<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Aan de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Onderwerp           : Briefadvies Hittestress
Uw kenmerk          : G&VW/GW/2011/2388
Ons kenmerk         : I 762/11/AvdB/fs/832-G2             Publicatienr. 2011/31
Bijlagen            :3
Datum               : 16 november 2011
Geachte staatssecretaris,
Op 24 november 2008 ontving u van de Gezondheidsraad het signalement ‘Hittestress op de
werkplek’. In vervolg hierop kreeg de Gezondheidsraad van uw ministerie op 23 februari 2011 het
schriftelijke verzoek om met betrekking tot hittestress een aanbeveling te doen ‘voor praktisch
hanteerbare grenswaarden (in functie van de lichaamskerntemperatuur)’(zie bijlage A). In dit
briefadvies geeft de Commissie Signalering arbeidsomstandighedenrisico’s van de raad (zie
bijlage B) haar bevindingen weer met betrekking tot gezondheidskundige en veiligheidskundige
grenswaarden voor hittestress. Het briefadvies is getoetst door de Beraadsgroep Gezondheid en
omgeving van de raad.
Conclusies uit het voorgaande signalement
In het eerdere signalement uit 2008 stond de vraag van de toenmalig minister van SZW centraal of
er op dit moment of op termijn nieuwe (internationale) wetenschappelijke inzichten zijn, of te
verwachten zijn, met betrekking tot gezondheidskundige of veiligheidskundige grenswaarden voor
hittestress op de werkplek.1 Het ging dus om de mogelijkheden om grenswaarden voor hittestress
te stellen en niet om een aanbeveling van concrete waarden. Met betrekking tot die vraag
formuleerde de commissie in 2008 een drietal conclusies:
Bezoekadres                                                              Postadres
Parnassusplein 5                                                         Postbus 16052
2511 VX     Den Haag                                                     2500 BB   Den Haag
Telefoon (070) 340 70 17                                                 Telefax (070) 340 75 23
E-mail: a.vander.burght@gr.nl                                            www.gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp              : Briefadvies Hittestress
Ons kenmerk             : I 762/11/AvdB/fs/832-G2          Publicatienr. 2011/31
Pagina                  :2
Datum                   : 16 november 2011
         Om nadelige fysieke kortetermijneffecten van hittestress te voorkomen zijn er
          gezondheidskundig onderbouwde grenswaarden beschikbaar. Voorbeelden van die
          grenswaarden zijn de referentiewaarden voor de omgevingswarmte uitgedrukt in Wet-
          Bulb-Globe-Temperaturea (WBGT) in NEN-ISO norm 7243:1989 en de Recommended
          Alert Limits (RAL) en Recommended Effect Limits (REL), eveneens in WBGT, van het
          Amerikaanse National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH).2,3 De
          wetenschappelijke inzichten geven geen aanleiding om de grenswaarden voor nadelige
          fysieke kortetermijneffecten te herzien.
         De genoemde grenswaarden houden geen rekening met nadelige mentale kortetermijn-
          effecten van hittestress. Uit de wetenschappelijke literatuur is gebleken dat met name een
          verminderde waakzaamheid en oordeelsvorming en oordeelsvorming onder invloed van
          hittestress het risico op fouten vergroot en op die manier onveilige werksituaties kan
          veroorzaken. Bovendien is gebleken dat de waakzaamheid beïnvloed wordt bij niveaus
          van hittestress waarbij nog geen fysieke effecten optreden. De wetenschappelijke
          literatuur lijkt mogelijkheden te bieden voor veiligheidskundige grenswaarden met
          betrekking tot het mentale functioneren.
         Over de langetermijneffecten van hittestress, zowel fysiek als mentaal, is nog te weinig
          bekend om daarvoor gezondheidskundige of veiligheidskundige grenswaarden te kunnen
          aanbevelen.
De wetenschappelijke gegevens
In vervolg op dit signalement heeft u gevraagd om aanbevelingen te doen voor ‘praktisch
hanteerbare’ gezondheidskundige grenswaarden. Hiervoor is een overzicht van de
wetenschappelijke literatuur nodig. Daarom heeft de commissie een literatuuronderzoek
uitgevoerd in de online databestanden PubMed, PsycInfo en Web of Science aan de hand van een
a
   Wet Bulb Globe Temperature (WBGT) is een indexmaat voor de omgevingswarmte, samengesteld uit
   temperatuurmetingen van de lucht (drogeboltemperatuur), luchtvochtigheid en luchtsnelheid (natuurlijke
   natteboltemperatuur) en stralingswarmte (zwartebol temperatuur) volgens de formule: WBGTbuiten = 0,7 Tnat + 0,1
   Tdroog + 0,2 Tzwart (buitenomgeving met direct zonlicht) of WBGTbinnen = 0,7 Tnat + 0,3 Tzwart (binnenomgeving of
   buitenomgeving zonder direct zonlicht).2,3
Bezoekadres                                                                            Postadres
Parnassusplein 5                                                                       Postbus 16052
2511 VX      Den Haag                                                                  2500 BB       Den Haag
Telefoon (070) 340 70 17                                                               Telefax (070) 340 75 23
E-mail: a.vander.burght@gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp              : Briefadvies Hittestress
Ons kenmerk            : I 762/11/AvdB/fs/832-G2       Publicatienr. 2011/31
Pagina                 :3
Datum                  : 16 november 2011
reeks sleutelwoorden die afkomstig waren uit de referenties van het voorgaande signalement. In
bijlage C staat het literatuuronderzoek in meer detail beschreven.
      Omdat wetenschappelijke onderzoeken van oudere datum al zijn samengevat in goede
overzichtspublicaties, heeft de commissie zich voor publicaties over primair onderzoek met name
gericht op de afgelopen tien jaar.3-5 Voor dit briefadvies gebruikt zij een selectie van de
overzichtspublicaties en recente primaire publicaties die relevant zijn voor het advies.
      Naast het onderzoek naar wetenschappelijke literatuur is de commissie nagegaan in hoeverre
publicaties van nationale en internationale onderzoeksinstituten of organisaties, die in het vorige
signalement een belangrijke bron van informatie waren, zijn herzien sinds 2008. Na raadpleging
van de websites bleek dat de documenten van de World Health Organization (WHO), de
International Organization for Standardization (ISO), het Amerikaanse National Institute for
Occupational Safety and Health (NIOSH), de American Conference of Governmental Industrial
Hygienists (ACGIH), en de Amerikaanse Occupational Safety and Health Administration (OSHA)
niet zijn gewijzigd of vervangen in de afgelopen jaren.3,6-9
De fysieke kortetermijneffecten van hittestress
Zoals beschreven in het eerdere signalement zijn de belangrijkste nadelige kortetermijneffecten
van hittestress (in arbeidssituaties) de acute hitteziekten. Die lopen uiteen van een relatief
onschuldig jeukende huid met blaasjesvorming, spierkrampen en flauwvallen (hittesyncope) tot
een gezondheidsbedreigende hitte-uitputting en hitteberoerte.1 Bij een hitte-uitputting is de
lichaamskerntemperatuurb verhoogd en ligt deze tussen 38 en 39 °C. Bij een hitteberoerte is de
lichaamskerntemperatuur hoger dan 40,5 °C.
      Andere kortetermijneffecten van hittestress betreffen een mogelijk verminderde
vruchtbaarheid onder mannen die beroepsmatig met hittestress te maken hebben, zoals lassers,
metaalbewerkers, werknemers in de keramische industrie en bakkers. Bijbehorende niveaus van
hittestress zijn echter niet uit deze epidemiologische onderzoeken af te leiden.
b
    Lichaamskerntemperatuur: de temperatuur in romp en hersenen waarvoor de temperatuur van het bloed in de
    longarterie de standaard is.
Bezoekadres                                                                     Postadres
Parnassusplein 5                                                                Postbus 16052
2511 VX      Den Haag                                                           2500 BB      Den Haag
Telefoon (070) 340 70 17                                                        Telefax (070) 340 75 23
E-mail: a.vander.burght@gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp           : Briefadvies Hittestress
Ons kenmerk         : I 762/11/AvdB/fs/832-G2    Publicatienr. 2011/31
Pagina              :4
Datum               : 16 november 2011
      Recente wetenschappelijke literatuur, dat wil zeggen gepubliceerd vanaf 2008, werpt geen
ander licht op de genoemde effecten.
Er zijn internationaal verschillende grenswaarden beschikbaar die werknemers moeten
beschermen tegen de kortetermijneffecten van hittestress. Deze bestaande grenswaarden hebben
als doel een stijging van de lichaamskerntemperatuur boven 38 °C te voorkomen. Die grens van
38 °C is gebaseerd op een aanbeveling van de WHO uit 1969 die luidde: ‘it is considered
inadvisable for the deep body temperature to exceed 38 oC for prolonged daily exposures in heavy
work’.9 Deskundigen die deelnamen aan de workshop ‘Adverse temperature levels in the human
body’ van de WHO in 2002 handhaafden die aanbeveling.10 Tijdens die workshop werden de
wetenschappelijke gegevens over de effecten van hyperthermie in het lichaam geëvalueerd met als
doel grenswaarden voor radiofrequente elektromagnetische velden vast te stellen.
De lichaamskerntemperatuur als biologische grenswaarde voor hittestress
Het ministerie van SZW heeft de Gezondheidsraad gevraagd of een lichaamskerntemperatuur van
38 °C als gezondheidskundige of veiligheidskundige grenswaarde zou kunnen dienen om de
kortetermijneffecten van hittestress te voorkomen. Dit omdat het doel van de huidige
grenswaarden (bijvoorbeeld de referentiewaarden van NIOSH of de NEN-ISO-norm) is om een
stijging van de lichaamskerntemperatuur boven 38 °C te voorkomen.10 Uit de wetenschappelijke
literatuur blijkt echter dat de lichaamskerntemperatuur aan fluctuaties onderhevig is.11 De
gemiddelde lichaamskerntemperatuur op populatieniveau voor zowel mannen als vrouwen is
37,0 °C met een klein verschil in de spreiding tussen beide geslachten.12
      De kerntemperatuur van een individu volgt een 24 uursritme, oftewel circadiaan ritme,
waarbij vroeg in de ochtend de laagste waarde wordt bereikt en in de namiddag of vroege avond
de hoogste waarde.13 Het verschil tussen die hoogste en laagste waarde binnen 24 uur bedraagt
ongeveer één graad Celsius. Als gevolg hiervan zal bij sommige mensen de ‘grens’ van 38 °C
binnen het normale 24-uursritme vallen en overschreden worden. Bij vrouwen verschuift de gehele
24-uurscurve van de lichaamskerntemperatuur ongeveer een halve graad Celsius naar boven
tijdens de ovulatie of bij het gebruik van hormonale anticonceptiemiddelen.13
      De lichaamskerntemperatuur varieert ook tussen mensen. De kerntemperatuur wordt namelijk
beïnvloed door iemands leeftijd en de mate van fitheid. Bij jonge mensen en fysiek fitte mensen is
het verschil tussen de hoogste en laagste 24-uurswaarde groter dan bij oudere mensen, mensen met
Bezoekadres                                                             Postadres
Parnassusplein 5                                                        Postbus 16052
2511 VX     Den Haag                                                    2500 BB   Den Haag
Telefoon (070) 340 70 17                                                Telefax (070) 340 75 23
E-mail: a.vander.burght@gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp           : Briefadvies Hittestress
Ons kenmerk         : I 762/11/AvdB/fs/832-G2       Publicatienr. 2011/31
Pagina              :5
Datum               : 16 november 2011
een slechte conditie of chronisch zieke mensen.13 Hoe gezonder hoe groter het dagelijkse verschil
in de lichaamskerntemperatuur en ook hoe groter de kans op het overschrijden van de 38 °C
‘grens’. Overschrijding is dan ook niet in alle gevallen risicovol. Bij topsporters of ervaren
werknemers in fysiek zware beroepen, zoals brandweerlieden, militairen of mijnwerkers, zijn
lichaamskerntemperaturen (ruim) boven 38 °C gemeten zonder symptomen van acute
hitteziekten.14-18
De commissie concludeert dat een gezondheidskundige grenswaarde in de vorm van een
lichaamskerntemperatuur vanwege de bovengenoemde individuele fluctuaties niet goed mogelijk
is. Daarbij wijst de commissie er op dat een gezondheidskundige grenswaarde in de vorm van een
lichaamskerntemperatuur ook op praktische bezwaren stuit. Temperatuurmetingen in het rectum,
de slokdarm en het maagdarmstelsel komen het beste overeen met de lichaamskerntemperatuur en
zijn te prefereren boven metingen onder de tong, in de oksel of in het oor.11 Maar metingen op die
locaties in het lichaam zijn lastig, zijn gevoelig voor de inname van koude of warme dranken en
gaan gepaard met ongemak voor de werknemer.
Gezondheidskundige advieswaarde voor fysieke kortetermijneffecten
Ziet de commissie andere mogelijkheden voor een gezondheidskundige advieswaarde die
werknemers tegen de kortetermijneffecten van hittestress beschermt? Wat is de betekenis van de
grenswaarden die door twee instanties zijn ontwikkeld; de referentiewaarden voor de WBGT uit
ISO 7243:1989, en de Recommended Effect Limits (REL’s) en Recommended Alert limits
(RAL’s), eveneens in WBGT, van het NIOSH?2,3,19 Deze grenswaarden hebben namelijk als doel
de lichaamskerntemperatuur niet boven de 38 °C te laten stijgen.
      Hoewel de commissie van mening is dat een grenswaarde in de vorm van een
lichaamskerntemperatuur niet zinvol is, acht zij een grenswaarde die voorkómt dat de gemiddelde
lichaamskerntemperatuur (op groepsniveau) boven de 38°C stijgt wel bruikbaar om werknemers te
beschermen tegen de kortetermijn gezondheidseffecten van hittestress.
      Onder wetenschappers worden de referentiewaarden voor omgevingswarmte, uitgedrukt in de
WBGT, beschouwd als een goede indicator voor hittestress, zij het met een aantal beperkingen.20
De door het NIOSH aanbevolen grenswaarden vindt de commissie belangrijk vanwege de
beschikbare gezondheidskundige onderbouwing, die in tegenstelling tot de ISO-normen goed
gedocumenteerd is in het rapport zelf.1,3 De WBGT-waarden van het NIOSH zijn af te lezen uit
Bezoekadres                                                               Postadres
Parnassusplein 5                                                          Postbus 16052
2511 VX    Den Haag                                                       2500 BB    Den Haag
Telefoon (070) 340 70 17                                                  Telefax (070) 340 75 23
E-mail: a.vander.burght@gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp            : Briefadvies Hittestress
Ons kenmerk          : I 762/11/AvdB/fs/832-G2           Publicatienr. 2011/31
Pagina               :6
Datum                : 16 november 2011
twee grafieken, één voor geacclimatiseerde individuen (REL) en één voor niet-geacclimatiseerde
individuen (RAL). De WBGT-waarden van NEN-ISO 7243:1989 worden in tabelvorm
gedocumenteerd en zijn onder meer gepubliceerd door Parsons in 2006 (tabel 1).21 Hoewel het
NIOSH betrokken was bij de ontwikkeling van ISO 7243:1989, komen de referentiewaarden van
beide instituten niet precies overeen. Voor lichte en matige fysieke inspanning (tot 200 watt/m2 of
360 watt voor totale huidoppervlak) zijn de WBGT-waarden van de ISO-norm en die van het
NIOSH gelijk. Voor hoge en zeer hoge fysieke inspanning liggen de ISO-waarden enkele graden
lager dan die van het NIOSH. De NEN-ISO-waarden houden namelijk rekening met de ‘voelbare
luchtbeweging’c. Wanneer er geen voelbare luchtbeweging is op een werkplek is de NEN-ISO-
norm bij hoge inspanning lager dan de NIOSH norm. De commissie wijst er echter op dat de
NEN-ISO-norm geen duidelijke definitie geeft van de ‘voelbare luchtbeweging’, waardoor de
onderbouwing van de verschillen tussen beide normen niet te achterhalen is.
  Tabel 1 ISO 7243: Referentiewaarden voor de WBGT-index voor externe warmtebelasting
  (naar Parsons 2006).
  Metabolisme (M)                 WBGT referentiewaarde
                                  Geacclimatiseerd persoon              Niet-geacclimatiseerd persoon
  watt/m2                         °C                                    °C
  Rust M ≤ 65                     33                                    32
  65 < M ≤ 130                    30                                    29
  130 < M ≤ 200                   28                                    26
  200 < M ≤ 260                   25 (26)*                              22 (23)*
  M > 260                         23 (25)*                              18 (20)*
  * Getallen tussen haakjes gelden voor de situatie met voelbare luchtbeweging en komen overeen met de
    NIOSH-normen.
Alle wetenschappelijke informatie in beschouwing genomen ziet de commissie geen reden om
haar eerdere conclusie in het signalement te herzien, namelijk dat gezondheidskundig onder-
bouwde grenswaarden beschikbaar zijn die de nadelige fysieke kortetermijneffecten van hittestress
kunnen voorkomen.
c
    De ‘voelbare luchtbeweging’ is de sensible air movement.
Bezoekadres                                                                      Postadres
Parnassusplein 5                                                                 Postbus 16052
2511 VX     Den Haag                                                             2500 BB    Den Haag
Telefoon (070) 340 70 17                                                         Telefax (070) 340 75 23
E-mail: a.vander.burght@gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp           : Briefadvies Hittestress
Ons kenmerk         : I 762/11/AvdB/fs/832-G2     Publicatienr. 2011/31
Pagina              :7
Datum               : 16 november 2011
Mentale kortetermijneffecten zijn niet te kwantificeren
In haar signalement uit 2008 schreef de commissie dat hittestress ook negatieve gevolgen heeft
voor verschillende mentale functies.1 Zo neemt de waakzaamheid af, worden er meer fouten
gemaakt, neemt het aantal ongevallen toe en zijn het kortetermijngeheugen, en de concentratie
verminderd en neemt het psychologisch onbehagen (distress) toe wanneer de
omgevingstemperatuur toeneemt.
      Na bestudering van alle wetenschappelijke literatuur constateert de commissie dat sinds de
overzichtspublicaties aan het einde van de vorige eeuw van Ramsey, Hancock en Vasmatzidis, en
Pilcher e.a. er niet veel vooruitgang is geboekt als het gaat om opheldering van de nadelige
mentale effecten van hittestress.4,5,22 Gaoua geeft in een recente publicatie een overzicht van de
stand van wetenschap op dit terrein en verstorende factoren in het bestaande onderzoek en doet
aanbevelingen voor toekomstig onderzoek.23 Zij veronderstelt dat de mentale effecten optreden
doordat de capaciteit van de hersenen niet voldoende is om en de lichamelijke gevolgen van
hittestress onder controle te houden en tegelijkertijd mentale taken uit te voeren.
      De commissie onderschrijft de verstorende factoren in de beschikbare wetenschappelijke
onderzoeken die Gaoua noemt. De onderzoeken verschillen in de wijze waarop hittestress werd
gegenereerd, passief of door middel van lichamelijke inspanning, en hanteerden verschillende
indexmaten voor de omgevingswarmte. Van de onderzochte personen ontbreken vaak gegevens
over (de)hydratatie (vochtbalans van het lichaam), acclimatisatie (gewenning) en de
lichaamskerntemperatuur.1 Daarnaast valt op dat experimenteel onderzoek naar hittestress vaak
maar twee of drie verschillende omgevingstemperaturen omvat die ver uiteen liggen.24 Door deze
verschillen is het voor de commissie niet mogelijk aan te geven wat de grens is waaronder geen
nadelige mentale effecten van hittestress optreden.22,25
      Op een aantal punten bestaat wel wetenschappelijke consensus, namelijk dat waakzaamheid
(vigilance) het meest gevoelig is voor hittestress, gevolgd door het uitvoeren van een dubbeltaak
(dualtask), het volgen van een bewegend doel op een computer (tracking) en eenvoudige mentale
functies (simple mental performance) als minst gevoelige.4,10 Met andere woorden hoe complexer
de mentale taak, hoe gevoeliger deze is voor de invloed van hittestress. Ook is wetenschappelijk
geaccepteerd dat mentale effecten optreden bij niveaus van hittestress waarbij nog geen fysieke
effecten worden waargenomen.10 Hancock en Vasmatzidis becijferden op basis van eigen
onderzoek en dat van Ramsey dat bij een stijging van de lichaamskerntemperatuur van 0,055°C de
waakzaamheid vermindert, terwijl fysieke effecten optreden bij een stijging van 1,65°C .4 Bij de
Bezoekadres                                                               Postadres
Parnassusplein 5                                                          Postbus 16052
2511 VX     Den Haag                                                      2500 BB   Den Haag
Telefoon (070) 340 70 17                                                  Telefax (070) 340 75 23
E-mail: a.vander.burght@gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp          : Briefadvies Hittestress
Ons kenmerk        : I 762/11/AvdB/fs/832-G2      Publicatienr. 2011/31
Pagina             :8
Datum              : 16 november 2011
berekeningen werden individuele factoren zoals leeftijd of geslacht van de onderzochte personen
buiten beschouwing gelaten omdat daarover onvoldoende gegevens beschikbaar waren. In een
recent onderzoek werd een relatie gevonden tussen dagelijkse fluctuaties in de huidtemperatuur en
waakzaamheid, waarbij een toename van 1°C in de huidtemperatuur op de borst de testreactietijd
met 7% verminderde bij een constante omgevingstemperatuur.26 Het is niet duidelijk in hoeverre
de huidtemperatuurmetingen in dit onderzoek fluctuaties in de lichaamskerntemperatuur
weerspiegelden. In een eerder onderzoek, waarin zowel huid- als kerntemperaturen werden
gemeten, werd namelijk geen relatie gevonden tussen de huidtemperatuur en mentale functies.27
      Mentale effecten van hittestress in arbeidssituaties zijn nog amper onderzocht. Behalve de
onderzoeken die in het signalement uit 2008 vermeld staan vond de commissie een recent
onderzoek onder 40.000 Thaise werknemers.28 Achttien procent van de werknemers (prevalentie)
gaf in een vragenlijst aan tijdens het werk in de afgelopen twaalf maanden vaak hoge temperaturen
te hebben ervaren. Door de werknemers in deze groep werd significant vaker psychologisch
onbehagen (distress) en een slechte gezondheid gemeld dan de overige werknemers die geen hoge
temperaturen hadden ervaren. Psychologisch onbehagen werd vooral gemeld door mannen in de
leeftijdscategorie van 15 tot 29 jaar en een slechte gezondheid door vrouwen ouder dan 45 jaar. De
onderzochte effecten werden door de werknemers zelf gerapporteerd en betroffen een periode van
vier weken voorafgaande aan het onderzoek. Wat onder een slechte gezondheid werd verstaan
werd niet gespecificeerd en de uitkomst was gebaseerd op één vraag in de vragenlijst.
Psychologisch onbehagen was het resultaat van drie vragen. Objectieve metingen van
gezondheidseffecten werden niet verricht.
      Op basis van de bestudeerde wetenschappelijke literatuur constateert de commissie dat een
stijgende omgevingstemperatuur een groter risico op het maken van fouten inhoudt, met mogelijk
gezondheidschade voor betrokkenen of anderen tot gevolg. Hoewel de commissie in haar eerdere
signalement (2008) aangaf mogelijkheden te zien voor grenswaarden voor deze effecten, blijken
de gegevens toch onvoldoende om de effecten te kunnen kwantificeren. Overzichtspublicaties en
recente onderzoeken laten zien dat er nog veel wetenschappelijke vraagstukken zijn rond de
effecten van hittestress op het mentale functioneren. Bovendien lijken de effecten op
waakzaamheid al bij minimale verhogingen van de lichaamskerntemperatuur plaats te vinden. Het
is dan ook de vraag of er überhaupt een grenswaarde voor de mentale effecten mogelijk zal zijn.
Bezoekadres                                                              Postadres
Parnassusplein 5                                                         Postbus 16052
2511 VX    Den Haag                                                      2500 BB   Den Haag
Telefoon (070) 340 70 17                                                 Telefax (070) 340 75 23
E-mail: a.vander.burght@gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp           : Briefadvies Hittestress
Ons kenmerk         : I 762/11/AvdB/fs/832-G2     Publicatienr. 2011/31
Pagina              :9
Datum               : 16 november 2011
Voor langetermijneffecten van hittestress zijn de gegevens nog onvoldoende
In haar signalement vermeldde de commissie dat de fysieke langetermijneffecten van hittestress
nauwelijks zijn onderzocht. Mogelijke effecten op de nierfunctie en het ontstaan van nierstenen
zijn gerapporteerd. Ook zijn er zwakke aanwijzingen dat hittestress een versterkend effect bij het
ontstaan van huidkanker door ultraviolette straling (bij buitenwerkzaamheden) kan hebben.1 Sinds
2008 zijn er geen nieuwe onderzoeken gepubliceerd naar één van deze effecten. Wel vond de
commissie nog drie onderzoeken van oudere datum, maar daarmee blijft het wetenschappelijk
materiaal over langetermijneffecten onvoldoende om als uitgangspunt te dienen voor een
grenswaarde voor hittestress.
      Volgens de deskundigen van de WHO-werkgroep uit 2002 kan hittestress de werking van
bekende kankerverwekkers zoals straling of chemische stoffen versterken, maar is er onvoldoende
wetenschappelijk bewijs dat hittestress zelf tumoren kan veroorzaken.10
Risico’s van hittestress zijn niet voor alle werknemers gelijk
Zoals de commissie in haar eerdere signalement vermeldde, verschillen werknemers in hun
gevoeligheid voor hittestress door de aard van het werk, de omgevingsomstandigheden en
persoonlijke kenmerken.1
      Twee van de persoonlijke kenmerken, namelijk acclimatisatie en hydratatie wil de commissie
nog eens onder de aandacht brengen. Uit de wetenschappelijke literatuur blijkt dat gewenning van
de werknemer aan hittestress en beperking van het zweetverlies door te drinken de gevolgen van
hittestress doen afnemen.29,30 Acclimatisatie is compleet na zeven tot tien dagen. Ervaren
werknemers die lichamelijk zwaar werk verrichten of in een omgeving met een hoge temperatuur
werken zijn dus geacclimatiseerd en beter bestand tegen de gevolgen van hittestress.31 Voorwaarde
is dat zij het vochtverlies door zweten beperkt kunnen houden tot twee procent van het
lichaamsgewicht.32 Onervaren, nieuwe werknemers, werknemers die terugkomen van een verlof
van langer dan een week of werknemers die op warme zomerdagen met hittestress te maken
krijgen, kunnen meer risico lopen op het maken van fouten of acute hitteziekten door hittestress,
met name op werkplekken waar concentratie en alertheid nodig zijn of zware lichamelijke
inspanning vereist is.
Bezoekadres                                                              Postadres
Parnassusplein 5                                                         Postbus 16052
2511 VX     Den Haag                                                     2500 BB   Den Haag
Telefoon (070) 340 70 17                                                 Telefax (070) 340 75 23
E-mail: a.vander.burght@gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp          : Briefadvies Hittestress
Ons kenmerk        : I 762/11/AvdB/fs/832-G2     Publicatienr. 2011/31
Pagina             : 10
Datum              : 16 november 2011
Gegevens over hittestress in de Nederlandse arbeidsituatie ontbreken
Evenals in het signalement constateert de commissie dat gegevens over het aantal werknemers in
Nederland dat te maken heeft met hittestress op het werk niet voorhanden zijn, noch uit de
Arbobalans 2009 of de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA) 2009, noch via het
Centraal Bureau voor de Statistiek.33-35 Ook gegevens over de frequentie, hoogte en duur van
hittestress op Nederlandse werkplekken zijn de commissie niet bekend. Met het oog op nadelige
mentale effecten en mogelijke veiligheidsrisico’s door hittestress vindt de commissie het van
belang te vermelden dat 58 procent van 20.000 geënquêteerde werknemers in de NEA meldde dat
het werk intensief nadenken vereist, 84 procent dat het werk vergt dat men de gedachten er bij
houdt en 75 procent dat het werk veel aandacht vergt.35 Vooral voor werknemers in het onderwijs,
de financiële dienstverlening, het openbaar bestuur, de gezondheids- en welzijnszorg en de
zakelijke dienstverlening vertoont de cognitieve belasting een stijgende lijn ten opzichte van
voorgaande jaren.
Advies
Om te beschermen tegen de nadelige fysieke kortetermijneffecten van hittestress handhaaft de
commissie haar conclusie uit het eerdere signalement, namelijk dat er gezondheidskundige
grenswaarden (in WBGT) beschikbaar zijn die voorkomen dat de gemiddelde
lichaamskerntemperatuur (op groepsniveau) boven 38 °C stijgt en zodoende het risico op ernstige
acute hitteziekten verwaarloosbaar klein houden. De commissie geeft de voorkeur aan de
gezondheidskundig onderbouwde grenswaarden van het NIOSH. Een bezwaar van de door NIOSH
geadviseerde REL en RAL-waarden is dat deze WBGT-waarden uit een figuur afgelezen moeten
worden. De commissie wijst er daarom volledigheidshalve op dat bij lichte en matige
inspanningen de WBGT-waarden van NEN-ISO 7243:1989 met die van NIOSH overeenkomen en
in tabelvorm gedocumenteerd staan in de publicatie van Parsons uit 2006 (tabel 1)21. Bij hoge
inspanningen kunnen de WBGT-waarden van NIOSH ook uit de publicatie van Parsons afgelezen
worden.
      Een gezondheidskundige grenswaarde in de vorm van een lichaamskerntemperatuur op
individueel niveau is niet mogelijk. Daarvoor fluctueert de lichaamskerntemperatuur binnen een
persoon te veel.
Bezoekadres                                                             Postadres
Parnassusplein 5                                                        Postbus 16052
2511 VX     Den Haag                                                    2500 BB    Den Haag
Telefoon (070) 340 70 17                                                Telefax (070) 340 75 23
E-mail: a.vander.burght@gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp         : Briefadvies Hittestress
Ons kenmerk       : I 762/11/AvdB/fs/832-G2    Publicatienr. 2011/31
Pagina            : 11
Datum             : 16 november 2011
Met betrekking tot de mentale nadelige kortetermijneffecten van hittestress concludeert de
commissie dat het risico op het maken van fouten toeneemt bij een stijgende omgevings- en/of
lichaamskerntemperatuur, maar dat de wetenschappelijke gegevens onvoldoende zijn om dit te
kunnen kwantificeren.
      Ten aanzien van de nadelige langetermijneffecten van hittestress handhaaft de commissie
haar conclusie dat de wetenschappelijke gegevens ontoereikend zijn om als uitgangspunt te dienen
voor gezondheidskundige of veiligheidskundige grenswaarden.
Met vriendelijke groet,
prof. dr. L.J. Gunning-Schepers,
voorzitter
Bezoekadres                                                            Postadres
Parnassusplein 5                                                       Postbus 16052
2511 VX    Den Haag                                                    2500 BB   Den Haag
Telefoon (070) 340 70 17                                               Telefax (070) 340 75 23
E-mail: a.vander.burght@gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp           : Briefadvies Hittestress
Ons kenmerk         : I 762/11/AvdB/fs/832-G2            Publicatienr. 2011/31
Pagina              : 12
Datum               : 16 november 2011
Literatuur
1     Gezondheidsraad. Hittestress op de werkplek. Den Haag: 2008: publicatienr. 2008/24.
2     NEN-ISO 7243:1989. Nederlands Normalisatie Instituut; 1989.
3     National Institute for Occupational Safety and Health. Criteria for a recommended standard....
      Occupational exposure to hot environments. Revised criteria 1986. 1986: 86-113.
4     Hancock PA, Vasmatzidis I. Effects of heat stress on cognitive performance: the current state of
      knowledge. Int J Hyperthermia 2003; 19(3): 355-372.
5     Pilcher JJ, Nadler E, Busch C. Effects of hot and cold temperature exposure on performance: a meta-
      analytic review. Ergonomics 2002; 45(10): 682-698.
6     American Conference of Governmental Industrial Hygienists. TLVs and BEIs. 2010.
7     International Organization for Standardization. www.iso.org.
8     Occupational Safety & Health Administration. OSHA Technical Manual Section III: Chapter 4.
      www.osha.gov/dts/osta/otm/otm_iii/otm_iii_4.html.
9     World Health Organization. Health factors involved in working under conditions of heat stress. Report
      of a WHO Scientific Group. World Health Organ Tech Rep Ser 1969; 412: 1-32.
10    Goldstein LS, Dewhirst MW, Repacholi M, Kheifets L. Summary, conclusions and recommendations:
      adverse temperature levels in the human body. Int J Hyperthermia 2003; 19(3): 373-384.
11    Lim CL, Byrne C, Lee JK. Human thermoregulation and measurement of body temperature in exercise
      and clinical settings. Ann Acad Med Singapore 2008; 37(4): 347-353.
12    Sund-Levander M, Forsberg C, Wahren LK. Normal oral, rectal, tympanic and axillary body
      temperature in adult men and women: a systematic literature review. Scand J Caring Sci 2002; 16(2):
      122-128.
13    Kelly G. Body temperature variability (Part 1): a review of the history of body temperature and its
      variability due to site selection, biological rhythms, fitness, and aging. Altern Med Rev 2006; 11(4):
      278-293.
14    Brake DJ, Bates GP. Deep body core temperatures in industrial workers under thermal stress.
      J Occup Environ Med 2002; 44(2): 125-135.
15    Ely BR, Ely MR, Cheuvront SN, Kenefick RW, DeGroot DW, Montain SJ. Evidence against a 40
      degrees Celsius core temperature threshold for fatigue in humans. J Appl Phys 2009; 107: 1519-1525.
Bezoekadres                                                                       Postadres
Parnassusplein 5                                                                  Postbus 16052
2511 VX    Den Haag                                                               2500 BB    Den Haag
Telefoon (070) 340 70 17                                                          Telefax (070) 340 75 23
E-mail: a.vander.burght@gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp          : Briefadvies Hittestress
Ons kenmerk        : I 762/11/AvdB/fs/832-G2         Publicatienr. 2011/31
Pagina             : 13
Datum              : 16 november 2011
16    McLellan TM, Selkirk GA. The management of heat stress for the firefighter: a review of work
      conducted on behalf of the Toronto fire service. Ind Health 2006; 44: 414-426.
17    Tippet MLSJR, Lacambra M, Horswill CA. Core temperature and sweat responses in professional
      women's tennis players during tournament play in the heat. J Athlet Training 2011; 46(1): 55-60.
18    Amos D, Hansen R, Lau WM, Michalski JT. Physiological and cognitive performance of soldiers
      conducting routine patrol and reconnaissance operations in the tropics. Mil Med 2000; 165(12):
      961-966.
19    NEN-ISO 7933:2004. Nederlands Normalisatie Instituut; 2004.
20    Budd GM. Wet-bulb globe temperature (WBGT)--its history and its limitations. J Sci Med Sport 2008;
      11(1): 20-32.
21    Parsons K. Heat stress standard ISO 7243 and its global application. Ind Health 2006; 44: 368-379.
22    Ramsey JD. Task performance in heat: a review. Ergonomics 1995; 38(1): 154-165.
23    Gaoua N. Cognitive function in hot environments: a question of methodology. Scand J Med Sci Sports
      2010; 20 Suppl 3: 60-70.
24    Gaoua N, Racinais S, Grantham J, El MF. Alterations in cognitive performance during passive
      hyperthermia are task dependent. Int J Hyperthermia 2011; 27(1): 1-9.
25    Hancock PA, Ross JM, Szalma JL. A meta-analysis of performance response under thermal stressors.
      Hum Factors 2007; 49(5): 851-877.
26    Romeijn N, Van Someren EJW. Correlated fluctuations of daytime skin temperature and vigilance. J
      Biol Rhythms 2011; 26(1): 68-77.
27    Simmons SE, Saxby BK, McGlone FP, Jones DA. The effect of passive heating and head cooling on
      perception, cardiovascular function and cognitive performance in the heat. Eur J Appl Physiol 2008;
      104(2): 271-280.
28    Tawatsupa B, Lim LLY, Kjellstrom T, Seubsman S, Sleigh ATCSt. The association between overall
      health, psychological distress, and occupational heat stress among a large national cohort of 40,913
      Thai workers. Gobal Health Action 2010; 3(5034 - doi:10.3402/gha.v3i0.5034).
29    Garrett AT, Goosens NG, Rehrer NG, Patterson MJ, Cotter JD. Induction and decay of short-term heat
      acclimation. Eur J Appl Physiol 2009; 107: 659-670.
Bezoekadres                                                                   Postadres
Parnassusplein 5                                                              Postbus 16052
2511 VX    Den Haag                                                           2500 BB    Den Haag
Telefoon (070) 340 70 17                                                      Telefax (070) 340 75 23
E-mail: a.vander.burght@gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp          : Briefadvies Hittestress
Ons kenmerk        : I 762/11/AvdB/fs/832-G2        Publicatienr. 2011/31
Pagina             : 14
Datum              : 16 november 2011
30    Ishikawa T, Tamura H, Ishiguro H, Yamaguchi K, Minami K. Effect of oral rehydration solution on
      fatigue during outdoor work in a hot environment: a randomized crossover study. J Occup Health
      2010; 52: 209-215.
31    Maeda T, Kaneko S, Ohta M, Tanaka K, Sasaki A, Fukushima T. Risk factors for heatstroke among
      Japanese forestry workers. J Occup Health 2006; 48: 223-229.
32    Kenefick RW, Sawka MN. Hydration at the work site. J Am Coll Nutr 2007; 26(5): 597S-603S.
33    Centraal Bureau voor de Statistiek. www.cbs.nl.
34    Klein Hesselink J, Houtman I, Hooftman W, Bakhuys Roozeboom M. Arbobalans 2009 Kwaliteit van
      de arbeid, effecten en maatregelen in Nederland. www.arboportaal.nl.
35    Koppes L, De Vroome E, Mol M, Janssen B, Van den Bossche S. Nationale Enquête
      Arbeidsomstandigheden 2009 Methodologie en globale resultaten. www.tno.nl/nea.
Bezoekadres                                                                Postadres
Parnassusplein 5                                                           Postbus 16052
2511 VX    Den Haag                                                        2500 BB      Den Haag
Telefoon (070) 340 70 17                                                   Telefax (070) 340 75 23
E-mail: a.vander.burght@gr.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Bijlage A
        De adviesaanvraag
        Op 23 februari 2011 ontving de algemeen secretaris van de Gezondheidsraad het
        verzoek van de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid te advise-
        ren over hittestress. De staatssecretaris schreef (brief G&VW/GW/2011/2388):
        Op 2 februari heb ik uw brief ontvangen in reactie op het verzoek om op korte termijn een uitspraak
        te doen over een gezondheidskundige grenswaarde voor de fysieke korte termijneffecten van hit-
        testress.
             In deze brief geeft u aan dat de commissie Signalering arbeidsomstandigheden van mening is dat
        naast de fysieke korte termijneffecten van hittestress ook de mentale korte termijneffecten dienen te
        worden meegenomen bij het vaststellen van een gezondheidskundige of veiligheidskundige grens-
        waarde. De commissie verwacht rond de zomer van 2011 een aanbeveling voor een grenswaarde voor
        beide openbaar te kunnen maken.
             Inmiddels heeft het voorstel voor grenswaarden de nodige vertraging opgelopen. Het Ministerie
        van SZW stemt in met uw voorstel en vertrouwt er op dat de commissie tijdig een concept-aanbeve-
        ling zal doen voor praktisch hanteerbare grenswaarden in functie van de lichaamskerntemperatuur.
        Ik zie uw aanbeveling tegemoet.
        Hoogachtend,
        (w.g.) namens staatssecretariss
        drs, H.E.M. Seerden
        wnd directeur
        De adviesaanvraag                                                                                     15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Bijlage B
        De commissie
        •  prof. dr. ir. T. Smid, voorzitter
           bijzonder hoogleraar arbeidsomstandigheden, VUmc, Amsterdam en
           adviseur arbeidsomstandigheden, KLM Health Services, Schiphol-Oost
        •  prof. dr. A.J. van der Beek
           hoogleraar epidemiologie van arbeid en gezondheid, EMGO instituut,
           VUmc, Amsterdam
        •  prof. dr. ir. A. Burdorf
           hoogleraar arbeidsepidemiologie, Erasmus MC, Rotterdam
        •  H.J. van der Brugge, waarnemer
           ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Den Haag
        •  prof. dr. M.H.W. Frings-Dresen
           hoogleraar beroepsziekten, Coronel Instituut voor Arbeid en Gezondheid,
           AMC, Amsterdam
        •  prof. dr. ir. D.J.J. Heederik
           hoogleraar gezondheidsrisicoanalyse, Institute for Risk Assessment
           Sciences, Utrecht
        •  prof. dr. J.J.L. van der Klink
           hoogleraar sociale geneeskunde arbeid en gezondheid, UMC, Groningen
        •  dr. P.C. Noordam, waarnemer
           senior adviseur, Arbeidsinspectie, Den Haag
        •  dr. T. Spee
           beleidsadviseur arbeidshygiëne, Stichting Arbouw, Amsterdam
        De commissie                                                               16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>•   J. van der Wal
    hoofd veiligheid, Shell Europa Exploratie en Productie, Nederlandse
    Aardolie Maastschappij, Assen
•   dr. A.S.A.M. van der Burght, secretaris
    Gezondheidsraad, Den Haag
De Gezondheidsraad en belangen
Leden van Gezondheidsraadcommissies worden benoemd op persoonlijke titel,
wegens hun bijzondere expertise inzake de te behandelen adviesvraag. Zij kun-
nen echter, dikwijls juist vanwege die expertise, ook belangen hebben. Dat
behoeft op zich geen bezwaar te zijn voor het lidmaatschap van een Gezond-
heidsraadcommissie. Openheid over mogelijke belangenconflicten is echter
belangrijk, zowel naar de voorzitter en de overige leden van de commissie, als
naar de voorzitter van de Gezondheidsraad. Bij de uitnodiging om tot de com-
missie toe te treden wordt daarom aan commissieleden gevraagd door middel
van het invullen van een formulier inzicht te geven in de functies die zij bekle-
den, en andere materiële en niet-materiële belangen die relevant kunnen zijn voor
het werk van de commissie. Het is aan de voorzitter van de raad te oordelen of
gemelde belangen reden zijn iemand niet te benoemen. Soms zal een adviseur-
schap het dan mogelijk maken van de expertise van de betrokken deskundige
gebruik te maken. Tijdens de installatievergadering vindt een bespreking plaats
van de verklaringen die zijn verstrekt, opdat alle commissieleden van elkaars
eventuele belangen op de hoogte zijn.
De commissie                                                                      17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Bijlage C
        Literatuuronderzoek
        Als eerste werd onderzocht in hoeverre in het signalement genoemde referentie-
        en grenswaarden waren gewijzigd of aangepast, waarvoor de websites van de
        World Health Organization (WHO), de International Organization for Standardi-
        zation (ISO), het National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH),
        de American Conference of Governmental Industrial Hygienists (ACGIH) en
        Occupational Safety and Health Administration (OSHA) werden geraadpleegd.
             Daarnaast werden de websites geraadpleegd van de Arbeidsinspectie (AI), de
        Health and Safety Executive (HSE), de Agence nationale de sécurité sanitaire de
        l’alimentation, de l’environnement et du travail (ANSES), Finnish Institute of
        Occupational Health (FIOH), European Agency for Safety and Health at Work
        en Canadian Occupational Safety voor richtlijnen over hittestress. Deze websites
        leverden geen nieuwe informatie op.
             Op de websites van de National Guideline Clearinghouse, Clinical Evidence
        en de Cochrane Library werd gezocht naar informatie over ‘heat’ of ‘fever’,
        maar dat leverde geen bruikbare informatie op.
        Voor het systematische literatuuronderzoek naar hittestress als arbeidsrisico wer-
        den de volgende concepten als uitgangspunt genomen:
        • heat (stress), work-related, en health effects (zowel physical als mental)
        • core temperature en health effects (zowel physical als mental)
        Literatuuronderzoek                                                                18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Op basis van key words en MeSH-termen uit de publicaties in de referentielijst
van het voorgaande signalement werden zoekstrings opgesteld. Met behulp van
de zoekstrings werd in de online databestanden PubMed, PsycInfo en Web of
Science gezocht naar wetenschappelijke publicaties over hittestress.
PubMed
In PubMed werden in april 2011 twee onderzoeken gedaan met de volgende
combinaties:
• #1 and #2 and #4
• #1 and #2 and #3
#1 = heat[tiab] or hot[tiab] or high temperature[tiab] or thermal[tiab] or cli-
mate[tiab] or environment[tiab] or WBGT[tiab] or hot temperature[MeSH]
#2 = core temperature[tiab] or body temperature[tiab] or hyperthermia[tiab] or
critical internal temperature[tiab] or thermal dosimetry[tiab] or normal tissue
tolerance[tiab] or physiological limits[tiab] or damage threshold[tiab] or dehy-
dration[tiab] or body temperature regulation[MeSH] or body temperature chan-
ges[MeSH] or fever[MeSH] or heat stress disorders[MeSH]
#3 = mental[tiab] or percept*[tiab] or cognitive[tiab] or psychomotor[tiab] or
vigilance[tiab] or performance[tiab] or attention[tiab] or memory[tiab] or reac-
tion time[tiab] or tracking[tiab] or fatigue[tiab] or exhaustion[tiab] or psycholo-
gical strain[tiab] or fatigue[MeSH] or psychological stress[MeSH] or
neurobehavioral manifestations[MeSH] or psychological phenomena and pro-
cesses[MeSH]
#4 = “health effects”[tiab] OR occupational health[MeSH] OR occupational
diseases[MeSH] OR “occupational risk factor”[tiab] OR safety[MeSH] OR
safet*[tiab] OR safety management[MeSH] OR risk management[MeSH] OR
sprains and strains[MeSH] OR wounds and injuries[MeSH] OR health[tiab] OR
disorder[tiab] OR disorders[tiab] OR syndrome[tiab] OR disease[tiab] OR disea-
ses[tiab] OR wounds[tiab] OR injuries[tiab] OR injury[tiab] OR sprains[tiab]
OR strains[tiab] OR pain[tiab] OR discomfort[tiab] OR risk[MeSH]
Vanwege de grote hoeveelheid hits (ca. 10.000) werd het literatuuronderzoek
beperkt tot de laatste tien jaar. De periode vanaf januari 2002 tot en met april
2011 omvatte ruim 4000 referenties. Op basis van de titel en vervolgens de
Literatuuronderzoek                                                                 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>samenvatting werden ca. 275 publicaties geselecteerd die gericht waren op
fysieke of mentale effecten van hittestress bij mensen; of indexmaten voor hit-
testress; of fysieke of mentale effecten van dehydratatie bij mensen; of hittestress
in arbeidssituaties; of de fysiologie van de lichaamskerntemperatuur.
PsycInfo
Dezelfde zoekstrings werden na aanpassing gebruikt voor een literatuuronder-
zoek in PsycInfo Het onderzoek werd uitgevoerd in mei 2011 en leverde 200
referenties op voor de periode januari 2002 tot en met mei 2011.
Web of Science
Ook op het Web of Science werd met dezelfde zoekstrings naar referenties
gezocht. Voor de periode januari 2002 tot en met mei 2011 werden ca. 120 publi-
caties gevonden.
Literatuuronderzoek                                                                  20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>