<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer (VROM)
Onderwerp               : hoogspanningslijnen
Uw kenmerk              :-
Ons kenmerk             : U 1458\EvR\iv\673-E1 Publicatienr. 2007/25
Bijlagen                :-
Datum                   : 9 november 2007
Geachte minister,
In het overleg op 27 september met de leiding van de Gezondheidsraad bracht u het onderwerp
“hoogspanningslijnen en gezondheid” ter sprake. U stelde toen de vraag wat er bekend is over
eventuele veranderingen van effecten van blootstelling aan de door hoogspanningslijnen
opgewekte elektrische en magnetische velden bij ondergrondse aanleg. Ik heb uw vraag
voorgelegd aan de Commissie Elektromagnetische Velden van de Gezondheidsraad. Deze
commissie berichtte mij, na verwerking van de opmerkingen van de Beraadsgroep Straling en
Gezondheid van de raad, als volgt.
Indien hoogspanningslijnen ondergronds worden aangelegd zal de veldsterkte die ze op het
maaiveld veroorzaken, veranderen. De elektrische velden worden daarbij vrijwel geheel
afgeschermd, maar dat geldt niet voor de magnetische velden. Of en hoeveel de magnetische
veldsterkte gereduceerd wordt door de lijnen ondergronds te leggen, is afhankelijk van hoe diep ze
worden ingegraven en wat de onderlinge afstand is van de drie fasedraden waaruit een
hoogspanningscircuit bestaat1. Indien de kabels niet al te diep liggen kan de magnetische
veldsterkte op het maaiveld in een smalle strook direct boven de kabels zelfs toenemen ten
opzichte van de veldsterkte onder bovengrondse lijnen. Op een horizontale afstand van meer dan
zo’n 10 meter van deze strook zal de magnetische veldsterkte juist lager zijn. Daarbij moet worden
aangetekend dat hoogspanningslijnen niet de enige bronnen van dergelijke velden zijn, maar dat ze
1
  Hoe dichter de fasen bij elkaar liggen, des te meer uitdoving van de velden er plaats vindt. Als de kabels dicht bij elkaar
liggen is er echter ook meer koeling nodig, wat weer hogere kosten met zich mee brengt.
Bezoekadres                                                                               Postadres
Parnassusplein 5                                                                          Postbus 16052
2511 VX       Den Haag                                                                    2500 BB       Den Haag
Telefoon (070) 340 5730                                                                   Telefax (070) 340 75 23
E-mail: e.van.rongen@gr.nl                                                                www.gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp          : hoogspanningslijnen
Ons kenmerk        : U 1458\EvR\iv\673-E1 Publicatienr. 2007/25
Pagina             :2
Datum              : 9 november 2007
ook worden opgewekt door bijvoorbeeld elektrische apparatuur en elektriciteitsleidingen in
woningen. Ook in woningen die niet dicht naast een hoogspanningslijn liggen komen deze velden
dus voor.
De vraag is of eventuele gezondheidseffecten van blootstelling aan de door hoogspanningslijnen
opgewekte elektrische en magnetische velden zullen verminderen bij ondergrondse aanleg. Voor
de beantwoording van de vraag moet een onderscheid worden gemaakt tussen drie soorten
veronderstelde effecten op de gezondheid: indirecte effecten van elektrische velden, directe acuut
optredende effecten van elektrische en magnetische velden en effecten van magnetische velden op
lange termijn.
      Indirecte effecten zijn het gevolg van een ontlaadstroom bij het aanraken van grote metalen
voorwerpen die door het elektrische veld kunnen worden opgeladen. De kans dat dergelijke
effecten optreden zal bij ondergrondse aanleg van hoogspanningslijnen tot nul gereduceerd zijn.
Omdat het elektrische veld wordt afgeschermd door de grond boven de kabels is op het maaiveld
vrijwel geen elektrisch veld meer aanwezig. Bij de veldsterktes die in Nederland onder
hoogspanningslijnen voorkomen is de kans dat indirecte effecten optreden overigens al heel klein.
Alleen onder 380 kV lijnen kunnen elektrische veldsterktes voorkomen waarbij dergelijke effecten
kunnen optreden.
     Acute effecten zijn het gevolg van in het lichaam opgewekte elektrische stroompjes. De
blootstellingslimieten die verschillende organisaties, waaronder de Gezondheidsraad, hebben
voorgesteld zijn op deze effecten gebaseerd. Zij komen bij hoogspanningslijnen niet voor,
daarvoor zijn de magnetische veldsterktes op leefniveau veel te laag. Ondergronds aanleggen zal
hierin dus geen verandering brengen.
     Rest de eventuele effecten op lange termijn, met name de mogelijke verhoging van de kans
op leukemie bij kinderen. Het is onzeker of een reductie van de magnetische veldsterkte op
leefniveau bij ondergrondse aanleg van hoogspanningslijnen daarop van invloed is. Dat komt
omdat onduidelijk is of het in epidemiologisch onderzoek gevonden verband tussen de
magnetische veldsterkte en leukemie bij kinderen een oorzakelijk karakter heeft. Als dat laatste
wel het geval zou zijn dan heeft ondergrondse aanleg een zeer beperkte positieve invloed op het
optreden van kinderleukemie.
Bezoekadres                                                             Postadres
Parnassusplein 5                                                        Postbus 16052
2511 VX    Den Haag                                                     2500 BB   Den Haag
Telefoon (070) 340 5730                                                 Telefax (070) 340 75 23
E-mail: e.van.rongen@gr.nl                                              www.gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp              : hoogspanningslijnen
Ons kenmerk            : U 1458\EvR\iv\673-E1 Publicatienr. 2007/25
Pagina                 :3
Datum                  : 9 november 2007
Toelichting
Ter nadere toelichting van deze conclusies volgt hieronder kort de stand van wetenschap met
betrekking tot de gezondheidseffecten van blootstelling aan de extreem laagfrequente (ELF)
elektrische en magnetische velden zoals die door hoogspanningslijnen worden opgewekt.
In juni 2007 heeft de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) in de reeks Environmental Health
Criteria deel 238 “Extremely Low Frequency Fields” gepubliceerd, vooralsnog alleen in
elektronische vorm (zie http://www.who.int/peh-emf/publications/elf_ehc/en/index.html). De
gedrukte versie wordt over enkele maanden verwacht.2 Dit document geeft, naast een
samenvatting van technische aspecten zoals de sterkte van ELF elektrische en magnetische velden
in verschillende situaties, een actueel overzicht van de stand van wetenschap met betrekking tot
effecten van blootstelling aan deze velden. Kort samengevat zijn de conclusies over dit laatste
onderwerp, die de Gezondheidsraad onderschrijft, de volgende.
      Negatieve effecten op de gezondheid zijn alleen wetenschappelijk vastgesteld bij
       blootstelling aan ELF elektrische of magnetische velden met hoge veldsterktes. Dergelijke
       effecten zijn het gevolg van de opwekking van elektrische stroompjes in het lichaam en
       kunnen leiden tot ongewenste stimulatie van zenuwen en spieren. De blootstellingslimieten
       zoals voorgesteld door de International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection
       (ICNIRP) in 1998 en de Gezondheidsraad in 20003 zijn gericht op het voorkómen van
       dergelijke effecten. In de blootstellingslimieten zijn veiligheidsmarges ingebouwd, waardoor
       de limieten voor de algemene bevolking een factor 50 en voor de beroepsbevolking een
       factor 10 lager liggen dan niveaus waarboven gezondheidseffecten voor zouden kunnen
2
  De Gezondheidsraad heeft met financiële steun van uw ministerie een aanzienlijke inhoudelijke en logistieke bijdrage
geleverd aan het tot stand komen van deze publicatie.
3
  ICNIRP - International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection. Guidelines for limiting exposure to time-varying
electric, magnetic, and electromagnetic fields (up to 300 GHz). Health Phys, 1998; 74(4): 494-522.
Gezondheidsraad: Commissie ELF elektromagnetische velden. Blootstelling aan elektromagnetische velden (0 Hz - 10
MHz). Den Haag: Gezondheidsraad, 2000; publicatie nr 2000/06.
Bezoekadres                                                                             Postadres
Parnassusplein 5                                                                        Postbus 16052
2511 VX      Den Haag                                                                   2500 BB      Den Haag
Telefoon (070) 340 5730                                                                 Telefax (070) 340 75 23
E-mail: e.van.rongen@gr.nl                                                              www.gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp          : hoogspanningslijnen
Ons kenmerk        : U 1458\EvR\iv\673-E1 Publicatienr. 2007/25
Pagina             :4
Datum              : 9 november 2007
     komen. Overschrijding van de limieten betekent dus niet dat er direct een kans is op het
     optreden van gezondheidseffecten. In ons land zijn blootstellinglimieten niet wettelijk
     vastgelegd, maar in de praktijk worden wel de aanbevelingen van de ICNIRP gehanteerd.
     Voor de frequentie van het elektriciteitsnet in Nederland, 50 Hz, ligt de limiet voor het
     magnetische veld voor de algemene bevolking op 100 microtesla (µT) en die voor
     beroepsmatige blootstelling op 500 µT; voor het elektrische veld zijn de waardes
     respectievelijk 5 en 10 kilovolt per meter. Veldsterktes boven deze waarden, waarbij
     negatieve effecten op de gezondheid zouden kunnen optreden, komen niet voor op leefniveau
     in de buurt van hoogspanningslijnen.
    Daarnaast concludeert de WHO dat er beperkte aanwijzingen zijn dat acute lymfatische
     leukemie bij kinderen mogelijk gerelateerd is aan langdurige blootstelling aan relatief lage
     magnetische veldsterktes. Daarbij gaat het om niveaus die gevonden kunnen worden binnen
     een strook van, afhankelijk van de situatie, zo’n 100-200 m aan weerszijden van
     bovengrondse hoogspanningslijnen. Deze conclusie is gebaseerd op een zwak, maar redelijk
     consistent statistisch verband dat in epidemiologisch onderzoek gevonden is voor ongeveer
     een verdubbeling van de incidentie van acute lymfatische leukemie bij kinderen die wonen in
     een omgeving waar de berekende sterkte van het magnetische veld groter is dan circa 0,4 µT.
     Uit het vele onderzoek dat daarnaast in het laboratorium is gedaan zijn echter geen
     aanwijzingen gevonden voor een biologisch mechanisme dat de gevonden associatie zou
     kunnen verklaren. Er is dus geen oorzakelijke verband aangetoond tussen de verhoogde
     incidentie van kinderleukemie en blootstelling aan ELF magnetische velden en het is dus
     denkbaar dat andere factoren hierin een rol spelen.
     De gevonden associatie zou voor Nederland, volgens berekeningen van de Gezondheidsraad
     en het RIVM, neerkomen op ongeveer één geval van kinderleukemie in de twee jaar, op een
     totaal van circa 110 nieuwe gevallen per jaar. Hierbij moet wel worden opgemerkt dat de
     blootgestelde groep kinderen relatief klein is (er wonen in Nederland circa 15 000 kinderen in
     zones rond hoogspanningslijnen waar de sterkte van het magnetische veld meer is dan circa
     0,4 µT). Als er een risico is, dan is dat voor deze kinderen ongeveer twee keer zo groot als
     voor kinderen die buiten deze zones wonen.
    Er zijn geen aanwijzingen dat blootstelling aan ELF elektrische velden tot ziektes zoals
     kinderleukemie kan leiden.
    Er kunnen ook indirecte effecten optreden. Dat is het geval wanneer grote metalen
     voorwerpen, zoals een hekwerk of een vrachtauto, zich dicht in de buurt van een
Bezoekadres                                                             Postadres
Parnassusplein 5                                                        Postbus 16052
2511 VX    Den Haag                                                     2500 BB    Den Haag
Telefoon (070) 340 5730                                                 Telefax (070) 340 75 23
E-mail: e.van.rongen@gr.nl                                              www.gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp         : hoogspanningslijnen
Ons kenmerk       : U 1458\EvR\iv\673-E1 Publicatienr. 2007/25
Pagina            :5
Datum             : 9 november 2007
     hoogspanningslijn bevinden. Indien deze voorwerpen niet zijn geaard, kunnen ze worden
     opgeladen door het elektrische veld dat door de hoogspanningslijn wordt veroorzaakt. Bij
     aanraking van het voorwerp zal er een ontlaadstroom gaan lopen die, als hij te sterk is, tot een
     voelbare elektrische schok kan leiden. De aanbevelingen voor blootstellingslimieten voor
     ELF elektrische velden die door de ICNIRP en de Gezondheidsraad zijn opgesteld zijn er op
     gericht om dergelijke effecten te voorkomen.
Hoogachtend,
Mw. prof. dr. M.. de Visser
vice-voorzitter
Bezoekadres                                                          Postadres
Parnassusplein 5                                                     Postbus 16052
2511 VX   Den Haag                                                   2500 BB     Den Haag
Telefoon (070) 340 5730                                              Telefax (070) 340 75 23
E-mail: e.van.rongen@gr.nl                                           www.gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>