<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Aan de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
Onderwerp          : Briefadvies Gezondheidsrisico’s door gewasbeschermingsmiddelen in de
                      landbouw: het nut van onderzoek onder omwonenden
Uw kenmerk          : DP/2011043142
Ons kenmerk         : I-821/11/HvD/bp/887-C1                Publicatienr. 2011/18
Bijlagen           :2
Datum               : 2 september 2011
Geachte staatssecretaris,
Op 18 april heeft u mede namens uw collega van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie de
Gezondheidsraad om advies gevraagd over eventuele gezondheidsrisico’s voor omwonenden van
landbouwpercelen die voortvloeien uit de toepassing van gewasbeschermingsmiddelen. In uw
brief (zie bijlage A) stelt u een aantal vragen. Allereerst wilt u weten of omwonenden in zulke
mate kunnen zijn blootgesteld, dat hun gezondheid gevaar loopt. Speciale aandacht vraagt u voor
kwetsbare groepen, situaties van hoge blootstelling, blootstelling aan combinaties van stoffen,
omwonenden van kassen en blootstelling via gecontamineerde moestuinen. Daarnaast wilt u weten
in hoeverre een geplande Europese aanpassing in de toelatingsprocedure van gewasbeschermings-
middelen soelaas kan bieden. Tot slot vraagt u het oordeel van de raad over nut en opzet van een
bevolkingsonderzoek ter vaststelling van de gezondheidsrisico’s voor omwonenden.
      Voor de beantwoording van uw vragen zal ik op korte termijn een multidisciplinaire
commissie instellen. Overeenkomstig uw verzoek ga ik in deze brief kort in op uw laatste vraag. Ik
doe dat op basis van relevante eerdere adviezen van de raad en na consultatie van de leden en
adviseurs van de in te stellen commissie (zie bijlage B) en van de Beraadsgroep Gezondheid en
Omgeving.
Nut en opzet van onderzoek onder omwonenden
Gewasbeschermingsmiddelen kunnen het behandelde perceel verlaten door verwaaiing van de
spuitnevel tijdens de toediening of daarna door vervluchtiging vanaf het gewas of de bodem.1,2
Ook kunnen ze zich gehecht aan bodem- of stofdeeltjes verspreiden door de wind of via schoeisel
en kleding.3 Vooral bij teelten die een intensief gebruik van deze middelen vergen, zoals de
Bezoekadres                                                                Postadres
Parnassusplein 5                                                           Postbus 16052
2511 VX     Den Haag                                                       2500 BB   Den Haag
Telefoon (070) 340 74 51                                                   Telefax (070) 340 75 23
E-mail: hfg.van.dijk@gr.nl                                                 www.gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp          : Briefadvies Gezondheidsrisico’s door
                     gewasbeschermingsmiddelen in de landbouw: het nut van
                     onderzoek onder omwonenden
Ons kenmerk        : I-821/11/HvD/bp/887-C1                Publicatienr. 2011/18
Pagina             :2
Datum              : 2 september 2011
bloembollenteelt, maken omwonenden zich zorgen over de mogelijke gevolgen voor hun
gezondheid en die van hun kinderen.4 U vraagt of bevolkingsonderzoek licht kan werpen op de
gezondheidsrisico’s voor omwonenden. De term ‘bevolkingsonderzoek’ kan meerdere
betekenissen hebben. Soms wordt hiermee de screening van individuen op een bepaalde ziekte,
zoals borstkanker, aangeduid. Uw vraag betreft onderzoek dat gezondheidsrisico’s voor
omwonenden door het lokale gebruik van gewasbeschermingsmiddelen beoogt aan te tonen of uit
te sluiten. Duidelijkheidshalve spreek ik hier liever van ‘onderzoek onder omwonenden’.
      Onderzoek onder omwonenden van landbouwpercelen is in twee stappen op te splitsen:
blootstellingsonderzoek en gezondheidsonderzoek. De geraadpleegde commissie- en
beraadsgroepsleden zijn unaniem van mening dat het noodzakelijk is om te beginnen met
blootstellingsonderzoek. Om eventuele gezondheidseffecten bij omwonenden aan het gebruik van
gewasbeschermingsmiddelen te kunnen relateren, is nadere kennis van de blootstelling
onontbeerlijk. De huidige inzichten in de blootstellingsniveaus van omwonenden berusten
grotendeels op modelberekeningen, die wellicht niet alle relevante blootstellingssituaties in
beschouwing nemen. Meetgegevens over de blootstelling van omwonenden aan gewas-
beschermingsmiddelen zijn schaars. In Nederland zijn slechts enkele, oriënterende studies verricht
naar gehaltes van gewasbeschermingsmiddelen in lucht5, bodem6, huisstof3,6, groente uit
moestuinen6,7 en drinkwater van eigen pomp6. Dat betreft uitwendige blootstelling. De inwendige
blootstelling (gehaltes in lichaamsmaterialen zoals bloed of urine) van omwonenden is in ons land,
voor zover mij bekend, nauwelijks onderzocht. Beschikbare gegevens uit het buitenland zijn niet
zonder meer te vertalen naar de Nederlandse situatie. Blootstellingsonderzoek onder omwonenden
acht ik daarom zeker nuttig. Het verdient aanbeveling om het onderzoek te richten op plaatsen
waar op grond van het intensief gebruik en de toedieningswijze van gewasbeschermingsmiddelen
een relatief hoge blootstelling verwacht mag worden.
      Meetgegevens kunnen duidelijk maken aan welke stoffen omwonenden zijn blootgesteld, wat
hun gemiddelde blootstelling is over langere duur en hoe hoog piekbelastingen zijn. Ze kunnen
ook inzicht verschaffen in wat de afstand van een woning tot een behandeld perceel betekent voor
de blootstelling van de bewoners, hoe de blootstelling in de tijd varieert en hoe modelmatige
blootstellingsschattingen zich verhouden tot de gemeten blootstelling. Een vergelijking met de
blootstelling van mensen die niet in agrarisch gebied wonen kan duidelijk maken in hoeverre
omwonenden hoger zijn blootgesteld dan de rest van de bevolking, die eveneens kan zijn
blootgesteld aan gewasbeschermingsmiddelen, bijvoorbeeld door consumptie van bespoten
groente en fruit. Toetsing van de gemeten blootstelling aan veilig geachte referentiewaarden, zoals
Bezoekadres                                                               Postadres
Parnassusplein 5                                                          Postbus 16052
2511 VX     Den Haag                                                      2500 BB   Den Haag
Telefoon (070) 340 74 51                                                  Telefax (070) 340 75 23
E-mail: hfg.van.dijk@gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp           : Briefadvies Gezondheidsrisico’s door
                      gewasbeschermingsmiddelen in de landbouw: het nut van
                      onderzoek onder omwonenden
Ons kenmerk         : I-821/11/HvD/bp/887-C1                Publicatienr. 2011/18
Pagina              :3
Datum               : 2 september 2011
die voor de blootstelling van personen die de middelen toepassen (de zogenoemde AOELa) en van
consumenten (de ADIb en de ARfDc), geeft aan in hoeverre er sprake is van een risicovolle
situatie. Op geleide van de uitkomsten van het blootstellingsonderzoek is dan te bepalen of
gezondheidsonderzoek zinvol is en hoe dat er dan uit zou moeten zien.
      Om bruikbare resultaten op te kunnen leveren, moet blootstellingsonderzoek aan bepaalde
voorwaarden voldoen.8 Die betreffen onder meer de keuze van geschikte onderzoekspopulaties,
goed vergelijkbare controlegroepen, te meten stoffen, te onderzoeken monsters (bijvoorbeeld
lucht, huisstof, urine) en tijdstip, frequentie en duur van de metingen. Wat de beste opzet is, hangt
mede af van de vragen die men wil beantwoorden. De commissie gaat zich daarom buigen over de
vraag welk type blootstellingsonderzoek welke informatie kan verschaffen.
Het betrekken van belanghebbende partijen
In uw adviesaanvraag verzoekt u mij nadrukkelijk om omwonenden op enigerlei wijze bij de
opstelling van het advies te betrekken. De raad heeft eerder het belang van burgerparticipatie
onderstreept bij de omgang met milieuvraagstukken, zeker als die lokaal ongerustheid oproepen9
en als die zich kenmerken door substantiële onzekerheid10. Beide lijken hier aan de orde te zijn.
Om uiteindelijk te komen tot blootstellingsonderzoek dat de vragen van verontruste omwonenden
kan beantwoorden, is het raadzaam om hen niet alleen te betrekken bij de opzet van bloot-
stellingsonderzoek, maar hen nu al te betrekken bij de opstelling van het advies over de
mogelijkheden en beperkingen van dergelijk onderzoek. De commissie zal zich zorgvuldig
beraden over de wijze waarop ze die betrokkenheid gestalte zal geven. Overigens zal ik de
commissie vragen om naast omwonenden tevens andere belanghebbenden te horen, zoals de
landbouwsector en de agrochemische industrie.
Uiteraard zal de commissie ook ingaan op de overige vragen die u heeft gesteld. Ik streef ernaar
om u het advies van de commissie in de loop van 2012 aan te kunnen bieden.
a
  Acceptable Operator Exposure Level
b
  Acceptable Daily Intake
c
  Acute Reference Dose
Bezoekadres                                                                Postadres
Parnassusplein 5                                                           Postbus 16052
2511 VX    Den Haag                                                        2500 BB   Den Haag
Telefoon (070) 340 74 51                                                   Telefax (070) 340 75 23
E-mail: hfg.van.dijk@gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp         : Briefadvies Gezondheidsrisico’s door
                    gewasbeschermingsmiddelen in de landbouw: het nut van
                    onderzoek onder omwonenden
Ons kenmerk       : I-821/11/HvD/bp/887-C1              Publicatienr. 2011/18
Pagina            :4
Datum             : 2 september 2011
Een afschrift van dit briefadvies is verzonden aan uw collega van Economische Zaken, Landbouw
en Innovatie.
Met vriendelijke groet,
prof. dr. H. Obertop
vicevoorzitter
Bezoekadres                                                            Postadres
Parnassusplein 5                                                       Postbus 16052
2511 VX    Den Haag                                                    2500 BB   Den Haag
Telefoon (070) 340 74 51                                               Telefax (070) 340 75 23
E-mail: hfg.van.dijk@gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp          : Briefadvies Gezondheidsrisico’s door
                     gewasbeschermingsmiddelen in de landbouw: het nut van
                     onderzoek onder omwonenden
Ons kenmerk        : I-821/11/HvD/bp/887-C1               Publicatienr. 2011/18
Pagina             :5
Datum              : 2 september 2011
Literatuur
1       Gezondheidsraad. Atmosferische verspreiding van gewasbeschermingsmiddelen. Een
        ecologische risico-evaluatie. Den Haag: Gezondheidsraad; 2000: publicatienr. 2000/03.
2       van Dijk HFG, van Pul WAJ, de Voogt P, editors. Fate of pesticides in the atmosphere.
        Implications for environmental risk assessment. Dordrecht/Boston/London: Kluwer
        Academic Publishers; 1999.
3       Hogenkamp A, Vaal M, Heederik D. Pesticide exposure in dwellings near bulb growing
        fields in the Netherlands: an explorative study. Ann Agric Environ Med 2004; 11: 149-
        153.
4       Zembla: Gif in de bollenstreek - transcript. 8-1-2011. VARA. Internet:
        http://zembla.vara.nl/Gif-in-de-bollenstreek.8566.0.html.
5       Duyzer JH, Vonk AW. Atmospheric deposition of pesticides, PAHs and PCBs in the
        Netherlands. Apeldoorn: TNO Environment, Energy and Process Innovation; 2003:
        R2003/255.
6       van den Berg MMHE, van der Voet E, van der Naald WGH, Dikstaal N. Risico's van
        bestrijdingsmiddelen voor jonge kinderen in de Bloembollenstreek: cholinesteraseremmers
        en dithiocarbamaten. Leiden: Centrum voor Milieukunde; 1989: CML mededelingen 50.
7       Staal L. Consumptiegewassen na(ast) bloembollen. Gezondheidsrisico's ten gevolge van
        het gebruik van bestrijdingsmiddelen in de bloembollenteelt via de voeding? Een
        onderzoek van de GGD-en in Noord-Holland Noord en de Keuringdienst van waren, regio
        Noord-West. 2000.
8       Gezondheidsraad. Gezondheid en milieu; mogelijkheden van monitoring. Den Haag:
        Gezondheidsraad; 2003: publicatienr. 2003/13.
9       Gezondheidsraad. Ongerustheid over lokale milieufactoren: risicocommunicatie,
        blootstellingsbeoordeling en clusteronderzoek. Den Haag: Gezondheidsraad; 2001:
        publicatienr. 2001/10.
10      Gezondheidsraad. Voorzorg met rede. Den Haag: Gezondheidsraad; 2008: publicatienr.
        2008/18.
Bezoekadres                                                              Postadres
Parnassusplein 5                                                         Postbus 16052
2511 VX    Den Haag                                                      2500 BB   Den Haag
Telefoon (070) 340 74 51                                                 Telefax (070) 340 75 23
E-mail: hfg.van.dijk@gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Bijlage A
        De adviesaanvraag
        Op 18 april 2011 ontving de voorzitter van de Gezondheidsraad het verzoek van
        de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu om advies over de risico’s van
        omwonenden door de toepassing van gewasbeschermingsmiddelen. De staatsse-
        cretaris schreef (brief DP/2011043142):
        Het onderwerp risico’s van omwonenden door de toepassing van gewasbeschermingsmiddelen staat
        op uw werkprogramma voor 2011 naar aanleiding van een verzoek van mijn ambtsvoorganger, de
        minister van VROM. Met deze brief wil ik de vraag aan u over dit onderwerp nader specificeren. De
        recente ontwikkelingen over dit onderwerp zal ik daarbij betrekken. Ik doe dat mede namens mijn
        collega van EL&I.
        De risico’s van het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen voor omwonenden en omstanders wor-
        den in de toelatingsbeoordeling niet meegenomen. Verondersteld werd dat door de beoordeling van
        de risico’s van de toepasser de risico’s voor de omwonenden en omstanders voldoende zijn afgedekt.
        Bij die veronderstelling zijn nationaal en internationaal steeds meer vraagtekens gezet. Daarom is er
        op Europees niveau voor gekozen de genoemde risico’s wel te gaan beoordelen. Dat is in de nieuwe
        Verordening voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen opgenomen. Aan een technisch
        richtsnoer om die beoordeling uit te voeren, wordt nog gewerkt.
        Centraal onderwerp voor het advies is de vraag of omwonenden door het gebruik van gewasbescher-
        mingsmiddelen in zo’n mate kunnen worden blootgesteld dat er risico’s voor hun gezondheid uit
        voort kunnen vloeien. Speciale aandacht is daarbij wenselijk voor kwetsbare of gevoelige groepen,
        De adviesaanvraag                                                                                     1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>situaties met hoge blootstelling en de blootstelling aan een mix van stoffen. Er bestaan hierover nu
zorgen bij een aantal bewonersgroepen. Het is wenselijk om gezien deze maatschappelijke onrust op
enigerlei wijze omwonenden bij het opstellen van uw advies te betrekken.
Zodra een Europees richtsnoer voor de toelatingsbeoordeling is vastgesteld, zal deze ook in Neder-
land gehanteerd gaan worden. In uw advies kan met deze ontwikkeling rekening worden gehouden.
Ligt het in de rede dat door het hanteren van deze richtsnoer bij de toelatingsbeoordelingen een ver-
mindering van de risico’s voor omwonenden kan worden verwacht, en zo ja in welke mate? Is er dan
helemaal geen reden tot zorg meer, of blijven er ook dan aspecten die aandacht vragen? Als dat het
geval is kunnen deze aspecten door gebruiksvoorschriften voldoende afgedekt worden, of blijven er
dan nog steeds aandachtspunten over? De ervaring in Duitsland met de toepassing van een voorloper
van de Europese beoordelingsmethode kan daarbij waardevolle informatie geven.
Speciale aandacht wil ik vragen voor risico’s die alleen in Nederland een rol spelen en daarom niet in
de Europese richtsnoer aan bod komen, zoals die van omwonenden van kassen. Daarnaast zijn er
blootstellingsroutes die niet in de voorgestelde beoordeling worden meegenomen, zoals de risico’s
door consumptie uit moestuinen naast bespoten landbouwpercelen. Is er reden de toelatingsbeoorde-
ling daarop aan te vullen, of zijn er hiervoor mogelijkheden buiten de toelating om? Graag verneem
ik van u of en zo ja welke lacunes in kennis u geconstateerd heeft, en suggesties voor het opvullen
hiervan.
Tenslotte vraag ik uw aandacht nog voor een meer specifieke vraag in deze problematiek. In een
recente TV uitzending en aansluitende politieke discussie is dit onderwerp besproken. Gesuggereerd
is daarbij om de mogelijke risico’s van omwonenden met een bevolkingsonderzoek vast te stellen.
Graag zou ik uw beoordeling vernemen van het nut en de mogelijke opzet van een dergelijk onder-
zoek. Gezien de maatschappelijke en politieke aandacht voor deze suggestie zou ik het op prijs stel-
len als u deze vraag vooruitlopend op het volledige advies zou kunnen beantwoorden. Dat zou
kunnen in de vorm van een briefadvies. Ik zou het op prijs stellen als u er in zou slagen dit briefadvies
nog voor deze zomer af te ronden.
Ik verneem graag van u hoeveel tijd u nodig denkt te hebben voor het opstellen van het advies. U kunt
een beroep doen op betrokkenheid als waarnemer of adviseur vanuit mijn ministerie en/of vanuit het
RIVM.
Hoogachtend,
DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN MILIEU
(w.g.)
Joop Atsma
De adviesaanvraag                                                                                         2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Bijlage B
        Voorlopige samenstelling
        van de commissie
        •  dr. F. Woudenberg, voorzitter
           psycholoog, GGD Amsterdam
        •  dr. ir. F. van den Berg, adviseur
           milieuchemicus, Centrum voor Water en Klimaat, Alterra, Wageningen
           University & Research Centre
        •  prof. dr. M. van den Berg
           hoogleraar toxicologie, Institute for Risk Assessment Sciences, Universiteit
           Utrecht
        •  dr. P.J. Boogaard
           toxicoloog, Shell International BV, Den Haag
        •  ir. M. Busschers, adviseur
           toxicoloog, College voor de Toelating van Gewasbeschermingsmiddelen en
           Biociden, Wageningen
        •  prof. dr. ir. D.J.J. Heederik
           hoogleraar gezondheidsrisicoanalyse, Institute for Risk Assessment
           Sciences, Universiteit Utrecht
        •  dr. R.M. Meertens
           psycholoog, Maastricht University
        •  dr. M.N.E. Nelemans, waarnemer
           ministerie van Infrastructuur en Milieu, Den Haag
        •  dr. B.C. Ossendorp, adviseur
           risicobeoordelaar, Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven
        Voorlopige samenstelling van de commissie                                       3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>•  prof. dr. P.J.J. Sauer
   emeritus hoogleraar kindergeneeskunde, Universitair Medisch Centrum
   Groningen
•  dr. ir. P.T.J. Scheepers
   toxicoloog, Universitair Medisch Centrum St. Radboud, Nijmegen
•  dr. H.F.G. van Dijk, secretaris
   Gezondheidsraad, Den Haag
•  drs. M. Drijver, arts, secretaris
   Gezondheidsraad, Den Haag
Voorlopige samenstelling van de commissie                              4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>