie.
Amsterdam: Thesis Publishers, 1992.
Berghmans, R., D. Elfahmi, M. Goldsteen en
G. Widdershoven. Kwaliteit van dwang en drang in de
psychiatrie. Eindrapport. Utrecht: GGZ Nederland, 2001.
Berghmans, R.L.P. Beter (z)onder dwang? Achtergrondnota.
Zoetermeer: RVZ, 1997.
Berghmans, R.L.P. Bekwaam genoeg? Wils(on)bekwaamheid in
geneeskunde, gezondheidsrecht en gezondheidsethiek.
Utrecht: Nederlandse Vereniging voor Bioethiek, 2000.
Beusekamp, W. ‘Nog een deken, of een boterham?’.
De Volkskrant, 14 december 2002.
Bloemhoff, A. Durf jij pillen te verdelen? Ethische dilemma’s
op de werkvloer. TvV, 2002, no. 6, p. 20-23.
Bransen, E., L. Hulsbosch en J. Wolf. Samenwerkingsprojec-
ten Openbare Geestelijke Gezondheidszorg voor sociaal
kwetsbare mensen. Utrecht: Trimbos instituut, 2002.
Butz, B., R. Berghmans en G. Widdershoven. Huurcontract
tussen dwang en drang. Passage, 11, 2002, no. 4, p. 240-248.
CBO. Het gebruik van vrijheidsbeperkende interventies in de
zorg: een richtlijn voor verplegenden en verzorgenden in een
multidisciplinaire omgeving. Utrecht: Kwaliteitsinstituut voor
de Gezondheidszorg CBO, 2001.
Delnoij, D.M.J., A.P.N. van Rooijen, L. Wigersma en
P.P. Groenewegen. Botsingen in de spreekkamer. Medisch
Contact 58, 2003, no. 11, p. 419-422.
Faden, R.R. and T.L. Beauchamp. A history and theory of
informed consent. New York: Oxford University Press, 1986.
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 153 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 154 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad. Dementie. Den Haag: Gezondheidsraad,
2002.
Keijzer, J. de en C. Hertogh. Oost West, Thuis Best? Morele
problemen in de thuiszorg. In: J.J.M. van Delden, C.M.P.H.
Hertogh en H.A.M. Manschot. Morele problemen in de oude-
renzorg. Assen: Van Gorcum, 1999, p. 155-172.
Manschot, H. en M. Verkerk. Ethiek van de zorg. Een discus-
sie. Amsterdam/Meppel: Boom, 1994.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Zorgnota
2003. Den Haag: SDU Uitgevers, 2002.
Bakker, H. Met de mantel der liefde. Als mantelzorg aan
ouderen ontspoort. Utrecht: NIZW, 2001.
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Beter (z)onder
dwang? Zoetermeer: RVZ, 1997.
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Gezondheid en ge-
drag. Zoetermeer: RVZ, 2002.
Sociaal en Cultureel Planbureau. Mantelzorg. Den Haag: SCP,
2003.
Struijs, A. Burgerschap en eigen verantwoordelijkheid. In:
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. De rollen verdeeld:
achtergrondstudies. Zoetermeer: RVZ, 2000.
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie, themanummer
Wilsbekwaamheid bij ouderen, nr.5, 2002.
Verkerk, M.A. The care perspective and autonomy. Medicine,
Health Care and Philosophy 4, 2001a, no. 3, p. 289-294.
Verkerk, M.A. Over drang als goed zorgen: een zorgethische
benadering. Tijdschrift voor Geneeskunde en Ethiek 11,
2001b, no. 4, p. 101-106.
ZonMw. Evaluatie Wet bijzondere opneming in psychiatrische
ziekenhuizen. Conclusies en aanbevelingen van de begelei-
dingscommissie. Den Haag: ZonMw, 2002.
                      Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 154 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 155 ======================================================================

<pre>4       Culturele eigenheid en zelfbeschik-
        king van allochtone zorgvragers
dr. A.J. Struijs
4.1     Inleiding
Etnische en culturele diversiteit in de zorg
Leven in een multiculturele samenleving leidt bijna onvermij-
delijk tot ethische vraagstukken. Etnisch-culturele verschillen
tussen mensen gaan immers vaak samen met
levensbeschouwelijke en morele verschillen, en dat kan weer
leiden tot botsende waarden en normen. Maar welke waarden
en normen moeten in dat geval richtinggevend zijn? En in
welke mate kan een samenleving verscheidenheid in cultuur en
moraal verdragen? Zoeken naar de juiste balans tussen eenheid
en verscheidenheid is kenmerkend voor de huidige
multiculturele samenleving.
Op het terrein van de gezondheidszorg dienen zich deze vra-
gen ook aan. De diversiteit van zorgvragers is zo toegenomen,
getalsmatig en in culturele verscheidenheid, dat deze ontwikke-
ling aan zorgverleners niet ongemerkt voorbijgaat. Zij vragen
zich dan ook af hoe ze zich moeten opstellen, met name als
waarden en normen van patiënten of cliënten haaks staan op
die van henzelf.
Beleidsmakers van de overheid worstelen ook met deze pro-
blemen. Zij vragen zich af in hoeverre de gevestigde gezond-
heidszorg zich structureel moet aanpassen aan de toegenomen
etnisch-culturele verscheidenheid van patiënten en cliënten.
Wat moet de rol van de overheid zijn? Moet de overheid nieu-
we initiatieven, zoals de oprichting van een islamitisch zieken-
huis of een Surinaamse vleugel in een verpleeghuis, ondersteu-
nen of zich afzijdig houden?
Culturele eigenheid en zelfbeschikking
Zelfbeschikking - het centrale thema in dit rapport - betekent
niet alleen individuele zelfbeschikking, maar ook culturele
zelfbeschikking: erkenning van culturele identiteit of eigenheid
van een groep.
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 155 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 156 ======================================================================

<pre>Enige begripsverheldering is daarbij nodig. Vaak wordt er
gesproken over etnisch-culturele eigenheid of identiteit. Hoe-
wel etnische verscheidenheid meestal ook culturele verschei-
denheid impliceert, is het zinvol om etnische identiteit en
culturele identiteit te onderscheiden. Sommige initiatieven om
de zorg aan allochtone patiënten te verbeteren liggen namelijk
op het vlak van etnische verschillen, terwijl andere gebaseerd
zijn op culturele verschillen of eigenheid.
Etnische identiteit verwijst naar min of meer objectieve en feite-
lijke kenmerken van een bevolkingsgroep.
Culturele identiteit verwijst naar het geheel van gemeenschappe-
lijke ervaringen, waarden, normen en levensbeschouwing dat
een (bevolkings)groep of gemeenschap deelt. De culturele
identiteit van een groep of van een individu is niet statisch van
aard. Persoonlijke omstandigheden en omgevingsfactoren
beïnvloeden de culturele identiteit voortdurend.
Vraagstelling en opzet
Hoe ingrijpend moet de gevestigde gezondheidszorg op de
schop om recht te doen aan de etnisch-culturele eigenheid en
zelfbeschikking van allochtone patiënten en cliënten? Gaat het
om aanpassing of aanvulling van de gevestigde gezondheids-
zorg of zal een grondige herziening of verruiming van moge-
lijkheden voor cultuurgebonden zorg noodzakelijk zijn om
meer recht te doen aan de belangen van allochtone patiënten?
Deze vragen staan centraal in dit hoofdstuk.
Om te beginnen wordt geschetst welke problemen zich voor-
doen in de zorg voor allochtone patiënten (paragraaf 4.2).
Vervolgens wordt geanalyseerd welke morele problemen en
dilemma's zich voordoen in beleidskeuzes, eerst als het gaat
om rekening houden met etnische verschillen (paragraaf 4.3)
en dan als het gaat om culturele verschillen (paragraaf 4.4).
Tenslotte komt de relevantie van dit thema voor de ethische
beleidsagenda aan de orde (paragraaf 4.5).
4.2     Probleemverkenning
Aanleiding voor de vraagstelling in dit hoofdstuk is de slechte
aansluiting tussen de zorgvraag van veel allochtone patiënten
en cliënten en het Nederlandse zorgaanbod. Onbekendheid
van allochtone zorgvragers met de inrichting en werkwijze van
de Nederlandse gezondheidszorg en vooral communicatiepro-
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 156 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 157 ======================================================================

<pre>blemen liggen hieraan vaak ten grondslag. Onbekendheid van
hulpverleners met de etnische en culturele achtergrond van
hun patiënten en cliënten spelen eveneens een rol in de slechte
afstemming (RVZ, 2000a; Van Wieringen et al., 2001).
De kloof tussen zorgaanbod en zorgvraag is in sommige secto-
ren van de gezondheidszorg uiteraard sterker aanwezig dan in
andere. De referentiekaders van arts en patiënt kunnen nog zo
verschillend zijn, dit hoeft niet te betekenen dat er verschil van
mening is over de medische kant van de klacht. Een blinde-
darmontsteking blijft een blindedarmontsteking, ongeacht
welke etnisch-culturele achtergrond iemand heeft. De me-
ningsverschillen over diagnose en behandeling zullen in dit
geval niet zo groot zijn. Maar dit geldt niet voor alle gezond-
heidsproblemen, zeker niet als het sommige psychische stoor-
nissen betreft (RVZ, 2000b; Boomstra en Wennink, 2001).
De noodzaak om de gezondheidszorg beter op allochtone
zorgvragers af te stemmen is meermalen vastgesteld. Pogingen
om hieraan ook daadwerkelijk iets te doen, stagneren nogal
eens. Daarbij duikt steeds dezelfde discussie op: is de stelregel
‘algemeen waar mogelijk, en specifiek waar nodig’ nog steeds
een zinvol uitgangspunt voor het overheidsbeleid, of moet
specifiek beleid niet langer de uitzondering zijn op de regel van
algemeen beleid?
4.3     Rekening houden met etnische verschillen
De vraag of de voorkeur moet uitgaan naar algemeen of speci-
fiek beleid betreft in de eerste plaats de etnische identiteit. In
deze paragraaf worden twee onderwerpen die daarmee ver-
bonden zijn besproken: medische standaarden en registratie
van etnische herkomst.
Standaarden aanpassen?
Een manier om de zorg aan allochtone patiënten te verbeteren
is de bestaande richtlijnen of standaarden voor diagnosestel-
ling en behandeling door te lichten op hun geschiktheid voor
allochtone zorgvragers. Die taak hebben onderzoekers van de
Erasmus Universiteit Rotterdam en de Katholieke Universiteit
Nijmegen op zich genomen. Zij verrichten een internationaal
vergelijkend onderzoek naar de geschiktheid van richtlijnen die
huisartsen hanteren voor hypertensie, astma en diabetes melli-
tus type 2 in relatie tot etnische verschillen tussen patiënten
(Manna et al., in druk). In dat verband onderzochten zij ook de
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 157 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 158 ======================================================================

<pre>door het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) ontwik-
kelde standaarden.
Na bestudering van de NHG-standaarden voor astma, type 2
diabetes mellitus type 2 en hypertensie concluderen de onder-
zoekers dat de richtlijnen van het NHG te weinig zijn toege-
sneden op de etnische verschillen tussen autochtone en alloch-
tone Nederlanders. Zo zouden Turken met diabetes niet opti-
maal worden behandeld, omdat een deel van de behandeling
volgens de standaard bestaat uit advies over gezond eten, ter-
wijl Turken al relatief gezond eten.
Inmiddels heeft het NHG gereageerd op de resultaten van het
onderzoek en toegezegd de standaarden tegen het licht te
zullen houden om te zien of er in voldoende mate rekening is
gehouden met etniciteit (Medisch Contact, 14 maart 2003). De
kwestie van de NHG-standaarden heeft ook geleid tot Ka-
mervragen. Uit de beantwoording van de vragen van Tweede
Kamerlid Ferrier (CDA) blijkt dat staatssecretaris Ross-van
Dorp vindt dat de NHG-standaarden meestal ook voldoen
voor allochtone patiënten, en dat zij geen voorstander is van
op etniciteit gebaseerde specifieke aanbevelingen (TK,
2002/2003).
Etnische herkomst registreren?
Een tweede voorbeeld van verbeteren van zorg aan allochto-
nen gaat een stap verder, omdat een ander instrument wordt
voorgesteld. De nieuwe organisatie Pacemaker in Global
Health - in 2002 opgericht door allochtone hulpverleners die
de gezondheidszorg met daadkracht willen interculturaliseren -
doet een stevig pleidooi voor registratie van etnische herkomst
(De Boer, 2003). Het voorstel om etnische verschillen te regi-
streren is niet nieuw en Pacemaker staat daarin ook niet alleen.
Een groeiend aantal wetenschappers, hulpverleners en verze-
keraars is voorstander van registratie (Bruijnzeels, 1999;
Bronkhorst-Homminga, 2000).
Registratie van etnische herkomst is echter omstreden vanwe-
ge het gevaar van misbruik en vanwege privacy. Die bezwaren
lijken nu terzijde geschoven te worden, want een aantal zie-
kenhuizen gaat binnenkort met registratie van etnische her-
komst beginnen (Wolffers, et al., 2003). Hun motief is: wil je
de gezondheidstoestand van allochtonen verbeteren, dan is
zorg nodig die rekening houdt met etnische verschillen. Er is
onderzoek nodig op basis van (anonieme) registratie van etni-
sche herkomst. In de huidige onderzoeksmethoden wordt geen
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 158 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 159 ======================================================================

<pre>rekening gehouden met biologische verschillen tussen etnische
groepen. Vanwege de eenzijdige samenstelling van onder-
zoekspopulaties, zijn therapieën en medicatie onvoldoende
afgestemd op de etnische diversiteit van de bevolking.
Niet iedereen is even gelukkig met het voornemen om etnische
herkomst te registreren. In Medisch Contact (Wolffers, et al.,
2003) reageerden enkele medewerkers van het VU Medisch
Centrum Amsterdam kritisch op het feit dat Nederlandse zie-
kenhuizen binnenkort de etnische achtergrond van patiënten
gaan registreren. Het argument voor registratie dat daarbij
wordt gebruikt is dat gezondheidsrisico's voor allochtonen zo
beter in kaart gebracht kunnen worden. Zo kan bijvoorbeeld
de 30% hogere zuigelingensterfte onder niet-westerse alloch-
tonen zichtbaar worden gemaakt.
Volgens de auteurs van het artikel biedt registratie inderdaad
voordelen en kan het in het belang zijn van migranten, maar is
het tegelijkertijd niet uitgesloten dat belangen van betrokkenen
geschonden worden. Zij vragen zich af op basis van welke
criteria registratie geschiedt. Wie garandeert dat er geen mis-
bruik van de gegevens wordt gemaakt? En hulpverleners kun-
nen wel voorstander zijn, maar wat vinden allochtone gebrui-
kers van zorg er zelf van?
Overeenstemming is er dus nog niet, noch over de eventuele
aanpassing van standaarden, noch over het registreren van
etnische herkomst. Met name dat laatste behoeft een morele
toetsing.
4.4     Rekening houden met cultuurspecifieke
        wensen
In hoeverre is specifiek beleid nodig om in de gezondheids-
zorg rekening te houden met culturele eigenheid? Niet etnische
herkomst, maar cultuur, moraal en levensbeschouwing spelen
dan een belangrijke rol (Den Dikken, 2003). In deze paragraaf
zullen de ouderenzorg en de geestelijke gezondheidszorg als
voorbeeld dienen.
Beleid oudere migranten
In de ouderenzorg is lange tijd geen rekening gehouden met de
mogelijkheid dat allochtone ouderen daarvan gebruik zouden
maken. In het beleid ging men ervan uit dat oudere migranten
na een arbeidzaam leven weer zouden terugkeren naar het land
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 159 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 160 ======================================================================

<pre>van herkomst. Midden jaren tachtig groeide het besef dat dit
beleidsperspectief moest worden bijgesteld, vanwege een te
verwachten verviervoudiging van het aantal oudere migranten
(Martens, 1993; Van Heteren, 2001). Het NIZW kreeg van de
centrale overheid dan ook opdracht op lokaal niveau onder-
steuning te bieden bij het ontwikkelen van beleid, gericht op
oudere migranten.
In 1993 bracht de Voorlopige Raad voor het Ouderenbeleid
het ongevraagde advies Kleur bekennen uit. In dit advies werd
nadrukkelijk aandacht gevraagd voor de kwetsbare positie van
veel allochtone ouderen. Gepleit werd voor interculturalisering
van de opleiding en een versnelde opleiding voor allochtone
vrouwen tot hulpverlener (Van Heteren, 2001). In de over-
heidsnota Kleurrijk grijs (1994), waaraan verschillende ministe-
ries een bijdrage leverden, hield men vast aan de lijn integraal
beleid te voeren, in eerste instantie op lokaal en in tweede
instantie op nationaal niveau.
Midden jaren negentig van de vorige eeuw gold de beleidsslo-
gan: algemeen waar mogelijk, specifiek alleen waar nodig.
Dit gold ook de ouderenzorg. Intercultureel beleid zag men
vooral als aanvullend beleid en niet als een aanleiding om be-
staand beleid eens grondig op de schop te nemen. Ook in de
Rondetafelgesprekken over het Minderhedenbeleid onder leiding van
het Ministerie van Binnenlandse zaken (1996), kwam duidelijk
naar voren dat men huiverig was voor een meer specifieke
aanpak. Algemene voorzieningen, die toegankelijk zijn voor
iedereen, kregen de voorkeur.
Praktijkdeskundigen verzetten zich echter tegen deze opvat-
ting. Zij stelden dat gelijke toegang in de praktijk geen realiteit
was en dat oudere migranten in elk geval buiten de boot vie-
len. Als oorzaken zagen zij de onbekendheid van oudere mi-
granten met het aanbod van ouderenvoorzieningen en de on-
bekendheid bij de hulpverleners met de wensen van allochtone
ouderen (Dagevos 2001; RVZ, 2000a). Volgens deze deskun-
digen was het dan ook hard nodig een gedifferentieerd aanbod
te doen. Zorg op maat was volgens hen een vanzelfsprekende
opdracht, met grote consequenties voor de bestaande zorg-
voorzieningen.
Ook vanuit het veld kwam het geluid dat nieuwe vormen van
zorg nodig zouden zijn, die recht doen aan de verscheidenheid
van mensen in culturele beleving, religieuze overtuigingen en
maatschappelijke integratie. In de praktijk veranderde er echter
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 160 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 161 ======================================================================

<pre>heel weinig, omdat de verbrokkeling en verkaveling van zorg-
voorzieningen voor ouderen stagnerend bleken te werken.
Ondanks weinig voortvarend overheidsbeleid voor allochtone
ouderen, zijn er voorbeelden te noemen - pioniersplekken -
van interculturele ouderenzorg waar men beseft dat de culture-
le en morele aspecten van zorgvragen en zorghandelingen
bespreekbaar moeten zijn (Bloemhoff, 2003; Van Heteren,
2001). Nelissen bundelde de ervaringen en inzichten in het
boekje Zonder pioniers geen volgers (1997) en constateerde dat er
geen weg terug was: multiculturalisering zou de norm worden.
In het boekje werd duidelijk dat het ontwikkelen van intercul-
turele ouderenzorg goed mogelijk is.
  Verpleeghuis De Schildershoek in Den Haag
  (www.schildershoek.nl) is een voorbeeld van interculturele
  zorg. In dit verpleeghuis verblijven 180 mensen, afkomstig
  uit 30 culturen, van wie er 120 dementieproblemen hebben
  en 60 op somatische afdelingen verblijven. 65% van de 270
  medewerkers is van allochtone afkomst. De Schildershoek is
  een good practice-voorbeeld van interculturele ouderenzorg. Na
  een fase van verkenning (wie wonen er eigenlijk in deze
  buurt?) en erkenning van de norm van interculturalisering,
  waarin het overwinnen van communicatieproblemen het
  grootste knelpunt bleek, volgde een fase van intensieve kop-
  peling tussen interculturele zorg en management. Bij deze
  laatste fase werd ingezet op kwaliteit, diversiteit en zelfma-
  nagement. In de praktijk betekende dit aanpassing van de
  menu's, aandacht voor religieuze en culturele feesten en het
  trainen van personeel en management om integraal en bele-
  vingsgericht te gaan werken.
Uit een SCP-onderzoek over de leefsituatie van allochtone
ouderen blijkt dat de komende tien jaar het aantal allochtone
ouderen zal verdubbelen (van 100 duizend naar 228 duizend)
en dat hun leefsituatie er over het algemeen ongunstig uitziet.
Beleidsmakers hielden tot nu toe weinig of geen rekening met
de speciale wensen van allochtone ouderen, maar zullen daar
in de komende tijd niet meer aan voorbij kunnen gaan.
(Havermans, 2003; Dagevos, 2001).
De conclusie is dat allochtone ouderen nog weinig te kiezen
hebben en vooral geconfronteerd worden met een algemeen,
westers georiënteerd zorgaanbod. Juist in een sector waarin de
privé-sfeer en het publieke domein elkaar bij uitstek ontmoe-
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 161 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 162 ======================================================================

<pre>ten, wordt de zelfbeschikking van allochtone ouderen daar-
door dus beknot.
Werkwijzen in de geestelijke gezondheidszorg
Op welke wijze kan in de geestelijke gezondheidszorg rekening
gehouden worden met cultuurspecifieke wensen? Op die vraag
is moeilijk een antwoord te geven: klachten en de interpretaties
daarvan lopen erg uiteen, afhankelijk van de culturele invals-
hoek. Dit blijkt zowel als het gaat om diagnostiek als om be-
handelwijzen.
Diagnostiek
De wijze waarop in Nederland met symptomen en diagnostiek
wordt omgegaan, is niet altijd in overeenstemming met wat
patiënten vanuit hun eigen cultuur kennen. Valkuilen bij de
transculturele diagnostiek van psychische stoornissen zijn dat
te snel etnocentrisch wordt geïnterpreteerd. Zo kan wat in
westers opzicht een stoornis lijkt, in een andere cultuur heel
goed binnen de grenzen van het normale vallen. En anderzijds
kan wat in de ene cultuur gemeengoed lijkt in een andere cul-
tuur als stoornis beschouwd worden (RVZ, 2000b; Van Dijk,
et al., 2000; May, 2001).
Hiermee komt opnieuw, en nog dringender, de vraag aan de
orde of er wel universele standaarden zijn om diagnosen te
kunnen stellen. Psychische klachten lijken immers nog sterker
samen te hangen met culturele factoren dan lichamelijke klach-
ten (Struijs, 2001). Heftiger dan in de huisartsenzorg het geval
is, wordt binnen de ggz dan ook een discussie gevoerd in hoe-
verre gangbare en wereldwijd gebruikte standaarden universeel
geldig zijn. De Diagnostic and Statistical Manual of Mental
Disorders (DSM; American Psychiatric Association, 1994) en
de International Classification of Diseases (ICD; World Health
Organization, 1992) zijn diagnostische classificatiesystemen.
Ze zijn westers georiënteerd, maar worden wereldwijd gepre-
senteerd met de pretentie van universele toepasbaarheid.
Over de geschiktheid van deze systemen voor allochtone cliën-
ten bestaan veel meningsverschillen. Sommigen stellen dat
classificatiesystemen als de DSM IV in het geval van allochto-
nen niet al te strikt toegepast moeten worden, maar dat zij wel
als handvat kunnen dienen bij het vaststellen van de proble-
men van een persoon. Eventueel kan daarbij rekening gehou-
den worden met ziekteverklaringen die de patiënt of cliënt uit
de eigen culturele traditie meebrengt. Maar anderen trekken de
pretentie dat de DSM-classificatie universeel toepasbaar is zo
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 162 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 163 ======================================================================

<pre>ernstig in twijfel dat zij niet met dit classificatiesysteem willen
werken.
Vooral bij neurotische en persoonlijkheidsstoornissen lijkt een
mondiaal classificatiesysteem weinig bruikbaar. Ook de intro-
ductie van ‘culture bound syndromes’, een aanvulling op de
DSM-classificatie die ontwikkeld werd om tegemoet te komen
aan cultuurverschillen, heeft volgens sommigen weinig nut
voor het bepalen van adequate behandeling (Ingleby, 2001;
Knipscheer en Kleber, 1998; Kortmann, 1995).
Behandelwijzen
De geneeswijzen die van huis uit bekend zijn, wekken soms
meer vertrouwen en baten soms meer dan behandelwijzen die
hier gebruikelijk zijn. Zowel behandelwijzen die hier gangbaar
zijn als de reactie van de patiënt of cliënt hierop zijn (mede)
bepaald door culturele factoren. Ook in onderstaand voor-
beeld blijkt dat de hulp van een islamitische genezer uitkomst
biedt, waar de reguliere behandeling in gebreke blijft.
Een Marokkaanse man van 40 jaar is tien jaar werkloos en
heeft allerlei klachten zoals rugpijn, hoofdpijn, benauwdheid
en gespannenheid. Betrokken artsen en hulpverleners weten
niet goed wat ze met de man moeten beginnen. In deze situatie
is de man naar een Marokkaanse islamitische genezer gegaan.
Deze stelde met behulp van een ritueel vast dat zich in het
huis van de man een boze geest bevond. Het ging volgens de
genezer om een vrij sterke geest, waarvan hij niet zeker wist of
hij hem uit het huis zou kunnen verdrijven. Daarom adviseer-
de hij het gezin om te verhuizen (hetgeen met behulp van de
RIAGG is gelukt). In de tussentijd zou de genezer proberen
om de geest te verdrijven. De genezer: “dat oude huis was
geestelijk besmet. In de douche bevond zich namelijk een
djinn. Deze heb ik laten verbranden. Het heeft ook met span-
ningen te maken. Daarnaast hebben ze financiële proble-
men.(…). Ik heb tegen de man en de vrouw gezegd: 'Luister
eens, jullie kunnen twee dingen doen. Of de man moet naar
buiten of de vrouw!’ Hij wil niet, maar nu vindt hij het wel
goed dat zijn vrouw een cursus voor verpleegster gaat doen.
Daarvoor gaat ze nu eerst een cursus Nederlandse taal vol-
gen.” (Hoffer, 1996).
Hier doet de vraag zich voor wat te doen als zorgvraag en
zorgaanbod zover van elkaar afstaan. Wat blijkt is dat het cul-
tuurverschil tussen behandelaar en patiënt een probleem kan
zijn bij het stellen van de diagnose en de behandelwijze. Maar
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 163 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 164 ======================================================================

<pre>ook dat de keuzemogelijkheden voor passende zorg beperkt
zijn. De patiënt zoekt vervolgens zelf een alternatieve weg,
omdat de reguliere zorg geen uitkomst biedt. Een oplossing
waar veel hulpverleners, allochtoon en autochtoon, sterke
twijfels bij hebben. Want hoe betrouwbaar is de kwaliteit van
de zorg van bijvoorbeeld een traditionele genezer? Moet de
reguliere hulpverlening, zoals in dit geval de RIAGG, deze
gang naar het alternatieve en oncontroleerbare circuit op z’n
beloop laten of dit interpreteren als een signaal, en zich herbe-
zinnen op de geschiktheid van de eigen standaarden?
In Den Haag wordt in het Nieuwe sporenproject, een initiatief
vanuit de geestelijke gezondheidszorg, onderzocht of hulpver-
leningsmethodieken uit de eigen cultuur betrokken kunnen
worden in de reguliere hulpverlening. Welke ‘nieuwe sporen’
wel en niet in aanmerking komen, wordt vaak beoordeeld op
grond van eigen waarden en normen van de individuele hulp-
verlener of het management van een instelling. Het hieronder
beschreven voorval is daarvan ook een voorbeeld.
Eén van de hulpverleners van een ggz-instelling vraagt aan de
geneesheer-directeur of het toegestaan is dat een van de cliën-
ten een ritueel bad neemt. Vanuit zijn hiërarchische rol was de
geneesheer-directeur geneigd 'nee' te zeggen, maar voordat hij
dit antwoord kon geven, was het ritueel al aan de gang en heeft
hij het nog net bij kunnen wonen. Na afloop was zijn reactie:
“Als ik het niet met eigen ogen had gezien, had ik het verbo-
den. Nu ik het meegemaakt heb, zie ik geen bezwaar zolang
belangen van anderen of van de cliënt zelf niet in gevaar ko-
men.”
Bron: May, interview
Zowel over diagnose als over behandeling bestaan dus nog
grote meningsverschillen. Duidelijk is in ieder geval dat de
universele pretentie van classificatiesystemen niet altijd waar-
gemaakt kan worden, en dat allochtone zorgvragers in de ggz
niet altijd passende zorg krijgen, waardoor zij soms cultuur-
specifieke hulp gaan zoeken. Dat laatste roept weer de vraag
op hoe de algemene zorg zich daarbij opstelt.
4.5     Analyse vanuit ethisch perspectief
Uit de voorbeelden in paragraaf 4.3 en 4.4 wordt duidelijk dat
bij de vraag hoe de zorg aan allochtonen kwalitatief te verbete-
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 164 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 165 ======================================================================

<pre>ren is steeds dezelfde fundamentele discussie oplaait: die over
de kwestie van algemeen versus specifiek beleid.
Algemeen beleid versus vraagsturing
De overheid ziet zich geconfronteerd met twee conflicterende
beleidsuitgangspunten, namelijk algemeen beleid (universele
standaarden, protocollen en richtlijnen) tegenover vraagge-
stuurde zorg (zorg op maat, interculturele gezondheidszorg).
Als algemeen beleid het vertrekpunt is, dan beperkt dat de
keuzemogelijkheden van veel allochtone patiënten en cliënten.
Zij hebben weinig te kiezen en zijn aangewezen op in essentie
westers georiënteerde geneeswijzen en behandelingsmethoden.
Het gevaar is dat zij zich zo weinig erkend voelen, dat zij zich
afwenden van de reguliere gezondheidszorg en hun heil elders
zoeken, met alle gevaren van dien.
Het is daarom de vraag of het beleidsuitgangspunt ‘algemeen
waar mogelijk en specifiek waar nodig’ nog wel voldoet. Op
sommige terreinen van de gezondheidszorg lijkt er geleidelijk
aan een verschuiving plaats te vinden naar meer specifieke
zorg. Binnen de ouderenzorg en de geestelijke gezondheids-
zorg zijn daarvan voorbeelden genoemd.
In de curatieve sector heeft men in medisch opzicht in beperk-
te mate te maken met cultuurspecifieke wensen. Wel kunnen
etnische verschillen een rol spelen, zoals naar voren kwam bij
de discussie rondom de aanpassing van NHG-standaarden en
het registreren van etniciteit. De overheid lijkt echter huiverig
te zijn voor specifiek beleid en benadrukt het vasthouden aan
universele standaarden waarbij impliciet rekening wordt ge-
houden met etnische verschillen.
Anders dan het uitgangspunt van algemeen beleid geeft de
beleidsverschuiving van aanbod- naar vraagsturing juist moge-
lijkheden om in de zorg rekening te houden met culturele
achtergronden. Als met vraagsturing wordt bedoeld dat wen-
sen en behoeften van de patiënt centraal staan en het aanbod
van zorg door de vraag wordt bepaald, dan zou dat immers
ook moeten gelden voor allochtone zorgvragers. ‘Zorg op
maat’ impliceert dan ook ‘zorg op interculturele maat’. Vraag-
sturing opgevat als ‘zorg op interculturele maat’ veronderstelt
dat niet alleen medische, maar ook etnische, culturele en more-
le aspecten bepalen wat goede zorg is.
Daarnaast impliceert vraagsturing keuzevrijheid, en dat veron-
derstelt weer mogelijkheden waaruit gekozen kan worden.
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 165 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 166 ======================================================================

<pre>Voor veel allochtone zorgvragers zijn die mogelijkheden be-
perkt en eenzijdig - dat wil zeggen westers georiënteerd - inge-
vuld. Vraagsturing bezien vanuit multicultureel perspectief
betekent dan ook dat zorg niet alleen beter aansluit bij de
culturele eigenheid van patiënten en cliënten, maar hen ook
meer keuzemogelijkheden aanreikt.
Vanuit het veld komen geluiden die aansluiten bij dit laatste
beleidsperspectief. Hulpverleners die veel ervaring hebben met
allochtone cliënten pleiten voor zorg op interculturele maat en
stimuleren in sommige gevallen meer belevingsgerichte zorg,
zoals bijvoorbeeld categoriale afdelingen binnen de reguliere
ouderenzorg. Over de wijze waarop dat moet gebeuren en hoe
vérgaand aanpassing of herziening van gevestigde zorgvoor-
zieningen moet plaatsvinden, zijn de meningen echter verschil-
lend. Zo heeft een van de zorgverzekeraars die veel allochtone
verzekerden heeft wel eens overwogen om Wintigeneeswijzen
in het pakket op te nemen, maar daar toch vanaf gezien.
Gelijkheid: geen onderscheid of erkenning van verschil?
Achter de beleidskeuze tussen algemeen en specifiek beleid
gaat een ethische of beter: politiek-filosofische discussie schuil
over de verschillende invullingen van het gelijkheidsprincipe.
Gelijkheid kan namelijk opgevat worden als ‘gelijkheid van
individuen’ en betekent dan bijvoorbeeld dat iedereen een
gelijk recht op zorg heeft: gelijke gevallen moeten gelijk be-
handeld worden. Volgens aanhangers van dit liberaal-
egalitaristische standpunt betekent dit dat het niet geoorloofd
is onderscheid tussen mensen te maken.
Gelijkheid kan echter ook opgevat worden als gelijkwaardige
erkenning van groepsverschillen. Zo onderscheiden Marok-
kaanse Nederlanders zich van Surinaamse Nederlanders en zijn
er binnen deze groepen ook weer verschillen. In de praktijk
van de zorg zijn er wel voorbeelden waarbij een intramurale
instelling is ingedeeld naar leefstijlgroepen. Belevingsgerichte
zorg, zoals bijvoorbeeld in verpleeghuis de Schildershoek, is
op dit principe gebaseerd, bijvoorbeeld door verschillende
menu’s aan te bieden. Verdedigers van deze aanpak (culturalis-
ten) stellen het erkennen van verschillen tussen groepen cen-
traal (Struijs, 2002).
De botsing tussen de twee beleidsuitgangspunten, vraagsturing
en algemeen beleid, is te herleiden tot het onderscheid tussen
de twee typen van gelijkheid.
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 166 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 167 ======================================================================

<pre>Het standpunt van de overheid om zoveel mogelijk te blijven
uitgaan van algemeen beleid en zo min mogelijk van specifiek
beleid is terug te voeren tot het principe van gelijkheid van
individuen. Het is een begrijpelijk standpunt, omdat de over-
heid ten opzichte van burgers geen onderscheid wil maken en
zich niet wil uitlaten over de wijze waarop burgers/patiënten
hun leven inrichten en inhoud geven (neutraliteit van de over-
heid).
Dit als liberaal te typeren standpunt botst echter met degenen
die met beroep op het eveneens liberale autonomieprincipe
erkenning van (groeps)verschil (culturele autonomie) beplei-
ten. Zij stellen zich op het standpunt dat gelijkheid opgevat als
individuele gelijkheid tekortschiet, omdat het niet neutraal is,
maar gebaseerd is op een westers liberale visie. Zij pleiten
daarom ook voor een aanvulling op het liberale gelijkheidsbe-
ginsel, en willen gelijkheid ook opvatten als erkenning van
groepsverschil of groepseigenheid. Jongensbesnijdenis is een
voorbeeld van een groepsgebonden praktijk.
Een andere, daarmee samenhangende vraag is of scheiding
tussen publieke en privé-sfeer die vooral vanuit de liberale
ethiek verdedigd wordt, vol te houden is. Sommigen menen
dat cultuurgebonden aspecten niet thuishoren in de publieke
sfeer, maar zich moeten beperken tot de privé-sfeer (Vorsten-
bosch, 2003). Anderen menen dat de scheiding tussen publiek
en privé niet scherp te trekken valt. Uit het voorbeeld van de
ouderenzorg blijkt dat zo'n scheiding daar moeilijk vol te hou-
den is.
De conclusie is dat de overheid ertoe neigt het spoor van al-
gemeen beleid te volgen, terwijl in de zorgpraktijk juist behoef-
te is aan meer gedifferentieerd zorgaanbod. Twee verschillende
interpretaties van het gelijkheidsbeginsel botsen hier met el-
kaar. Een ander punt is dat niet duidelijk is hoe ver differentia-
tie in de zorg kan gaan zonder dat normen als gemeenschappe-
lijkheid, kwaliteit en gelijke behandeling in het gedrang komen.
4.6     Implicaties voor de ethische beleidsagenda
Uit het voorgaande volgen enkele aandachtspunten voor het
beleid:
1. Met het oog op de verbetering van de toegankelijkheid en
      kwaliteit van de zorg aan allochtone patiënten en cliënten,
      moet meer onderzoek worden gedaan naar de betekenis en
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 167 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 168 ======================================================================

<pre>   het belang van erkenning van culturele en etnische ver-
   schillen binnen de zorg en binnen de geneeskunde.
2. De beleidsverschuiving naar meer vraagsturing en zorg op
   maat is een gunstige ontwikkeling voor allochtone zorg-
   vragers. Het is echter de vraag hoe dit beleidsprincipe zich
   verhoudt met het beleidsprincipe: ‘algemeen beleid waar
   mogelijk, specifiek waar nodig’. In het overheidsbeleid
   domineert dit laatste beginsel. Hierdoor is er vrijwel geen
   ruimte is voor zorg op interculturele maat. Voor allochto-
   ne zorgvragers, met name in sectoren als de ouderenzorg,
   de zorg voor gehandicapten en de geestelijke gezond-
   heidszorg, is dit geen gunstige ontwikkeling. Zelfbeschik-
   king van allochtone zorgvragers wordt hiermee beknot.
3. Vraagsturing impliceert differentiatie, maar niet elke diffe-
   rentiatie is gewenst. Differentiatie van zorg of zorg op (in-
   terculturele) maat kan ook botsen met algemene normen
   van kwaliteit, betrouwbaarheid (controleerbaarheid), inte-
   griteit, samenhang en gemeenschappelijkheid, en gelijke
   behandeling. Meer onderzoek is nodig naar de grenzen
   van vraagsturing vanuit het perspectief van interculturele
   zorg.
4. Morele toetsing is nodig van de op handen zijnde registra-
   tiemethoden van etniciteit, zoals die binnenkort in ver-
   schillende ziekenhuizen zal gaan plaatsvinden. Welk be-
   lang wordt gediend? Hoe is misbruik te voorkomen? De
   voor- en nadelen van registratie van etnische herkomst
   moeten tegen elkaar afgewogen worden en patiënten of
   cliënten moeten hiermee zelf kunnen instemmen.
                     Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 168 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 169 ======================================================================

<pre>Literatuur
Bloemhoff, A. Verpleeghuis. In de Amstelhof is de wens van
de bewoner het uitgangspunt. Contrast, special: ouderen, 2003,
no. 13/14, p. 12-15.
Boer, S. de. Gelijkheid in gezondheid. Contrast, 2003, no. 10,
p. 8-9.
Boomstra, R. en J. Wennink. Intercultureel kwaliteitsbeleid
voor de geestelijke gezondheidszorg en verslavingszorg.
Migrantenstudies, 2001, no. 2, p. 85-97.
Bronkhorst-Homminga, A. Registratie van etnische herkomst
in de ggz. Notitie in het kader van het Stimuleringsproject
Allochtonenbeleid GGZ. Utrecht: GGZ Nederland, 2000.
Bruijnzeels, M. Vaststellen van de etnische herkomst van per-
sonen in onderzoek en in registraties in de gezondheidszorg.
Den Haag: ZON, 1999.
Dagevos, J. De leefsituatie van allochtone ouderen in Neder-
land. Stand van zaken, ontwikkelingen en informatielacunes.
Den Haag: SCP, 2001.
Dijk, R. van, I.Boedjarath, J.T.V.M. de Jong, R.F. May, R.
Wesenbeek. Interculturele geestelijke gezondheidszorg in
XXIe eeuw. Een manifest. Maandblad Geestelijke
Volksgezondheid, 2000, 55, no. 2, p. 134-144.
Dikken, A. den. Interculturele ethiek in de gezondheidszorg.
Morele uitwisseling via de spreekkamer. Utrecht: Centrum
voor Bioethiek en gezondheidsrecht Universiteit Utrecht,
2003.
Havermans, J. Allochtone ouderen komen er aan. Contrast,
special: ouderen, 2003, no. 13/14, p. 30-32
Heteren, G. van. Waar een wil is zijn wegen. Migrantenstudies,
17, 2001, no. 2, p. 98-112.
Hoffer, C. Alternatieve vormen van zorg: islamitische genees-
wijzen als voorbeeld. In: Haveman, H.B. en P. Uniken Venema
(red.). Migranten en gezondheidszorg. Houten: Bohn en
Stafleu Van Loghum, 1996, p. 78-97.
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 169 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 170 ======================================================================

<pre>Ingleby, D. Machtsrelaties en methodologie: onderzoeksme-
thoden als in- en uitsluitingsmechanismen. In: Dijk, R. van en
A. Voogt (red.). Interculturele geestelijke gezondheidszorg:
uitgesloten? Verslag conferentie 5 april 2001. Rotterdam:
Mikado, 2001: 17-22.
Knipscheer, J.W. en R.J. Kleber. Migranten, psychische
(on)gezondheid en hulpverlening. De Psycholoog, 33, 1998,
no. 4, 151-157.
Kortmann, F.A.M. Psychopathologie, cultuur en omgeving. In
M.H.R. Nuy en E.H. van de Lisdonk (red.). Medicus en
maatschappij, Utrecht: SWP: 1995, p. 92-104.
Manna, D.R., M.A. Bruijnzeels, H.G.A. Mokkink en M. Berg.
Ethnic-specific recommendations in Clinical Practice Guide-
lines: A first exploratory comparison between guidelines from
the USA, Canada, the UK and the Netherlands. Quality and
Safety in Healthcare (in druk).
Martens, E.P. Allochtone ouderen in Nederland: kerncijfers over
de sociaal-economische positie en de sociale participatie van
Turkse, Marokkaanse, Surinaamse, Antilliaanse en Molukse oude-
ren. Rijswijk: Voorlopige Raad voor het Ouderenbeleid, 1993.
May, R.F. Allochtonen en de toegankelijkheid van de geestelij-
ke gezondheidszorg. In Dijk, R. van en A. Voogt (red.). Inter-
culturele geestelijke gezondheidszorg: uitgesloten? Verslag
conferentie 5 april 2001. Rotterdam: Mikado, 2001: 31-38.
Ministerie van Binnenlandse Zaken. De multiculturele samen-
leving als uitdaging. Rapportage rondetafelgesprekken. Den
Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken, 1996.
Ministerie van Welzijn e.a., Volksgezondheid en Cultuur.
Kleurrijk grijs. Reactie op het advies 'Kleur bekennen' over
allochtone ouderen van de voorlopige Raad voor het
Ouderenbeleid. Rijswijk: Ministerie van WVC, 1994.
Nelissen, H. Zonder pioniers geen volgers. Adviezen bij het
ontwikkelen van passend aanbod aan allochtone ouderen.
Utrecht: NIZW, 1997.
NHG onderzoekt de rol van etniciteit. Medisch Contact, 58,
14 maart 2003, no. 11, p. 404.
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 170 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 171 ======================================================================

<pre>Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Interculturalisatie van
de gezondheidszorg. Zoetermeer: RVZ, 2000a.
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Allochtone cliënten
en geestelijke gezondheidszorg (achtergrondstudie bij Intercul-
turalisatie van de gezondheidszorg) Zoetermeer: RVZ, 2000b.
Struijs, A.J. Gezondheidszorg en culturele diversiteit: op zoek
naar de juiste balans. In: Hortulanus, dr. R.P. en drs. J.E.M.
Machielse. Het sociaal debat: de multiculturele uitdaging.
's-Gravenhage: Elsevier, 2002, p. 91-105
Tweede Kamer der Staten-Generaal. Vragen gesteld door de
leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven
antwoorden. Aanhangsel van de Handelingen, vergaderjaar
2002-2003: 896.
Voorlopige Raad voor het Ouderenbeleid. Kleur bekennen.
Advies over allochtone ouderen in de Nederlandse samenle-
ving. Rijswijk: Voorlopige Raad voor het Ouderenbeleid, 1993.
Vorstenbosch, J. Zorg voor kleur. Over ethiek, multiculturali-
teit en zorg. Utrecht: College voor Ethische en Levensbe-
schouwelijke Aspecten van de Zorg: Landelijk Bureau Ethiek
in de Zorg, 2003.
Wieringen, J.C.M. van, M.A. Kijlstra en T.W.J. Schulpen.
Interculturalisatie van het medische onderwijs. Een inventari-
satie bij de faculteiten geneeskunde. S.G.O. Adviesgroep voor
het Stimuleringsprogramma Gezondheidsonderzoek. Utrecht:
Centre for Migration and Child Health, 2001.
Wolffers, I., A. van der Kwaak en D. Barten. Geboorteland als
criterium. Het registreren van de allochtone achtergrond heeft
nadelen. Medisch Contact, 58, 28 maart 2003, no. 13,
p. 505-507.
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 171 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 172 ======================================================================

<pre>5       Zelfbeschikking en eigen verantwoor-
        delijkheid van mensen met een ver-
        standelijke handicap
dr. M.I.M. Schuurman
5.1     Inleiding
De zorg aan mensen met een verstandelijke handicap ontwik-
kelt zich van geïnstitutionaliseerde, aanbodgerichte zorg naar
gedeïnstitutionaliseerde, vraaggerichte ondersteuning. Doel
van beleidsmakers is om mensen met een handicap de gele-
genheid te bieden optimaal te participeren in de samenleving.
Dit betekent dat wonen, arbeid, onderwijs, vrijetijdsbesteding,
zorgverlening, relaties en vriendschappen zich alle afspelen in
de maatschappelijke context. Leven in de samenleving bete-
kent dus ook deelnemen aan reguliere voorzieningen, diensten
en verenigingen en het ontmoeten van niet gehandicapte men-
sen in de directe woonomgeving.
Nauw verbonden aan maatschappelijke participatie is dat men-
sen met een beperking zoveel mogelijk zélf bepalen hoe hun
leven er uitziet. Dat is nodig om de individuele kwaliteit van
het bestaan te kunnen realiseren (Ministerie van VWS, 2001).
Keuzevrijheid, zelfbeschikking en eigen verantwoordelijkheid
zijn in dit proces dan ook sleutelwoorden. Maar deze uitgangs-
punten zijn niet zonder probleem in praktijk te brengen, en ze
leiden tot tal van dilemma’s. Hoever kan die zelfbeschikking
gaan? Kan de verstandelijk gehandicapte persoon op alle do-
meinen evenveel verantwoordelijkheid dragen? En wie bepaalt
dat? Dit zijn de praktische vragen. Zij noodzaken tot afwegin-
gen van ethische aard.
Het doel van dit hoofdstuk is om zicht te krijgen in die belang-
rijke ethische afwegingen. De volgende twee vragen worden
beantwoord:
1. Hoe wordt er aangekeken tegen zelfbeschikking en eigen
     verantwoordelijkheid van personen met een verstandelijke
     handicap?
2. Van welke morele dilemma’s is er sprake?
Eerst wordt in paragraaf 5.2 een schets gegeven van hoe men-
sen met een verstandelijke handicap wonen en leven, met
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 64
</pre>

====================================================================== Einde pagina 172 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 173 ======================================================================

<pre>name in het licht van nieuwe ontwikkelingen. In paragraaf 5.3
volgt een overzicht van de opvattingen die er bij diverse groe-
pen betrokkenen bestaan over zelfbeschikking en verantwoor-
delijkheden van mensen met een verstandelijke handicap. Ver-
volgens vindt in paragraaf 5.4 een ethische reflectie plaats. Op
basis daarvan worden in paragraaf 5.5 aandachtspunten voor
de ethische agenda aangegeven.
5.2     Wonen, leven en zelfbeschikking van mensen
        met een verstandelijke handicap
Huidige situatie
In Nederland leven ruim 120 duizend mensen met een verstan-
delijke handicap. Deze mensen wonen bij ouders of andere
familieleden, zelfstandig, in kleinschalige woonvoorzieningen
of op grote instellingsterreinen. De plaats van leven is mede
afhankelijk van de ernst van de handicap. Van alle volwassen
personen met een ernstig meervoudige handicap (in totaal
tussen 8.000 en 9.000 mensen) woont meer dan 90% in een
intramurale instelling (FvO/VGN, 2002).
Het beleid van overheid, koepelorganisaties en zorgverzeke-
raars is sinds het midden van de jaren negentig gericht op
deïnstitutionalisering van grote zorginstellingen. De doelstel-
ling was het bieden van keuzevrijheid, gebaseerd op volledige
en toegankelijke informatie. In veel gevallen zou het resultaat
dan zijn: wonen in de lokale samenleving. Dit proces van deïn-
stitutionalisering verloopt echter traag en blijft achter bij aan-
vankelijke verwachtingen en doelstellingen (RVZ, 2002; RMO,
2002; Paumen, 2003).
Burgerschapsideaal
Het streven naar deïnstitutionalisering is ingegeven door het
idee dat mensen met een handicap zoveel mogelijk als burgers
aangesproken moeten worden: het zogenoemde ‘burger-
schapsparadigma’. In dat paradigma beschouwt men de ver-
standelijk gehandicapte persoon als medeburger, die onder-
steuning nodig heeft. Ondersteuning die hem door gewone
voorzieningen in de samenleving geboden wordt. Hier is spra-
ke van integratie en inclusie.
Dit paradigma kan afgezet worden tegen twee andere
(Van Gennep, 2001; zie tabel 5.1). In het defectparadigma
wordt de aandacht gericht op de beperkingen van de mens met
een verstandelijke handicap, ziet men hem voornamelijk als
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 173 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 174 ======================================================================

<pre>patiënt en wordt een institutionele wijze van verzorging pas-
send gevonden. In het ontwikkelingsparadigma gaat men veel
meer uit van de mogelijkheden van de mens, die ontwikkeld
dienen te worden in voorzieningen die weliswaar speciaal zijn,
maar die zich wel in de samenleving bevinden. Het burger-
schapsparadigma, defectparadigma en ontwikkelingsparadigma
vertegenwoordigen elk een wijze van kijken naar mensen met
een verstandelijke handicap.
Tabel 5.1          Paradigma’s van verstandelijke beperkingen
                   Defectparadigma          Ontwikkelingsparadigma Burgerschapsparadigma
 Mensvisie         Mens met beperkingen Mens met mogelijkhe-        Mens met rechten en
                                            den                     plichten
 Status persoon    Patiënt                  Leerling                Burger
 Begeleiding       Verzorgen/behandelen Trainen/ontwikkelen         Ondersteunen
 Plaats van        Instituut                Speciale voorzieningen  Gewone voorzieningen
 ondersteuning                              in de samenleving       in de samenleving
 Maatschappelij-   Segregatie               Normalisatie            Integratie/inclusie
 ke houding
Bron: Van Gennep, 2001.
Stagnerend streven
De trage voortgang van de deïnstitutionalisering kan in termen
van dit schema worden begrepen. Zo zouden mensen met een
verstandelijke beperking, vanuit het burgerschapsparadigma
bezien, gebruik moeten maken van gewone voorzieningen. Op
bijvoorbeeld het gebied van vrijetijdsbesteding is hiervan nau-
welijks sprake. Slechts een zeer klein deel van de groep men-
sen met een verstandelijke beperking is lid van een reguliere
vrijetijdsvereniging. De meeste mensen die vrijetijdsactiviteiten
in verenigingsverband ontplooien, zijn lid van een vereniging
die speciaal gericht is op verstandelijk gehandicapten (SCP,
2002).
In een studie naar de stand van zaken van ‘leven in de samen-
leving’ door mensen met een verstandelijke handicap is bur-
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 66
</pre>

====================================================================== Einde pagina 174 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 175 ======================================================================

<pre>gerschap onder meer vertaald in het verkrijgen van zelfbe-
schikking en keuzevrijheid (individuele emancipatie) en van
gelijke rechten en kansen op een gelijkwaardige positie in de
samenleving (sociale emancipatie). De conclusie was dat de
individuele emancipatie de afgelopen jaren enig draagvlak heeft
gekregen, maar dat er van sociale emancipatie geen sprake is
(Schuurman, 2002a).
Nieuwe ontwikkelingen
Toch zet het proces door en er doen zich diverse ontwikkelin-
gen voor op de weg naar realisering van het burgerschapspara-
digma. Een belangrijke ontwikkeling is de nieuwe definitie van
verstandelijke handicap die door de American Association of
Mental Retardation (AAMR) is vastgesteld. Al decennia lang is
de AAMR toonaangevend in het stellen van deze definitie.
Begin jaren negentig vormde de negende editie van de definitie
een kentering in het denken. Niet langer was de intelligentie
van een persoon het uitgangspunt voor de definitie, maar ging
het om zijn gehele functioneren in zijn omgeving en om zijn
behoefte aan ondersteuning. De tiende editie, die onlangs
verscheen, gaat daarop verder en ‘vervangt het oude defect-
model definitief door een ecologisch model, waarin het functi-
oneren van iemand wordt gedefinieerd als een interactie tussen
persoon en omgeving.’ (De Koning, 2002). De definitie luidt
nu: ‘Een verstandelijke handicap verwijst naar functioneringsproble-
men die worden gekenmerkt door significante beperkingen in zowel
het intellectuele functioneren als in het adaptieve gedrag zoals dat tot
uitdrukking komt in conceptuele, sociale en praktische vaardigheden.
De functioneringsproblemen ontstaan vóór de leeftijd van 18 jaar.’
(Buntinx, 2003, p. 8).
Een tweede ontwikkeling is dat de afgelopen jaren in Neder-
land wetgeving is ontwikkeld die de formele zeggenschap van
cliënten heeft versterkt. Zo is er de Wet Medezeggenschap
Cliënten Zorginstellingen (WMCZ), die de zorgaanbieder ver-
plicht een cliëntenraad in te stellen en ook te faciliteren.
Voorts zijn er diverse wetten gekomen die het recht op respec-
tievelijk informatie, keuzevrijheid, bescherming en het indie-
nen van klachten hebben geregeld.
Tenslotte wordt sinds enkele jaren de kwaliteit van de zorg in
instellingen voor mensen met een handicap door externe
teams geëvalueerd. Deze evaluaties vinden plaats vanuit het
cliëntenperspectief en worden uitgevoerd door Stichting Per-
spectief, die speciaal met dit doel is opgericht. De evaluaties
zijn gebaseerd op een viertal ‘standaarden’, die door zowel
                          Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 175 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 176 ======================================================================

<pre>zorgaanbieders als zorgvragers worden erkend. Deze standaar-
den zijn: zeggenschap, inclusie, respect en veiligheid, en
persoonlijke ondersteuning.
5.3      Opvattingen over zelfbeschikking bij groepen
         betrokkenen
Hierboven zijn de ontwikkelingen geschetst in de zorg voor
mensen met een verstandelijke handicap. Welke opvattingen
leven er bij betrokkenen over de huidige situatie, en over de
trends die zich aftekenen? Deze vraag wordt vanuit verschil-
lende groepen beantwoord.
Mensen met een verstandelijke handicap
Wat vinden mensen met een verstandelijke handicap zelf van
zelfbeschikking en het hebben en verkrijgen van eigen verant-
woordelijkheden?
Voorop moet worden gesteld dat mensen met een verstande-
lijke handicap een beperkte bron van informatie zijn. Dit komt
met name doordat zij in vergelijking tot andere groepen be-
trokkenen (zorgaanbieders, ouders, professionals) geen sterke
partij vormen en weinig aan het woord komen. Voor zover
hun mening naar voren komt, gebeurt dit door een relatief
kleine groep, te weten zij die verbonden zijn aan één van de
regionale belangenverenigingen ‘Onderling Sterk’. Tezamen
zijn deze verenigingen gebundeld in de Landelijke Federatie
Belangenverenigingen (LFB) Onderling Sterk.
Het betreft hier mensen met een lichte of matige verstandelijke
handicap. Mensen met ernstige of ernstig meervoudige handi-
caps nemen aan deze verenigingen geen deel. Zij vormen dui-
delijk een aparte groep. Van hun opvattingen over zelfbeschik-
king is erg weinig bekend; wel weten we steeds meer dat ook
zij in staat zijn hun voorkeuren kenbaar te maken en hen aldus
greep gegeven kan worden op hun bestaan (Carbo, 2002a).
De LFB laat er geen misverstand over bestaan wat zij van zelf-
beschikking vindt. Haar brochure zegt er het volgende over:
‘Onderling Sterk wil twee dingen. Ten eerste dat mensen zon-
der handicap anders gaan doen. Dat ze mensen met een handi-
cap niet langer betuttelen. Of kinderachtig tegen ze doen. En
van alles voor ze beslissen. Maar Onderling Sterk wil ook dat
mensen met een handicap zeggen wat ze denken. Wat ze vin-
den en wat ze willen. Dat doen ze nog veel te weinig, omdat ze
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 176 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 177 ======================================================================

<pre>niet durven. Of omdat ze denken dat er niet naar ze wordt
geluisterd. Pas als dit gebeurt, kunnen mensen met een handi-
cap doen en laten wat ze willen. En een gewoon leven leiden.
Net als mensen zonder een handicap.’
De praktijk, aldus de LFB, is echter nog steeds vol betutteling.
Van zelfbeschikking is te weinig sprake. Bij de LFB bestaan
ook duidelijke opvattingen over de ondersteuning aan mensen
met een verstandelijke handicap. Een goede ondersteuning
kenmerkt zich door (Westveer, interview):
- respect voor de ander, op alle gebieden dus ook voor
     diens wilsbeschikking;
- veel nadruk op informatie-uitwisseling;
- het besef dat je gedrag dat door de omgeving is aange-
     leerd, kunt veranderen;
- lef hebben en durven, niet ingrijpen zolang het niet hoeft
     en ook de ander lef gunnen en doorgeven;
- gevoel voor het proces van verandering (‘niet direct kijken
     naar de eventuele puinhoop’).
Behalve bij mensen zelf te rade gaan, is ook onderzoek een
goede bron om er achter te komen hoe de direct betrokkenen
tegen zelfbeschikking aankijken. Zo weten we dat zelfstandig
wonen mensen tevreden maakt, mits dat wonen gepaard gaat
met voldoende, flexibele ondersteuning (Ruigrok, 2002). Ook
in het onderwijs geldt dat voor het bereiken van succes aan
voorwaarden moet zijn voldaan, zoals goede ondersteuning
van leerling en leerkracht. Ook moet de verstandelijk beperkte
leerling al enige zelfstandigheid bezitten. Zelfstandigheid is
hier zowel voorwaarde als effect (Poulisse, 2002; De Graaf,
2002).
In zijn meest recente Rapportage gehandicapten verwoordt het
Sociaal en Cultureel Planbureau, onder meer op basis van een
eigen onderzoek onder mensen met een verstandelijke handi-
cap, de relatie tussen woonvorm en autonomie: wonen in een
instelling betekent weinig autonomie, maar wel een integraal
aanbod van hulp en zorgverlening. Bij zelfstandig wonen is het
juist omgekeerd en is er in principe sprake van autonomie,
maar het ontbreekt aan een integraal aanbod van benodigde
voorzieningen (SCP, 2002).
In de provincie Limburg tenslotte werden mensen met een
verstandelijke handicap, samen met mantelzorgers en professi-
onele ondersteuners, gevraagd naar de vervulling van ervaren
behoeften (Huizing, et al., 2002). Men vond dat aan de invul-
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 177 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 178 ======================================================================

<pre>ling van primaire zorgbehoeften grotendeels wordt voldaan,
maar dat er diverse behoeften zijn waaraan niet tegemoet
wordt gekomen. Ook signaleerde men een frictie tussen ener-
zijds toegenomen inzicht in de vraag van de cliënt en ander-
zijds de bestaande systemen van indicatiestelling, zorgtoewij-
zing en zorgrealisatie. Deze laatste zijn nog onvoldoende
vraaggericht.
Ouders
Ouders van verstandelijk gehandicapte personen zijn altijd erg
betrokken geweest bij de zorg voor hun kind, of dat nu bij hen
woonde of verbleef in een instelling. Hun positie is geleidelijk
aan veranderd.
Vroeger hadden ouders binnen zorginstellingen, net als cliën-
ten zelf, geen inspraak bij de keuzes die voor hun kind werden
gemaakt. ‘De eerste verandering daarin kwam toen ouders hun
stem lieten horen. Zij hebben in de afgelopen jaren veel ver-
anderingen bewerkstelligd en zo een duidelijke bijdrage gele-
verd aan de verbetering van de positie van de cliënt. De stem
van de cliënt werd steeds belangrijker. Maar die stem werd
verwoord door ouders. Zij werden steeds meer de serieuze
gesprekspartner voor de voorziening. Ouders zijn dan ook
lang gezien als de cliënt van de voorziening, niet als de verte-
genwoordiger van de cliënt. De laatste jaren is sprake van een
tweede verandering. De emancipatie van de cliënt zelf. Niet de
ouders maar de stem van de cliënt zelf moet gehoord worden.
Cliënten willen zelf invloed uitoefenen op hun eigen leven.
Zelf bepalen hoe zij hun leven invullen.’ (Den Dulk, 1998,
p. 31). Dit citaat geeft in een notendop aan hoe de positie van
ouders is gewijzigd. Door de beoogde verzelfstandiging van
mensen met een verstandelijke handicap wordt aan ouders
gevraagd zich anders op te stellen en ruimte te geven aan de
zelfbeschikking van hun kind.
De Federatie van Ouderverenigingen sluit hier met zijn be-
leidsuitgangspunten op aan. In een recente nota schrijft zij het
volgende (FvO, 2002): ‘De persoon zelf is als enige in staat aan
te geven hoe zijn leven eruit zou moeten zien. Hij/zij is de
norm, ongeacht leeftijd, gezondheid, aard of ernst van de han-
dicap. Een goed bestaan kan uitsluitend op het persoonlijke
niveau gedefinieerd worden.’
Omdat mensen beperkingen hebben is, aldus de FvO, onder-
steuning noodzakelijk. ‘Persoonlijke ondersteuning, die naar
eigen inzicht kan worden ingezet, geeft mensen meer moge-
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 70
</pre>

====================================================================== Einde pagina 178 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 179 ======================================================================

<pre>lijkheden tot regie over het eigen leven. Ondersteuning is iets
anders dan zorg. Om ondersteuning vraag je zelf en je beslist
er ook zelf over. Ondersteuning is aanvullend op je eigen mo-
gelijkheden en begint waar die mogelijkheden ophouden. Bij
ondersteuning staat de persoon voorop. Zij zal op maat gege-
ven moeten worden, op basis van een goede inschatting van de
mogelijkheden en beperkingen; in dialoog met mensen zelf en
hun naaste verwanten moet worden vastgesteld welke onder-
steuning nodig is, in welke mate, in welke vorm en op welke
terreinen van het leven.’
In de praktijk zijn ouders vaak nog niet zo ver als in deze uit-
gangspunten wordt uitgedrukt. Met gemengde gevoelens wordt
door veel ouders gekeken naar de toenemende zelfstandigheid
van hun kind, met name wanneer dat gepaard gaat met veran-
dering van woonplek. Zelfstandiger wonen brengt tal van
momenten van angst en onzekerheid met zich mee. Men is
bezorgd en bang voor vereenzaming (Carbo, 2002b).
Ook worden ouders vaak ‘geconfronteerd met zaken die voor
hun gevoel niets te maken hebben met wat het ouderlijk in-
stinct hen ingeeft. Dit komt bijvoorbeeld tot uiting bij over-
plaatsing, de komst van vriendjes of vriendinnetjes (vooral
wanneer het erotische element er bij is) en wanneer meer vrij-
heid voor zichzelf wordt verlangd. De eerste reactie van een
ouder is altijd: op de bres springen, beschermen.’
(Van Opzeeland, interview). Zij zijn daarin niet anders dan
andere ouders. Wel is er een andere route: momenten van
bezorgdheid en angst zijn minder voorbijgaand. De kwets-
baarheden van het kind, en daardoor ook die van de ouder,
zijn blijvend en veelomvattend. Het is dus lastiger om daarvan
los te komen.
Naast wonen blijkt ook onderwijs een domein waarbinnen
vragen en dilemma’s naar voren komen. Bij schoolkeuze is er
de afweging tussen gewoon en speciaal onderwijs. Het is niet
gemakkelijk om dan onderscheid te maken tussen je eigen
ervaring en hoe het voor je kind is.
Het achterliggende thema is dat van bescherming en loslaten.
Enerzijds moet veiligheid worden geboden, anderzijds dienen
aan de verstandelijk gehandicapte persoon mogelijkheden
worden gegeven om ontdekkingen te doen en om te leren om
problemen die men op zijn weg tegenkomt zoveel mogelijk
zelf op te lossen. En bij het doen van ontdekkingen hoort het
beschikken over zogenoemde ‘probeerruimte’ (Durven losla-
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 179 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 180 ======================================================================

<pre>ten, 2002). Te veel probeerruimte geeft kans op risico’s, te
weinig probeerruimte heeft het gevaar van betutteling in zich.
Beschermen en vrijlaten zijn beide noodzakelijk.
Dat vraagt wel om het vermogen om onderscheid te maken
tussen de kwetsbaarheid van het kind en de eigen kwetsbaar-
heid van de ouder. Die eigen kwetsbaarheid moet de ouder
onder ogen kunnen zien en opzij kunnen zetten. Het is zelfs
‘een absolute voorwaarde om een goede adviseur en zo nodig
beslisser voor het kind te kunnen zijn, om keuzen te kunnen
maken met betrekking tot zijn of haar toekomst. Dat is niet
gemakkelijk en het vraagt om veel energie en moed. En het
kost tijd. Het kan er in de praktijk zelfs toe leiden dat een kind
wel toe is aan een overgang van de ene leefvorm naar de ande-
re en de ouder niet, of nog niet.’ (Schuurman, 2002b). Voor
het geven van bescherming is een zekere ‘onbaatzuchtigheid’
dus onontbeerlijk.
Professionele werkers
‘Waar alom stichtingen die ondersteuning bieden aan mensen
met verstandelijke of lichamelijke beperking de eigen keuze
hoog in het vaandel hebben, ontstaan voor de begeleider las-
tige dilemma’s. Zij die het vak van begeleider serieus nemen en
met betrokkenheid hun werk doen, voelen zich verantwoorde-
lijk voor het welzijn van de ander. En terecht, natuurlijk. Het
oude paradigma was daarvoor heel doeltreffend. Het kan ge-
formuleerd worden als: “ik (begeleider) zorg dat het met jou in
orde komt”. Het adagium “de cliënt kiest zelf” vraagt echter
een nieuwe houding van de begeleider. Hoe kan je je betrok-
kenheid houden en als deskundige professionele begeleider
kwaliteit van ondersteuning en zorg leveren en daarbij de eigen
keuze van de cliënt respecteren? Want de cliënt kiest ervoor
om zijn kamer niet op te ruimen, kiest ervoor om lekker vet en
veel te eten, kiest er voor om zijn geld uit te geven aan dingen
waarvan je als begeleider ziet en denkt dat hij er niks aan heeft,
kiest ervoor om zich niet te wassen, kiest er voor om niet naar
de dokter te willen gaan bij klachten, kiest er voor om in bed
te blijven liggen. Wanneer moet je dan ingrijpen, hoe ver mag
je het laten komen? En moet je eigenlijk wel ingrijpen, mag dat
nog wel met de eigen keuze?’ (De Ruiter, 2001).
Het hier geschetste dilemma is ook beschreven in het advies
Samen leven in de samenleving (RVZ, 2002): de spanning
tussen deskundigheid en ervaring van de zorgverlener en de
wensen en ervaringen van de cliënt.
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 72
</pre>

====================================================================== Einde pagina 180 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 181 ======================================================================

<pre>Een mogelijke uitweg is het bewust omgaan met ‘probeerruim-
te’. Daarbij schat de zorgverlener de risico’s in die iemand
loopt en kent de cliënt een bepaalde ruimte toe. Met name
diens vaardigheden en emotionele capaciteit tellen dan mee.
Vaardigheden zijn vaak groter dan de emotionele capaciteit:
men kán het wel, maar kan het niet áán. Zo iemand heeft dan
niet op beide gebieden even veel ondersteuning nodig
(Durven loslaten, 2002).
Overigens leeft ook bij veel werkers de wens dat mensen met
verstandelijke handicaps meer zelfstandigheid en zelfbeschik-
king krijgen. Werkers staan midden in de praktijk en ervaren
de verschillende kanten. Enerzijds zien zij de kwetsbaarheden,
bijvoorbeeld bij alleenwonenden die zich niet afdoende kun-
nen beschermen tegen grensoverschrijdend gedrag van ande-
ren, zoals in de seksualiteit en bij seksueel misbruik (Kroef,
2002). Anderzijds ervaren werkers dat naarmate zij de cliënt
beter begrijpen, zij ook méér risico’s durven te nemen.
In een dergelijke sfeer blijken ook mensen met ernstig pro-
bleemgedrag te kunnen leven ‘zonder voortdurend te worden
platgespoten of vastgebonden.’ Er is geen fysieke beheersing
nodig, geen pieper, geen hulptroepen. Voorop staat een relati-
onele benadering, met als uitgangspunten: ‘herstel van het
gewone leven, loslaten in plaats van beheersing van probleem-
gedrag, respect en kameraadschappelijkheid als grondhouding,
aanbieden van duidelijkheid en dialoog, en cliënten inschakelen
in plaats van uitschakelen.’ (Zadoks, 2001).
Aanbieders van zorg en voorzieningen
Zorginstellingen hebben tot taak mensen met een verstande-
lijke handicap adequate en kwalitatief goede zorg en onder-
steuning te bieden. Aan deze zorg en ondersteuning is tevens
de taak verbonden de cliënten zelfstandigheid te leren.
Opvattingen over zelfbeschikking van cliënten zijn in de prak-
tijk doorgaans gerelateerd aan, en afhankelijk van, de visie van
waaruit en de wijze waarop men de zorg- en ondersteunings-
taak inhoud geeft. Daarnaast van de verdere verantwoordelijk-
heden die men heeft, zoals het in alle opzichten garanderen
van veiligheid en het bewaken van praktische grenzen. En
tenslotte van de levensbeschouwelijke visie die men op de
ondersteuning van de doelgroep heeft. Tussen zorginstellingen
doen zich in de opvattingen over zelfbeschikking van de ver-
standelijk gehandicapte mens grote verschillen voor.
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 181 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 182 ======================================================================

<pre>Het thema zelfbeschikking komt in zorginstellingen op ver-
schillende niveaus aan de orde. In de eerste plaats op het direc-
te zorgniveau, dat wil zeggen daar waar de professionele wer-
ker en de cliënt elkaar ‘ontmoeten’ (zie hiervoor). In de tweede
plaats komt het thema aan de orde waar sprake is van meepra-
ten van cliënten over de zorg. Zorginstellingen zijn tot dit
laatste verplicht, het recht op medezeggenschap ligt wettelijk
vast. Hoewel in veel gevallen cliënten zelf bij zorgbesprekin-
gen nog worden overgeslagen en het de ouders zijn die het
woord doen, neemt de betrokkenheid van cliënten geleidelijk
aan toe. Zorginstellingen beseffen dat zij mensen met een
verstandelijke handicap moeten laten meepraten, meedenken
en meebeslissen over dingen die voor hen van belang zijn.
Hoe werkt dat in de praktijk? Er doen zich dilemma’s voor,
bijvoorbeeld omtrent de vraag wanneer zorgvragers buiten de
bespreking gelaten mogen worden. Gesignaleerd wordt
(Noordhoek, 2000) dat hierbij allerlei overwegingen een rol
spelen, zoals: hij is niet in staat om mee te praten over het
zorgverleningsproces, kan niet relativeren, kan moeilijk hoofd-
zaken van bijzaken onderscheiden, heeft veel tijd nodig, praat
anderen naar de mond. Deze overwegingen komen voort uit
de bestaande instellingscultuur. De invloed van de cliënt gaat
vaak tegen die cultuur in. De cultuur moet dus een omslag
maken. Er zijn instellingen waar die omslag is gemaakt: ‘De
kunst is om cliëntraadsleden de tijd te gunnen om tot hun
eigen vragen en conclusies te komen, ook al zijn het niet de
jouwe.’ (SIG, 2003).
In de derde plaats is zelfbeschikking een thema wanneer auto-
nomie expliciet het behandeldoel is. Twee voorbeelden. In
Hoeve Boschoord leren zorgverleners verstandelijk gehandi-
capte mensen met gedragsproblemen hun gedrag in de hand te
houden en als zodanig de regie over hun leven te herkrijgen
(Kroef, 2001). Stichting Woldyne helpt jongeren door middel
van training van zelfredzaamheid om zelfstandig te leven
(Wiercx, 2002).
Dilemma’s rond zelfbeschikking spelen tenslotte ook een rol
bij organisaties die geen zorg aanbieden maar juist de vergro-
ting van zelfbeschikking en de positieversterking van de cliënt
(empowerment) tot doel hebben. Met name de SPD’en nieuwe
stijl behoren hiertoe. Deze organisaties worden geconfronteerd
met het dilemma tussen kwaliteitsbewaking en het bieden van
keuzevrijheid. Hoe bijvoorbeeld op te treden wanneer ouders
of cliënten het persoonsgebonden budget op een wijze gebrui-
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 74
</pre>

====================================================================== Einde pagina 182 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 183 ======================================================================

<pre>ken die wellicht niet ten goede komt aan de betrokkene? Of
wat te doen wanneer een medewerker administratieve onder-
steuning verleent aan een zelfstandig wonende cliënt en er
achterkomt dat deze aan alcohol- of gokverslaving lijdt?
Een speciale groep zijn mensen met ernstige of ernstig meer-
voudige handicaps. Hoe kijken zorginstellingen aan tegen
zelfbeschikking bij deze groep? De aandacht voor dit onder-
werp neemt toe, met name op beleidsniveau. De koepelorgani-
saties van zorgaanbieders en zorgvragers hebben hun opvat-
tingen recent neergelegd in een nota, die alom positief werd
ontvangen. Deze wordt nu als kader gebruikt voor vraagver-
duidelijking en vraagsturing van deze mensen in de alledaagse
zorgverlening (FvO/VGN, 2002).
5.4     Ethische reflectie op het voorafgaande
Zelfbeschikking, autonomie en onafhankelijkheid
Zelfbeschikking is in de zorg aan mensen met een verstande-
lijke handicap een leidende waarde geworden. Voor een deel
kan dit worden gezien als een reactie op een lange periode
waarin bescherming en afhankelijkheid de dominante waarden
vormden, hetgeen, zeker vanuit het huidige perspectief, in de
praktijk veelal uitmondde in paternalisme en betutteling.
Van oudsher is het begrip ‘zelfbeschikking’ verbonden aan
emancipatie. Het wordt vaak gebruikt in verhoudingen waarin
sprake is van ongelijkheid en verschil in macht. Een deel van
de discussie over zelfbeschikking komt voort uit de beleids-
context.
Naast zelfbeschikking, dat sterk is verbonden met het hande-
len van de mens, is er het begrip ‘autonomie’, dat veeleer ver-
wijst naar waar men staat in het proces van zelfontplooiing.
Autonomie is datgene wat iemand nodig heeft om zich te kun-
nen blijven identificeren met wie hij is en met wat hij doet. Het
legt de nadruk op de plaats van keuzes in het leven van de
persoon. Vanuit dit perspectief hoeft men keuzes niet als vast-
staand te beschouwen, maar kan men onderzoeken of er een
ontwikkeling mogelijk is in de keuzes. Keuzes worden zo
vloeibaar (Widdershoven, interview).
In de zorg aan mensen met een verstandelijke handicap zijn
zelfbeschikking en autonomie beginselen van wat eerder het
burgerschapsparadigma werd genoemd.
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 183 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 184 ======================================================================

<pre>Ook het begrip ‘onafhankelijkheid’ speelt een rol. Maar ieder-
een is het er over eens dat onafhankelijkheid als zodanig geen
achterliggend doel van dit paradigma is. Dat was de uitkomst
van een kortstondig debat van enkele jaren geleden. In dit
debat werd door Vlaskamp en Verkerk (2000) naar voren ge-
bracht dat bij alle processen van deïnstitutionalisering het
streven naar onafhankelijkheid het leidende beginsel leek te
zijn. En dat als gevolg daarvan zorg werd beschouwd als iets
uitzonderlijks, iets wat wij mensen eigenlijk niet nodig zouden
moeten hebben. Zij meenden, onder verwijzing naar mensen
met ernstig meervoudige beperkingen, dat niet onafhankelijk-
heid maar samenwerking en interdependentie het dragend
perspectief moeten zijn.
Door Van Gennep en Van Hove (2000) werd dit nader gespe-
cificeerd: ‘Het gaat in het burgerschapsparadigma niet om
onafhankelijkheid, het gaat er om dat we aansluiten bij het
oorspronkelijke perspectief van de pioniers, namelijk het pe-
dagogisch perspectief. Niemand wordt totaal onafhankelijk.
Ieder mens bereikt een zekere optimale verhouding tussen
onafhankelijkheid en een zekere mate van onontkoombare
afhankelijkheid. Sommigen blijven levenslang zodanig
afhankelijk dat zij niet op eigen benen kunnen staan. Maar ook
dan geldt dat het belangrijk is om de betrokkenen tot enige
onafhankelijkheid te brengen, hoe miniem ook.’
Centrale dilemma
Zelfbeschikking wordt dus als een belangrijke waarde be-
schouwd, het staat ‘hoog in het vaandel’. Het wordt zelfs als
een norm ervaren: zelfbeschikking ‘moet’. Naarmate je dichter
bij de praktijk komt, zie je echter differentiatie en ook veel
bedenkingen en scepsis over de realiseerbaarheid van zelfbe-
schikking.
Vooral professionals en ouders lopen aan tegen vragen over de
mogelijkheden van de verstandelijk gehandicapte persoon.
Deze mogelijkheden worden in hun beleving regelmatig over-
schat. Ook wordt de verstandelijk gehandicapte persoon soms
te weinig begeleid, wordt hij of zij meer benaderd vanuit een
visie dan vanuit de eigen beleving van de werkelijkheid.
In dit verband is de opmerking van de Gezondheidsraad
(2002) van belang dat een te grote nadruk op normalisatie het
gevaar van verwaarlozende overschatting in zich draagt. Daar-
van is sprake als ‘het respecteren van de autonomie van een
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 76
</pre>

====================================================================== Einde pagina 184 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 185 ======================================================================

<pre>persoon met een verstandelijke handicap tot gevolg heeft dat
hij niet de zorg krijgt die hij nodig heeft.’
De promotie van de zelfbeschikking als norm heeft met name
onder professionals innerlijke onzekerheid gecreëerd. (Meinin-
ger en Reinders, interview). Aan de ene kant is het eerste sig-
naal negatief geworden: niet ingrijpen. Aan de andere kant is
men vanuit de vroegere cultuur en de eigen professionaliteit
gewend om beheersing en beheersbaarheid voorop te stellen.
Als gevolg van dat laatste doet zich onder professionals overi-
gens nog veel betuttelend gedrag voor.
Het centrale dilemma bij werkers is enerzijds het moeten ge-
ven van ruimte aan de zelfbeschikking van de cliënt en ander-
zijds het behoud van betrokkenheid en deskundigheid als pro-
fessionele begeleider. Vaak worden deze twee zaken als een
tegenstelling ervaren. Dat heeft mede te maken met het feit dat
de wijze van beroepsuitoefening erg beïnvloed wordt door de
organisatie (het juridische karakter, de protocollen, het afgere-
kend worden). Hierdoor voelt men te weinig vrijheid om ruim-
te te geven aan de cliënt. De plicht om verantwoording af te
leggen, legt op de professional grote druk om situaties be-
heersbaar te houden.
Professionals kunnen in het spanningsveld van beschermen en
vrijlaten drie soorten houdingen aannemen. De eerste houding
is om cliënten zoveel mogelijk hun eigen weg te laten gaan.
Deze houding sluit het meest aan bij de formele situatie. Im-
mers, de wetgeving (BOPZ) gericht op zelfbeschikking, nodigt
er toe uit om alleen in te grijpen bij gevaar. De tweede houding
is de traditionele, waarbij beheersing van de situatie door de
zorgverlener voorop staat. Dit betekent dat de grenzen van
wat een cliënt aan keuzevrijheid aankan niet worden onder-
zocht.
De derde houding is om de grenzen van zelfbeschikking van
de cliënt zorgvuldig te gaan ontdekken. De BOPZ wordt in dat
geval als een bodemwet beschouwd, die zelfbeschikking en
keuzevrijheid als beginselen noemt, maar dat doet in het besef
dat het dan pas begint. Deze benadering kan vruchtbaar zijn in
het hanteren en doorbreken van het dilemma van de begren-
zing van zelfbeschikking. Zij stoelt niet op eenmalige acties,
maar is gebaseerd op processen waarin tact en openheid kern-
elementen zijn. Doel is om te proberen de ander steeds weer
net een stapje verder te krijgen.
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 185 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 186 ======================================================================

<pre>De vrijgekomen ‘probeerruimte’ wordt als het ware steeds
opnieuw opgevuld. Dit gebeurt vooral op basis van informatie
die afkomstig is van de verstandelijk gehandicapte persoon
zelf. Het proces is namelijk interactief. De uitkomst is daarbij
niet het belangrijkste, zij is eerder een soort van wenkend
perspectief. Het proces van nadenken en zoeken staat op de
voorgrond. Vaak zijn professionals al te zeer gefixeerd op de
uitkomst, zoals een beslissing of een oplossing voor een pro-
bleem.
Deze aanpak sluit aan op het eerder genoemde ‘pedagogisch
perspectief’ in de zorg. Zij vraagt veel van werkers:
- het vermogen om gedrag en lichaamstaal van de ander
      goed te kunnen waarnemen;
- kennis van de ander (niet alleen dossierkennis, maar ook
      gedetailleerde persoonlijke ervaringskennis die in de om-
      gang met de ander is opgedaan, zoals over liedjes die ie-
      mand mooi vindt en hobby’s);
- zich in het eigen gedrag goed kunnen verhouden tot (of
      zelfs kunnen laten sturen door) de cliënt;
- bekwaamheid in het proces, in staat om te zoeken, om-
      trekkende bewegingen te maken;
- bereidheid tot het aangaan van de dialoog.
Voorts veronderstelt deze aanpak dat de verstandelijk gehandi-
capte persoon zelf duidelijk kan maken wat hij of zij wil. Veel-
al is dat te achterhalen door langdurig met hem of haar om te
gaan. Veel mensen met een verstandelijke handicap kunnen
ook goed aangeven wat bij hen past of waar zij zich prettig bij
voelen. Ze zijn wel degelijk in staat om feedback te geven naar
mensen in hun omgeving. Op deze wijze ontstaat een ‘feed-
back-model’. Anders gezegd, autonomie krijgt zijn vorm in de
interactie (Widdershoven, interview).
In deze benadering wordt de wenselijke balans gevonden tus-
sen zelfbeschikking en bescherming. In de woorden van Wid-
dershoven en Sohl (2001): ‘Ingrijpen hoeft niet alleen gerecht-
vaardigd te worden in termen van paternalisme of gevaar. Het
bevorderen van maatschappelijke participatie vereist een actie-
ve opstelling van de zorgverlener. Autonomie is niet alleen een
kwestie van vrijheid van individuele keuze; het gaat er ook om
het leven op een authentieke en eigen wijze inrichting te ge-
ven. Daarbij is steun onontbeerlijk.’
Een dergelijke benadering vraagt echter wel om heldere rollen.
Is het ‘u vraagt, wij draaien’ of wordt er toch rekening mee
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 78
</pre>

====================================================================== Einde pagina 186 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 187 ======================================================================

<pre>gehouden dat iemand misschien niet voldoende kan? En wie is
dan bevoegd om in te grijpen?
Maatschappelijke context
Het zojuist genoemde dilemma en de mogelijke oplossing
ervan zijn ingebed in de maatschappelijk context. Kern van die
context is, zoals eerder gezegd, het streven naar realisering van
het burgerschapsparadigma. De praktijk van die realisering
vraagt om bezinning op een aantal aspecten, met name waar
het gaat om de rol van de samenleving. Twee aspecten worden
hier met name genoemd.
Het eerste aspect is het feit dat bij burgerschap rechten beho-
ren. Deze rechten zeggen op zichzelf echter niets over kwali-
teit van bestaan. Het hangt er vooral van af of er mensen zijn
die willen helpen die nieuwe kansen te benutten (informele
relaties en netwerken). ‘Rechten zetten deuren open. Hoe de
ruimte achter die deuren zal worden gebruikt, hangt groten-
deels van andere mensen af, niet van overheden en instanties.
Als die medemensen er niet zijn, helpen de rechten van het
volwaardig burgerschap ook niet zoveel.’ (Reinders, 2001).
Anders gezegd, ’erbij horen’ kan op vele manieren. Mensen die
in een gewone wijk wonen, hebben méér nodig dan ‘in de
lokale samenleving wonen’ op zich. Dit is ook de reden waar-
om de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling in zijn advies
over de mogelijkheden en beperkingen van community care
eigenlijk liever spreekt van ‘participatie’ en ‘includerend den-
ken’ (RMO, 2002).
Het tweede aspect betreft het draagvlak voor ‘leven in de sa-
menleving’. Dit draagvlak blijkt vooralsnog beperkt en het
roept ook vragen op. Zoals: Waar ligt de grens in het recht op
ondersteuning? Wat kunnen en mogen we verwachten met
betrekking tot hulp van buren? Is iedereen wel beter af met
zelfstandig wonen? Bij de vermaatschappelijking krijgt de sa-
menleving er een soort beschermplicht bij; wil de samenleving
die wel? (Schnabel, in Indruk van december 2002).
Mogelijk wijzen deze aspecten op een achterliggende aarzeling,
of misschien een dilemma, in de samenleving. Enerzijds is er
de wens om zelfstandigheid en zelfbeschikking van mensen
met een verstandelijke handicap te bevorderen. Anderzijds is
er in diezelfde samenleving slechts een geringe bereidheid tot
werkelijke inclusie en tot het vervullen van ondersteuningsta-
ken.
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 187 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 188 ======================================================================

<pre>5.5      Implicaties voor de ethische beleidsagenda
Het voorafgaande leidt tot een aantal aandachtspunten op
ethisch gebied voor de komende jaren.
Het eerste aandachtspunt betreft het centrale dilemma in de
zorg voor verstandelijk gehandicapten: ruimte geven voor
zelfbeschikking enerzijds en bieden van bescherming en pro-
fessionele begeleiding anderzijds. Ten aanzien van dit dilemma
zullen zowel de overheid als de brancheorganisaties en instel-
lingen een positie moeten bepalen, en die concreet moeten
uitwerken. Deze positie zal moeten liggen tussen de twee
uitersten van geheel vrijlaten en geheel beheersen van de ver-
standelijk gehandicapte en zijn leefsituatie. Uitgangspunt daar-
bij is het onderzoeken en bepalen van de mogelijkheden als
ook de grenzen van zelfbeschikking en autonomie. Dit moet
gebeuren in een zorgvuldig en interactief proces tussen cliënt
en professional. Zelfbeschikking en autonomie krijgen vorm in
dat proces.
Voor de verschillende partijen betekent dat het volgende.
- Voor de overheid: het op gang brengen en ondersteunen
      van een dialoog tussen alle betrokken partijen (mensen
      met een verstandelijke handicap, ouders, professionals en
      instellingen) over de morele kaders waarbinnen de zorg
      zich afspeelt. De overheid moet ook professionals en in-
      stellingen stimuleren tot het concreet uitwerken hiervan.
- Voor de professional: het ontwikkelen van nieuwe vormen
      van professionaliteit en een bijbehorende beroepsethiek.
      Bijvoorbeeld met betrekking tot de verduidelijking van de
      vraag van de cliënt. Daarbij gaat het niet om een eenmali-
      ge inventarisatie van behoeftes, om het op gang brengen
      van een dynamisch proces van behoefte-interpretatie. Dit
      vraagt geheel eigen instrumenten en vaardigheden.
- Voor de organisatie: aanduiding van de organisatorische
      aanpassingen. Wordt er gekozen voor een procesbenade-
      ring, dan betekent dat ook dat er binnen de organisatie
      ruimte moet worden gecreëerd voor een iteratieve aanpak.
      Binnen deze aanpak moeten posities en rollen helder wor-
      den gedefinieerd.
Een tweede aandachtspunt betreft de rol van de samenleving
ten aanzien van mensen met een verstandelijke handicap.
Enerzijds wordt door betrokkenen gewezen op het belang van
inclusie, van sociale contacten en van deelname aan ‘gewone’
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 80
</pre>

====================================================================== Einde pagina 188 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 189 ======================================================================

<pre>activiteiten en voorzieningen. Anderzijds is de vraag in hoever-
re van de samenleving verwacht mag worden dat zij de bijbe-
horende taken zoals ondersteuning en bescherming op zich
neemt. Daarbij speelt ook mee dat ‘de samenleving’ geen uni-
forme, hechte gemeenschap (meer) is, en het dus onduidelijk is
wíe bij een appèl op de samenleving precies wordt aangespro-
ken.
Het is van groot belang dat vanuit de overheid de discussie
over de rol van de samenleving wordt geëntameerd. Daarnaast
is het zinvol en nuttig om onderzoek te laten verrichten naar
de mogelijkheden van initiatieven die lokale en persoonlijke
netwerken rondom mensen met een verstandelijke handicap
opbouwen en ondersteunen (zie bijvoorbeeld De Visser, 2003;
Kal, 2001).
Mensen met een verstandelijke beperking maken deel uit van
onze samenleving. Zij zijn medeburgers. Dit betekent dat zij,
net als alle andere burgers, zoveel mogelijk hun eigen leven
moeten kunnen invullen. Tegelijkertijd zijn zij mensen met een
beperking, hetgeen hen tot bijzondere burgers maakt. De aan-
wezigheid van die beperking brengt op het terrein van zelf-
standigheid en zelfbeschikking dilemma’s met zich mee, zowel
voor henzelf als voor hun omgeving.
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 189 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 190 ======================================================================

<pre>Literatuur
Buntinx, W.H.E. Wat is een verstandelijke handicap? Definitie,
assessment en ondersteuning volgens het AAMR-model. NTZ,
29, 2003, no. 1, p. 4-24.
Carbo, C. Je moet de deur vinden om bij iemand naar binnen
te komen. Nieuwe hoogleraar over begeleiding zeer ernstig
verstandelijk gehandicapten. Markant, maandblad voor de
gehandicaptensector, 7, 2002a, no 2, p. 10-14.
Carbo, C. Onder moeders rokken vandaan. Uit huis met de
J.P. van den Bent Stichting. Markant, maandblad voor de ge-
handicaptensector, 7, 2002b, no 9, p. 18-20.
Dulk, L. den. Empowerment van cliënten met een verstande-
lijke handicap. In: Royers, T., L. de Ree en G. Verbeek.
Empowerment. Eigenmachtig worden in de hulpverlening.
Utrecht: NIZW, 1998.
Durven loslaten (thema). Klik, maandblad voor de verstande-
lijk gehandicaptenzorg, 31, 2002, no. 6, p. 14-25.
Federatie van Ouderverenigingen. Mensen met een naam.
Visie, beleid, strategie. Utrecht: FvO, 2002.
Federatie van Ouderverenigingen/Vereniging Gehandicapten-
zorg Nederland. Ruimte voor mensen. Naar een verhoging van
de kwaliteit van bestaan en de kwaliteit van ondersteuning van
mensen met ernstig meervoudige beperkingen. Utrecht:
FvO/VGN, 2002.
Gennep, A. van en G. van Hove. Zijn het burgerschapspara-
digma en inclusie dan niet bruikbaar voor mensen met een
ernstige verstandelijke handicap? NTZ, 26, 2000, no. 4,
p. 246-255.
Gennep, A.Th.G. van. Begeleiding van mensen met verstande-
lijke beperkingen in de nabije toekomst. Vademecum Zorg
voor Verstandelijk Gehandicapten. Aanvulling 29, mei 2001,
p. 4020-1 t/m 4020-20.
Gezondheidsraad. Anticonceptie voor mensen met een ver-
standelijke handicap. Publicatienummer 2002/14. Den Haag:
Gezondheidsraad, 2002.
                        Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 82
</pre>

====================================================================== Einde pagina 190 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 191 ======================================================================

<pre>Graaf, E. de. Wet Gelijke Behandeling zet weinig zoden aan de
dijk. Down+Up, 2002, no. 59, p. 7-8.
Huizing, A.R., et al. Een eigen invulling. Zorgbehoeften van
mensen met een verstandelijke handicap. Maastricht:
Provinciale Raad voor de Volksgezondheid, 2002.
Kal, D., Kwartiermaken. Werken aan ruimte voor mensen met
een psychiatrische achtergrond. Amsterdam: Boom, 2001.
Koning, J. de. Terug naar de inhoud. Nieuwe definitie verstan-
delijke handicap. Markant, maandblad voor de gehandicapten-
sector, 7, 2002, no 6, p. 22-23.
Kroef, M. Een makkelijke prooi voor misbruikers. Klik,
maandblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg, 31, 2002,
no. 9, p. 8-10.
Kroef, M. Zelfcontrole. Klik, maandblad voor de verstandelijk
gehandicaptenzorg, 30, 2001, no. 9, p. 9-10.
Ministerie van VWS. Kwaliteit in de gehandicaptenzorg. Brief
van de Staatssecretaris aan de Tweede Kamer, 9 mei 2001.
Noordhoek, A. Meepraten over de zorg. Klik, maandblad voor
de verstandelijk gehandicaptenzorg, 29, 2000, no. 9, p. 24-25.
Paumen, M. De deconcentratie voorbij. Het mag weer:
bouwen op het instellingsterrein. Markant, maandblad voor de
gehandicaptensector, 8, 2003, no 1, p. 20-24.
Poulisse, N. Een wankel evenwicht. De integratie van kinderen
met een verstandelijke handicap in het reguliere basisonder-
wijs. Nijmegen: ITS, 2002.
Reinders, J.S. Volwaardig burgerschap, en dan? Markant, 6,
2001, no. 7, p. 6-7.
RMO, Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling. De handicap
van de samenleving. Over mogelijkheden en beperkingen van
community care. Den Haag: RMO, 2002.
Ruigrok, H. Wonen doe je zelf. Evaluatie van ondersteunend
wonen van mensen met een verstandelijke handicap.
Academisch proefschrift. Amsterdam: ISED, 2002.
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 191 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 192 ======================================================================

<pre>Ruiter, W. de. Keuzes van de cliënt versus verantwoordelijk-
heid van de begeleider. Voordracht Open sessiedag NGBZ,
13 december 2001.
RVZ, Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Samen leven in
de samenleving. Zoetermeer: RVZ, 2002.
Schuurman, M.I.M. Mensen met verstandelijke beperkingen in
de samenleving. Een analyse van bestaande kennis en aanwij-
zingen voor praktijk en verdere kennisverwerving. Utrecht:
LKNG/NIZW, 2002a.
Schuurman, M.I.M. Uitdagingen van leven in de samenleving.
Inleiding op de Algemene Ledenvergadering van het WOI, 23
november 2002 in Utrecht. Nieuwegein: Kalliope Consult,
2002b.
SIG, Organisatie voor wonen en dienstverlening aan mensen
met een verstandelijke handicap. Themanummer van Zorg
Samen over cliëntenemancipatie, 2003.
Sociaal en Cultureel Planbureau. Rapportage gehandicapten
2002. Maatschappelijke positie van mensen met lichamelijke
beperkingen of verstandelijke handicaps. Den Haag: SCP,
2002.
Stichting Perspectief. Standaarden voor kwaliteitsevaluaties.
Opgenomen in Nieuwsbrief van Stichting Perspectief, 2002,
no. 6.
Visser, E. de, Netwerk vangt gehandicapte wezen op.
De Volkskrant, 10 april 2003.
Vlaskamp, C. en M.A.Verkerk. Zorg als proces : over
zorgpraktijken en zorgvocabulaires. NTZ, 26, no. 1, 2000, p.
4-16.
Welzijnswerk denkt te veel in ideaalbeelden. SCP-directeur
Paul Schnabel over vermaatschappelijking van de zorg. Indruk,
december 2002, p. 18-19.
Widdershoven, G. en C. Sohl. Ethische aspecten van vraagge-
richte zorg. Handboek Mogelijkheden. Vraaggerichte zorg
voor mensen met een verstandelijke handicap. Maarssen:
Elsevier/De Tijdstroom, 2001. p. I 6.1-1 t/m I 6.1-18.
                      Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 84
</pre>

====================================================================== Einde pagina 192 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 193 ======================================================================

<pre>Wiercx, R. Doorleren in zelfredzaamheid. Markant, maandblad
voor de gehandicaptensector, 7, 2002, no 7, p. 24-25.
Zadoks, J. Als je de cliënt begrijpt, durf je meer risico te ne-
men. Klik, maandblad voor de verstandelijk gehandicapten-
zorg, 30, 2001, no. 10, p. 8-9.
                      Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 85
</pre>

====================================================================== Einde pagina 193 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 194 ======================================================================

<pre>Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 86</pre>

====================================================================== Einde pagina 194 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 195 ======================================================================

<pre>Bijlagen
         Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 87
</pre>

====================================================================== Einde pagina 195 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 196 ======================================================================

<pre>Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 88</pre>

====================================================================== Einde pagina 196 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 197 ======================================================================

<pre>Bijlage 1
Samenstelling Raad voor de Volksgezond-
heid en Zorg
Voorzitter:
Drs. F.B.M. Sanders
Leden:
Mw. prof. dr. I.D. de Beaufort
Drs. J.C. Blankert
J. Franssen
Mw. M.J.M. Le Grand-van den Bogaard
Prof. dr. T.E.D. van der Grinten
Mw. prof. dr. J.P. Holm
Mw. J.M.G. Lanphen, huisarts
Mr. A.A. Westerlaken
Algemeen secretaris:
Drs. P. Vos
                      Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 89
</pre>

====================================================================== Einde pagina 197 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 198 ======================================================================

<pre>Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 90</pre>

====================================================================== Einde pagina 198 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 199 ======================================================================

<pre>Bijlage 2
Samenstelling Forum van het Centrum
voor Ethiek en Gezondheid/Raad voor de
Volksgezondheid en Zorg
Het Forum is ingesteld ter ondersteuning van de signale-
ringstaak van het CEG/RVZ. Het Forum fungeert als klank-
bordgroep en heeft een signalerende, adviserende en initiëren-
de rol bij de totstandkoming van de Signalering.
Mw. prof. dr. I.D. de Beaufort, RVZ (voorzitter)
Prof. dr. G.H. Blijham, Universitair Medisch Centrum Utrecht
Prof. dr. W.J.H.M. van den Bosch, Academisch Medisch
Centrum St. Radboud, Nijmegen en NHG, Utrecht
Mw. prof. dr. D.D.M. Braat, Academisch Medisch
Centrum St. Radboud, Nijmegen
Mw. dr. E. Etty, publicist, Amsterdam
Mw. prof. dr. L.J. Gunning-Schepers, Academisch Medisch
Centrum Amsterdam
Prof. dr. R.J.M. Jeurissen, Universiteit Nyenrode, Breukelen
Prof. dr. ir. H. Jochemsen, prof. dr. G.A.Lindeboom Instituut,
Ede
Drs. A.A. Keizer, verpleeghuisarts, Amsterdam
Mw. drs. J. Klijnsma, Wethouder gemeente Den Haag
Mw. Y. Koster-Dreese, Utrecht
Prof. dr. H.A.M. Manschot, Universiteit voor Humanistiek,
Utrecht
Drs. R.F. May, Altrecht Geestelijke Gezondheidszorg, Utrecht
Dr. P.C. Noordam, Amsterdam
Prof. dr. P. Schnabel, Sociaal en Cultureel Planbureau, Den
Haag
Drs. E. van der Veen, Agis Groep, Utrecht
Mw. prof. dr. M.A. Verkerk, Rijksuniversiteit Groningen
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 91
</pre>

====================================================================== Einde pagina 199 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 200 ======================================================================

<pre>Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 92</pre>

====================================================================== Einde pagina 200 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 201 ======================================================================

<pre>Bijlage 3
Voorbereiding Signalering
Vanuit de Raad
Het signaleringsrapport is voorbereid onder verantwoordelijk-
heid van het raadslid mevrouw prof. dr. I.D. de Beaufort. Zij
werd bijgestaan door de medewerkers van het CEG/RVZ en
twee externe onderzoeksbureaus. Het signaleringsrapport is
door de Raad vastgesteld in zijn vergadering van 24 april 2003.
Samenstelling secretariaat CEG/RVZ
Mw. dr. A.J. Struijs, projectleider
Mw. mr. M.C.E. van Heurck, adviseur (tot 1-1-2003)
Mw. dr. M.H.N. Schermer, adviseur
Mw. I.T. van Voorst, projectsecretaresse
Mw. E.A.C.M. Speekenbrink, administratief medewerkster
W.M.B. Bramer, webmaster
Externe onderzoekers
Mw. drs. E.J. van der Jagt, Bureau van der Jagt, Amersfoort
Dr. M.I.M. Schuurman, Kalliope Consult, Nieuwegein
Discussiebijeenkomst
In het kader van de voorbereiding van hoofdstuk 2 ‘Eisend
gedrag en agressie van zorgvragers’ is op 3 maart 2003 een
discussiebijeenkomst met deskundigen georganiseerd. De be-
langrijkste bevindingen uit deze discussie zijn verwerkt in
hoofdstuk 2. Het verslag van de bijeenkomst en de namen van
de deelnemers zijn te vinden op de website: www.ceg.nl.
Geconsulteerde personen
Tijdens de voorbereiding van het signaleringsrapport is met
een aantal deskundigen individueel gesproken. In de tekst
wordt soms verwezen naar deze gesprekken, aangeduid met de
term ‘interview’.
Hieronder volgt een overzicht van geconsulteerde personen:
Dr. R.L.P. Berghmans, Universiteit Maastricht
Drs. H. van Dartel, Landelijk Bureau Ethiek in de Zorg,
Utrecht
                         Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 93
</pre>

====================================================================== Einde pagina 201 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 202 ======================================================================

<pre>R. Kok, Landelijke Federatie Belangenverenigingen ‘Onderling
Sterk’, Utrecht
Mw. J.M.G. Lanphen, huisarts, Blaricum
Drs. R.F. May, Altrecht Geestelijke Gezondheidszorg, Utrecht
Dr. H.P. Meininger, Vrije Universiteit, Amsterdam
H.P. Menkveld, Somma, Utrecht
Dr. P.C. Noordam, Amsterdam
Drs. C. van Opzeeland, Hartekampgroep, Heemstede
Prof. dr. J.S. Reinders, Vrije Universiteit Amsterdam
Drs. E. van der Veen, Agis Groep, Utrecht
W. Westveer, Landelijke Federatie Belangenverenigingen
‘Onderling Sterk’, Utrecht
Prof. dr. G. Widdershoven, Universiteit Maastricht
Prof. dr. D. Willems, Academisch Medisch Centrum, Amster-
dam
                       Signalering Ethiek en Gezondheid 2003 - RVZ 94
</pre>

====================================================================== Einde pagina 202 =================================================================

<br><br>