<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Beeldschermwerken</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Aan de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Onderwerp             : aanbieding advies Beeldschermwerken
Uw kenmerk            : ARBO/A&V/2007/22676
Ons kenmerk           : U 7529/AvdB/fs/832-H3
Bijlagen              :1
Datum                 : 20 december 2012
Geachte minister,
Per brief vroeg uw ambtsvoorganger mij om advies over verschillende arbeidsomstandig-
hedenrisico’s. Graag bied ik u hierbij het advies aan over beeldschermwerken. Het advies is
opgesteld door de Commissie Signalering arbeidsomstandighedenrisico’s.
Beeldschermwerken leidt tot fysieke belasting en vormt daarmee een risico voor de gezond-
heid van werknemers in Nederland. Dit advies beantwoordt de vraag of er mogelijkheden
zijn voor een gezondheidskundige of veiligheidskundige grenswaarde voor beeldscherm-
werken. Hoewel de commissie geen grens heeft kunnen vaststellen waarbeneden schouder-
en hand-armklachten uitblijven, heeft zij wel de risico’s in kaart kunnen brengen. Deze
risico’s kunnen het uitgangspunt zijn voor de verdere maatschappelijk discussie over een
grenswaarde.
De commissie heeft gebruikgemaakt van commentaren die zijn ontvangen op een openbaar
concept van dit advies en van de oordelen die zijn ingewonnen bij de Beraadsgroep
Gezondheid en omgeving.
Ik heb het advies vandaag ook ter kennisname toegezonden aan de minister van Volksge-
zondheid, Welzijn en Sport.
Met vriendelijke groet,
prof. dr. W.A. van Gool,
voorzitter
Bezoekadres                                                       Postadres
Parnassusplein 5                                                  Postbus 16052
2 5 11 V X D e n        Haag                                      2500 BB Den     Haag
E - m a il : a . vd . b u r g h t@ g r. n l                       w w w. g r. n l
Te l e f o o n ( 0 7 0 ) 3 4 0 7 0 1 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Beeldschermwerken
Commissie Signalering Arbeidsomstandighedenrisico's
Een commissie van de Gezondheidsraad
aan:
de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Nr. 2012/38, Den Haag, 20 december 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de rege-
ring en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap ten aanzien
van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids-
(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
     De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden
van Volksgezondheid, Welzijn & Sport; Infrastructuur & Milieu; Sociale Zaken
& Werkgelegenheid; Economische Zaken en Onderwijs, Cultuur & Wetenschap.
De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen, en ontwikkelingen of
trends signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
     De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel
opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.
                 De Gezondheidsraad is lid van het European Science Advisory Network
                 for Health (EuSANH), een Europees netwerk van wetenschappelijke
                 adviesorganen.
                 De Gezondheidsraad is lid van het International Network of Agencies for Health
                 Technology Assessment (INAHTA), een internationaal samenwerkingsverband
                 van organisaties die zich bezig houden met health technology assessment.
  I NA HTA
U kunt het advies downloaden van www.gr.nl.
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Gezondheidsraad. Beeldschermwerken. Den Haag: Gezondheidsraad, 2012;
publicatienr. 2012/38.
Preferred citation:
Health Council of the Netherlands. Computer use at work. The Hague: Health
Council of the Netherlands, 2012; publication no. 2012/38.
auteursrecht voorbehouden
all rights reserved
ISBN: 978-90-5549-930-4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>   Inhoud
   Samenvatting 9
   Executive summary 13
   Inleiding 17
.1 Beeldschermwerk: begripsomschrijving 17
.2 Omvang van beeldschermwerk in Nederland 18
.3 De adviesaanvraag 19
.4 Aanpak van de commissie 19
.5 Leeswijzer 20
   Wetten en richtlijnen 21
.1 Wettelijke regels 21
.2 Overige aanbevelingen en richtlijnen 22
   Gezondheidseffecten door werken achter een beeldscherm 25
.1 Brede literatuurverkenning 25
.2 Systematisch literatuuronderzoek 25
.3 Effecten op de nek en schouders 26
.4 Effecten op de armen, ellebogen, polsen en handen 29
.5 Carpaal tunnel syndroom 32
.6 Nek-, schouder- en armklachten bij studenten 32
   Inhoud                                                    7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre> .7 Overige effecten 34
 .8 Aandachtspunten bij epidemiologisch onderzoek 36
 .9 Samenvatting van de longitudinale onderzoeken 37
    Mogelijkheden voor advieswaarden 41
 .1 Grenswaarden gebaseerd op een gezondheidskundige advieswaarden 41
 .2 Referentiewaarden 42
 .3 Betekenis van klachten aan nek, schouders, armen en handen 42
 .4 Conclusie 46
    Meta-analyse 47
 .1 Voorwaarden en aannames 47
 .2 Uitvoering 49
 .3 Resultaten 50
 .4 Samenvatting van de meta-analyses 51
    Risico’s voor de gezondheid als gevolg van werken achter een beeldscherm 53
 .1 Nekklachten 54
 .2 Schouderklachten 55
 .3 Arm- en handklachten 57
 .4 Overige gezondheidsrisico’s 58
 .5 Grenswaarden gebaseerd op een risicoberekening 59
    Conclusies 61
 .1 Risico’s van beeldschermwerken 61
 .2 Kanttekeningen 63
 .3 Advies 64
    Literatuur 67
    Bijlagen 73
A   Adviesaanvraag 75
B   Commissie Signalering arbeidsomstandighedenrisico’s 79
C   Commentaar op concept van het advies 81
D   Brede literatuurverkenning beeldschermwerk 83
E   Systematisch literatuuronderzoek 89
F   Extractietabel beeldschermwerk bij werknemers 95
G   Extractietabel beeldschermwerk bij studenten 109
H   De meta-analyse 113
    Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Samenvatting
De adviesvraag
Op verzoek van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is de
Gezondheidsraad nagegaan of er nu of op termijn mogelijkheden zijn voor aflei-
ding van een gezondheidskundige of veiligheidskundige grenswaarde voor wer-
ken achter een beeldscherm. Het is een advies uit een reeks waarin de Commissie
Signalering arbeidsomstandighedenrisico’s verschillende arbeidsrisico’s uit de
Arbeidsomstandighedenwet en bijbehorende regelgeving onder de loep neemt.
Ter beantwoording van de vragen van de minister heeft de commissie de weten-
schappelijke gegevens bestudeerd over nadelige gezondheidseffecten van beeld-
schermwerken. Voor de commissie lag de focus op resultaten van longitudinale
onderzoeken, omdat die het meest betrouwbare beeld geven.
Omvang van beeldschermwerk en veelvoorkomende klachten
In 2004 gaven meer dan drie miljoen werknemers aan regelmatig een computer
te gebruiken op hun werk. De Nederlandse werknemer werkte in 2010 gemiddeld
3,8 uur per dag achter een beeldscherm. Ook in de privésfeer neemt de computer
een steeds belangrijker plaats in.
    Onderzoek laat zien dat werknemers die achter een beeldscherm werken
gezondheidsklachten kunnen ondervinden. Eén op de drie Nederlanders geeft
aan ‘regelmatig’ of ‘langdurig’ arm-, pols-, hand-, schouder- of nekklachten te
Samenvatting                                                                    9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>  ervaren. Deze klachten worden omschreven als pijn, stijfheid en tintelingen/
  doofheid. Bekend is dat dit bij een deel van deze mensen tot chronische klachten
  kan leiden, met duidelijk nadelige gezondheidseffecten. Dit kan niet alleen het
  welzijn in het dagelijks leven beperken, maar ook leiden tot een verlies aan pro-
  ductiviteit op het werk en tot ziekteverzuim. Het werken achter een beeldscherm
  leidt niet alleen tot fysieke klachten. Ook slaapstoornissen, psychische klachten
  en oogklachten worden door werknemers gemeld. Er zijn echter geen geschikte
  onderzoeken beschikbaar waarin deze klachten gekwantificeerd worden.
  Risico’s voor de gezondheid door beeldschermwerken
  De fysieke gevolgen van werken achter een beeldscherm zijn in de wetenschap-
  pelijke literatuur uitgebreid bestudeerd. In veel onderzoek wordt informatie over
  de mate van blootstelling en de gezondheidsklachten verkregen via zelfrappor-
  tage. Daarbij wordt de duur van de blootstelling in kaart gebracht door aan werk-
  nemers te vragen hoe lang zij tijdens het werk een computer, toetsenbord of muis
  gebruiken. Slechts in een beperkt aantal onderzoeken is de mate van beeld-
  schermgebruik objectief gemeten (via automatische softwareregistratie). In deze
  laatste studies werd echter geen associatie tussen blootstelling en ernstige
  gezondheidsklachten gevonden. Onderzoeken waarin de blootstelling in kaart is
  gebracht via zelfrapportage laten wel een duidelijke associatie zien met gezond-
  heidsklachten. Volgens de commissie levert zelfrapportage meer een maat op
  voor de beeldschermwerkzaamheden in het algemeen.
       De commissie constateert dat het op basis van de beschikbare gegevens niet
  mogelijk is om aan te geven hoelang achter een beeldscherm kan worden
  gewerkt zonder dat er gezondheidsklachten ontstaan. Er zijn weliswaar diverse
  longitudinale onderzoeken naar de gevolgen van beeldschermwerk beschikbaar,
  maar die verschillen onderling in de gekozen blootstellingsmaat waardoor verge-
  lijking moeilijk is. Sommige onderzoeken vinden al bij een gering muisgebruik
  vanaf een half uur per dag een verhoogd risico op klachten, met name aan de
  armen en handen. Andere studies vinden geen significante risico’s bij die bloot-
  stelling.
       Wel is het mogelijk in beeld te krijgen hoe groot het extra risico is op gezond-
  heidsklachten als gevolg van beeldschermwerk. Hiertoe heeft de commissie de
  resultaten uit de longitudinale studies gecombineerd in een meta-analyse. Wan-
  neer de mate van beeldschermwerk wordt uitgedrukt in (zelfgerapporteerde) uren
  muisgebruik per week geeft dit de meest conservatieve schatting van het extra
  risico per jaar. Onderstaande tabel vat de extra risico’s op schouder-, nek- en
  hand-armklachten samen.
0 Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Incidentie klachten als gevolg van beeldschermwerken.a
Muisgebruik            Extra incidentie        Extra incidentie            Extra incidentie
(uren / week)           schouderklachten (%)b nekklachten (%)c             hand- armklachten (%)d
Geen                     0                     0                            0
  5                      1,7                   1,3                          2,2
10                       3,7                   2,6                          4,6
15                       5,7                   3,9                          7,4
20                       8,0                   5,4                         10,5
30                     12,9                    8,1                         17,4
a    De mate van beeldschermwerken is uitgedrukt in zelfgerapporteerde duur van werkzaamheden
     met een muis.
b    De (gepoolde) incidentie schouderklachten in een groep niet of laag blootgestelde werknemers in
     een aantal studies is 15,0%.
c    De (gepoolde) incidentie nekklachten in een groep niet of laag blootgestelde werknemers in een
     aantal studies is 22,2%.
d    De (gepoolde) incidentie hand-armklachten in een groep niet of laag blootgestelde werknemers
     in een aantal studies is 13,6%.
Mogelijkheden voor grenswaarden
Een gezondheidskundige advieswaarde waarbeneden geen (fysieke) gezond-
heidseffecten optreden door beeldschermwerk is niet te geven. Maar de commis-
sie ziet wel mogelijkheden om grenswaarden op te stellen gebaseerd op
risicoberekeningen. Dit betekent dat een discussie gevoerd moet worden over de
vraag welk risico aanvaardbaar is. Dat vereist een normatief kader. Een belang-
rijke keuze daarbij is welk extra risico op een bepaald nadelig gezondheidseffect
aanvaardbaar is, rekening houdend met bijvoorbeeld het vóórkomen (prevalen-
tie) en ontstaan (incidentie) van de klachten aan nek, schouder, arm en hand in de
algemene bevolking. Bij de uiteindelijke beslissing zullen echter ook beleidsma-
tige en maatschappelijke overwegingen een rol spelen.
Tot slot
Veel studies naar de fysieke gezondheidsklachten als gevolg van beeldscherm-
werken hebben betrekking op de traditionele beeldschermwerkplekken (met pc,
toetsenbord en muis). De werkomgeving is echter aan veranderingen onderhevig.
Er zijn zowel veranderingen in hardware (ander apparatuurgebruik, zoals tablets
en smartphones) als veranderingen in werkpatronen. In hoeverre de resultaten in
dit advies ook gelden voor de moderne (of toekomstige) werkomgeving is de
commissie niet bekend. Tegelijk heeft de commissie in het beschikbare onder-
zoek geen aanleiding gevonden om aan te nemen dat deze veranderingen tot
Samenvatting                                                                                         11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>  andere gezondheidsrisico’s leiden. Studies onder studenten, die waarschijnlijk in
  meer pieken en dalen beeldschermwerken, laten vergelijkbare gezondheidsklach-
  ten zien als studies onder werknemers. De informatie hierover is echter beperkt.
  De commissie is dan ook van mening dat meer onderzoek nodig is naar de gevol-
  gen van de grotere diversiteit van het computergebruik voor de gezondheid.
2 Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Executive summary
Health Council of the Netherlands. Computer use at work. The Hague:
Health Council of the Netherlands, 2012; publication no. 2012/38.
The request for advice
At the request of the Minister of Social Affairs and Employment, the Health
Council of the Netherlands has investigated whether there are current or longer
term options for deriving concrete health-based or safety-based occupational
exposure limits for computer use. This advisory report is one of a series of advi-
sory reports in which the Committee on the Identification of Workplace Risks
examines various occupational risks covered by the Dutch Working Conditions
Act and its associated regulations. To answer the Minister’s questions, the Com-
mittee studied scientific data on the adverse health effects of computer use. The
Committee's focus lay on results from longitudinal research, as these provide the
most reliable picture.
Extent of computer use and related health complaints
In 2004, over three million workers indicated they regularly used a computer at
work. On average, a Dutch worker spent 3.8 hours per day behind a computer
monitor in 2010. Private computer use is also increasingly common.
     Studies show that workers using a computer may develop health complaints.
One in three Dutch people states to experience arm, wrist, hand, shoulder or neck
complaints ‘regularly’ or ‘persistently’. These complaints are described as pain,
stiffness and tingling/numbness. It is known that a proportion of these people
Executive summary                                                                  13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>  may develop chronic complaints with clear adverse health effects. This may
  affect not only daily well-being, but also result in a loss of productivity at work
  and sick leave. Computer use does not only lead to physical complaints. Sleeping
  disorders, psychological complaints and eye complaints are also reported by
  workers. However, there are no suitable studies available that quantify these
  complaints.
  Health risks due to computer use at work
  The physical consequences of computer use at work have been studied extensi-
  vely in the scientific literature. Many studies gather information about the degree
  of exposure and health complaints via self-reporting. The duration of exposure is
  mapped by asking workers how long they use a computer, keyboard or mouse
  while working. Only a limited number of studies objectively measured the
  amount of computer use (via automatic software registration). In these latter stu-
  dies, however, no association was found between exposure and serious health
  complaints. Studies recording exposure via self-reporting did show a clear asso-
  ciation with health complaints. According to the Committee, self-reported dura-
  tion of computer use at work provides a better description for computer work in
  general.
      The Committee is of the opinion that, based on available data, it is not possi-
  ble to indicate a level of computer use without developing health complaints.
  There are various longitudinal studies available on the consequences of computer
  use, but the differences between the measures for exposure make comparisons
  difficult. Some studies found an elevated risk of complaints for minimal mouse
  use, from half an hour per day, particularly in arms and hands, while other studies
  found no significant risks associated with that exposure.
      It is possible to gain information on the additional risk of health complaints
  due to computer use. To this end, the Committee combined the results of availa-
  ble longitudinal studies in a meta-analysis. If the degree of computer use is
  expressed as hours of mouse use per week, this provides the most conservative
  estimate of the additional risk. The table below summarises the additional risks
  of shoulder, neck and hand/arm complaints.
4 Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Incidence of complaints after computer use.a
Mouse use            Additional incidence of   Additional incidence of   Additional incidence of
(hours / week)       shoulder complaints (%)b  neck complaints (%)c      hand/arm complaints (%)d
None                  0                        0                          0
  5                   1.7                      1.3                        2.2
10                    3.7                      2.6                        4.6
15                    5.7                      3.9                        7.4
20                    8.0                      5.4                       10.5
30                   12.9                      8.1                       17.4
a    Computer use is expressed as the (selfreported) hours working with a mouse.
b    (pooled) Incidence of shoulder complaints in the unexposed or low-exposed workers in several
     studies is 15.0%.
c    (pooled) Incidence of neck complaints in the unexposed or low-exposed workers in several
     studies is 22.2%.
d    (pooled) Incidence of hand/arm complaints in the unexposed or low-exposed workers in several
     studies is 13.6%.
Possibilities for occupational exposure limits
A safe threshold value below which no (physical) health effects occur due to
computer use cannot be given. However, the Committee does believe it is possi-
ble to set occupational exposure limits based on risk calculations. This means a
debate is required to determine what degree of risk is acceptable. This requires
definition of a normative framework. An important choice here involves deci-
ding what additional risk of a given adverse health effect is deemed acceptable,
taking into account aspects such as the prevalence and incidence of neck, shoul-
der, arm and hand complaints in the general population. However, policy and
social considerations will also play a role in the ultimate decision.
Conclusion
Many studies into the physical effects due to computer use relate to traditional
computer workplaces (with a PC, keyboard and mouse). However, working envi-
ronments are changing. There are changes in both hardware (different equipment
use, such as tablets and smartphones) and working patterns. The Committee does
not know to what degree the results of this advisory report also apply to modern
(or future) working environments. However, the Committee did not find any data
in the available literature to indicate these changes will result in different health
risks. Studies among students, who likely use computers more irregular, show
similar health complaints as studies among workers. Information on this topic is
Executive summary                                                                                 15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>  limited, however. The Committee is therefore of the opinion that more research
  is required into the consequences of greater computer use diversity for health.
6 Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre> oofdstuk 1
          Inleiding
          Nederlandse werknemers werken in Europa verhoudingsgewijs het meest achter
          een beeldscherm: in 2010 gemiddeld 3,8 uur per dag. Beeldschermwerk, ofwel
          het gebruik van een computer, met muis en/of toetsenbord, komt vooral voor in
          kantoorberoepen. Er zijn aanwijzingen dat dit type werk leidt tot aandoeningen
          en klachten aan de nek en de bovenste extremiteiten (schouder, arm en hand).
          Gelet op het groeiend beeldschermgebruik op het werk en in de privésfeer is te
          verwachten dat de gezondheidsrisico’s als gevolg hiervan op de werkplek toene-
          men. Voor de maatschappij kunnen de gevolgen als het gaat om ziekteverzuim,
          revalidatie en arbeidsongeschiktheid kostbaar zijn. In dit advies bespreekt de
          Commissie Signalering Arbeidsomstandighedenrisico’s van de Gezondheidsraad
          de mogelijkheden om een gezondheidskundige advieswaarde vast te stellen voor
          beeldschermwerk.
1.1       Beeldschermwerk: begripsomschrijving
          Beeldschermwerk kan worden gedefinieerd als het uitvoeren van werk met een
          alfanumeriek of grafisch scherm in een beeldschermomgeving.1,2 Onder de tradi-
          tionele beeldschermomgeving wordt een werkplek verstaan die is voorzien van
          een toetsenbord*, een muis, een werktafel of werkvlak, een stoel, nevenappara-
          tuur zoals een telefoon, modem of printer, en facultatieve accessoires, of waarbij
          een voorziening voor gegevensinvoer wordt getroffen.2 Beeldschermwerk kan
          ook simpelweg als ‘tikken, klikken en kijken’ worden gezien, dat wil zeggen
          Inleiding                                                                          17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>    wanneer een werknemer op het toetsenbord bezig is, met de muis in de weer is of
    naar het beeldscherm kijkt.1 Beeldschermwerk wordt meestal in een zittende
    houding uitgevoerd.
         De huidige beeldschermomgeving is aan verandering onderhevig. Er is een
    toenemend gebruik van touch screens, laptops, e-readers, netbooks (kleine, lichte
    laptop), pda (personal digital assisstent), et cetera.3 Het beschikbare onderzoek
    naar de gezondheidseffecten van beeldschermwerk heeft echter vooral betrek-
    king op de traditionele werkomgeving.
1.2 Omvang van beeldschermwerk in Nederland
    Sinds de introductie van de computer in de jaren 60 en 70 van de twintigste eeuw
    is wereldwijd het aantal werknemers dat beeldschermwerk verricht toegenomen:
    werkzaamheden en activiteiten waarbij computers worden gebruikt zijn sterk uit-
    gebreid. Niet alleen worden ze ingezet voor gegevensinvoer (data-entry) en
    ‘klassiek’ typewerk maar tegenwoordig ook voor een zeer groot deel van activi-
    teiten zoals archiveren, postverwerking en correspondentie, dataverzameling, -
    opslag en –raadpleging, of toegang tot alle mogelijke applicaties via internet.
         In 1991 waren in de Verenigde Staten 80 miljoen computers in gebruik en in
    2000 meer dan 100 miljoen. Meer dan 77 miljoen werknemers hebben in 2003
    met beeldschermwerk te maken.4 In Europa werken 88 miljoen mensen achter
    een beeldscherm. 50 miljoen Europeanen geven aan een computer te gebruiken
    voor minimaal de helft van hun werkdag.5
         De Nederlandse werknemers werken in Europa (verhoudingsgewijs) het
    meest achter een beeldscherm: op een werkdag drukken beeldschermwerkers
    gemiddeld ruim 5.000 keer een toets in, met piekdagen van soms 30.000 toets-
    aanslagen per dag.6 In 2000 werkte 60% van de beroepsbevolking in Nederland
    gedurende meer dan een kwart van hun werktijd met een beeldscherm en 33%
    werkte zelfs bijna uitsluitend met een beeldscherm.7,8 In 2004 gaf 48% van de
    vrouwen en 46% van de mannen aan regelmatig beeldschermwerk te verrichten.
    In dat zelfde jaar gaven meer dan drie miljoen werknemers aan regelmatig een
    computer te gebruiken.7,8 In 2010 werkte de Nederlandse werknemer gemiddeld
    3,8 uur per dag achter een beeldscherm.7,8
    Het toetsenbord is het belangrijkste invoermiddel bij computergebruik. In Nederland worden voorna-
    melijk toetsenborden gebruikt met een QWERTY-indeling (genoemd naar de eerste zes letters) die
    ergonomisch verschillend gevormd kunnen zijn, bijvoorbeeld waarbij de rechter- en linkerhelft van
    het toetsenbord gesplitst zijn (splittoetsenborden) of waarbij de toetsen verzonken zijn ten opzichte
    van het steunvlak van de polsen (verzonken toetsenborden).
 8  Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>        De computer is echter niet alleen een arbeidsmiddel maar heeft ook in de pri-
    vésfeer een belangrijke plaats gekregen. Het ziet ernaaruit dat de gebruiksmoge-
    lijkheden alleen nog maar zullen toenemen, waarbij zich ongetwijfeld ook
    allerhande nieuwe technieken zullen aandienen. Draadloze communicatie is bij-
    voorbeeld een van die technieken die de laatste jaren de gebruiksmogelijkheden
    van de computer verder heeft vergroot. Behalve blootstelling aan beeldscherm-
    werk in de werksituatie is er dus sprake van een aanzienlijke en toenemende
    blootstelling in de privésfeer, wat een bijzonder aspect is van het arbeidsrisico
    beeldschermwerk.
1.3 De adviesaanvraag
    Dit advies maakt onderdeel uit van een reeks adviezen over mogelijke grens-
    waarden voor verschillende arbeidsrisico’s. De minister van Sociale Zaken en
    Werkgelegenheid heeft de Gezondheidsraad op 10 juli 2007 namelijk gevraagd:
    • Periodiek te signaleren of er op dit moment nieuwe (internationale) weten-
        schappelijke inzichten zijn met betrekking tot concrete gezondheidskundige
        en/of veiligheidskundige grenswaarden.
    • Periodiek te signaleren of er op termijn nieuwe (internationale) wetenschap-
        pelijke inzichten zullen zijn met betrekking tot concrete gezondheidskundige
        en/of veiligheidskundige grenswaarden.
    • Daarnaast heeft de minister gevraagd ook de bestaande wetenschappelijke
        inzichten in beschouwing te nemen.
    De volledige adviesaanvraag is opgenomen in bijlage A bij dit advies.
        Op 14 maart 2008 werd voor deze taak de Commissie Signalering Arbeids-
    omstandighedenrisico’s geïnstalleerd. De commissie is samengesteld uit deskun-
    digen op het terrein van arbeidsomstandigheden, gezondheid, veiligheid en
    beroepsziekten. De voorzitter en leden van de commissie en haar werkgroep zijn
    vermeld in bijlage B.
1.4 Aanpak van de commissie
    De reeds bestaande gezondheidskundige of veiligheidskundige grenswaarden, in
    Nederland of in het buitenland, zijn voor de commissie het beginpunt van het
    advies. Indien er grenswaarden en/of wettelijke bepalingen zijn, dan gaat de
    commissie allereerst na of die een gezondheidskundige of veiligheidskundige
    basis hebben.
    Inleiding                                                                         19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>        Vervolgens verkent de commissie de wetenschappelijke literatuur met behulp
    van overzichtspublicaties. Op deze manier krijgt de commissie inzicht in de
    gezondheidskundige en veiligheidskundige problematiek als gevolg van werken
    achter een beeldscherm. Deze eerste fase fungeert als uitgangspunt voor de
    tweede fase waarbij de commissie een systematisch literatuuronderzoek verricht
    en primaire wetenschappelijke publicaties verzamelt over mogelijke nadelige
    effecten van beeldschermwerk op de gezondheid en/of de veiligheid.
        Nadat de commissie consensus bereikte over de inhoud, is een concept van
    het advies openbaar gemaakt voor commentaar door derden. Het ontvangen com-
    mentaar wordt betrokken bij de afronding van het advies (bijlage C).
1.5 Leeswijzer
    In het tweede hoofdstuk geeft de commissie een overzicht van de beschikbare
    wetten en richtlijnen op het terrein van beeldschermwerk, zowel nationale als
    internationale. In het derde hoofdstuk beschrijft de commissie de resultaten van
    het systematisch literatuuronderzoek naar de gezondheidseffecten als gevolg van
    beeldschermwerk. Hoofdstuk vier gaat in op de mogelijkheden voor grenswaar-
    den op basis van de beschikbare gegevens. De resultaten van een meta-analyses
    worden in hoofdstuk vijf weergegeven. Vervolgens vertaalt de commissie de
    resultaten van de meta-analyse in hoofdstuk zes naar de Nederlandse (werk)situ-
    atie en beschrijft zij de risico’s op klachten als gevolg van beeldschermwerken.
    Uiteindelijk bevat hoofdstuk zeven enkele aanbevelingen met betrekking tot
    beeldschermwerken.
 0  Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre> oofdstuk 2
          Wetten en richtlijnen
          Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de wetten en regelgeving met betrekking
          tot beeldschermwerk. De Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet) en het Arbeids-
          omstandighedenbesluit (Arbobesluit) bevatten regels voor werkgevers en werk-
          nemers om de gezondheid, de veiligheid en het welzijn van werknemers en
          zelfstandig ondernemers te beschermen en bevorderen.9 Daarnaast zijn er nog
          enkele richtlijnen.
2.1       Wettelijke regels
          In de gewijzigde Arbowet (geldend sinds 1 januari 2007) zijn eisen voor beeld-
          schermwerk opgenomen. Deze eisen sluiten zowel aan bij de International Orga-
          zination for Standardization als bij de Europese richtlijnen.10,10,11 Het
          Arbobesluit bevat de volgende wettelijke artikelen die van belang zijn voor
          beeldschermwerk:
          • artikel 5.7 over definities
          • artikel 5.8 over toepasselijkheid
          • artikel 5.9 over risico-inventarisatie en -evaluatie
          • artikel 5.10 over dagindeling van de arbeid
          • artikel 5.11 over maatregelen met betrekking tot de bescherming van de ogen
              en het gezichtsvermogen van de werknemers
          • artikel 5.12 over voorschriften voor de inrichting van werkplekken.
          Wetten en richtlijnen                                                          21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>    Het Arbobesluit koppelt beeldschermwerk aan een werkomgeving, via beeld-
    scherm en werkplek. Deze worden in artikel 5.7 gedefinieerd:
    a    beeldscherm: een alfanumeriek of grafisch scherm, ongeacht het gebruikte afbeeldingsprocédé;
    b    werkplek: het beeldscherm en het geheel van de daarbij horende beeldschermapparatuur waar-
         van een werknemer gebruik maakt, met inbegrip van de onmiddellijke werkomgeving.
    Artikel 5.10 van het Arbobesluit over de dagindeling van de arbeid vermeldt het
    volgende over beeldschermwerk:
    De arbeid aan een beeldscherm is zodanig georganiseerd dat deze arbeid telkens na ten hoogste twee
    achtereenvolgende uren wordt afgewisseld door andersoortige arbeid of door een rusttijd, zodanig dat
    de belasting van het verrichten van de arbeid aan een beeldscherm wordt verlicht.
    De Arbeidsomstandighedenregeling (Arboregeling) bevat een verdere uitwer-
    king van het Arbobesluit. Naast de zes bovengenoemde artikelen van het Arbo-
    besluit zijn dan ook de artikelen 5.1, 5.2 en 5.3 van de Arboregeling aan
    beeldschermwerk gewijd. Artikel 5.1 heeft betrekking op de apparatuur en het
    meubilair, artikel 5.2 op de inrichting van de beeldschermwerkplek, en artikel 5.3
    op de programmatuur.
    De in het Arbobesluit genoemde maximale duur van twee uur aaneengesloten
    arbeid verrichten aan een beeldscherm geldt als wettelijke grenswaarde voor
    beeldschermwerk. Indien bij functies die geheel uit arbeid aan het beeldscherm
    bestaan, de tijdsduur van de arbeid beperkt blijft tot 5 à 6 uur per dag, geldt
    onverminderd de regel dat een werknemer niet langer dan twee achtereenvol-
    gende onafgebroken uren aan het beeldscherm mag werken. Als het beeld-
    schermwerk wordt afgewisseld met pauzes verdient het aanbeveling de lengte
    van deze pauzes (afhankelijk van de intensiteit van de arbeid) te bepalen op ten-
    minste tien minuten. Uitgangspunt is dat de extra pauzes, die noodzakelijk zijn
    ter verlichting van de beeldschermarbeid, gerekend worden tot de arbeidstijd.
2.2 Overige aanbevelingen en richtlijnen
    Beroepsziekten in Nederland dienen via het nationale melding- en registratiesys-
    teem van het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten (NCvB) te worden gere-
    gistreerd en gesignaleerd. Het NCvB bevordert de kwaliteit van preventie,
    (vroeg)diagnostiek, behandeling en begeleiding van beroepsziekten en arbeids-
    gebonden aandoeningen. Om de registratie van beroepsziekten te stimuleren en
 2  Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>uniformeren heeft het NCvB voor vele aandoeningen registratierichtlijnen opge-
steld. Deze geven informatie over het causale verband tussen aandoeningen en
blootstelling (in het werk) aan arbeidsgebonden factoren.12 Deze registratiericht-
lijnen zijn ontwikkeld op basis van recente wetenschappelijke literatuur. De
wetenschappelijke literatuur is niet altijd systematisch verzameld.
    In de registratierichtlijn ‘Werkgerelateerde aandoeningen van de bovenste
extremiteit’ signaleert het NCvB dat naast repeterende arbeid, beeldschermwerk
de belangrijkste belastende arbeidsomstandigheid is. In deze richtlijn wordt voor
fysieke factoren (waaronder houding, kracht, beweging en vibratie) aangegeven
wat de evidentie is voor een associatie met arbeidsgerelateerde ABBE (aandoe-
ningen bewegingsapparaat bovenste extremiteiten) De richtlijn geeft aan dat bij
frequente herhalingen (2-4 maal per minuut, of cycli minder dan dertig secon-
den) van bewegingen gedurende meer dan vier uur per dag er waarschijnlijk een
arbeidsgerelateerde associatie is met opgetreden schouderklachten, nekklachten,
elleboog- en onderamklachten.
Wetten en richtlijnen                                                              23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>4 Beeldschermwerken</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre> oofdstuk 3
          Gezondheidseffecten door werken
          achter een beeldscherm
          De commissie heeft een literatuuronderzoek uitgevoerd, waarbij de volgende
          twee vragen centraal stonden: 1) Wat is de gezondheids- en veiligheidsproblema-
          tiek die ontstaat als gevolg van beeldschermwerk? 2) In welke mate is blootstel-
          ling (in termen van duur, frequentie en/of intensiteit) aan dit arbeidsrisico
          gerelateerd aan deze problematiek? In dit hoofdstuk zijn de aspecifieke en speci-
          fieke gezondheidseffecten als gevolg van beeldschermwerk beschreven.
3.1       Brede literatuurverkenning
          Uit een brede literatuurverkenning kwam een aantal wetenschappelijke litera-
          tuurstudies naar voren over het ontstaan van gezondheidskundige en veiligheids-
          kundige problematiek door beeldschermwerk (zie bijlage D). Werken achter een
          beeldscherm is gerelateerd aan een verhoogde kans op gezondheidsklachten.13-22
          Computer- en muisgebruik worden met nekklachten en klachten aan de bovenste
          extremiteiten (schouders, armen, polsen en handen) in verband gebracht, en daar-
          naast ook met oogklachten. Toetsenbordgebruik lijkt vooral tot hand-arm klach-
          ten te leiden.
3.2       Systematisch literatuuronderzoek
          Na de brede literatuurverkenning heeft de commissie een systematisch literatuur-
          onderzoek uitgevoerd. Daarin lag de nadruk op nekklachten en klachten aan de
          Gezondheidseffecten door werken achter een beeldscherm                            25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>    bovenste extremiteiten, met name schouders, armen, ellebogen, polsen en han-
    den. Aangezien het merendeel van de overzichtspublicaties van recente datum is,
    besloot de commissie januari 2005 als startdatum te nemen voor het systematisch
    literatuuronderzoek. In bijlage D is beschreven wat de zoekstrategie was en hoe
    de onderzoeken zijn geselecteerd. Vervolgens zijn alle geselecteerde publicaties
    beoordeeld op kwaliteit.
         De commissie heeft ervoor gekozen uitsluitend longitudinale studies mee te
    nemen. In longitudinaal onderzoek wordt de blootstelling voorafgaand aan het
    gezondheidseffect bepaald. De verkleint de kans op vertekening van de associa-
    tie tussen blootstelling en effect en geeft het meest betrouwbare beeld. Om die
    reden hecht de commissie meer waarde aan de resultaten afkomstig uit longitudi-
    nale onderzoeken dan aan gegevens afkomstig van patiënt-controle- of dwars-
    doorsnede-onderzoeken, mits de kwaliteit van de studies voldoende is.
         Bij het literatuuronderzoek is ook specifiek gezocht naar onderzoek onder
    studenten aangezien: 1) er sprake is van langdurige en frequente blootstelling aan
    beeldschermwerk en 2) beeldschermwerkplekken aan onderwijsinstellingen
    onder de Arbowetgeving vallen. Door de klachten van deze groep beeldscherm-
    werkers in kaart te brengen, verwacht de commissie ook meer inzicht te krijgen
    in de gevolgen van andere patronen van blootstelling; piekgebruik, laptopgebruik
    en een grotere diversiteit aan werkplekken.
         In de geselecteerde onderzoeken werd de mate van beeldschermwerk vastge-
    legd als de duur (vaak in uren per week) van computer-, toetsenbord- en/of muis-
    gebruik. Informatie hierover werd meestal verkregen door zelfrapportage van de
    werknemers. Ook de gezondheidseffecten werden in eerste instantie door de
    werknemers zelf gerapporteerd door middel van vragenlijsten. In de meeste stu-
    dies heeft het onderzoek betrekking op een traditionele werkplekomgeving. De
    volgende paragrafen geven een overzicht van de effecten op de gezondheid die
    samenhangen met beeldschermwerken.
3.3 Effecten op de nek en schouders
    Uit het systematisch literatuuronderzoek kwamen negen studies naar voren naar
    het verband tussen beeldschermwerk en aspecifieke klachten aan de nek en/of
    schouders. Van deze negen studies, hadden acht een prospectieve cohortdesign
    en één het design van een dwarsdoorsnede onderzoek.23-31 Alle onderzoeken
    staan samengevat in bijlage F. In zes van de acht cohortonderzoeken werden
    zowel de blootstelling aan beeldschermwerk als de gezondheidsuitkomsten
    (klachten aan de nek en/of schouders) door de werknemers zelf gerapporteerd. In
    één onderzoek werd de mate van computergebruik zowel door zelfrapportage als
 6  Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>door automatische registratie vastgelegd en in één onderzoek vond alleen auto-
matische registratie plaats.
In 2004 onderzochten Brandt e.a. door middel van een prospectief onderzoek van
één jaar het effect van muis- en toetsenbordgebruik op nek- en schouderklachten
onder ruim 5.000 Deense technisch medewerkers*.24 Het cohort bestond voor
63% uit vrouwen en de gemiddelde leeftijd was 41 jaar. De deelnemers werden
tweemaal bevraagd over hun computergebruik en pijnklachten in de nek of de
rechterschouder gedurende minimaal zeven aaneengesloten dagen, dat gebeurde
bij aanvang van het onderzoek en na een jaar. Deelnemers met klachten werden
uitgenodigd voor een lichamelijk onderzoek. Bij aanvang van het onderzoek had
10,6% van de medewerkers nekklachten en 7,6% klachten aan de rechterschou-
der (prevalentie). Na een periode van een jaar bleek 1,5% van de medewerkers
die aanvankelijk klachtenvrij waren nekklachten ontwikkeld te hebben (inciden-
tie); voor klachten aan de rechterschouder was dit percentage 1,9%. Deze klach-
ten hielden minimaal zeven aaneengesloten dagen aan, en werden door de
medewerkers geclassificeerd als gemiddeld ernstig en hinderlijk tijdens het werk.
Computergebruik werd in deze studie uitgedrukt als het door de werknemers
geschatte aantal uren per week dat van een muis of een toetsenbord gebruik werd
gemaakt. Wanneer werknemers per week dertig uur of langer met een muis werk-
ten, hadden zij een significant verhoogd risico op het ontstaan van klachten aan
de rechterschouder (RR = 3,3; 95% betrouwbaarheidsinterval BI 1,2-8,9). Bij
twintig tot dertig uur per week gebruik van een muis was er net geen statistisch
significante associatie met nieuwe schouderklachten (RR = 1,9; 95% BI 1,0-3,5).
Voor nieuwe nekklachten gold ook dat er geen statistisch significante associatie
is waargenomen bij dertig uur of langer per week muisgebruik (RR = 2,4; 95%
BI 0,8-6,8). De relatie tussen het ontstaan van klachten en toetsenbordgebruik
was minder uitgesproken: er werden geen statistisch significante associaties
gevonden met klachten, ook bij vijftien uur of langer per week toetsenbordge-
bruik werd net geen statistisch significante associatie gevonden met klachten aan
de rechterschouder (RR = 2,2; 95% BI 1,0-4,9).
     Andersen e.a. onderzochten een deel van hetzelfde cohort met technische
werknemers. Zij bepaalden de blootstelling niet via zelfrapportage, maar regis-
treerden bij ruim tweeduizend personen 52 weken lang het wekelijks gebruik van
de computer met behulp van de zogenoemde work pace recorder.23 Ook werd
wekelijks naar de pijnklachten aan nek en schouder gevraagd. Negen uur of lan-
ger per week werken met een muis bleek het risico op schouderklachten statis-
Technische werknemers die lid zijn van de Danish Association of Professional technicians.
Gezondheidseffecten door werken achter een beeldscherm                                    27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>  tisch significant te verhogen (OR = 1,10; 95% BI 1,05-1,16), maar er was net
  geen statistisch significante associatie met nekklachten (OR = 1,04; 95% BI
  1,00-1,09). De onderzochte relaties tussen toetsenbordgebruik en nek- en schou-
  derklachten brachten geen statistisch significante associaties aan het licht (ORnek
  = 1,01; 95% BI 0,98-1,03; ORsch = 1,01; 95% BI 0,98-1,04). Andersen e.a.
  (2008) hebben geen statistisch significante associaties gevonden tussen beeld-
  schermwerk en chronische klachten (langer dan dertig dagen) aan de rechter-
  schouder en nek (in die mate dat er hinder was ondervonden).
       Hagberg e.a. en Tornqvist e.a. verrichtten tien maanden onderzoek aan een
  Zweeds cohort van ruim 1.000 computergebruikers met verschillende beroepen*,
  waarvan iets meer dan de helft uit vrouwen bestond en de gemiddelde leeftijd 44
  jaar was.25,30 Maandelijks rapporteerden de deelnemers zelf over hun computer-
  gebruik en hun klachten aan het bewegingsapparaat. Het onderzoek van Hagberg
  e.a. was gericht op zelfgerapporteerde verminderde arbeidsproductiviteit of ziek-
  teverzuim als gevolg van klachten aan het bewegingsapparaat. Zij vonden een
  statistisch significant verminderde productiviteit ten gevolge van schouderklach-
  ten wanneer gedurende een half uur tot drie uur per dag met een muis werd
  gewerkt (HR = 3,4; 90% BI 1,40-8,17). Bij drie uur of langer per dag muisge-
  bruik was de associatie met schouderklachten van gelijke orde van grootte, maar
  niet statistisch significant (HR = 3,0; 90% BI 0,97-9,52). Andere onderzochte
  (zelfgerapporteerde) blootstellingmaten zoals het aantal uren computerwerk,
  gegevensinvoer of continu computergebruik zonder pauze waren niet geassoci-
  eerd met schouderklachten. Verminderde arbeidsproductiviteit als gevolg van
  nekklachten werd voor geen van deze blootstellingmaten gevonden. Tornqvist
  e.a. onderzochten dezelfde blootstellingmaten in relatie tot (zelfgerapporteerde)
  pijnklachten in de nek of schouder (gedurende tenminste drie dagen in de afgelo-
  pen maand).30 De onderzoekers becijferden dat de incidentieratio per 100 per-
  soonjaren voor nekklachten 67 gevallen was en voor schouderklachten 41.
  Alleen (zelfgerapporteerd) muisgebruik gedurende een half tot drie uur per dag
  leidde tot een statistisch significant verhoogd risico op schouderklachten (RR =
  1,62; 95% BI 1,12-2,34); bij langer dan drie uur per dag muisgebruik was het
  risico niet meer statistisch significant verhoogd (RR = 1,30; 95% BI 0,77-2,19).
  Voor nekklachten werden geen associaties gevonden met de onderzochte risico-
  maten.
       IJmker e.a. onderzochten bijna 2.000 kantoormedewerkers in Nederland
  gedurende een periode van twee jaar, waarbij iedere drie maanden de blootstel-
  Beroepen als: management en administratie, grafisch ontwerpen, academisch, ICT ondersteuning,
  medisch secretariaat, technische dienst.
8 Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>    ling aan computerwerk en nek- en schouderklachten werden gerapporteerd.26 Het
    cohort bestond voor ongeveer 50% uit mannen en de gemiddelde leeftijd was 41
    jaar. De incidentie van ernstige nek-schouderklachten gerapporteerd in de laatste
    drie maanden varieerde tussen 3,9 en 8,8%. Gebruik van een muis gedurende
    vier uur of langer per dag (zelfrapportage) leidde tot een statistisch significant
    verhoogd risico op nek-schouderklachten (RR = 1,5; 95% BI 1,1-2,0). Voor zelf-
    gerapporteerd computergebruik werd die associatie niet gevonden. Behalve zelf-
    gerapporteerde blootstelling registreerden de onderzoekers computergebruik ook
    met behulp van work pace recorder gedurende drie maanden. De geregistreerde
    duur van computer-, muis- of toetsenbordgebruik bleek geen statistisch signifi-
    cant verhoogd risico voor nek-schouderklachten op te leveren.
        Uit drie eerdere longitudinale onderzoeken van Marcus e.a., Korhonen e.a. en
    Juul-Kristensen e.a. kwamen geen statistisch significante associaties naar voren
    tussen nek- en/of schouderklachten en computer- of toetsenbordgebruik.27-29
    In een dwarsdoorsnedeonderzoek onder meer dan 450 kantoormedewerkers von-
    den Rahman en Abdul (tweemaal zoveel klachten aan de bovenste extremiteiten,
    waaronder nek en schouders (OR = 2.0; 95% BI 1,1-3,4), bij langer dan twee uur
    per dag computergebruik.31 Onder medewerkers die de computer vijf uur of meer
    per dag gebruikt was het aantal klachten zeven maal hoger (OR = 7,5; 95% BI
    2,3-24,2).
3.4 Effecten op de armen, ellebogen, polsen en handen
    Naast effecten op de nek en/of schouders als gevolg van beeldschermwerk wor-
    den ook effecten op armen, ellebogen, polsen en/of handen waargenomen. Uit
    het systematisch literatuuronderzoek kwamen negen onderzoeken naar voren,
    waaronder zeven prospectieve cohortonderzoeken en twee dwarsdoorsnede-
    onderzoeken.25-27,29,30,32-34 Deze onderzoeken zijn samengevat in bijlage F. In zes
    van de zeven cohortonderzoeken werd zowel de blootstelling aan beeldscherm-
    werk als de gezondheidsuitkomsten (klachten aan de armen, ellebogen, polsen
    en/of handen) door de werknemers zelf gerapporteerd. In één onderzoek werd
    computergebruik zowel door zelfrapportage als door onafhankelijke registratie
    vastgelegd.
    In de eerder beschreven Deense longitudinale studie onder ruim 5.000 technisch
    medewerkers werden ook pijnklachten in de onderarm, de elleboog en pols-hand
    onderzocht.32 Kryger e.a. beschreven dat het gebruik van een muis (met de rech-
    terhand) gedurende vijf tot negen uur per week het risico op het optreden van
    Gezondheidseffecten door werken achter een beeldscherm                              29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>  matige pijnklachten in de rechteronderarm verhoogde (OR = 2,7; 95% BI 1,3-
  5,6). Met een toename van het aantal uren muisgebruik steeg ook het risico op
  klachten; bij meer dan dertig uur per week gebruik van een muis was het risico
  op klachten zevenmaal hoger dan bij geen of gering muisgebruik (OR = 7,3; 95%
  BI 3,1-17). Bij gebruik van een toetsenbord gedurende twintig uur of langer per
  week vonden de onderzoekers eveneens een statistisch significant verhoogd
  risico op matige pijnklachten in de onderarm (OR = 2,9; 95% BI 1,2-7,1). Bij
  aanvang van het onderzoek had 4,3% van de medewerkers klachten van de rech-
  teronderarm en 1% in de linkeronderarm. Na een periode van één jaar was de
  incidentie van nieuwe klachten in de rechteronderarm 1,3% en 0,4% in de linker.
  Uit het lichamelijk onderzoek bleek dat geen van deze nieuwe gevallen een
  gevolg was van een zenuwbeknelling.
       Twee jaar later publiceerden Lassen e.a. resultaten met betrekking tot pijn-
  klachten in de elleboog en de pols-hand.33 Gebruik van een muis vanaf vijf uur
  per week verhoogde het risico op pols-hand- (OR = 2,16; 95% BI 1,46-3,22) en
  elleboogklachten (OR = 2,35; 95% BI 1,51-3,70). Voor alle onderzochte pijn-
  klachten namen deze toe met een toename van het aantal uren muisgebruik per
  week. Bij dertig uur of langer per week waren de risico’s op pols-hand- en elle-
  boogklachten drie- tot viermaal hoger dan bij geen of gering muisgebruik (ORpols
  = 3,05; 95% BI 1,63-5,67; ORel = 4,74; 95% BI 2,51-8,95). De associaties tussen
  toetsenbordgebruik en pijnklachten aan de elleboog of pols-hand waren minder
  uitgesproken dan die voor muisgebruik. Alleen voor pols-handklachten werd een
  significant verhoogd risico gevonden bij twintig uur of langer per week gebruik
  van een toetsenbord (OR = 1,61; 95% BI 1,13-2,28). Bij aanvang van het onder-
  zoek rapporteerde 27,5% van de deelnemers pijnklachten aan de rechterelleboog
  (5,5% ernstig) en 46,2% klachten aan de rechterpols-hand (8,1% ernstig). Na een
  periode van een jaar had 14,1% van de deelnemers klachten aan de rechterelle-
  boog (2,7% ernstig) ontwikkeld; voor de rechter pols-hand was dat 21% (4,0%
  ernstig).
       Vergelijkbare effecten door muisgebruik werden gevonden in de eerder
  beschreven prospectieve cohortstudie onder Zweedse computergebruikers.25
  Hagberg e.a. constateerden dat bij een half uur tot drie uur muisgebruik per dag
  het risico op verminderde productiviteit ten gevolge van klachten aan de onderar-
  men en handen significant was toegenomen (HR = 2,1; 90% BI 1,12-4,08). Bij
  langer dan drie uur per dag werken met een muis was dit risico echter niet signi-
  ficant verhoogd (HR = 1,4; 90% BI 0,52-3,63). Er werden geen associaties
  gevonden tussen het aantal uren computergebruik, gegevensinvoer per dag, of
  continu computergebruik zonder pauze en een verminderde arbeidsproductiviteit
  vanwege onderarm-handklachten. Tornqvist e.a. (2009) onderzochten het optre-
0 Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>den van arm-hand symptomen in hetzelfde cohort.30 Werknemers die minimaal
een half uur per dag een muis gebruikten hadden circa anderhalf keer meer kans
op arm-handklachten (OR = 1,44; 95% BI 1,01-2,05) dan werknemers die min-
der dan een half uur per dag met een muis werkten. Bij drie uur of meer per dag
werken met een muis waren de klachten nog verder toegenomen (OR = 1,70;
95% BI 1,07-2,70). De incidentieratio van arm-handklachten was 47 gevallen per
100 persoonjaren. Ook in dit onderzoek werden geen associaties tussen arm-
handklachten en het aantal uren computergebruik, gegevensinvoer of continu
computergebruik zonder pauze gevonden.
    In het tweejarig prospectieve cohortonderzoek van IJmker e.a. (zie paragraaf
3.3) bleek dat werknemers die rapporteerden vier uur of langer per dag een com-
puter te gebruiken een bijna tweemaal hoger risico op arm-pols-handklachten
(RR = 1,9; 95% BI 1,1-3,1) hadden dan werknemers die minder dan vier uur per
dag blootgesteld waren.26 De onderzoekers vonden geen associatie tussen arm-
pols-handklachten en zelfgerapporteerd muisgebruik of geregistreerd computer-,
muis- of toetsenbordgebruik. De incidentie van ernstige arm-pols-handklachten
per drie maanden varieerde tussen 2,8 en 4,6%.
    Marcus e.a. onderzochten in een prospectief cohortonderzoek onder circa
600 computergebruikers risicofactoren voor spierskeletaandoeningen.29 De deel-
nemers rapporteerden wekelijks het aantal uren toetsenbordgebruik en klachten
aan de hand-arm. Werknemers met hand-armklachten werden klinisch onder-
zocht. De onderzoekers vonden een verhoogd risico op hand-armsymptomen en
aandoeningen per uur toetsenbordgebruik per week (HR = 1,04; 95% BI 1,02-
1,06).
    In een prospectieve cohortstudie onder bijna tweeduizend kantoormedewer-
kers, waarvan 60% vrouwen, onderzochten Juul-Kristensen e.a. in 2004 het
effect van computergebruik op de frequentie en intensiteit van elleboogklach-
ten.27 Uit deze studie bleek dat vrijwel de hele dag werken met een computer
geen verhoogd risico opleverde op het optreden van elleboogklachten (OR =
1,08; 95% BI 0,60-1,93).
Twee dwarsdoorsnede-onderzoeken naar computergebruik en pols-handklachten
ondersteunen de resultaten uit de longitudinale studies. Shuval vond in een
onderzoek onder 84 computerprogrammeurs dat werknemers die rapporteerden
meer dan zeven uur per dag met een computer te werken, vier keer meer pols-
handklachten (OR = 4,39; 95% BI 1,27-15,17) hadden dan werknemers die min-
der dan zeven uur per dag waren blootgesteld.35 Bij langer dan negen uur per dag
computergebruik was er geen significante associatie met het aantal polsklachten
(OR = 1,73; 95% BI 0,39-7,56).
Gezondheidseffecten door werken achter een beeldscherm                           31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>         Uit het dwarsdoorsnede onderzoek van Walker-Bone e.a. onder ruim 4.000
    patiënten van twee huisartsenpraktijken kwam naar voren dat het optreden van
    aspecifieke polsklachten niet statistisch significant toenam bij gebruik van een
    toetsenbord gedurende één uur of langer per dag (OR = 1,3; 95% BI 0,8-2,1).34
    Tenosynovitis van de pols daarentegen kwam onder die werknemers drie keer
    vaker voor (OR = 3,1; 95% BI 1,3-7,8).
3.5 Carpaal tunnel syndroom
    In een dwarsdoorsnede-onderzoek onder ruim 2.000 deelnemers (leeftijd 25-65
    jaar), als onderdeel van een omvangrijker onderzoek, onderzochten Atroshi e.a.
    het ontstaan van carpaal tunnel syndroom (CTS) als gevolg van toetsenbordge-
    bruik op het werk.36 CTS is het optreden van tintelingen of doofheid in één van
    de handen als gevolg van een verminderde zenuwgeleiding. De mate van toetsen-
    bordgebruik op het werk werd door middel van een vragenlijst gemeten, terwijl
    CTS door middel van een vragenlijst, lichamelijk onderzoek en meting van de
    zenuwgeleiding werd vastgelegd. Er werd geen associatie gevonden tussen CTS
    en het aantal uren toetsenbordgebruik (minder dan een uur, tussen een en vier
    uur, en meer dan vier uur per dag). De prevalentieratio’s (PR) waren respectieve-
    lijk 0,93 (95% BI 0,52-1,7), 0,55 (95% BI 0,26-1,2) en 0,52 (95% BI 0,23-1,2)
    voor de verschillende blootstellinggroepen.
         Andersen e.a. hadden in 2003 een overeenkomstig resultaat gevonden.37 In
    een prospectieve cohortstudie onder ruim 5.000 werknemers vonden zij na een
    follow-up periode van een jaar geen associatie tussen toetsenbordgebruik en
    CTS-symptomen. Daarentegen bleek dat gedurende 20 uur of langer per week
    met een muis werken geassocieerd was met een statistisch significant verhoogd
    risico voor CTS-symptomen in de rechterhand (OR = 2,6; 95% BI 1,2-5,5). Na
    een jaar bleek 5,5% van de onderzochte werknemers CTS-symptomen ontwik-
    keld te hebben of een verergering van de klachten te melden; van dit percentage
    had slechts 1,2% symptomen van de mediane zenuw.
3.6 Nek-, schouder- en armklachten bij studenten
    Uit het systematisch literatuuronderzoek kwamen zeven onderzoeken naar voren
    naar de gezondheidseffecten bij studenten als gevolg van blootstelling aan beeld-
    schermwerk, waaronder drie prospectieve cohortstudies en vier dwarsdoorsnede-
    onderzoeken.38-44 Alle onderzoeken staan samengevat in bijlage G.
 2  Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>In twee van de drie longitudinale onderzoeken werd als gevolg van computerge-
bruik een verhoogd risico gevonden op het optreden van pijnklachten in de
armen, nek, schouders of bovenrug.39,40 Chang e.a. (2007) vonden dat van de
dertien mannelijke studenten degenen die 2,5 uur of langer per dag een computer
gebruikten bijna tweemaal zoveel risico liepen op klachten aan het bewegingsap-
paraat (OR 1,96; 95% BI 1,12-3,42) als mannelijke studenten die minder met een
computer werkten. Voor vrouwelijke studenten (n = 14) werd geen significant
verhoogd risico op deze klachten gevonden. De follow-up periode van dit onder-
zoek was drie weken. De prevalentie van matige of ernstige klachten onder de
deelnemende studenten was 48%.
     Grimby-Ekman e.a. onderzochten in een prospectieve cohortstudie met een
follow-up periode van twee jaar het optreden van klachten aan de nek-bovenrug
als gevolg van computergebruik onder 1.200 studenten. Bij meer dan twee perio-
des van vier uur computergebruik per week bleek dat studenten een verhoogd
risico hadden op klachten van de nek-bovenrug (OR 1,4; 95% BI 1,11-1,71). De
prevalentie van klachten onder de deelnemende studenten was 23%.40
     In een zes maanden durend onderzoek onder 93 scholieren (gemiddelde leef-
tijd 16 jaar) vonden Brink e.a. geen significante associatie met het ontstaan van
pijnklachten in armen, nek of schouders bij computergebruik (≥ 1 uur en 45
minuten per dag: OR= 1,7; 95% BI 0,7-4,2), ≥ 6 uur per week: OR = 1,6; 95% BI
0,7-3,8).38
Behalve de longitudinale studies werden ook een aantal dwarsdoorsnede-onder-
zoeken gevonden.41-44 Ook uit deze onderzoeken onder studenten bleek dat com-
putergebruik tot meer klachten van de armen, nek en schouders leidde.
     In 2004 voerde Schlossberg een vragenlijstonderzoek uit onder 200 studen-
ten om de associatie tussen computergebruik en klachten aan de bovenste extre-
miteiten en de nek te evalueren.43 Aan de hand van de zelfgerapporteerde duur
van computergebruik werden vier groepen samengesteld: een referentiegroep
(minder dan twintig uur per week) en drie blootgestelde groepen (tussen 20 en 29
uur per week, tussen 30 en 39 uur per week, en 40 uren per week). Studenten die
gedurende 20 tot 29 uur per week, of gedurende 30 tot 39 uur per week een com-
puter gebruikten hadden meer klachten van de armen, schouders en nek dan de
referentiegroep (20-29 uur per week OR = 4,3; 95% BI 1,2-14,4 en bij 30-39 uur
per week OR= 6,5; 95% BI 1,8-22,7). In 2007 voerde Palm een onderzoek uit
onder bijna 3.000 studenten door middel van vragenlijsten.42 Bij veertien uur of
langer computergebruik per week meldden de vrouwelijke studenten significant
meer pijnklachten in de onderarmen (PR = 1,56; 95% BI 1,17-2,06) en bij meer
dan 56 uur per week computergebruik significant meer nek- en schouderklachten
Gezondheidseffecten door werken achter een beeldscherm                            33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>      (PR = 1,33; 95% BI 1,08-1,64). Menendez vond in een onderzoek onder dertig
      studenten dat computergebruik leidde tot significant meer klachten van de
      bovenste extremiteiten (OR 1,1; 95% BI 1,1-1,2).41 Smith e.a. constateerden sig-
      nificant meer nekklachten (OR 1,7; 95% BI 1,2-2,3) onder ruim 1.000 studenten
      wanneer zij meer dan 8,5 uur per week een computer gebruikten.44
3.7   Overige effecten
      Behalve de effecten op de nek, schouders, armen, ellebogen, polsen en handen,
      gepresenteerd in de voorafgaande paragrafen, bracht het systematisch literatuur-
      onderzoek studies naar voren waarin andere effecten van beeldschermwerk zijn
      onderzocht. In deze paragraaf worden een aantal gezondheidseffecten beschre-
      ven die eveneens met beeldschermwerk in verband worden gebracht, zoals oog-
      klachten, psychische aandoeningen en slaapstoornissen.
3.7.1 Effecten op de ogen
      Uit het literatuuronderzoek werden zes dwarsdoorsnede-onderzoeken gevonden
      die de relatie onderzochten tussen beeldschermwerk en verschillende typen oog-
      klachten.45-49 In 2008 onderzochten Uchino e.a. het optreden van droge ogen in
      een groep van meer dan 1.000 kantoorwerknemers die beeldschermwerk ver-
      richtten.46 In deze studie werden zowel de blootstelling aan beeldschermwerk als
      de gezondheidsuitkomst met vragenlijsten gemeten. In vergelijking met een
      groep van minimaal blootgestelde werknemers (N=1013; minder dan 2 uur per
      dag) bleken werknemers meer last te hebben van droge ogen wanneer zij tussen
      twee en vier uur per dag (OR = 1,28; 95% BI 1,04-1,56) aan een beeldscherm
      werkten of meer dan vier uur per dag (OR = 1,83; 95% BI 1,46-2,29).
          Klachten van het gezichtsveld en oogbeschadiging (glaucoom) als gevolg
      van beeldschermwerk werden door Tatemichi e.a. onderzocht.45 In dit onderzoek
      uitgevoerd bij circa 250 werknemers werd de blootstelling aan beeldschermwerk
      door middel van een vragenlijst gemeten en de gezondheidsuitkomsten door
      middel van een ophtalmologisch onderzoek vastgelegd. Werknemers bleken
      meer gezichtsveldklachten te hebben bij een middelmatig (minimaal een uur per
      dag gedurende minimaal vijf jaar; OR = 1,27; 95% BI 1,04-1,56) of hoog (meer
      dan vier uur per dag gedurende minimaal tien jaar; OR = 1,58; 95% BI 1,21-
      2,05) gebruik van een beeldscherm in vergelijking met minder blootgestelde
      werknemers. Werknemers met een hoge blootstelling aan beeldschermwerk had-
      den ook vaker een oogbeschadiging (glaucoom) (OR = 2,11; 95% BI 1,34-3,31)
      in vergelijking met minder blootgestelde werknemers.
 4    Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>          Woods liet een vragenlijst invullen door meer dan 300 deelnemers en vond
      dat werknemers die beeldschermwerk deden (10.000 toetsenbordaanslagen per
      uur) tussen tweeënhalf (OR = 2,4; 95% BI 1,3-4,6) en zeveneneenhalf maal (OR
      = 7,7; 95% BI 2,3-25,9) meer oogklachten (vermoeidheid, droge ogen) rappor-
      teerden dan werknemers die minder beeldschermwerk verrichtten.47 Deze bevin-
      dingen werden door Ye e.a. bevestigd48: in vergelijking met een groep niet-
      blootgestelden hadden werknemers meer oogklachten wanneer zij minder dan
      vijf uur per dag (OR = 3,1; 95% BI 2,3-4,3) of meer dan vijf uur per dag (OR =
      5,4; 95% BI 3,8-7,5) met een beeldscherm werkten.
          In een dwarsdoorsnede onderzoek onder bijna 2.000 scholieren toonde Kha-
      der aan dat onder scholieren die met computers werkten meer myopie voorkwam
      (OR = 1,16; 95% BI 1,06-1,26).49
3.7.2 Psychische aandoeningen
      In het literatuuronderzoek werd één dwarsdoorsnede-onderzoek gevonden van
      Ye e.a. (die de relatie tussen beeldschermwerk en psychische aandoeningen
      onderzocht.48 Ongeveer 750 kantoorwerknemers deden mee aan dit onderzoek
      waarbij zowel de blootstelling als de gezondheidsuitkomst* door middel van een
      vragenlijst werd gemeten. Uit dit onderzoek bleek dat onder werknemers die vijf
      uur of langer per dag aan een beeldscherm werkten meer psychische aandoenin-
      gen (OR = 1,42; 95% BI 1,13-1,78) voorkwamen in vergelijking met werkne-
      mers die minder dan vijf uur per dag een beeldscherm gebruikten.
3.7.3 Slaapstoornissen
      Uit het literatuuronderzoek werd één dwarsdoorsnede-onderzoek gevonden van
      Yoshioka e.a. waarin de relatie tussen beeldschermwerk en slaapstoornissen
      werd onderzocht. Zowel de blootstelling aan beeldschermwerk als de gezond-
      heidsuitkomst werd door middel van een vragenlijst gemeten.50 In dit onderzoek
      werden alleen statistisch significante risicomaten gevonden voor een hoge bloot-
      stelling aan beeldschermwerk: werknemers die zes uur of meer per dag beeld-
      schermwerk verrichtten hadden 60% meer slaapstoornissen dan werknemers die
      minder dan twee uur per dag aan een beeldscherm werkten (OR = 1,62; 95% BI
      1,18-2,27).
      De 12 vragen in de vragenlijst naar de psychische aandoeningen betroffen: lost sleep, feeling of being
      under strain, inability to concentrate, feeling unable to play a useful role, inability to face problems,
      inability to make decisions, inability to overcome difficulties, feeling unhappy, lack of enjoyment in
      day-to-day activities, feeling depressed, lack of confidence and feeling of worthlessness.
      Gezondheidseffecten door werken achter een beeldscherm                                                    35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>3.8   Aandachtspunten bij epidemiologisch onderzoek
      Bij het beoordelen van de epidemiologische literatuur werd de commissie belem-
      merd door verschillen in onderzoeksopzet en blootstellingmaat.
3.8.1 Belang van de onderzoeksopzet
      Longitudinale studies waarin de blootstelling is bepaald voorafgaande aan het
      gezondheidseffect geven de minste kans op vertekening van de associatie tussen
      blootstelling en effect. Dergelijke studies geven het meest betrouwbare beeld. Bij
      patiënt-controle-onderzoeken is weinig vertekening te verwachten wanneer de
      bepaling van blootstelling blind van de patiëntstatus heeft plaatsgevonden.
      Patientcontrole onderzoeken waarin de blootstelling is gebaseerd op vragenlijs-
      ten of interviews hebben vergelijkbare problemen als dwarsdoorsnede onderzoe-
      ken, waarin de zelfgerapporteerde blootstelling kan zijn beïnvloed door de
      gezondheidsstatus.
          Om deze redenen kent de commissie meer waarde toe aan de resultaten
      afkomstig uit longitudinale studies. Ontbreken die dan richt zij zich op patiënt-
      controle onderzoeken, mits de blootstelling niet zelf gerapporteerd is. Dwars-
      doorsnede-onderzoek beschouwt de commissie alleen als indicatief voor een
      associatie.
3.8.2 Zelfgerapporteerde blootstelling en klachten
      In alle epidemiologische studies werd de blootstelling door de onderzochte per-
      sonen zelf gerapporteerd in vragenlijsten of interviews. Slechts in twee longitudi-
      nale onderzoeken werden onafhankelijke registraties van de duur van
      computergebruik verricht.23,26 Uit het onderzoek van IJmker e.a. (2011), waarin
      computergebruik zowel uit zelfrapportage als uit registratie werd verkregen,
      bleek dat zelfrapportage leidde tot overschatting van het aantal gebruiksuren. Uit
      verschillende onderzoeken blijkt dat blootstelling vastgelegd door zelfrapportage
      minder betrouwbaar is dan een gemeten blootstelling.51-53 Van der Beek en
      Frings-Dresen signaleerden dat zelfrapportage beperkte informatie over taken en
      activiteiten opleverde en dat “Further information can be obtained from observa-
      tions, which can best be combined with direct measurements of exposure to pos-
      ture, movement, and exerted forces to achieve exposure profiles by occupational
      task”. Heinrich constateerde dat computergebruikers in het algemeen hun totale
      computergebruik met meer dan anderhalf uur overschatten.51,52
 6    Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>          Zelfrapportage van de duur van computergebruik houdt weliswaar een risico
      in voor overschatting van de blootstelling; er zijn echter duidelijke relaties
      gevonden met gezondheidsklachten. De commissie sluit daarom niet uit dat zelf-
      rapportage als het om beeldschermwerk gaat deels ook een maat is van de erva-
      ren lichamelijke belasting, wat niet geldt voor onafhankelijke registratie. De
      commissie veronderstelt dat zelfgerapporteerd computergebruik een maat kan
      zijn voor de tijdsduur die besteed wordt aan computergerelateerde activiteiten.
      Zij beschouwt zelfrapportage van de duur van beeldschermwerk dan ook als een
      acceptabele methode.
          Ook bij de gezondheidseffecten was voornamelijk sprake van zelfrapportage,
      met name als het lokale (pijn)klachten betrof. In enkele longitudinale onderzoe-
      ken werd daarnaast ook lichamelijk onderzoek verricht. Het in kaart brengen van
      lokale aspecifieke (pijn)klachten kan volgens de commissie alleen via zelfrap-
      portage plaatsvinden, die methode beschouwt zij als voldoende betrouwbaar.
3.8.3 Mogelijke verstorende factoren
      De commissie constateert dat bij de interpretatie van de gegevens rekening
      gehouden moet worden met een aantal mogelijk verstorende factoren. Zo komen
      uit de longitudinale onderzoeken eveneens relaties naar voren tussen persoon-
      lijke, psychosociale en werkgerelateerde factoren en klachten aan de bovenste
      extremiteiten. Een hoge BMI (body mass index) en roken bleken het risico op
      schouderklachten bijna met een factor twee te verhogen.25 Ontevredenheid over
      de ergonomische inrichting van de werkplek, hoge taakeisen en weinig controle-
      mogelijkheden verhoogden het risico op het ontstaan van klachten aan de nek,
      schouders en arm-hand.24,25,30,33 Over de relatie tussen psychosociale factoren en
      spierskeletaandoeningen bestaan verschillende theorieën.54 In welke mate die
      factoren bijdragen in de gevonden relaties tussen beeldschermwerk en fysieke
      klachten kan de commissie niet aangeven.
          Verder merkt de commissie op dat de verschillende blootstellingmaten com-
      puter-, toetsenbord- en muisgebruik die soms in één onderzoek worden onder-
      zocht niet onafhankelijk zijn van elkaar.
3.9   Samenvatting van de longitudinale onderzoeken
      Uit literatuuronderzoek naar gezondheidseffecten van beeldschermwerk kwamen
      elf prospectieve cohortonderzoeken naar voren waarin werknemers werden
      onderzocht op klachten van de bovenste extremiteiten, zoals nek, schouder, arm,
      elleboog, pols en hand, tengevolge van beeldschermwerk. Daarnaast werden drie
      Gezondheidseffecten door werken achter een beeldscherm                             37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>  longitudinale onderzoeken gevonden waarin vergelijkbare klachten werden
  onderzocht bij studenten.
       Uit het overzicht van de laagst waargenomen nadelige effectniveaus
  (LOAEL) voor klachten aan de bovenste extremiteiten (tabel 1) blijkt dat met
  name gebruik van een muis (vanaf een half uur per dag) geassocieerd is met sig-
  nificant verhoogde risico’s voor schouder-, arm-, elleboog-, pols- en handklach-
  ten. Bij een half uur muisgebruik per dag zijn de risico’s op klachten ongeveer
  50% verhoogd. Tussen muisgebruik en de genoemde klachten werd in meerdere
  longitudinale onderzoeken een blootstellingresponsrelatie aangetoond. Dat wil
  zeggen dat wanneer de duur van muisgebruik toeneemt, ook het risico op klach-
  ten stijgt. Voor nekklachten werd in geen van de longitudinale onderzoeken een
  significante associatie met muisgebruik gevonden, behalve in combinatie met
  schouderklachten. In die situatie nam bij vier uur of langer per dag muisgebruik
  het risico op klachten in de nek en schouder met 50% toe.
       Gebruik van een toetsenbord vanaf tien uur per week was eveneens geassoci-
  eerd met klachten van de ellebogen, onderarmen, polsen en handen, waarbij de
  risico’s tussen 150 en 300% verhoogd waren.
       Voor computergebruik werd slechts eenmaal een verhoogd risico op klachten
  waargenomen. Het risico op pols-hand-armklachten was 90% hoger bij vier tot
  zes uur computergebruik per dag.
       Voor alle onderzoeken in tabel 1 geldt dat zowel de blootstelling als de effec-
  ten door de werknemers zelf gerapporteerd werden. Hoewel in twee longitudi-
  nale onderzoeken het computergebruik ook werd geregistreerd, bleek alleen voor
  schouderklachten en geregistreerd muisgebruik een significante associatie te
  bestaan. Het risico op schouderklachten was bij negen uur of langer per week
  geregistreerd muisgebruik 10% verhoogd (OR = 1,10; 95% BI 1,05-1,16).
  Onder studenten en scholieren werden drie longitudinale onderzoeken verricht
  naar de relatie tussen computergebruik en klachten van de bovenste extremitei-
  ten. In twee van de onderzoeken werden significant verhoogde risico’s gevonden
  bij computergebruik. In een drie weken durend onderzoek met circa dertig deel-
  nemers hadden mannelijke studenten bij 2,5 uur computergebruik per dag bijna
  tweemaal zoveel kans op klachten van de bovenste extremiteiten (OR = 1,96;
  95% BI 1,12-3,42). Voor vrouwelijke studenten waren de risico’s niet significant
  verhoogd.
       Uit een twee jaar durend onderzoek onder twaalfhonderd studenten bleek dat
  bij computergebruik gedurende twee perioden van vier uur per week of langer
  het risico op klachten van de nek-bovenrug met 40% toenam (OR = 1,4; 95% BI
  1,11-1,71).
8 Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre> abel 1 Overzicht van laagst waargenomen nadelige effect (LOAEL) niveaus (zelf-gerapporteerd) voor klachten van de boven-
te extremiteiten tengevolge van beeldschermwerk.
  eeldschermwerk           Duura               Per dag of week Effect                  Risicomaat                  Ref
 itgedrukt als             (uur)                                                       OR/RR (95% BI)
Muisgebruik                0,5-<3              dag             schouder                1,62 (1,12-2,34)            30
                           0,5-<3              dag             arm-hand                1,44 (1,01-2,05)            30
                           5-9                 week            onderarm                2,7 (1,3-5,6)               32
                           5-<10               week            elleboog                2,35 (1,51-3,70)            33
                           5-<10               week            pols-hand               2,16 (1,46-3,22)            33
                           ≥4                  dag             nek-schouder            1,5 (1,1-2,0)               26
                           20-<25              week            pols (CTS)              2,6 (1,2-5,5)               37
                           ≥ 30                week            schouder                3,3 (1,2-8,9)               24
 oetsenbordgebruik         10-<15              week            elleboog                2,49 (1,08-6,53)            33
                           ≥20                 week            onderarm                2,9 (1,2-7,1)               32
                           ≥20                 week            pols-hand               1,61 (1,13-2,28)            33
  omputergebruik           4-<6                dag             arm-pols-hand           1,9 (1,1-3,1)               26
      Mate van blootstelling was zelfgerapporteerd
              Gezondheidseffecten door werken achter een beeldscherm                                                  39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>0 Beeldschermwerken</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre> oofdstuk 4
          Mogelijkheden voor advieswaarden
          De commissie is gevraagd de mogelijkheden te onderzoeken voor het vaststellen
          van veilige (gezondheidskundig onderbouwde) advieswaarden voor werken ach-
          ter een beeldscherm. In dit hoofdstuk verkent de commissie de mogelijkheden
          daartoe op basis van de beschikbare gegevens. Daarnaast gaat de commissie in
          op de betekenis van de klachten die zijn gemeten in het epidemiologisch onder-
          zoek: wanneer zijn deze ernstig en is sprake van een nadelig gezondheidseffect?
4.1       Grenswaarden gebaseerd op een gezondheidskundige advieswaar-
          den
          Voor het arbeidsrisico ‘beeldschermwerken’ verwacht de commissie dat het, in
          theorie, mogelijk moet zijn om een niveau aan te wijzen waaronder de kans op
          schadelijke gezondheidseffecten nul is. Voor het afleiden van gezondheidskun-
          dige advieswaarden is het gebruikelijk na te gaan in hoeverre de beschikbare epi-
          demiologische literatuur aanwijzingen geeft voor de hoogte van de drempel-
          waarde.
              Voor werken achter een beeldscherm zijn verschillende longitudinale onder-
          zoeken beschikbaar waarin de blootstellingresponsrelatie met gezondheidsklach-
          ten werd onderzocht. Langer werken achter een beeldscherm vergroot de kans op
          gezondheidsklachten aan de bovenste extremiteiten. Bij een (zelfgerapporteerde)
          blootstelling van dertig minuten of langer per dag is er in een enkele studie al
          sprake van een statistisch significant effect.
          Mogelijkheden voor advieswaarden                                                  41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>         De commissie concludeert echter in hoofdstuk 3 dat de epidemiologische
    gegevens die momenteel beschikbaar zijn, het niet toelaten om op basis van
    wetenschappelijk bewijs de exacte hoogte van de gezondheidskundige advies-
    waarde voor werken achter een beeldscherm vast te stellen.
4.2 Referentiewaarden
    De commissie beschouwt het werken achter een beeldscherm als een relevant
    arbeidsrisico. Om de gevolgen voor de gezondheid van het werken achter een
    beeldscherm te kunnen beheersen, zou het praktisch zijn om over een gezond-
    heidskundige advieswaarde te beschikken. Het baart de commissie dan ook zor-
    gen dat het op basis van de beschikbare gegevens niet mogelijk is een niveau van
    werken achter een beeldscherm aan te wijzen waarbij werknemers geen gezond-
    heidsklachten ondervinden. De commissie stelt daarom een alternatieve benade-
    ring voor. Deze benadering is afgeleid van de benadering die al eerder is
    voorgesteld voor genotoxisch kankerverwekkende stoffen.55,56 Ook voor het in
    kaart brengen van de risico’s van staand, geknield en gehurkt werken is deze
    benadering uitgewerkt. De benadering houdt in dat de commissie risiconiveaus
    bepaalt bij vooraf vastgelegde referentiewaarden.
     Gezondheidskundige          Blootstelling- of belastingsniveau waarbij voor de gezondheid
     advieswaarde                schadelijke effecten naar redelijke verwachting voorkomen wor-
                                 den.
     Risicogetal of risiconiveau Blootstelling- of belastingsniveau dat naar redelijke verwachting
                                 gerelateerd wordt aan een bepaald (vooraf vastgesteld) extra risico
                                 op schadelijke gezondheidsklachten
     Referentiewaarde            Een aanvaard extra risico op een effect als gevolg van blootstel-
                                 ling of belasting, ten opzichte van het risico op een effect in de
                                 algemene bevolking
    De commissie wijst erop dat de keuze voor de hoogte van een referentiewaarde
    nadrukkelijk samenhangt met het (soort) arbeidsrisico. Daarbij spelen niet alleen
    gezondheidskundige overwegingen een rol. Ook beleidsmatige en maatschappe-
    lijke overwegingen moeten hierbij betrokken worden.
4.3 Betekenis van klachten aan nek, schouders, armen en handen
    Wanneer er sprake is van chronische aspecifieke of specifieke klachten aan de
    nek, schouders, armen of handen is het duidelijk dat het nadelige gezondheidsef-
    fecten betreft. In het merendeel van de longitudinale onderzoeken werd de deel-
    nemers gevraagd (pijn)klachten of ongemak in de afgelopen week of maand te
 2  Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>      melden. Het gaat met andere woorden om acute klachten. De vraag is in hoeverre
      dergelijke kortdurende episodes van pijnklachten een voorbode zijn van chroni-
      sche klachten en wat de consequenties zijn van dergelijke klachten. Om die vraag
      te kunnen beantwoorden is de commissie nagegaan wat er bekend is over de pre-
      valentie, incidentie en prognose van klachten aan de bovenste extremiteiten, de
      ziektelast en het ziekteverzuim.
4.3.1 Prevalentie van klachten
      Om de relevantie van de ontstane klachten tengevolge van beeldschermwerk c.q.
      muis-, toetsenbord- en computergebruik te kunnen duiden, worden de resultaten
      uit de longitudinale onderzoeken vergeleken met de prevalentiecijfers van klach-
      ten van de bovenste extremiteiten in de algemene bevolking. Onder prevalentie
      wordt verstaan het vóórkomen (aantal gevallen) van een bepaalde aandoening in
      een populatie werknemers of de algemene bevolking.
           In 2007 meldde 26% van de Nederlandse bevolking van 25 jaar en ouder
      klachten aan arm-nek-schouders in het voorgaande jaar.6 In een steekproef van
      circa 3.500 Nederlanders van 25 jaar en ouder werden door Picavet e.a. de vol-
      gende prevalenties gevonden voor pijnklachten aan de bovenste extremiteiten:
      • over een periode van twaalf maanden: nek 31%, schouder 30%, bovenrug
           19% elleboog 11%, pols-hand 18%, KANS* 37%
      • op een willekeurig tijdstip (punt-prevalentie): nek 21%, schouder 21%,
           bovenrug 9,1%, elleboog 7,5%, pols-hand 13%, KANS 26%
      • voor chronische pijn in de afgelopen 12 maanden: nek 14%, schouder 15%,
           bovenrug 6,2%, elleboog 5,3%, pols-hand 9,3%, KANS 19%.
      Van de personen met KANS had ruim 43% symptomen in meer dan één
      lichaamsdeel.57,58
           Een aantal longitudinale onderzoeken levert informatie over de prevalentie
      van klachten aan de bovenste extremiteiten onder werknemers. Over een periode
      van twaalf maanden was de prevalentie van pijnklachten voor de nek 10,6%,
      schouder 7,6%, rechterelleboog 27,5%, linkerelleboog 7,6%, pols-hand rechts
      46,2%, pols-hand links 11%, rechteronderarm 4,3% en linkeronderarm
      1,0%.24,32,33 In het enige longitudinale onderzoek onder Nederlandse werkne-
      mers was de prevalentie van ernstige nek-schouderklachten over een periode van
      drie maanden 15% en van arm-pols-hand klachten 11%.26
      KANS, klachten van de arm, nek en schouder die niet veroorzaakt worden door een acuut trauma of
      een chronische ziekte.
      Mogelijkheden voor advieswaarden                                                                43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>           De prevalentiegegevens uit de longitudinale onderzoeken laten zich lastig
      vergelijken met die van de algemene bevolking door de verschillen in perioden
      (drie versus twaalf maanden) en verschillen in definitie van de klachten. De rela-
      tief lage prevalentiecijfers voor nek- en schouderklachten van Brandt e.a. zijn
      mogelijk een gevolg van de gekozen definitie in dat onderzoek, namelijk dat de
      pijnklachten tenminste matig van aard moeten zijn.24 Verder wijzen de gegevens
      van Lassen e.a. op een hogere prevalentie van elleboog- en pols-handklachten
      onder werknemers.33 Overigens zijn de prevalenties van ernstige elleboog- en
      pols-handklachten (resp. 5,5 en 8,1% voor de rechterzijde) uit dit onderzoek ver-
      gelijkbaar met het prevalentiecijfer voor chronische pijn uit de Nederlandse
      steekproef.58
4.3.2 Incidentie
      In een aantal van de longitudinale onderzoeken werd eveneens vermeld hoeveel
      werknemers bepaalde klachten ontwikkelden na een periode van beeldscherm-
      werk (incidentie). Ook die cijfers geven informatie over de betekenis van de
      gezondheidseffecten. Voor gegevens onder werknemers waren negen longitudi-
      nale onderzoeken beschikbaar (zie bijlage F). De incidentiegegevens uit die
      onderzoeken zijn echter moeilijk vergelijkbaar vanwege de verschillen in onder-
      zoeksperioden en in definities van de klachten.
           IJmker e.a. vonden bij Nederlandse kantoorwerknemers voor ernstige nek-
      schouderklachten een incidentie van 3,9 tot 8,8% gedurende een periode van drie
      maanden. Voor ernstige arm-pols-handklachten varieerde de incidentie tussen 2,8
      en 4,6%.26 Dat de incidentie van ernstige of chronische klachten enkele procen-
      ten per jaar bedraagt werd in andere longitudinale onderzoeken bevestigd.23,33
      Deze incidentiecijfers reflecteren deels het effect van computergebruik.
           De commissie had geen incidentiegegevens voor klachten van de bovenste
      extremiteiten onder de algemene bevolking (zonder computerwerkzaamheden)
      tot haar beschikking.
4.3.3 Prognose
      De betekenis van de ontstane klachten tengevolge van beeldschermwerk c.q.
      muis-, toetsenbord- en computergebruik is eveneens te beoordelen aan de hand
      van wetenschappelijke gegevens over het verloop van dergelijke klachten. Uit
      het onderzoek van Picavet e.a. (in een steekproef van de Nederlandse bevolking
      bleek dat van de personen met klachten van de nek, schouders of bovenrug
      slechts 6,3% en met klachten van de elleboog of pols slechts 7,5% een eenmalige
 4    Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>      pijnepisode doormaakte.58 47% van de personen met nek-, schouder- of boven-
      rugklachten meldde terugkerende geringe pijn; voor elleboog- of polsklachten
      was dat 43%. 26% van de ondervraagde personen had continu geringe pijn aan
      de nek, schouders of bovenrug en 29% aan de elleboog of pols. Ernstige pijn-
      klachten kwamen minder voor: terugkerende ernstige pijn aan de nek, schouder
      of bovenrug werd door 8,3% van de personen genoemd en aan de elleboog of
      pols door 11%. Continu ernstige pijn aan de nek, schouders of bovenrug werd
      door 3,1% ervaren; voor elleboog of pols was dat 4,0%.
      Tabel 2 Resultaten van de studie van Picavet e.a. over pijnverloop.
      Klachten           Van de mensen met klachten
                         Percentage          Percentage           Percentage        Percentage
                         aanhoudende         aanhoudende          herhaalde         herhaalde
                         ernstige pijn (%) milde pijn (%)         ernstige pijn (%) milde pijn (%)
      Nek/schouder       3,1                 25,9                  8,3              46,7
      Elleboog/ pols/    4,0                 29,2                 11,0              43,3
      hand
4.3.4 Ziekteverzuim en ziektelast
      Ook gegevens over ziekteverzuim en ziektelast zijn een maat om de betekenis en
      ernst van de ontstane klachten tengevolge van beeldschermwerk te beoordelen.
      Picavet e.a. onderzochten ook de consequenties van klachten aan het bewegings-
      apparaat onder de Nederlandse bevolking.58 Van de personen met nek-, schou-
      der- of bovenrugklachten had 41% in het voorgaande jaar de huisarts bezocht,
      30% een medisch specialist en 33% een fysiotherapeut. 27% van hen gebruikte
      medicijnen. Voor personen met elleboog- of polsklachten waren die percentages
      respectievelijk 34, 27, 22 en 18%. 72% van de personen met nek-, schouder- of
      bovenrugklachten en 78% van de personen met elleboog- of polsklachten meldde
      in het voorgaande jaar niet verzuimd te hebben. Was er wel sprake van verzuim
      dan bedroeg dat voor 7,7% van de personen met nek-, schouder- of bovenrug-
      klachten minder dan een week, voor eenzelfde percentage was dat een tot vier
      weken en voor 5,9% meer dan vier weken. Voor personen met elleboog- of pols-
      klachten zagen de verzuimpercentages er als volgt uit: 4,8% minder dan een
      week; 5,9% een tot vier weken en 5,3% meer dan vier weken. Gedeeltelijke
      arbeidsongeschiktheid werd gemeld door 6,1% van de personen met nek-, schou-
      der- of bovenrugklachten en door 4,0% van de personen met elleboog- of pols-
      klachten.
      Mogelijkheden voor advieswaarden                                                             45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>    In Nederland wordt circa de helft van de beroepsbevolking regelmatig aan beeld-
    schermwerk blootgesteld, waarbij één op de drie Nederlanders regelmatig of
    langdurig arm-, pols-, hand-, schouder- of nekklachten ervaart.5,6,18 Deze klach-
    ten, vooral omschreven als pijn, stijfheid en tintelingen/doofheid, kunnen niet
    alleen het welzijn in het dagelijks leven beperken, maar ook leiden tot een verlies
    aan productiviteit op het werk en tot ziekteverzuim. De kosten voor de maat-
    schappij van ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid door het optreden van
    gezondheidsklachten als gevolg van beeldschermwerk zijn hoog: jaarlijks gaan
    340.000 tot 675.000 werknemers naar de dokter met werkgerelateerde klachten
    aan arm, nek of schouder.6,13 In 2005 waren deze klachten verantwoordelijk voor
    5% van het ziekteverzuim en voor 6% van de WAO-instroom.6,7
4.4 Conclusie
    De commissie concludeert dat het op basis van de beschikbare gegevens over de
    risico’s van beeldschermwerk niet mogelijk is een absoluut veilige grens vast te
    stellen. De uitdaging is thans om een normatief kader vast te stellen, zoals dat
    ook is aanbevolen voor andere risico’s (staand, geknield en gehurkt werken).
    Daardoor wordt het mogelijk te bepalen welke risico’s nog aanvaard kunnen
    worden en welke niet. Welke gezondheidsrisico’s zijn het gevolg van blootstel-
    ling, in welke mate treden deze op en wat is de impact hiervan? De commissie
    constateert voor aspecifieke zelfgerapporteerde klachten aan het bewegingsappa-
    raat (in het afgelopen jaar) dat het van belang is hoe lang deze aanhouden (chro-
    nisch of éénmalig) en hoe ernstig de pijnklachten zijn.
 6  Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre> oofdstuk 5
          Meta-analyse
          Na beschrijving van de originele studies afkomstig uit het systematische litera-
          tuuronderzoek combineert de commissie in dit hoofdstuk de resultaten. Door de
          resultaten uit eerdere onderzoeken gezamenlijk te analyseren (meta-analyse)
          kunnen wellicht uitspraken gedaan en inzichten verkregen worden die op basis
          van elk van de afzonderlijke onderzoeken niet mogelijk waren. In dit hoofdstuk
          is een meta-analyse uitgevoerd om het effect van beeldschermwerken op diverse
          gezondheidsuitkomsten te evalueren.
5.1       Voorwaarden en aannames
          De commissie kiest ervoor om alleen de longitudinale onderzoeken te gebruiken.
          Dit omdat in dit type onderzoek de blootstelling voorafgaand aan het gezond-
          heidseffect is bepaald, wat de minste kans geeft op vertekening van de associatie
          en dus het meest betrouwbare beeld oplevert. De commissie realiseert zich dat de
          meta-analyse gebaseerd is op slechts enkele longitudinale studies. Dit heeft
          natuurlijk consequenties voor de generaliseerbaarheid van de uitkomsten van de
          meta-analyses.
          Voor het uitvoeren van de meta-analyses moeten de onderzoeken aan een aantal
          voorwaarden voldoen. Zo is het noodzakelijk dat blootstelling en gezondheidsef-
          fecten in de verschillende studies vergelijkbaar zijn. In de geselecteerde longitu-
          dinale studies bleek vooral de invloed van blootstellingduur onderzocht te zijn.
          Meta-analyse                                                                        47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>  Voor zowel de blootstelling als de gezondheidseffecten werden kleine verschillen
  in definitie geaccepteerd.
       Samengevat stelde de commissie de volgende voorwaarden aan de epidemio-
  logische onderzoeken:
  • een longitudinale onderzoeksopzet
  • een vergelijkbare referentiegroep (dat wil zeggen niet of minimaal blootge-
       steld)
  • een vergelijkbare wijze van het meten van de blootstelling aan computer-,
       muis- of toetsenbordgebruik (zelfgerapporteerd)
  • een vergelijkbare definitie van een gezondheidsuitkomst
  • een vergelijkbare wijze van het meten van de gezondheidsuitkomst (zelfge-
       rapporteerd).
  Voor het uitvoeren van de meta-analyses heeft de commissie twee aannames
  gedaan.
       De commissie meent dat het op basis van de resultaten beschreven in hoofd-
  stuk 3 redelijk is aan te nemen dat het risico op gezondheidsklachten toeneemt
  bij langer werken achter een beeldscherm. Dit blijkt ook uit de resultaten voor
  muisgebruik en gezondheidsklachten. Gegevens over de vorm van de blootstel-
  lingresponsrelatie zijn echter beperkt. Voor fysieke arbeidsrisico’s ligt een line-
  aire relatie niet zonder meer voor de hand omdat houdingen, beweging en
  belasting tot het natuurlijke bewegingspatroon van mensen behoren. Zowel het
  ontbreken van enige vorm van fysieke belasting als ook een hoge belasting kun-
  nen daarom een risico opleveren voor de gezondheid. In die gevallen heeft de
  blootstellingresponsrelatie een U-vormige curve.59
       Voor beeldschermwerk en met name muisgebruik geven de longitudinale
  onderzoeken enige aanwijzingen voor een lineaire relatie met klachten aan de
  bovenste extremiteiten (zie bijlage H, fig 4).23,33 Verder kwamen de onderzoe-
  kers van de Deense NUDATA-studie tot de conclusie dat voor muisgebruik geen
  drempelwaarde te vinden was. De blootstellingresponsrelatie kwam overeen met
  een lineaire relatie die door de oorsprong liep.33
       De commissie concludeert dat de longitudinale onderzoeken voor beeld-
  schermwerk slechts geringe indicaties geven over de vorm van de relatie tussen
  de blootstelling en het effect. In de meeste studies is informatie beschikbaar over
  de gezondheidsklachten van beeldschermwerken bij slechts twee of drie ver-
  schillende blootstellingduren. Daarom is het niet mogelijk verschillende bloot-
  stellingsresponscurves te evalueren. Uitspraken over de vorm van de
  blootstellingsresponsrelatie zijn daarom lastig te onderbouwen. Door deze
  beperkte beschikbare gegevens gaat de commissie vooralsnog uit van een lineair
8 Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>    verband als uitgangspunt tussen de mate van beeldschermwerken en de gevon-
    den klachten. Dit lineaire verband lijkt in elk geval op te gaan voor een deel van
    de blootstellingresponsrelatie.
         De tweede aanname is dat de referentiegroep niet is blootgesteld aan compu-
    ter-, muis- of toetsenbordgebruik en de prevalentie of incidentie van klachten aan
    het bewegingsapparaat in die groep overeenkomt met die in de algemene bevol-
    king.57,58
5.2 Uitvoering
    Gegeven de verschillen in afkappunten van de blootstelling aan computer-, muis-
    of toetsenbordgebruik in de longitudinale studies besloot de commissie de bloot-
    stellingresponsrelaties uit deze onderzoeken om te rekenen naar een vergelijk-
    bare risicomaat van tien uur per week blootstelling (oftewel twee uur per dag
    gedurende een vijfdaagse werkweek). Deze exercitie werd per studie met behulp
    van SPSS 16.0 uitgevoerd.*
    De meta-analyses werden uitgevoerd over de berekende hellingshoek van de
    blootstellingresponsrelatie van iedere studie en uitgedrukt in een regressiecoëffi-
    ciënt met bijbehorende standaardfout. In de meta-analyses werden deze regres-
    siecoëfficiënten naar de bijbehorende variantie gewogen om rekening te houden
    met het discriminerende vermogen (ondermeer gebaseerd op grootte van de stu-
    diepopulatie en aantal incidente gevallen) van de originele studies. Gepoolde
    risico’s werden berekend om het effect van een stijging van tien uur blootstelling
    per week aan computer-, muis- of toetsenbordgebruik op de volgende gezond-
    heidsuitkomsten te evalueren:
    • nekklachten
    • schouderklachten
    • hand-armklachten
    • nek-schouderklachten.
    In geval van presentatie van verschillende risicomaten voor opeenvolgende blootstellingcategorieën
    binnen een studie: de hellingshoek van de blootstellingrespons relatie werd aan de hand van een
    loglinear regressiemodel berekend [Y = eα+βX+log(N) waarin: Y = aantal personen met nieuwe klach-
    ten (incidente gevallen), X = blootstellingmaat voor computer-, muis- of toetsenbordgebruik, N =
    aantal personen in studiepopulatie]. De blootstellingmaat werd uitgedrukt in een odds ratio [exp (X)].
    In elke studie is per blootstellingcategorie de middelste waarde van een brede blootstellingcategorie
    als puntschatting van de blootstelling gekozen (bijvoorbeeld 30 uur voor blootstellingcategorie 20-40
    uur per week).
    In geval van presentatie van een enkele risicomaat binnen een studie: deze risicomaat werd omge-
    werkt tot het risico bij een tien uur per week stijging van blootstelling, waarbij hier ook de middelste
    waarde van een brede blootstellingcategorie als puntschatting van de blootstelling werd gebruikt.
    Meta-analyse                                                                                             49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>      In totaal werden negen studies afkomstig uit het systematische literatuuronder-
      zoek geschikt gevonden om in de meta-analyses meegenomen te worden.24-
      30,32,33
5.3   Resultaten
5.3.1 Computergebruik
      Van de negen bruikbare longitudinale studies bleken in drie studies nekklachten
      als gevolg van zelfgerapporteerd computergebruik te zijn onderzocht.25,26,53 Op
      basis van deze drie longitudinale studies is een gepoolde risicomaat van 1,12
      (95% BI 1,01-1,25) berekend per stijging van tien uur per week blootstelling aan
      computergebruik. Voor het optreden van schouderklachten werd op basis van
      drie longitudinale studies een gepoolde risicomaat van 1,05 (95% BI 0,96-1,15)
      gevonden per stijging van tien uur per week computergebruik.25,27,30 In totaal zes
      studies konden worden gebruikt voor het berekenen van een gepoolde risicomaat
      voor nek-schouderklachten.25-30 Per stijging van tien uur per week computerge-
      bruik is een gepoolde risicomaat van 1,08 (95% BI 1,01-1,16) gevonden. Voor
      het optreden van hand-armklachten als gevolg van een tien uur per week stijging
      van computergebruik is op basis van vijf longitudinale studies een gepoolde risi-
      comaat van 1,18 (95% BI 1,08-1,29) gevonden.25-30 Tabel 3 geeft een overzicht
      van de resultaten.
5.3.2 Muisgebruik
      Van de negen bruikbare longitudinale studies bleken in drie studies nekklachten
      als gevolg van muisgebruik te zijn onderzocht.24,25,30 Op basis van deze drie lon-
      gitudinale studies is een gepoolde risicomaat van 1,15 (95% BI 1,01-1,32)
      gevonden per stijging van tien uur per week muisgebruik. Ook op basis van drie
      longitudinale studies is voor het optreden van schouderklachten een gepoolde
      risicomaat van 1,30 (95% BI 1,13-1,49) gevonden per stijging van tien uur per
      week blootstelling aan muisgebruik.24,25,30 In totaal vier studies konden worden
      gebruikt voor het berekenen van een gepoolde risicomaat voor nek-schouder-
      klachten.24-26,30 Per stijging van tien uur per week blootstelling aan muisgebruik
      is een gepoolde risicomaat van 1,22 (95% BI 1,11-1,34) gevonden. Voor het
      optreden van hand-armklachten als gevolg van een tien uur per week stijging van
      de blootstelling aan muisgebruik is op basis van vier longitudinale studies een
      gepoolde risicomaat van 1,42 (95% BI 1,24-1,63) gevonden.25,26,30,32 Tabel 3
      geeft een overzicht van de resultaten.
 0    Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>5.3.3 Toetsenbordgebruik
      Van de negen bruikbare longitudinale studies bleken in drie studies de gezond-
      heidseffecten als gevolg van toetsenbordgebruik te zijn onderzocht.24,32,33 Deze
      onderzoeken brachten echter de gevolgen van beeldschermwerken voor verschil-
      lende eindpunten in kaart. In de meta-analyse heeft de commissie deze gegevens
      gecombineerd. De commissie realiseert zich echter dat de zeggingskracht van
      deze analyse beperkt is. Op basis van deze studies is per stijging van tien uur per
      week blootstelling aan toetsenbordgebruik een gepoolde risicomaat van 1,17
      (95% BI 1,06-1,29) gevonden voor nek-schouder-hand-armklachten (tabel 3).
5.4   Samenvatting van de meta-analyses
      Tabel 3 geeft een overzicht van de resultaten van de meta-analyse uitgevoerd om
      het effect van beeldschermwerken op gezondheidsuitkomsten verder te evalue-
      ren. In de tabel zijn de verschillende blootstellingrespons relaties uit de geselec-
      teerde studies omgerekend naar een vergelijkbare risicomaat bij tien uur per
      week computer- of muisgebruik.
      Uit de uitgevoerde meta-analyses blijkt dat bij tien uur computergebruik per
      week het risico op hand-armklachten met 18% toeneemt en het risico op nek-
      klachten met 12%. Bij tien uur muisgebruik per week neemt het risico op hand-
      armklachten met 42% toe, voor schouderklachten stijgt het risico met 30% en
      voor nekklachten met 15%.
      Tabel 3 Resultaten van de meta-analyses per stijging van tien uur per week blootstelling aan compu-
      ter-, muis- of toetsenbordgebruik op basis van longitudinale studies.
      Risico                 Gezondheidseffect                   Aantal studies Gepoold risico (95% BI)
                                                                                (per 10 uur/week)
                             Nekklachten                         3              1,12 (1,01 - 1,25)
                             Schouderklachten                    3              1,05 (0,96 - 1,15)
      Computergebruik        Nek-schouderklachten                6              1,08 (1,01 - 1,16)
                             Hand-armklachten                    5              1,18 (1,08 - 1,29)
                             Nekklachten                         3              1,15 (1,01 - 1,32)
                             Schouderklachten                    3              1,30 (1,13 - 1,49)
      Muisgebruik            Nek-schouderklachten                4              1,22 (1,11 - 1,34)
                             Hand-armklachten                    4              1,42 (1,24 - 1,63)
      Toetsenbordgebruik Nek-schouder-hand-armklachten           3              1,17 (1,06 - 1,29)
      Meta-analyse                                                                                        51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>2 Beeldschermwerken</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>oofdstuk 6
         Risico’s voor de gezondheid als
         gevolg van werken achter een
         beeldscherm
         In dit hoofdstuk vertaalt de commissie de resultaten van de meta-analyse naar de
         Nederlandse werksituatie: in hoeverre vormt beeldschermwerken een risicofac-
         tor voor het ontstaan van lichamelijke klachten? De commissie geeft aan welke
         mogelijkheden zij ziet met betrekking tot gezondheidskundige grenswaarden en
         eventuele alternatieve benaderingen. Ook onzekerheden in de beschikbare
         wetenschappelijke literatuur komen aan bod.
             De commissie constateert dat de beschikbare studies voornamelijk de gevol-
         gen voor de gezondheid in kaart brengen van werken achter een traditioneel
         beeldscherm. Over de consequenties voor de gezondheid van werken aan
         moderne beeldschermwerkplekken is weinig bekend. Het aantal onderzoeken is
         te beperkt om vast te stellen of laptopgebruik bij werknemers tot andere risico’s
         leidt.
             De commissie is van mening dat uit de beschikbare wetenschappelijke litera-
         tuur blijkt dat beeldschermwerk klachten aan het bewegingsapparaat kan veroor-
         zaken. Het gaat daarbij met name om klachten aan de bovenste extremiteiten
         zoals de nek, schouders, armen, ellebogen, polsen en handen. Daarnaast vond de
         commissie enige aanwijzingen voor het optreden van oogklachten, psychische
         aandoeningen en slaapstoornissen.
         Risico’s voor de gezondheid als gevolg van werken achter een beeldscherm          53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>6.1 Nekklachten
    In de meeste afzonderlijke longitudinale onderzoeken is geen associatie gevon-
    den tussen nekklachten en zelfgerapporteerd computer-, toetsenbord- of muisge-
    bruik.23-25,28,30 In het onderzoek van Andersen e.a. waarin het muisgebruik werd
    geregistreerd met een workpace recorder, werd een net niet significante associa-
    tie gevonden tussen negen uur per week muisgebruik of langer en nekklachten
    (OR = 1,04; 95% BI 1,00-1,09).23 Voor een combinatie van nek- en schouder-
    klachten vonden IJmker e.a. een significant verhoogd risico wanneer per dag vier
    uur of langer met een muis werd gewerkt (RR = 1,5; 95% BI 1,1-2,0). In dit laat-
    ste onderzoek werd de blootstelling in kaart gebracht door middel van zelfrap-
    portage.26
         Bij onderzoek onder studenten vonden Grimby-Ekman e.a. een 40% hoger
    risico op nek-bovenrugpijn wanneer per week meer dan twee perioden van vier
    uur met een computer werd gewerkt (OR = 1,4; 95% BI 1,11-1,71).40
    Werden de gegevens uit de beschikbare longitudinale onderzoeken gecombi-
    neerd in meta-analyses dan blijkt dat tien uur computergebruik per week tot een
    12% hoger risico op nekklachten (gepoold risico 1,12; 95% BI 1,01-1,25) leidt
    en dat tien uur muisgebruik per week een 15% hoger risico oplevert (gepoold
    risico 1,15; 95% BI 1,01-1,32).
         Om vervolgens een indruk te krijgen in welke mate beeldschermwerken (in
    kaart gebracht als zelfgerapporteerd computer- en muisgebruik) de incidentie van
    mensen met nekklachten in Nederland beïnvloedt, heeft de commissie op basis
    van de meta-analyse berekend hoeveel extra gevallen van werknemers met nek-
    klachten (verhoudingsgewijs) ontstaan als gevolg van beeldschermwerk. De
    berekeningen zijn gebaseerd op: de gepoolde risicomaat uit de meta-analyse (zie
    hoofdstuk 5), en de gegevens uit de longitudinale onderzoeken over de incidentie
    van nekklachten na één jaar blootstelling. De commissie wijst erop dat de
    gebruikte duren van blootstelling in deze berekeningen alle vallen binnen de
    waargenomen blootstelling in de geïncludeerde onderzoeken.
         Om de consequentie van de gevonden risico’s voor de Nederlandse situatie te
    kunnen beoordelen heeft de commissie gezocht naar gegevens over de incidentie
    van nekklachten onder de beroepsbevolking in Nederland waarbij de mate van
    beeldschermwerk (de afgelopen 12 maanden) nihil was. Daarbij heeft de com-
    missie gebruik gemaakt van de gepoolde incidentie van nekklachten in de niet of
    laag blootgestelde werknemers (zelfgeraporteerd computergebruik) in de studies
    van Korhonen e.a., Hagberg e.a., en Tornqvist e.a.25,28,30
 4  Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre> abel 4 Nekklachten als gevolg van beeldschermwerk.
Nekklachten                               computergebruik (uren per week)a
                                          geenb          5 uur        10 uur        15 uur         20 uur     30 uur
Gepoolde incidentie per jaar (%)          22,2           23,2         24,2          25,3           26,4       28,6
 xtra incidentie (%)                                      1,0          2,0            3,1           4,2        6,4
                                          muisgebruik (uren per week)
                                          geen           5 uur        10 uur        15 uur         20 uur     30 uur
Gepoolde incidentie per jaar (%)          22,2           23,4         24,7          26,1           27,4       30,3
 xtra incidentie (%)                                      1,3          2,6            3,9           5,3        8,1
    De risico’s zijn berekend bij blootstellingen die binnen de onderzochte range vallen van de studies.
    Gepoolde incidentie nekklachten op basis van groepen niet blootgestelde werknemers (geen of laag zelfgerapporteerd com-
    puter gebruik) in verschillende studies: 22,2%.
             Uit deze berekeningen blijkt dat de incidentie van werknemers met nekklachten
             met 2% is verhoogd bij tien uur computergebruik, gemeten op basis van zelfrap-
             portage (op groepsniveau). Wanneer de mate van beeldschermwerk wordt uitge-
             drukt in uren muisgebruik, betekent dit dat de incidentie van nekklachten met
             2,6% toeneemt bij tien uur zelfgerapporteerde muisgebruik.
6.2          Schouderklachten
             Voor schouderklachten vond de commissie zowel in enkele longitudinale onder-
             zoeken als in de meta-analyses significant verhoogde risico’s bij muisgebruik.23-
             25,27,30 Tornqvist e.a. vonden dat bij een half uur tot drie uur per dag (zelfgerap-
             porteerd) muisgebruik het risico op schouderklachten met 62% was verhoogd
             (RR = 1,62; 95% BI 1,12-2,34).30 Brandt e.a. concludeerden dat het risico om
             schouderklachten te ontwikkelen driemaal zo hoog was bij dertig uur of langer
             per week gebruik van een muis (zelfrapportage) (RR = 3,3; 95% BI 1,2-8,9).24
             Ook geregistreerd muisgebruik gedurende negen uur of langer per week was
             geassocieerd met schouderklachten, zo bleek uit het onderzoek van Andersen e.a.
             (OR 1,10; 95% BI 1,05-1,16). Computer- en toetsenbordgebruik bleken het
             risico op schouderklachten niet significant te verhogen.23
                  De meta-analyses bevestigden de bevindingen uit de individuele onderzoe-
             ken: per tien uur muisgebruik per week nam het risico op schouderklachten met
             30% toe (gepoold risico 1,30; 95% BI 1,13-1,49). Er was geen significant ver-
             hoogd risico bij computergebruik.
             Om vervolgens een indruk te krijgen in welke mate beeldschermwerken (zelfge-
             rapporteerd als computer- en muisgebruik) de incidentie van mensen met schou-
             Risico’s voor de gezondheid als gevolg van werken achter een beeldscherm                                    55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>             derklachten in Nederland beïnvloedt, heeft de commissie op basis van de meta-
             analyse berekend hoeveel werknemers met schouderklachten (verhoudingsge-
             wijs) extra ontstaan als gevolg van beeldschermwerk. De berekeningen zijn
             gebaseerd op de gepoolde risicomaat uit de meta-analyse (zie hoofdstuk 5) en de
             gegevens uit de longitudinale onderzoeken over de incidentie van schouder-
             klachten na één jaar blootstelling. De gebruikte duren van blootstelling in deze
             berekeningen vallen binnen de waargenomen spreiding in blootstelling in beide
             onderzoeken.
                  Om daarnaast inzicht te krijgen in de consequentie van de gevonden risico’s
             voor de Nederlandse situatie heeft de commissie gezocht naar gegevens over de
             incidentie van schouderklachten onder de beroepsbevolking in Nederland waar-
             bij de mate van beeldschermwerk (de afgelopen 12 maanden) nihil was. Daarbij
             heeft de commissie gebruik gemaakt van de gepoolde incidentie van schouder-
             klachten in de niet of laag blootgestelde werknemers in de studies van Juul-Kris-
             tensen, Hagberg e.a., en Tornqvist e.a.25,27,30
             Uit de berekeningen blijkt dat de incidentie van werknemers met schouderklach-
             ten met 0,6 % is verhoogd bij tien uur werken (op basis van zelfgerapporteerd
             computergebruik) achter een beeldscherm (op groepsniveau). Wanneer de mate
             van beeldschermwerk wordt uitgedrukt in uren muisgebruik, betekent dit dat de
             incidentie met 3,7% toeneemt bij tien uur zelfgerapporteerd muisgebruik.
 abel 5 Schouderklachten als gevolg van beeldschermwerk.
 chouderklachtena                         computergebruik (uren per week)b
                                          geenc          5 uur         10 uur        15 uur        20 uur    30 uur
Gepoolde incidentie per jaar (%)          15,0           15,3          15,6          16,0          16,3      17,0
 xtra incidentie (%)                                     0,3            0,6           1,0            1,3       2,0
                                          muisgebruik (uren per week)
                                          geen           5 uur         10 uur        15 uur        20 uur    30 uur
Gepoolde incidentie per jaar (%)          15,0           16,7          18,7          20,7          23,0      27,9
 xtra incidentie (%)                                      1,7           3,7           5,7            8,0     12,9
    Gepoolde risicomaat uit de meta-analyse was niet significant.
    De risico’s zijn berekend bij blootstellingen die binnen de range vallen van de geincludeerde studies
    Gepoolde incidentie schouderklachten op basis van groepen niet blootgestelde werknemers in verschillende studies (geen
    of laag zelfgerapporteerd computergebruik): 15,0%.
 6           Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>6.3 Arm- en handklachten
    Zowel uit de longitudinale onderzoeken als de meta-analyses kwamen significant
    verhoogde risico’s op arm-, elleboog-, pols- en handklachten naar voren als
    gevolg van muis-, toetsenbord- en computergebruik25-27,29,30,32,33. Vanaf een half
    uur per dag gebruik van een muis (zelfrapportage) vonden Tornqvist e.a. dat het
    risico op arm-handklachten toenam met 44% (RR = 1,44; 95% BI 1,01-2,05)30.
    Uit het onderzoek van Lassen e.a. bleek dat toetsenbordgebruik vanaf tien uur
    per week geassocieerd was met ernstige elleboogklachten (OR = 2,49; 95% BI
    1,08-6,53)33. IJmker e.a. vonden een tweemaal hoger risico op arm-pols-hand-
    klachten vanaf vier uur per dag computergebruik (zelfrapportage) (RR = 1,9;
    95% BI 1,1-3,1)26. Het risico op carpaal tunnel syndroom was alleen geassoci-
    eerd met muisgebruik37. Langer dan twintig uur per week gebruik van een muis
    leidde tot een tweeënhalf maal hoger risico (OR = 2,6; 95% BI 1,2-5,5).
         De hoogste gepoolde risicomaten uit de meta-analyses waren die voor hand-
    armklachten. Bij tien uur per week gebruik van een muis was het risico op derge-
    lijke klachten 42% verhoogd (gepoold risico = 1,42; 95% BI 1,24-1,63) en bij
    tien uur toetsenbordgebruik 18% (gepoold risico = 1,08; 95% BI 1,08-1,29).
    Om vervolgens een indruk te krijgen in welke mate beeldschermwerken (zelfge-
    rapporteerd als computer- en muisgebruik) de incidentie van mensen met hand-
    arm klachten in Nederland beïnvloedt, heeft de commissie op basis van de meta-
    analyse berekend hoeveel werknemers met hand- en armklachten (verhoudings-
    gewijs) extra ontstaan als gevolg van beeldschermwerk. De berekeningen zijn
    gebaseerd op de gepoolde risicomaat uit de meta-analyse (zie hoofdstuk 5) en de
    gegevens uit de longitudinale onderzoeken over de incidentie van hand- en arm-
    klachten na één jaar blootstelling. De gebruikte duren van blootstelling in deze
    berekeningen vallen binnen de waargenomen spreiding in blootstelling in beide
    onderzoeken.
         Om daarnaast inzicht te krijgen in de consequentie van de gevonden risico’s
    voor de Nederlandse situatie heeft de commissie gezocht naar gegevens over de
    incidentie van hand- en armklachten onder de beroepsbevolking in Nederland
    waarbij de mate van beeldschermwerk (de afgelopen 12 maanden) nihil was.
    Daarbij heeft de commissie gebruik gemaakt van de gepoolde incidentie van
    hand- en armkklachten in de niet blootgestelde werknemers in de studies van
    IJmker e.a., Hagberg e.a., en Tornvist e.a., Juul-Kristensen et al25-27,30.
    Risico’s voor de gezondheid als gevolg van werken achter een beeldscherm           57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre> abel 6 Hand- en armklachten als gevolg van beeldschermwerk.
Hand- en armklachten                      computergebruik (uren per week)a
                                          geenb          5 uur        10 uur        15 uur         20 uur     30 uur
Gepoolde incidentie per jaar (%)          13,6           14,6         15,6          16,8           17,9       20,5
 xtra incidentie (%)                                      1,0          2,0            3,2           4,3         6,9
                                          muisgebruik (uren per week)
                                          geen           5 uur        10 uur        15 uur         20 uur     30 uur
Gepoolde incidentie per jaar (%)          13,6           15,8         18,2          21,0           24,1       31,0
 xtra incidentie (%)                                      2,2          4,6            7,4          10,5       17,4
    De risico’s zijn berekend bij blootstellingen die binnen de onderzochte range vallen van de studies.
    Incidentie hand-armklachten op basis van groepen niet blootgestelde werknemers in verschillende studies (geen of laag
    zelfgerapporteerd computergebruik): 13,6%.
             Uit de berekeningen blijkt dat de incidentie van werknemers met hand- en arm-
             klachten met 2,0 % is verhoogd bij tien uur werken (gemeten op basis van zelf-
             gerapporteerd computergebruik) achter een beeldscherm (op groepsniveau).
             Wanneer de mate van beeldschermwerk wordt uitgedrukt in uren muisgebruik,
             betekent dit dat de incidentie met 4,6% toeneemt bij tien uur zelfgerapporteerd
             muisgebruik.
6.4          Overige gezondheidsrisico’s
             Behalve aspecifieke en specifieke klachten aan de bovenste extremiteiten vond
             de commissie ook enige aanwijzingen voor andersoortige klachten tengevolge
             van beeldschermwerk. Onder computergebruikers werden vaker oogklachten
             (droge ogen, glaucoom), psychische aandoeningen en slaapstoornissen gevonden
             (zie paragraaf 3.7). Deze klachten zijn echter veel minder goed onderzocht dan
             klachten aan het bewegingsapparaat. In alle gevallen bestond het onderzoek uit
             dwarsdoorsnede onderzoek en voor psychische aandoeningen en slaapstoornis-
             sen was er slechts één onderzoek beschikbaar.
                  Voor oogklachten waren zes dwarsdoorsnedestudies beschikbaar. Daaruit
             blijkt dat onder werknemers die enkele uren beeldschermwerk per dag verricht-
             ten significant (ca. 25%) meer oogklachten voorkwamen45,46. Ook onder studen-
             ten bleek computergebruik aanleiding te geven tot significant (16%) meer
             gevallen van myopie49.
 8           Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>6.5 Grenswaarden gebaseerd op een risicoberekening
    De commissie meent dat de resultaten van de meta-analyse het in principe moge-
    lijk maken om op basis van een risicoberekening gezondheidskundig onder-
    bouwde grenswaarden af te leiden. Die methode houdt in dat bij een vooraf
    bepaald risico de bijhorende blootstelling wordt berekend.
    Welk te accepteren extra risico
    Bij een risicoberekening hoort een keuze van een nadelig gezondheidseffect en
    het te accepteren extra risico. Voor beeldschermwerken zijn de gezondheidsef-
    fecten pijn in schouder, nek, hand-arm et cetera. Er is geen ‘vast recept’ voor
    welk extra risico voor die klachten te aanvaarden is. In bij de commissie bekende
    vergelijkbare arbeidsgebonden gezondheidsrisico’s is die keuze na lange discus-
    sies tot stand gekomen. Een dergelijke discussie, meent de commissie, valt bui-
    ten de huidige opdracht. Bij een keuze van het extra risico speelt mee in welke
    mate het gezondheidseffect zich voordoet in de beroepsbevolking zonder dat er
    sprake is geweest van werken achter een beeldscherm.
    Risico’s voor de gezondheid als gevolg van werken achter een beeldscherm          59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>0 Beeldschermwerken</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre> oofdstuk 7
          Conclusies
          De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft de Gezondheidsraad
          gevraagd te signaleren of er op dit moment of op termijn nieuwe (internationale)
          wetenschappelijke inzichten zijn of te verwachten zijn met betrekking tot
          gezondheidskundige en veiligheidskundige advieswaarden voor werken achter
          een beeldscherm. Ter beantwoording van de vragen van de minister heeft de
          commissie gegevens bestudeerd over nadelige gezondheidseffecten van deze
          werkhouding. In dit hoofdstuk formuleert de commissie haar conclusies over de
          gezondheidsrisico’s van werken achter een beeldscherm en de mogelijkheden die
          zij ziet voor advieswaarden.
7.1       Risico’s van beeldschermwerken
          De gevolgen van werken achter een beeldscherm zijn in de wetenschappelijke
          literatuur uitgebreid bestudeerd. Veel van de studies kennen echter beperkingen.
          De onderzoeken waren bijvoorbeeld verschillend van studieopzet. Daarnaast zijn
          zowel de blootstelling als de gezondheidsklachten in het beschikbare onderzoek
          veelal in kaart gebracht door middel van zelfrapportage. Ook is er in veel onder-
          zoek sprake van gelijktijdige blootstelling aan andere fysieke arbeidsrisico’s. Om
          de kans op vertekening van de associatie zo klein mogelijk te houden heeft de
          commissie besloten de resultaten uit de longitudinale studies het meeste gewicht
          toe te kennen.
          Conclusies                                                                         61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>       De studies naar de gezondheidsklachten als gevolg van beeldschermwerken
  hebben betrekking op de traditionele beeldschermwerkplekken van de afgelopen
  tien jaar. De huidige werkomgeving is aan veranderingen onderhevig. Daarbij
  valt te denken aan veranderingen in apparatuur (bijvoorbeeld het gebruik van
  laptop, tablet of smartphone in plaats van een traditioneel beeldscherm) en aan
  veranderingen in werkpatronen. In hoeverre de resultaten in dit advies ook gel-
  den voor de moderne (of toekomstige) werkomgeving, is bij de commissie niet
  bekend. De commissie heeft in het beschikbare onderzoek geen aanleiding
  gevonden om aan te nemen dat deze veranderingen tot andere gezondheidsri-
  sico’s leiden. Onderzoek onder studenten, voor wie de commissie aanneemt dat
  het beeldschermwerken met meer pieken en dalen gepaard gaat, laten namelijk
  vergelijkbare gezondheidsklachten zien als studies onder werknemers. De infor-
  matie hierover is echter beperkt. De commissie is dan ook van mening dat meer
  onderzoek nodig is naar de gevolgen van de grotere diversiteit van het computer-
  gebruik voor de gezondheid.
  Tabel 7 Incidentie klachten als gevolg van beeldschermwerken (uitgedrukt in zelfgerapporteerde
  duur van werkzaamheden achter een computer).
  Computergebruik (uren / Extra incidentie schou- Extra incidentie nek-     Extra incidentie hand-
  week)                    derklachten (%)a         klachten (%)b           armklachten (%)c
  Geen                     0                        0                       0
    5                      0,3                      1,0                     1,0
  10                       0,6                      2,0                     2,0
  15                       1,0                      3,1                     3,2
  20                       1,3                      4,2                     4,3
  30                       2,0                      6,4                     6,9
  a    Gepoolde incidentie schouderklachten in groep niet-blootgestelde werknemers 15,0%.
  b    Gepoolde incidentie nekklachten in groep niet-blootgestelde werknemers 22,2%
  c    Gepoolde incidentie hand-armklachten in groep niet-blootgestelde werknemers 13,6%
  Tabel 8 Incidentie klachten als gevolg van beeldschermwerken (uitgedrukt in zelfgerapporteerde
  duur van werkzaamheden met een muis).
  Muisgebruik              Extra incidentie schou- Extra incidentie nek-   Extra incidentie hand-
  (uren / week)            derklachten (%)          klachten (%)           armklachten (%)
  Geen                      0                        0                       0
    5                       1,7                     1,3                      2,2
  10                        3,7                     2,6                      4,6
  15                        5,7                     3,9                      7,4
  20                        8,0                     5,4                    10,5
  30                       12,9                     8,1                    17,4
2 Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>      De beschikbare epidemiologische onderzoeken en de uitgevoerde meta-analyses
      brengen de commissie tot de conclusie dat het verrichten van beeldschermwerk
      aanleiding geeft tot pijnklachten in de nek, schouders, armen, polsen en handen.
          Behalve klachten aan de bovenste extremiteiten wordt in de wetenschappe-
      lijke literatuur het ontstaan van oogklachten (droge ogen of glaucoom) in ver-
      band gebracht met beeldschermwerk of computergebruik. Verder is er een enkele
      aanwijzing dat onder computergebruikers vaker psychische klachten en slaap-
      stoornissen voorkomen.
      De commissie is van mening dat het op basis van de beschikbare gegevens niet
      mogelijk is om aan te geven hoelang achter een beeldscherm kan worden
      gewerkt zonder dat er gezondheidsklachten ontstaan. Door de resultaten uit de
      longitudinale studies te combineren, heeft de commissie wel een beeld kunnen
      krijgen van de grootte van de risico’s in termen van extra incidenties per jaar.
7.2   Kanttekeningen
7.2.1 Blootstelling
      De mate van beeldschermwerken wordt in de meeste onderzoeken gekwantifi-
      ceerd door de mate van computergebruik, muisgebruik of toetsenbordgebruik per
      week. In de studies die geïncludeerd zijn in de meta-analyse, zijn deze gegevens
      verkregen door middel van zelfrapportage. De commissie wijst erop dat deze
      manier van schatten van de blootstelling beperkingen kent. IJmker e.a. hebben
      het verschil onderzocht tussen gerapporteerde blootstelling en geregistreerde
      blootstelling. In het algemeen overschatten werknemers hun computergebruik.
      Onderzoek waarin de mate van beeldschermwerken wordt verkregen door mid-
      del van ‘objectieve’ schattingen zijn slechts beperkt beschikbaar. Als de bloot-
      stelling in kaart is gebracht met behulp van (objectieve) softwaremetingen, vindt
      IJmker e.a. geen associatie tussen de blootstelling en ernstige gezondheidsklach-
      ten aan nek, schouder en hand-arm, terwijl deze wel worden gevonden wanneer
      de blootstelling in kaart is gebracht door middel van zelfrapportage. De commis-
      sie betwijfelt dan ook of het in kaart brengen van de blootstelling door middel
      van softewareregistratie wel alle aspecten omvat die relevant zijn. Wanneer de
      blootstelling wordt gekwantificeerd door zelfrapportage wordt waarschijnlijk
      een algemene maat voor computerwerkzaamheden verkregen.
          De vraag is echter hoe deze zelfgerapporteerde blootstellingmaat vertaald
      kan worden naar een praktische norm. De commissie ziet hiervoor wel mogelijk-
      heden als wordt aangenomen dat de zelfgerapporteerde blootstelling een maat is
      Conclusies                                                                        63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>      voor bureauwerk inclusief computerwerkzaamheden. In tabel 7 en 8 wordt de
      blootstelling in kaart gebracht als zelfgerapporteerd muisgebruik of computerge-
      bruik. De commissie adviseert om uit te gaan van de meest kritische beschrijving
      van de blootstelling: het zelfgerapporteerde muisgebruik.
           Tot slot wijst de commissie erop dat de gezondheidsrisico’s zijn berekend bij
      een blootstelling in uren per week. Aan de hand van deze gegevens kan niet wor-
      den aangegeven wat de consequentie van rust of andersoortig werken is op de
      gezondheidsklachten. Dit betekent dan ook dat het voor de commissie niet moge-
      lijk is de berekende risico’s met de huidige norm (maximaal twee uur achter
      elkaar verrichten van beeldschermwerk afgewisseld met rusttijd of andersoortig
      werk) te vergelijken.
7.2.2 Gezondheidsklachten
      De belangrijkste gezondheidsklachten na werken achter een beeldscherm zijn
      klachten van de nek, schouder en hand-arm. Werknemers wordt gevraagd aan te
      geven of ze een bepaalde periode wel eens last hebben van deze gezondheids-
      klachten. Dit zijn duidelijk nadelige acute gezondheidsklachten. In hoeverre deze
      klachten overgaan of zich ontwikkelen tot chronische klachten wordt in de
      meeste studies niet gevraagd. Eén studie naar een steekproef in de Nederlandse
      bevolking laat zien dat van de mensen met (matige en ernstige) pijnklachten aan
      nek, schouder of hand-arm ongeveer één derde aangeeft dat deze chronisch van
      aard zijn.
7.2.3 Blootstelling-responsrelatie
      Op basis van de uitgevoerde meta-analyses is een beeld gekregen van de relatie
      tussen blootstelling en respons. Deze verbanden zijn vervolgens gebruikt om de
      extra incidentie aan klachten van het bewegingsapparaat te schatten bij verschil-
      lende duren van computer- en muisgebruik. Bij deze schattingen moet worden
      bedacht dat de extra incidentie deels wordt bepaald door de incidentie in de alge-
      mene bevolking die niet werkt met een beeldscherm. Deze incidentiegegevens
      zijn niet voorhanden voor de algemene Nederlandse bevolking.
7.3   Advies
      De commissie ziet op basis van de beschikbare wetenschappelijke gegevens geen
      mogelijkheden om een niveau van werken achter een traditioneel beeldscherm
      vast te stellen waarbeneden geen gevolgen voor de gezondheid optreden, de
 4    Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>zogenaamde gezondheidskundige advieswaarde. Wel heeft de commissie in dit
advies de consequenties van het werken achter een beeldscherm in kaart kunnen
brengen. Op basis van deze risicoberekeningen zou het mogelijk moeten zijn om
gezondheidskundig onderbouwde grenswaarden voor te stellen. Hierbij hoort
echter een keuze van een nadelig gezondheidseffect en een te accepteren extra
risiconiveau. Met andere woorden: er is een normatief kader nodig. Met name de
keuze voor wat een acceptabel extra risico is op een bepaald nadelig gezond-
heidseffect, rekening houdend met de prevalentie en incidentie van dit gezond-
heidseffect in de algemene bevolking, vraagt om maatschappelijke afwegingen.
Conclusies                                                                     65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>6 Beeldschermwerken</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>  Literatuur
  Douwes M, Blatter BM, Kraker de H. Duur van computergebruik in het bankwezen: Tikken, Klikken
  en kijken. TNO Kwaliteit van Leven. 2011.
  Meulen van der S, Settels P. Beeldschermwerk. Praktijkgids voor arbeidshygiënisten. Nederlandse
  Vereniging voor Arbeidshygiënisten. 2008.
  Voskamp P, Peereboom K, van Scheijndel P. Handboek Ergonomie. Alphen aan den Rijn: Kluwer;
  2008.
  Tittiranonda P, Burastero S, Rempel D. Risk factors for musculoskeletal disorders among computer
  users. Occup Med 1999; 14(1): 17-38, iii.
  IJmker S. Risk factors for arm-wrist-hand and neck-shoulder symptoms among office workers - A
  Longitudinal perspectieve. Proefschrift. Vrije Universiteit Amsterdam. 2008.
  Eysink P.E.D., Blatter B.M., Gool van C.H., Gommer A.M., Bossche van der S, Hoeymans N.
  Ziektelast van ongunstige arbeidsomstandigheden in Nederland. Bilthoven: RIVM; 2007: Rapport
  270012001.
  Centraal Bureau voor de statistiek. 2011. Internet: http://www.cbs.nl.
  Blatter BM BP. Duration of computer use and mouse use in relation to musculoskeletal disorders of
  neck or upper limb. Int J Industrial Ergonomics 30, 295-306. 2002.
  Arbeidsomstandighedenbesluit. 2011. Internet: www.arbo.nl/wet-regelgeving.
0 The European Directive 90/270/EEC on the Minimum Health and Safety Requirements for Work and
  Display Screeen Equipment. European DIrective; 1990.
1 International Standard NEN-EN-ISO 9241: Ergonimische eisen voor kantoorarbeid met
  beeldschermen. 1997.
2 Registratierichtlijnen. 2011. Internet: http://www.beroepsziekten.nl/content/registratierichtlijnen.
  Literatuur                                                                                           67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>3 Blatter B., Houtman I, Bossche van der S, Kraan K, Heuvel S. Gezondheidschade en kosten als
  gevolg van RSI en psychosociale arbeidsbelasting in NEderland. TNO Kwaliteit van Leven, editor.
  2005.
4 Blehm C, Vishnu S, Khattak A, Mitra S, Yee RW. Computer vision syndrome: a review.
  Surv.Ophthalmol. 50[3], 253-262. 2005. Internet: PM:15850814.
5 Gerr F, Monteilh CP, Marcus M. Keyboard use and musculoskeletal outcomes among computer
  users. J.Occup.Rehabil. 16[3], 265-277. 2006. Internet: PM:16802184.
6 Griffiths KL, Mackey MG, Adamson BJ. The impact of a computerized work environment on
  professional occupational groups and behavioural and physiological risk factors for musculoskeletal
  symptoms: a literature review. J Occup Rehabil 2007; 17(4): 743-765.
7 IJmker S, Huysmans MA, Blatter BM, van der Beek AJ, van MW, Bongers PM. Should office
  workers spend fewer hours at their computer? A systematic review of the literature.
  Occup.Environ.Med. 64[4], 211-222. 2007. Internet: PM:17095550.
8 Nederlandse Vereniging voor arbeids- en bedrijfsgeneeskunde. Handelen van de bedrijfsarts bij het
  oogonderzoek bij beeldschermwerkers. 2001.
9 Punnet, Bergqvist U. Visual display unit work and upper extremity musculoskeletal disorder.
  National Institute for Working life. 1-160. 1997.
0 Thomsen JF, Gerr F, Atroshi I. Carpal tunnel syndrome and the use of computer mouse and keyboard:
  a systematic review. BMC.Musculoskelet.Disord. 9, 134. 2008. Internet: PM:18838001.
1 Thomson WD. Eye problems and visual display terminals--the facts and the fallacies.
  Ophthalmic.Physiol.Opt. 18[2], 111-119. 1998. Internet: PM:9692030.
2 Wahlstrom J. Ergonomics, musculoskeletal disorders and computer work. Occup.Med.(Lond) 55[3],
  168-176. 2005. Internet: PM:15857896.
3 Andersen JH, Harhoff M, Grimstrup S, Vilstrup I, Lassen CF, Brandt LP e.a. Computer mouse use
  predicts acute pain but not prolonged or chronic pain in the neck and shoulder. Occup.Environ.Med.
  65[2], 126-131. 2008. Internet: PM:17681996.
4 Brandt LP, Andersen JH, Lassen CF, Kryger A, Overgaard E, Vilstrup I e.a. Neck and shoulder
  symptoms and disorders among Danish computer workers. Scand.J.Work Environ.Health 30[5], 399-
  409. 2004. Internet: PM:15529803.
5 Hagberg M, Vilhemsson R, Tornqvist EW, Toomingas A. Incidence of self-reported reduced
  productivity owing to musculoskeletal symptoms: association with workplace and individual factors
  among computer users. Ergonomics 50[11], 1820-1834. 2007. Internet: PM:17972204.
6 IJmker S, Huysmans MA, van der Beek AJ, Knol DL, van MW, Bongers PM e.a. Software-recorded
  and self-reported duration of computer use in relation to the onset of severe arm-wrist-hand pain and
  neck-shoulder pain. Occup.Environ.Med. 68[7], 502-509. 2011. Internet: PM:21045214.
7 Juul-Kristensen B, Sogaard K, Stroyer J, Jensen C. Computer users' risk factors for developing
  shoulder, elbow and back symptoms. Scand J Work Environ Health 2004; 30(5): 390-398.
8 Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>8 Korhonen T, Ketola R, Toivonen R, Luukkonen R, Hakkanen M, Viikari-Juntura E. Work related and
  individual predictors for incident neck pain among office employees working with video display
  units. Occup Environ Med 2003; 60(7): 475-482.
9 Marcus M, Gerr F, Monteilh C, Ortiz DJ, Gentry E, Cohen S e.a. A prospective study of computer
  users: II. Postural risk factors for musculoskeletal symptoms and disorders. Am J Ind Med 2002;
  41(4): 236-249.
0 Tornqvist EW, Hagberg M, Hagman M, Risberg EH, Toomingas A. The influence of working
  conditions and individual factors on the incidence of neck and upper limb symptoms among
  professional computer users. Int.Arch.Occup.Environ.Health 82[6], 689-702. 2009. Internet:
  PM:19205721.
1 Zairina AR, Abdul SA. Prevalence of work-related upper limbs symptoms (WRULS) among office
  workers. Asia Pac J Public Health 2009; 21(3): 252-258.
2 Kryger AI, Andersen JH, Lassen CF, Brandt LP, Vilstrup I, Overgaard E e.a. Does computer use pose
  an occupational hazard for forearm pain; from the NUDATA study. Occup Environ Med 2003;
  60(11): e14.
3 Lassen CF, Mikkelsen S, Kryger AI, Brandt LP, Overgaard E, Thomsen JF e.a. Elbow and wrist/hand
  symptoms among 6,943 computer operators: a 1-year follow-up study (the NUDATA study).
  Am.J.Ind.Med. 46[5], 521-533. 2004. Internet: PM:15490472.
4 Walker-Bone K, Reading I, Coggon D, Cooper C, Palmer KT. Risk factors for specific upper limb
  disorders as compared with non-specific upper limb pain: assessing the utility of a structured
  examination schedule. Occup.Med.(Lond) 56[4], 243-250. 2006. Internet: PM:16627547.
5 Shuval K.D. Prevalence of upper extremity musculoskeletal symptoms and ergonomic risk at a Hi-
  Tech company in Israel. Int J Industrial Ergonomics 35, 569-581. 2005.
6 Atroshi I, Gummesson C, Ornstein E, Johnsson R, Ranstam J. Carpal tunnel syndrome and keyboard
  use at work: a population-based study. Arthritis Rheum. 56[11], 3620-3625. 2007. Internet:
  PM:17968917.
7 Andersen JH, Thomsen JF, Overgaard E, Lassen CF, Brandt LP, Vilstrup I e.a. Computer use and
  carpal tunnel syndrome: a 1-year follow-up study. JAMA 2003; 289(22): 2963-2969.
8 Brink YC. The association between postural alignment and psychosocial factors to upper quadrant
  pain in high school students: A prospective study. Manual Therapy 2009; 14(6): December.
9 Chang CH, Amick BC, III, Menendez CC, Katz JN, Johnson PW, Robertson M e.a. Daily computer
  usage correlated with undergraduate students' musculoskeletal symptoms. Am J Ind Med 2007;
  50(6): 481-488.
0 Grimby-Ekman AA. Analyzing musculoskeletal neck pain, measured as present pain and periods of
  pain, with three different regression models: A cohort study. BMC Musculoskeletal Disorders 1973;
  10(1): 73.
1 Menendez CCA. Computer use patterns associated with upper extremity musculoskeletal symptoms.
  Journal of Occupational Rehabilitation 2008; 18(2): Jun.
  Literatuur                                                                                        69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>2 Palm PR. Computer use, neck and upper-extremity symptoms, eyestrain and headache among female
  and male upper secondary school students. Scandinavian Journal of Work, Environment and Health,
  Supplement 2007; 33(3): 2007.
3 Schlossberg EBM. Upper extremity pain and computer use among engineering graduate students.
  American Journal of Industrial Medicine 2004; 46(3): Sep.
4 Smith LL. Prevalence of neck pain and headaches: Impact of computer use and other associative
  factors. Cephalalgia 2009; 29(2): February.
5 Tatemichi M, Nakano T, Tanaka K, Hayashi T, Nawa T, Miyamoto T e.a. Possible association
  between heavy computer users and glaucomatous visual field abnormalities: a cross sectional study in
  Japanese workers. J.Epidemiol.Community Health 58[12], 1021-1027. 2004. Internet:
  PM:15547065.
6 Uchino M, Schaumberg DA, Dogru M, Uchino Y, Fukagawa K, Shimmura S e.a. Prevalence of dry
  eye disease among Japanese visual display terminal users. Ophthalmology 115[11], 1982-1988. 2008.
  Internet: PM:18708259.
7 Woods V. Musculoskeletal disorders and visual strain in intensive data processing workers.
  Occup.Med.(Lond) 55[2], 121-127. 2005. Internet: PM:15757986.
8 Ye Z, Honda S, Abe Y, Kusano Y, Takamura N, Imamura Y e.a. Influence of work duration or
  physical symptoms on mental health among Japanese visual display terminal users. Ind.Health 45[2],
  328-333. 2007. Internet: PM:17485878.
9 Khader YS, Batayha WQ, bdul-Aziz SM, Al-Shiekh-Khalil MI. Prevalence and risk indicators of
  myopia among schoolchildren in Amman, Jordan. East.Mediterr.Health.J. 12[3-4], 434-439. 2006.
  Internet: PM:17037714.
0 Yoshioka E, Saijo Y, Fukui T, Kawaharada M, Kishi R. Association between duration of daily visual
  display terminal work and insomnia among local government clerks in Japan. Am.J.Ind.Med. 51[2],
  148-156. 2008. Internet: PM:18161872.
1 Heinrich J, Blatter BM, Bongers PM. A comparison of methods for the assessment of postural load
  and duration of computer use. Occup Environ Med 2004; 61(12): 1027-1031.
2 Beek AJ van der, Frings-Dresen MH. Assessment of mechanical exposure in ergonomic
  epidemiology. Occup Environ Med 1998; 55(5): 291-299.
3 Winkel J, Mathiassen SE. Assessment of physical work load in epidemiologic studies: concepts,
  issues and operational considerations. Ergonomics 1994; 37(6): 979-988.
4 Deeney C, O'Sullivan L. Work related psychosocial risks and musculoskeletal disorders: potential
  risk factors, causation and evaluation methods. Work 2009; 34(2): 239-248.
5 Gezondheidsraad. Calculating cancer risk : due to occupational exposure to genotoxic carcinogens =
  Berekening van het risico op kanker : door beroepsmatige blootstelling aan genotoxisch carcinogene
  stoffen. Den Haag: Gezondheidsraad; 1995: 1995/06WGD. Internet: www.gr.nl.
6 Gezondheidsraad. Leidraad berekening risicogetallen voor carcinogene stoffen. Den Haag:
  Gezondheidsraad; 2012: 2012/16.
0 Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>7 Huisstede BM, Wijnhoven HA, Bierma-Zeinstra SM, Koes BW, Verhaar JA, Picavet S. Prevalence
  and characteristics of complaints of the arm, neck, and/or shoulder (CANS) in the open population.
  Clin J Pain 2008; 24(3): 253-259.
8 Picavet HS, Schouten JS. Musculoskeletal pain in the Netherlands: prevalences, consequences and
  risk groups, the DMC(3)-study. Pain 2003; 102(1-2): 167-178.
9 Hagberg M, Silverstein B., Wells R., Smith M.J., Hendrick H.W., Carayon P. e.a. Taylor & Francis.
  Work relatted Musculoskeletal Disorders (WMSDs): A Reference Book for Prevention. London:
  1995.
0 Thomsen JF, Gerr F, Atroshi I. Carpal tunnel syndrome and the use of computer mouse and keyboard:
  a systematic review. BMC Musculoskelet Disord 2008; 9: 134.
1 Gerr F, Marcus M, Monteilh C. Epidemiology of musculoskeletal disorders among computer users:
  lesson learned from the role of posture and keyboard use. J Electromyogr Kinesiol 2004; 14(1): 25-
  31.
  Literatuur                                                                                         71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>2 Beeldschermwerken</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>A De adviesaanvraag
B De commissie
C Commentaar op concept van het advies
D Brede literatuurverkenning beeldschermwerk
E Systematisch literatuuronderzoek
F Extractietabel beeldschermwerk bij werknemers
G Extractietabel beeldschermwerk bij studenten
H De meta-analyse
  Bijlagen
                                                73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>4 Beeldschermwerken</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>ijlage A
       Adviesaanvraag
       In een brief gedateerd 10 juli 2007, kenmerk ARBO/A&V/2007/22676, schreef
       de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid aan de Voorzitter van de
       Gezondheidsraad:
       Op 26 september 2006 is tijdens de behandeling in de Tweede Kamer van het wetsvoorstel tot wijzi-
       ging van de Arbeidsomstandighedenwet de motie van de leden Koopmans en Stuurman* aanvaard. In
       deze motie wordt de regering verzocht om met spoed een werkprogramma op te stellen om te komen
       tot gezondheids- en veiligheidskundige grenswaarden (concrete doelvoorschriften), waarover advies
       zal worden gevraagd aan de sociale partners.
       In het debat in de Tweede Kamer heeft de voormalige Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkge-
       legenheid naar aanleiding van deze motie aangegeven dat het niet de bedoeling is een ongebreidelde
       hoeveelheid wetenschappelijke grenswaarden rondom allerlei arbeidsrisico's op te nemen in de
       Arbeidsomstandighedenwet. Daarmee wordt namelijk de essentie uit deze wet gehaald. Dit is niet
       conform het ingezette beleid om maatwerk in ondernemingen en sectoren te stimuleren, regeldruk te
       reduceren en de nationale kop te verkleinen. Tijdens het debat hebben de indieners van de motie
       bevestigd dat het niet de bedoeling is dat de motie leidt tot een ongebreidelde hoeveelheid nieuwe
       concrete doelvoorschriften in wet- en regelgeving, maar dat de motie betrekking heeft op het begelei-
       den, faciliteren en inperken aan de hand van hetgeen de regering in een werkprogramma vastlegt.
       Kamerstuk 2005/06, 30 552, nr. 27.
       Adviesaanvraag                                                                                        75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>  Bij brief van 18 januari 2007 aan de Tweede Kamer* over de stand van zaken Arbeidsomstandighe-
  denwet is een voorstel gedaan voor nadere uitwerking van de motie. De Tweede Kamer heeft tijdens
  het Algemeen Overleg van 7 februari 2007 geen opmerkingen gemaakt bij deze uitwerking. Wel gaf
  de Kamer aan geïnformeerd te willen worden over de verschillende fasen die in de uitwerking zijn
  geschetst:
  •    bij een onafhankelijk wetenschappelijk instituut zal een commissie worden ingesteld die het
       wetenschappelijke arbeidsomstandighedenterrein kan overzien.
  •    deze commissie signaleert periodiek of er nieuwe (internationale) wetenschappelijke inzichten
       zijn met betrekking tot concrete gezondheidskundige en/of veiligheidskundige grenswaarden.
  •    op basis van de uitkomsten van dit signaleringsrapport kan het ministerie van SZW, als daar aan-
       leiding toe is, nader wetenschappelijk onderzoek naar gezondheidskundige en/of veiligheidskun-
       dige grenswaarden entameren.
  •    het ministerie van SZW weegt vervolgens of het noodzakelijk en gewenst is om een grenswaarde
       (concreet doelvoorschrift) op te nemen in de Arbowet- en regelgeving. Hierbij zal het departe-
       ment gebruik maken het gestelde in de Memorie van Toelichting bij de Arbowet. In de Memorie
       is opgenomen dat wetenschappelijke grenswaarden worden opgenomen in de wet- en regelge-
       ving als ze algemeen erkend zijn, een breed draagvlak hebben in de maatschappij en algemeen
       toepasbaar zijn.
  •    het ministerie van SZW legt haar weging om een grenswaarde al dan niet op te nemen in de
       Arbowet- en regelgeving vervolgens voor aan de Sociaal-Economische Raad (SER) voor advies.
  •    op basis van het advies van de SER wordt een beslissing genomen om de grenswaarde daadwer-
       kelijk op te nemen in de Arbowet- en regelgeving.
  Overeenkomstig het gestelde in de motie heeft met sociale partners overleg plaatsgevonden. Van
  belang is dat de evaluatie van de herziening van de Arbeidsomstandighedenwet binnen vijf jaar na de
  inwerkingtreding van de wetswijziging, dat is vóór 1 januari 2012, naar de Tweede Kamer wordt
  gezonden. Deze evaluatie zal een verslag bevatten over de doeltreffendheid en de effecten van de
  Arbeidsomstandighedenwet in de praktijk.
  Op 21 februari 2007 heeft er met u overleg plaatsgevonden over onder meer de mogelijkheid van een
  door de Gezondheidsraad in te stellen commissie, waarin deskundigen op het gebied van arbeidsom-
  standigheden, gezondheid, veiligheid en beroepsziekten zitting zullen nemen. De Gezondheidsraad
  heeft aangegeven positief te staan tegenover de instelling van een dergelijke commissie. Ik verzoek u
  dan ook een commissie in te stellen die het wetenschappelijke arbeidsomstandighedenterrein kan
  overzien en zich zal richten op de volgende onderwerpen:
  Kamerstuk 2006-2007, 25 883, nr. 100.
6 Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>1. Het periodiek signaleren of er op dit moment nieuwe (internationale) wetenschappelijke inzichten
zijn met betrekking tot concrete gezondheidskundige en/of veiligheidskundige grenswaarden.
2. Het periodiek signaleren of er op termijn nieuwe (internationale) wetenschappelijke inzichten zul-
len zijn met betrekking tot concrete gezondheidskundige en/of veiligheidskundige grenswaarden.
Hierbij zal het zwaartepunt liggen op onderdeel 1; de periodieke signalering van huidige nieuwe
(internationale) wetenschappelijke inzichten op het gebied van concrete gezondheidskundige en/of
veiligheidskundige grenswaarden. In eerste instantie betreft het een signalering op basis van de
arbeidsomstandighedenrisico's die in de Arbowet en regelgeving zijn opgenomen. Mogelijk kunnen
hier in een later stadium nieuwe risico's aan worden toegevoegd.
Ik verzoek u te beginnen met het instellen van de commissie en het maken van een Plan van aanpak
dat betrekking heeft op de periode 2007 tot 2012. Hierin zullen de bovenstaande onderwerpen en een
begroting opgenomen dienen te worden. Graag zie ik het Plan van aanpak voor 1 september aan-
staande tegemoet. Het door de Gezondheidsraad opgestelde Plan van aanpak behoeft goedkeuring
van het ministerie van SZW.
Ten aanzien van deze periodieke signalering acht ik het van belang dat er jaarlijks wordt gerappor-
teerd. Ik zou het dan ook op prijs stellen het eerste jaarlijkse signaleringsrapport voor het eind van
2007 van u te ontvangen.
Hoogachtend,
de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
(J.P.H. Donner)
Adviesaanvraag                                                                                         77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>8 Beeldschermwerken</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>ijlage B
       Commissie Signalering
       arbeidsomstandighedenrisico’s
       • prof. dr. ir. T. Smid, voorzitter
         bijzonder hoogleraar arbeidsomstandigheden, VUmc, Amsterdam en
         adviseur arbeidsomstandigheden, KLM Health Services, Schiphol-Oost
       • prof. dr. A.J. van der Beek
         hoogleraar epidemiologie van arbeid en gezondheid, EMGO instituut, Vrije
         Universiteit mc, Amsterdam
       • prof. dr. ir. A. Burdorf
         hoogleraar determinanten van de volksgezondheid, Erasmus MC, Rotterdam
       • prof. dr. M.H.W. Frings-Dresen
         hoogleraar beroepsziekten, Coronel Instituut voor Arbeid en Gezondheid,
         Academisch Medisch Centrum, Amsterdam
       • prof. dr. ir. D.J.J. Heederik
         hoogleraar gezondheidsrisicoanalyse, Institute for Risk Assessment
         Sciences, Utrecht
       • prof. dr. J.J.L. van der Klink
         hoogleraar sociale geneeskunde arbeid en gezondheid, UMC, Groningen
       • dr. T. Spee
         beleidsadviseur arbeidshygiëne, Stichting Arbouw, Amsterdam
       • J. van der Wal
         HSE manager, Nederlandse Aardolie Maatschappij BV, Assen
       • H.J. van der Brugge, waarnemer
         ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Den Haag
       Commissie Signalering arbeidsomstandighedenrisico’s                        79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>  •   dr. P.C. Noordam, waarnemer
      senior adviseur, Arbeidsinspectie, Den Haag
  •   dr. A.S.A.M. van der Burght, secretaris
      Gezondheidsraad, Den Haag
  •   dr. V. Gouttebarge, secretaris
      Gezondheidsraad, Den Haag
  De Gezondheidsraad en belangen
  Leden van Gezondheidsraadcommissies worden benoemd op persoonlijke titel,
  wegens hun bijzondere expertise inzake de te behandelen adviesvraag. Zij kun-
  nen echter, dikwijls juist vanwege die expertise, ook belangen hebben. Dat
  behoeft op zich geen bezwaar te zijn voor het lidmaatschap van een Gezond-
  heidsraadcommissie. Openheid over mogelijke belangenconflicten is echter
  belangrijk, zowel naar de voorzitter en de overige leden van de commissie, als
  naar de voorzitter van de Gezondheidsraad. Bij de uitnodiging om tot de com-
  missie toe te treden wordt daarom aan commissieleden gevraagd door middel
  van het invullen van een formulier inzicht te geven in de functies die zij bekle-
  den, en andere materiële en niet-materiële belangen die relevant kunnen zijn voor
  het werk van de commissie. Het is aan de voorzitter van de raad te oordelen of
  gemelde belangen reden zijn iemand niet te benoemen. Soms zal een adviseur-
  schap het dan mogelijk maken van de expertise van de betrokken deskundige
  gebruik te maken. Tijdens de installatievergadering vindt een bespreking plaats
  van de verklaringen die zijn verstrekt, opdat alle commissieleden van elkaars
  eventuele belangen op de hoogte zijn.
  Het advies werd voorbereid door de werkgroep Fysieke arbeidrisico’s, ingesteld
  door de commissie. De werkgroep was als volgt samengesteld:
  • prof. dr. ir. A. Burdorf, voorzitter
  • prof. dr. A.J. van der Beek
  • prof. dr. M.H.W. Frings-Dresen
  • prof. dr. J.H. van Dieën, hoogleraar biomechanica, Faculteit
      bewegingswetenschappen, VU, Amsterdam
  • dr. A.S.A.M. van der Burght, secretaris
  • dr. V. Gouttebarge, secretaris
0 Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>ijlage C
       Commentaar op concept van het
       advies
       In 2012 heeft de voorzitter van de Gezondheidsraad een concept van dit advies
       uitgebracht voor een openbare commentaarronde. De volgende personen en
       instanties hebben op het conceptadvies gereageerd:
       • de heer van Eijk, Océ Technologies BV, Venlo
       • mevrouw Schreibers en mevrouw Blom, ErgoS Engineering & Ergonomics,
           Enschede.
       De commissie heeft het commentaar betrokken in de afronding van haar advies.
           De commentaren en reacties van de commissie zijn te vinden op de website
       www.gr.nl.
       Commentaar op concept van het advies                                          81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>2 Beeldschermwerken</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre> ijlage D
        Brede literatuurverkenning
        beeldschermwerk
        Voor dit advies werd ten eerste een brede verkenning van de wetenschappelijke
        literatuur uitgevoerd om inzicht te krijgen in de recente ontwikkelingen over het
        ontstaan van gezondheidskundige en veiligheidskundige problematiek door
        beeldschermwerk. Deze literatuurverkenning fungeerde als uitgangspunt voor
        het systematisch literatuuronderzoek waarmee nieuwe wetenschappelijke inzich-
        ten werden verzameld over mogelijk nadelige korte- of langetermijneffecten van
        beeldschermwerk op de gezondheid en/of veiligheid.
1       Doel en aanpak
        Het doel van deze literatuurverkenning is het verkrijgen van een overzicht van en
        inzicht in de recente ontwikkelingen over het ontstaan van gezondheidskundige
        en veiligheidskundige problematiek door beeldschermwerk. Voor dat doel zijn
        uitsluitend recente overzichtsartikelen geraadpleegd die in peer-reviewed tijd-
        schriften zijn gepubliceerd. Waar mogelijk heeft de commissie ook gebruik
        gemaakt van boeken en/of rapporten van nationale en internationale adviesorga-
        nen en onderzoeksinstituten.
2       Overzicht bevindingen
        In een uitgebreid literatuuronderzoek uit 1997 zochten Punnet en Bergqvist naar
        studies over de relatie tussen beeldschermwerk en klachten aan de nek en de
        Brede literatuurverkenning beeldschermwerk                                        83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>  bovenste extremiteiten. De auteurs identificeerden 56 epidemiologische studies
  die voornamelijk in peer-reviewed tijdschriften gepubliceerd waren19. Uit deze
  verschillende studies bleek dat werknemers circa twee- tot driemaal meer kans
  hadden op klachten aan de bovenste extremiteiten bij beeldschermwerk gedu-
  rende een hele dag dan werknemers die geen beeldschermwerk verrichtten. Een
  overzicht van de bevindingen in dit literatuuroverzicht is in tabel 9 te lezen.
       Recent zijn er veel literatuuroverzichten gepubliceerd over het optreden van
  gezondheidsklachten als gevolg van beeldschermwerk. Gerr e.a. hebben op basis
  van epidemiologische studies in 2006 een literatuur review geschreven over de
  gezondheidseffecten als gevolg van beeldschermwerk15. In elf van de 39 geïnclu-
  deerde studies werd een statisch significante associatie (p < 0,05) gevonden tus-
  sen het gebruik van een toetsenbord en schouder-nekklachten, en in veertien
  studies was de associatie tussen het gebruik van toetsenbord en hand-armklach-
  ten statistisch significant (p < 0,05).
  Tabel 9 Literatuur overzicht Punnet en Bergqvist (1997).19
  Taak/Activiteit                            Type klachten    Maat van associatie
  beeldschermwerk hele dag                   hand/pols        OR = 2,8 (95%BI 1,6 - 4,9)
  beeldschermwerk hele dag                   arm/elleboog     OR = 2,0 (95%BI 1,2 - 3,6)
  beeldschermwerk hele dag                   schouder/nek     OR = 1,7 (95%BI 1,1 - 2,6)
  < 3 jaren beeldschermwerk                  hand/arm         OR = 1,9 (95%BI 0,7 - 5,2)
  < 3 jaren beeldschermwerk                  schouder/nek     OR = 4,1 (95%BI 1,5 - 11,2)
  4-6 jaren beeldschermwerk                  hand/arm         OR = 1,9 (95%BI 0,7 - 5,3)
  4-6 jaren beeldschermwerk                  schouder/nek     OR = 5,6 (95%BI 2,0 - 15,7)
  > 6 jaren beeldschermwerk                  hand/arm         OR = 3,9 (95%BI 1,2 - 12,0)
  > 6 jaren beeldschermwerk                  schouder/nek     OR = 4,3 (95%BI 1,4 - 13,6)
  > 4u per dag beeldschermwerk               schouder         OR = 1,3 (95%BI 0,5 - 3,8)
  > 4u per dag beeldschermwerk               nek              OR = 10,3 (95%BI 2,4 - 43,3)
  > 4u per dag beeldschermwerk               arm/elleboog     PR = 2,0 (95%BI 1,2 - 3,7)
  > 4u per dag beeldschermwerk               schouder/nek     PR = 2,4 (95%BI 1,0 - 6,0)
  40-59% per dag toetsenbordgebruik          nek              OR = 2,6 (95%BI 1,4 - 5,0)
  40-59% per dag toetsenbordgebruik          arm/elleboog     OR = 1,7 (95%BI 0,8 - 3,5)
  60-79% per dag toetsenbordgebruik          nek              OR = 2,2 (95%BI 1,0 - 4,7)
  60-79% per dag toetsenbordgebruik          arm/elleboog     OR = 1,9 (95%BI 0,9 - 4,3)
  80-100% per dag toetsenbordgebruik         nek              OR = 2,8 (95%BI 1,4 - 5,7)
  80-100% perdag toetsenbordgebruik          arm/elleboog     OR = 2,8 (95%BI 1,4 - 5,7)
  > 5,6 uur per dag muis gebruik             linker elleboog  OR = 4,3 (95%BI 1,4 - 13,0)
  > 5,6 uur per dag muis gebruik             rechter elleboog OR = 2,0 (95%BI 1,0 - 4,1)
  > 5,6 uur per dag muis gebruik             linker pols      OR = 3,4 (95%BI 1,1 - 11,0)
  > 5,6 uur per dag muis gebruik             rechter pols     OR = 2,0 (95%BI 1,0 - 4,3)
  > 5,6 uur per dag muis gebruik             linker hand      OR = 2,6 (95%BI 1,0 - 6,8)
  > 5,6 uur per dag muis gebruik             rechter hand     OR = 3,1 (95%BI 1,5 - 6,6)
  OR, odds ratio; PR, prevalentie ratio
4 Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>     Wahlström concludeerde in 2005 op basis van een literatuuroverzicht dat de
duur van beeldschermwerk een risicofactor voor hand-, pols-, arm-, schouder- en
nekklachten is (zonder associatiematen te benoemen), met sterker bewijs voor
hand-armklachten dan voor nekklachten22.
     In een systematische review zochten IJmker e.a. (2007) naar relevante artike-
len over de associatie tussen beeldschermwerk en klachten aan de hand, pols,
arm, schouder en nek17. Op basis van een systematische zoekstrategie in zeven
zoekbestanden en na de toepassing van inclusie- en kwaliteitscriteria werden uit-
eindelijk vijf cohort studies geïncludeerd, waaruit bleek dat er een positieve rela-
tie was tussen beeldschermwerk en het optreden van hand-, arm-, schouder- en/of
nekklachten. Uit één van deze vijf studies bleek dat de maat van associatie (odds
ratio) tussen beeldschermwerk of muisgebruik en nekklachten varieerde van 1,3
(95% BI 0,6 - 2,7) tot 1,7 (95% BI 0,5 - 5,7), met de hoogste odds ratio voor
muisgebruik tijdens minimaal 50% van een werkdag. Uit dezelfde studie bleek
dat de associatie (odds ratio) tussen beeldschermwerk en/of muisgebruik en
hand-polsklachten uiteenliep van 2,0 (95% BI 1,1 - 1,9) tot 4,0 (95% BI 1,0 -
15,5) met de hoogste odds ratio voor muisgebruik tijdens minimaal 50% van een
werkdag. Uit deze review bleek eveneens dat de maat van associatie (odds ratio)
tussen muis- of toetsenbordgebruik en elleboogklachten varieerde van 1,4 (95%
BI 0,5 - 3,6) tot 6,9 (95% BI 2,2 - 22,5). Werknemers hadden bijvoorbeeld een
circa tweemaal grotere kans op elleboogklachten wanneer ze een muis gebruik-
ten gedurende 10 tot 15 uren per week dan bij minder dan 10 uren per week, en
bijna driemaal meer kans op elleboogklachten wanneer ze een toetsenbord
gebruikten gedurende 15 tot 20 uren per week in vergelijking met minder dan 15
uren per week. Ook bleek dat de associatie (odds ratio) tussen muis- of toetsen-
bordgebruik en hand-polsklachten varieerde van 1,4 (95% BI 0,6 – 3,0) tot 4,8
(95% BI 2,1 - 10,9), met de hoogste odds ratio voor muisgebruik tijdens 20 tot
25 uren per week versus minder dan 20 uren per week.
     In 2007 gaven Griffiths e.a. een breed overzicht van de literatuur over poten-
tiële gezondheidsrisico’s als gevolg van beeldschermwerk16. Dit review
beschrijft een aantal epidemiologische studies waaruit bleek dat de duur van
beeldschermwerk een risicofactor was voor het optreden van klachten aan het
bewegingsapparaat. Werknemers hadden meer dan tweemaal zoveel kans op
hand-polsklachten bij het gebruik van een toetsenbord langer dan zes uren per
dag in vergelijking met werknemers die minder dan zes uren (OR 1,9; 95% BI
1,6 – 2,3) aan een toetsenbord werkten. Een andere studie meegenomen in dit
review gaf aan dat werknemers vier keer zoveel kans hadden op nek-schouder-
klachten wanneer ze een toetsenbord meer dan vier uren per dag gebruikten. Ook
Brede literatuurverkenning beeldschermwerk                                           85
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>   bleek dat er een statistisch significante associatie was tussen meer dan vijf uren
   per dag aan een beeldscherm werken en het optreden van nek-schouderklachten.
        Thomsen e.a. hebben in 2008 een overzicht van de literatuur gegeven over
   het optreden van carpaal tunnel syndroom (CTS) als gevolg van
   beeldschermwerk60. Door middel van een systematische zoekstrategie uitge-
   voerd in vier zoekbestanden in de epidemiologische literatuur van 1966 tot 2008,
   en na het toepassen van enkele in- en exclusiecriteria, werden uiteindelijk acht
   studies geïncludeerd. Uit de helft van de studies bleek dat er een positieve relatie
   bestond tussen beeldschermwerk en CTS (OR tussen 2,1; 95% BI 1,3 - 3,6 en
   4,4; 95% BI 1,3 - 14,9), met de hoogste odds ratio voor het gebruik van een toet-
   senbord voor meer versus minder dan twaalf uren per dag. Uit andere studies
   bleek dat deze relatie negatief was (OR = 0,8; 95% BI 0,5 – 1,4). De conclusie
   van dit literatuuronderzoek was dat er te weinig epidemiologisch bewijs is dat
   beeldschermwerk een risico is voor het optreden van CTS.
   Naast het optreden van klachten aan de nek en bovenste extremiteit kan beeld-
   schermwerk ook klachten aan de ogen veroorzaken. In 1998 concludeerde
   Thomson dat oogklachten ontstonden bij minimaal 50% van de personen die
   beeldschermwerk verrichten21. In 2005 gaven Blehm e.a. een overzicht van de
   literatuur gepubliceerd tussen 1970 en 2004 over het ontstaan van oogklachten
   door beeldschermwerk14. Uit dit review bleek dat beeldschermwerkers meerdere
   typen oogklachten kunnen oplopen zoals irritaties en vermoeidheid van de ogen
   of een wazige visus. De Nederlandse Vereniging voor Arbeid- en Bedrijfsgenees-
   kunde publiceerde in 2001 een richtlijn over oogonderzoek bij beeldschermwer-
   kers omdat ‘beeldschermwerk kan leiden tot reversibele klachten en
   vermoeidheidverschijnselen van de ogen, bijvoorbeeld ‘branderige ogen’’.
3  Conclusie literatuurverkenning
   Recent zijn er veel wetenschappelijke literatuurstudies gepubliceerd over het
   ontstaan van gezondheidskundige en veiligheidskundige problematiek door
   beeldschermwerk. Aan de hand van deze literatuuroverzichten kan de commissie
   de volgende conclusies trekken:
   • blootstelling aan beeldschermwerk kan in verband worden gebracht met een
        verhoogd risico op gezondheidschade, in het bijzonder op nekklachten en
        klachten aan de bovenste extremiteiten, maar ook oogklachten
   • in het algemeen hebben werknemers die een hele werkdag beeldschermwerk
        doen circa tweemaal meer kans op het optreden van nekklachten en klachten
        aan de bovenste extremiteiten
 6 Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>•   werknemers die meer dan vier uur per dag beeldschermwerk doen hebben
    circa een tienmaal grotere kans op nekklachten dan werknemers die minder
    dan vier uren per dag beeldschermwerk doen
•   werknemers die meer dan 50% van de werkdag een toetsenbord gebruiken
    hebben twee- tot driemaal meer kans op nekklachten en klachten aan de
    bovenste extremiteiten dan werknemers die minder dan 50% van de werkdag
    een toetsenbord gebruiken
•   werknemers die meer dan 50% van de werkdag een muis gebruiken hebben
    twee- tot viermaal meer kans op nekklachten en klachten aan de bovenste
    extremiteiten dan werknemers die minder dan 50% van de werkdag een muis
    gebruiken
•   werknemers die meer dan 20 uren per week een muis gebruiken hebben bijna
    vijfmaal meer kans op hand-polsklachten dan werknemers die minder dan 20
    uren per week een muis gebruiken.
In deze brede verkenning van de recente literatuur is een sterk bewijs gevonden
dat blootstelling aan beeldschermwerk de kans op nekklachten en klachten aan
de bovenste extremiteiten vergroot.
Brede literatuurverkenning beeldschermwerk                                      87
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>8 Beeldschermwerken</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>ijlage E
       Systematisch literatuuronderzoek
       Het doel van dit systematische literatuuronderzoek is wetenschappelijke gege-
       vens uit epidemiologische studies te verzamelen over de relatie tussen beeld-
       schermwerk en het ontstaan van gezondheidskundige en veiligheidskundige
       problematiek. Aangezien veel overzichten in de brede literatuurverkenning vóór
       of in 2007 gepubliceerd zijn, werd in deze fase naar publicaties gezocht die in de
       laatste vijf jaren (vanaf 2004) gepubliceerd zijn.
       1   Vraagstelling
       Voor dit systematische literatuuronderzoek zijn de volgende vraagstellingen
       geformuleerd:
       a wat is de gezondheid- en veiligheidsproblematiek die ontstaat als gevolg van
           het arbeidsrisico beeldschermwerk?
       b in welk mate is blootstelling (in termen van duur, frequentie en/of intensiteit)
           aan het arbeidsrisico beeldschermwerk gerelateerd aan deze problematiek?
       2   Zoekbestanden
       Met de zoektermen gebruikt in dit literatuuronderzoek werd in de internationale
       zoekbestanden Medline (via Pubmed), PsycINFO (via Ovid) en Embase (via
       Ovid) naar Engels- en Nederlandstalige literatuur gezocht, gepubliceerd tussen
       januari 2004 en augustus 2009.
       Systematisch literatuuronderzoek                                                   89
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>  3   Zoektermen
  Voor het arbeidsrisico beeldschermwerk werden termen gezocht die bij de con-
  cepten computer use, work-related, students en health effects aansluiten.
  4   Zoekstrategie
  Zoekstrategie Medline
      #1= computer use*[tiab] OR “video display terminal”[tiab] OR VDT[tiab]
  OR “visual display unit”[tiab] OR VDU[tiab] OR computer terminals[MeSH]
  OR mouse use*[tiab] OR keyboard use*[tiab]
      #2= work-related[tw] OR occupations[MeSH] OR occupational expo-
  sure[MeSH] OR occupation*[tw] OR work[MeSH] OR workplace[MeSH] OR
  work*[tw] OR vocation*[tw] OR job[tw] OR employment[MeSH] OR
  industr*[tw] OR business[tw] OR profession*[tw] OR trade*[tw] OR enter-
  prise*[tw]
      #3= student[MeSH]
      #4= “health effects”[tw] OR occupational health[MeSH] OR occupational
  diseases[MeSH] OR musculoskeletal diseases[MeSH] OR “occupational risk
  factor”[tw] OR safety[MeSH] OR safet*[tw] OR safety management[MeSH] OR
  risk management[MeSH] OR sprains and strains[MeSH] OR wounds and inju-
  ries[MeSH] OR health[tw] OR disorder[tw] OR disorders[tw] OR syndrome[tw]
  OR disease[tw] OR diseases[tw] OR wounds[tw] OR injuries[tw] OR injury[tw]
  OR sprains[tw] OR strains[tw] OR pain[tw] OR discomfort[tw] OR risk[MeSH]
      #5 (studenten) = #1 AND #2 AND 3#
      #6 (werknemers) = #1 AND #2 AND 4#
  Zoekstrategie PsycINFO en Embase
      #1= “computer use$”.ti,ab OR “video display terminal”.ti,ab OR VDT.ti,ab
  OR “visual display unit”.ti,ab OR VDU.ti,ab OR “mouse use$”.ti,ab OR “key-
  board use$”.ti,ab
      #2= work-related OR occupation$ OR work$ OR vocation$ OR job OR
  industr$ OR business OR profession$ OR trade$ OR enterprise$
      #3= student$.ti,ab
      #4= “health effects” OR “occupational risk factor” OR safet$ OR health OR
  disorder OR disorders OR syndrome OR disease OR diseases OR wounds OR
  injuries OR injury OR sprains OR strains OR pain OR discomfort
      #5 (studenten) = #1 AND #2 AND 3#
      #6 (werknemers) = #1 AND #2 AND 4#
0 Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>5   In- en exclusie criteria
Om artikelen vanuit de resultaten uit de zoekstrategie te includeren werden de
volgende inclusiecriteria toegepast:
• de studie beschrijft de mate van blootstelling aan het arbeidsrisico beeld-
    schermwerk
• en de studie beschrijft korte en/of lange termijn effecten op gezondheid en/of
    veiligheid als gevolg van het arbeidsrisico beeldschermwerk
• en de studie beschrijft een mate van associatie tussen het arbeidsrisico beeld-
    schermwerk en het ontstaan van gezondheidsklachten in termen van relatief
    risico, attributief risico, prevalentie ratio of odds ratio.
6   Selectie procedures
Nadat de zoekstrategie in de verschillende zoekbestanden was uitgevoerd wer-
den de inclusiecriteria op de titels en samenvattingen van de verschillende stu-
dies toegepast. Bij twijfel over het includeren of excluderen van een studie op
basis van titel en samenvatting werd deze geïncludeerd. De hele tekst van de
geïncludeerde titels en samenvattingen werd opgevraagd en de inclusiecriteria
werden op de hele tekst opnieuw toegepast. Bij twijfel over het includeren of
excluderen van een studie werd een expert geraadpleegd. Daarnaast werden de
referentielijsten van alle geïncludeerde artikelen en eventuele reviews gescreend.
Uiteindelijk werd de referentielijst van alle geïncludeerde artikelen aan vier
experts voorgelegd met de vraag of aanvullende studies dienden te worden toe-
gevoegd.
7   Aanvullende literatuur
Gezien de analogie van deze exercitie met het systematische literatuuronderzoek
uitgevoerd in 2007 door IJmker e.a., werden de geïncludeerde studies van vóór
2004 uit dat onderzoek meegenomen in het literatuuronderzoek voor dit advies.
8   Data extractie
De data extractie van de geïncludeerde studies werd gerangschikt in een gestan-
daardiseerde tabel, waarin de volgende informatie wordt weergegeven:
• 1ste kolom: eerste auteur en jaartal publicatie
• 2de kolom: studie populatie (aantal, leeftijd, geslacht, beroep, land)
Systematisch literatuuronderzoek                                                   91
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>  •    3de kolom: studie design, definitie van de gebruikte referentiegroep en even-
       tuele verstorende factoren
  •    4de kolom: gebruikte methode om blootstelling aan het arbeidsrisico en
       gezondheidseffecten te meten
  •    5de kolom: effect op gezondheid of veiligheid van het arbeidsrisico
  •    6de kolom: mate van associatie tussen het arbeidsrisico en effect op gezond-
       heid of veiligheid.
  9    Kwaliteitbeschrijving
  De kwaliteit van de geïncludeerde studies (bij werknemers) werd beschreven aan
  de hand van een viertal criteria opgesteld op basis van bestaande en geaccep-
  teerde bronnen (IJmker e.a. 2007, Von Elm e.a. 2007; Dutch Cochrane Centre
  2008). Deze vier criteria werden door twee personen onafhankelijk van elkaar op
  de geïncludeerde studies toegepast, waarbij in geval van twijfel of onenigheid
  consensus tussen beide werd gevonden. De kwaliteitscriteria zijn in tabel 10 te
  lezen.
  Tabel 10 Kwaliteitscriteria.
  1 Study population
  + An appropriate definition and description (eligibility criteria, methods of selection and possible
     selection bias) of the subject groups involved in the study is clearly stated.
  - An appropriate definition and description (eligibility criteria, methods of selection and possible
     selection bias) of the subject groups involved in the study is not given.
  ? Unclear information.
  2 Outcome
  + The outcome of interest is clearly defined and assessed with standardized instrument(s) of accep-
     table quality (reliability and validity).
  - The outcome of interest is not clearly defined and not assessed with standardized instrument(s) of
     acceptable quality (reliability and validity).
  ? Unclear information or other.
  3  Statistical analyses
  +  The statistical analyses applied are appropriated to the outcome studied.
  -  The statistical analyses applied are not appropriated to the outcome studied.
  ?  Unclear information.
  4  Results
  +  Risk estimates, adjusted for age and sex, and their precision are reported.
  -  Risk estimates, adjusted for age and sex, and their precision are not reported.
  ?  Unclear information.
2 Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>10 Resultaten zoekstrategie beeldschermwerk bij studenten
De eerder genoemde zoekstrategie voor beeldschermwerk bij studenten is op 21
januari 2010 in de drie zoekbestanden uitgevoerd. Deze heeft 35 hits in Pubmed
opgeleverd, 21 in PsycINFO en 33 in Embase. Na het verwijderen van zes dupli-
caten werden de inclusiecriteria op de titels en abstracts toegepast. Bij deze
selectiestap bleek dat 63 abstracts niet aan de inclusiecriteria voldeden, waardoor
20 full-teksten werden meegenomen naar de laatste selectiestap. Na deze laatste
selectiestap
11 Resultaten zoekstrategie beeldschermwerk bij werknemers
De eerder genoemde zoekstrategie voor beeldschermwerk bij werknemers is op
26 augustus 2009 in Pubmed en PsycINFO uitgevoerd, en heeft totaal 297 hits
opgeleverd (232 en 65, respectievelijk). Na het verwijderen van de 39 duplicaten
zijn 258 titels op basis van de inclusiecriteria bekeken. De zoekstrategie in
Embase is later uitgevoerd (22 oktober 2009) en heeft 201 hits opgeleverd, waar-
van 173 duplicaten.
     In totaal zijn 325 titels op basis van de inclusiecriteria bekeken. Uit de eerste
selectiestap werden 196 titels geëxcludeerd en 129 geïncludeerd, waarvan de
abstracts naar de volgende selectiestap werden meegenomen. Uit deze selectie-
stap bleek dat 81 abstracts niet aan de inclusiecriteria voldeden, waardoor 48
full-teksten werden meegenomen naar de laatste selectiestap. Na deze laatste
selectiestap werden uiteindelijk zeventien artikelen geïncludeerd, waarvan drie
reviews (31 geëxcludeerd). Raadpleging van de vier experts leverde twee studies
op en de referentie check van de reviews drie. Het literatuuronderzoek van IJm-
ker e.a. (2007) heeft vier originele studies opgeleverd. Van de 26 geïncludeerde
studies zijn er vijftien met klachten aan de bovenste extremiteiten (armen, nek
en/of schouders) als uitkomstmaat. De gegevens uit die vijftien originele studies
zijn in een extractietabel verwerkt (zie bijlage F).
12 Resultaten kwaliteitsbeschrijving beeldschermwerk bij werknemers
De kwaliteit van de zeventien geïncludeerde originele studies afkomstig uit de
zoekstrategie werd aan de hand van de vijf kwaliteitscriteria beschreven. Elf van
de zeventien geïncludeerde originele studies hadden klachten aan de bovenste
extremiteiten (armen, nek en/of schouders) als uitkomstmaat. Een overzicht van
de kwaliteit van deze elf studies is in tabel 11 weergegeven. Zoals ook in tabel 10
te lezen is, hanteerden vier van de elf originele studies een dwarsdoorsnede
Systematisch literatuuronderzoek                                                       93
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>  onderzoeksopzet en zeven een longitudinale. De blootstelling aan beeldscherm-
  werk werd in zes van de zeven longitudinale studies op zelfgerapporteerde wijze
  gemeten, wat ook voor het meten van de gezondheidsuitkomst geldt.
  Tabel 11 Kwaliteitsbeschrijving van de elf originele studies met klachten aan de bovenste extremitei-
  ten (armen, nek en/of schouders) als uitkomstmaat.
  Auteur               Ontwerp           Populatie Bloot-         Uitkomst Statistische Resultaten
                                                     stelling                  analyse
  Andersen             longitudinaal     +           m            ?            +            +
  Atroshi              dwarsdoorsn       ?           z            +            +            +
  Brandt               longitudinaal     +           z            +            +            ?
  Hagberg              longitudinaal     +           z            +            +            +
  IJmker               longitudinaal     +           z            ?            +            +
  Juul Kristensen      longitudinaal     +           z            ?            +            +
  Lassen               longitudinaal     ?           z            ?            +            +
  Rahman               dwarsdoorsn       +           z            +            +            +
  Shuval               dwarsdoorsn       ?           z            +            +            +
  Tornqvist            longitudinaal     +           Z            ?            +            ?
  Walker-Bone          dwarsdoorsn       ?           Z            +            +            +
  Blootstelling: z, zelfrapportage; m, gemeten.
4 Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>  ijlage    F
            Extractietabel beeldschermwerk bij
            werknemers
Author      Study populationStudy design      Measurement      Health effect         Degree of association
                                              methods
Andersen et N = 2146        Prospective       Exp = Work       1. Neck pain          - Mouse use: D ≥9h per week
 l. 200823 G = 561          cohort study (1 Pace Recorder      2. Prolonged neck     1. OR = 1.04 (CI 1.00-1.09)
            men;1585        year)                              pain                  2. HR = 1.01 (CI 0.97-1.06)
            women                             HEf = self-      3. Shoulder pain      3. OR = 1.10 (CI 1.05-1.16)
            A = 42 y (sd=8) Ref = unex-       reported questi- 4. Prolonged shoul-   4. HR = 1.02 (CI 0.96-1.08)
            O = 75% techni- posed or mini- onnaire (eight      der pain
            cal assistant   mal exposed       categories, from 5. Chronic neck pain  - Keyboard use: D ≥1.7h per week
            C = Denmark group (<2.1h per no pain to very       6. Chronic shoulder   1. OR = 1.01 (CI 0.98-1.03)
            (NUDATA-        week & <160h severe pain),         pain                  2. HR = 1.08 (CI 0.80-1.47)
            study)          per year for      every week                             3. OR = 1.01 (CI 0.98-1.04)
                            mouse use; 0.4h                    Pain: pain within the 4. HR = 0.87 (CI 0.60-1.26)
                            per week &                         last 7 days (<4 weeks
                            <30h per year                      = prolonged; >30      - Mouse use: D ≥413h per year
                            for keyboard                       days with quite a lot 5. OR = 0.77 (CI 0.55-1.07)
                            use; N = 1597-                     of trouble = chronic) 6. OR = 1.11 (CI 0.86-1.44)
                            1844)
                                                               Incidence acute       - Keyboard use: D ≥80h per year
                            Conf =sex, age,                    severe pain in any    5. OR = 1.05 (CI 0.74-1.51)
                            gender, seniority                  week:                 6. OR = 0.91 (CI 0.68-1.21)
                                                               neck: men 6.3%;
                                                               women 9.1%
                                                               shoulder: men 9.8%;
                                                               women 10.2%
            Extractietabel beeldschermwerk bij werknemers                                                             95
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>                                                               Incidence prolonged
                                                               pain in any week:
                                                               neck: men 0.21%;
                                                               women 0.34%
                                                               shoulder: men
                                                               0.15%; women
                                                               0.26%
                                                               Incidence chronic
                                                               pain in one year:
                                                               neck: men 1.75%;
                                                               women 2.13%
                                                               shoulder: men
                                                               1.89%; women 2.5%
Andersen et N = 5658        Prospective      Exp = self-repor-Carpal tunnel syn- -Mouse use right hand:
 l. 200337 G = 2042 men; cohort study (1 ted questionnaire drome                     D 2.5- <5 h per week
            3616 women      year)            (hours spent per                        OR = 0.7 (CI 0.3-1.9)
            A = 42 y (sd=9)                  week using a      Symptom: any
            O = technical Ref = unex-        computer, mouse tingling or numbness -Mouse use right hand:
            assistants and posed or mini- device and key- in the fingers at least D 5- <10 h per week
            machine         mal exposed      board); at base- once a week or daily OR = 1.9 (CI 0.9-4.0)
            assistants      group (N =       line and one year within the last three
            C = Denmark 1279)                follow-up         months                -Mouse use right hand:
            (NUDATA-                                                                 D 10- <15 h per week
            study)          Conf =personal HEf = self-         Incidence of new or OR = 1.6 (CI 0.8-3.3)
                            and psychosocial reported questi- worsened more fre-
                            factors          onnaire (five     quent CTS symptoms -Mouse use right hand:
                                             categories from 5.5%                    D 15- <20 h per week
                                             no to daily       Incidence of          OR = 2.0 (CI 0.9-4.2)
                                             symptoms); at symptoms median
                                             baseline and one nerve 1.2%             -Mouse use right hand:
                                             year follow-up;                         D 20- <25 h per week
                                             clinical exami-                         OR = 2.6 (CI 1.2-5.5)
                                             nation
                                                                                     -Mouse use right hand:
                                                                                     D 25- <30 h per week
                                                                                     OR = 3.2 (CI 1.3-7.9)
                                                                                     -Mouse use right hand:
                                                                                     D ≥30 h per week
                                                                                     OR = 2.7 (CI 1.0-7.6)
                                                                                     Keyboard use:
                                                                                     D 2.5- <5 h per week
                                                                                     OR = 0.9 (CI 0.4-1.8)
                                                                                     Keyboard use:
                                                                                     D 5- <10 h per week
                                                                                     OR = 0.8 (CI 0.4-1.5)
  6         Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>                                                                                         Keyboard use:
                                                                                         D 10- <15 h per week
                                                                                         OR = 1.2 (CI 0.6-2.5)
                                                                                         Keyboard use:
                                                                                         D 15- <20 h per week
                                                                                         OR = 0.8 (CI 0.4-1.5)
                                                                                         Keyboard use:
                                                                                         D ≥20 h per week
                                                                                         OR = 1.4 (CI 0.5-4.3)
Atroshi et al. N = 2003        Cross-sectional Exp = self-repor-Carpal tunnel syn-       - Keyboard use: D <1h per day
 00736         G = 925 men; within prospec- ted questionnaire drome                      PR = 0.93 (CI 0.52-1.7)
               1078 women      tive cohort study (average daily
               A = men 46 y (5 years)            exposure dura- Symptom: hand            - Keyboard use: D 1-<4h per day
               (sd=12); women                    tion; five catego- numbness or tingling PR = 0.55 (CI 0.26-1.2)
               45 y (sd=12)    Ref = unex-       ries, from none in the median nerve
               O = various     posed group (N to >6 hours)          distribution during - Keyboard use: D ≥4h per day
               C = Sweden      = 636)                               the preceding four PR = 0.52 (CI 0.23-1.2)
                                                 HEf = self-        weeks
                               Conf = age, sex, reported questi-
                               body mass index onnaire, clinical
                                                 examination and
                                                 nerve conduc-
                                                 tion test
 randt et al. N = 5658         Prospective       Exp = self-repor-1. Neck symptoms - Work with mouse: D 2.5-4h per week
 00424         G = 2093 men, cohort study (1 ted questionnaire 2. Right shoulder         1. PRR = 1.0 (CI 0.6-1.5)
               3564 women      year)             (average weekly symptoms                2. PRR = 1.0 (CI 0.6-1.7)
               A = 41.3 y                        exposure dura-
               (sd=9.0)        Ref = unex-       tion during the Symptoms: pain or - Work with mouse: D 5-9h per week
               O = technical posed or mini- last 4 weeks), at discomfort during the 1. PRR = 1.2 (CI 0.9-1.8)
               assistants and mal exposed        baseline and one previous 7 days and 2. PRR = 1.7 (CI 1.1-2.5)
               machine techni- group             year follow-up 12 months
               cians                                                                     - Work with mouse: D 10-14h per week
               C = Denmark Conf = personal HEf = self-              Prevalence of        1. PRR = 1.1 (CI 0.8-1.5)
               (NUDATA-        characteristics, reported questi- symptoms at base- 2. PRR = 1.4 (CI 0.9-2.1)
               study)          work and psy- onnaire (8 cate- line:
                               chosocial fac- gories, from no neck 10.6%                 - Work with mouse: D 15-19h per week
                               tors              pain to very       shoulder 7.6%        1. PRR = 1.4 (CI 0.98-1.9)
                                                 severe pain), at                        2. PRR = 1.6 (CI 1.1-2.4)
                                                 baseline and one Incidence of
                                                 year follow-up; symptoms at one year - Work with mouse: D 20-24h per week
                                                 physical exami- follow-up:              1. PRR = 1.3 (CI 0.9-1.9)
                                                 nation and nerve neck 1.5%              2. PRR = 1.7 (CI 1.1-2.6)
                                                 conduction tests shoulder 1.9%
                                                                                         - Work with mouse: D 25-29h per week
                                                                                         1. PRR = 1.7 (CI 1.1-2.6)
                                                                                         2. PRR = 2.6 (CI 1.6-4.2)
               Extractietabel beeldschermwerk bij werknemers                                                                97
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>                    - Work with mouse: D ≥30h per week
                    1. PRR = 1.8 (CI 1.1-2.9)
                    2. PRR = 2.5 (CI 1.4-4.3)
                    - Work with keyboard: D ≥20h per week
                    1. PRR = 1.2 (CI 0.7-1.9)
                    2. PRR = 1.3 (CI 0.7-2.4)
                    Risk for new symptom case
                    - Work with mouse: D 10-19h per week
                    1. RR = 1.1 (CI 0.6-1.9)
                    2. RR = 1.2 (CI 0.7-2.1)
                    - Work with mouse: D 20-29h per week
                    1. RR = 0.9 (CI 0.4-1.9)
                    2. RR = 1.9 (CI 1.0-3.5)
                    - Work with mouse: D ≥30h per week
                    1. RR = 2.4 (CI 0.8-6.8)
                    2. RR = 3.3 (CI 1.2-8.9)
                    - Work with keyboard: D 5-9h per week
                    1. RR = 1.1 (CI 0.5-2.2)
                    2. RR = 1.3 (CI 0.7-2.6)
                    - Work with keyboard: D 10-14h per
                    week
                    1. RR = 1.0 (CI 0.4-2.2)
                    2. RR = 1.6 (CI 0.8-3.3)
                    - Work with keyboard: D ≥15h per week
                    1. RR = 1.8 (CI 0.8-3.9)
                    2. RR = 2.2 (CI 1.0-4.9)
8 Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre>Hagberg et   N = 1039         Prospective     Exp =self-repor- 1. Neck symptoms - Computer work: D 2-<4h per day
 l. 200725   G = 449 men; cohort study (10    ted questionnaire 2. Back symptoms 1. HR = 1.4 (90%CI 0.81-2.57)
see also     590 women        months)         partly validated 3. Shoulder             2. HR = 0.7 (90%CI 0.33-1.30)
 ornqvist et A=?                              and ergonomic symptoms                   3. HR = 1.2 (90%CI 0.51-2.75)
 l. 2009)    O = computer Ref = unex-         observation       4. Forearm/hand        4. HR = 2.2 (90%CI 1.0-4.63)
             users in various posed or mini-  (exposure dura- symptoms
             sectors (manage- mal exposed     tion)                                    - Computer work: D ≥4h per day
             ment, adminis- group (N = 201-                     Symptoms: pain or 1. HR = 1.2 (90%CI 0.68-2.10)
             tration,         698)            HEf = monthly stiffness for at least 3 2. HR = 0.7 (90%CI 0.38-1.33)
             engineering)                     self-reported     days duration in the 3. HR = 1.4 (90%CI 0.65-3.10)
             C = Sweden       Conf = sex, age questionnaire preceding month in 4. HR = 1.6 (90%CI 0.76-3.53)
                                              partly validated any of the body regi-
                                              and medical exa- ons asked for.          - Data/text entry: D 0.5-<3h per day
                                              mination of inci-                        1. HR = 0.8 (90%CI 0.50-1.35)
                                              dent cases        Incidence of self-     2. HR = 0.8 (90%CI 0.39-1.44)
                                                                reported reduced pro- 3. HR = 0.8 (90%CI 0.37-1.51)
                                                                ductivity per 100 per- 4. HR = 1.1 (90%CI 0.64-1.91)
                                                                son months:
                                                                neck 0.92              - Data/text entry: D ≥3h per day
                                                                shoulder 0.40          1. HR = 0.5 (90%CI 0.22-1.22)
                                                                arm/hand 0.54          2. HR = 0.2 (90%CI 0.04-1.11)
                                                                (incidence of          3. HR = 0.7 (90%CI 0.24-1.81)
                                                                symptoms resp. 6.1, 4. HR = 0.2 (90%CI 0.03-0.90)
                                                                8.5 and 7.2 times
                                                                higher)                - Continuous computer work without
                                                                                       break (break >10min): D 2-3h per day or
                                                                                       >3h less than a few times a week
                                                                                       1. HR = 1.3 (90%CI 0.86-2.08)
                                                                                       2. HR = 1.3 (90%CI 0.71-2.18)
                                                                                       3. HR = 1.2 (90%CI 0.65-2.22)
                                                                                       4. HR = 1.2 (90%CI 0.73-2.08)
                                                                                       - Continuous computer work without
                                                                                       break (break >10min): D >3h at least a
                                                                                       few times a week
                                                                                       1. HR = 1.6 (90%CI 0.88-2.78)
                                                                                       2. HR = 1.4 (90%CI 0.65-3.01)
                                                                                       3. HR = 1.5 (90%CI 0.71-3.35)
                                                                                       4. HR = 1.2 (90%CI 0.57-2.50)
                                                                                       - Mouse use: D 0.5-<3h per day
                                                                                       1. HR = 1.6 (90%CI 0.94-2.58)
                                                                                       2. HR = 1.9 (90%CI 0.94-3.77)
                                                                                       3. HR = 3.4 (90%CI 1.40-8.17)
                                                                                       4. HR = 2.1 (90%CI 1.12-4.08)
                                                                                       - Mouse use: D ≥3h per day
                                                                                       1. HR = 1.4 (90%CI 0.69-2.52)
                                                                                       2. HR = 1.2 (90%CI 0.45-3.27)
                                                                                       3. HR = 3.0 (90%CI 0.97-9.52)
                                                                                       4. HR = 1.4 (90%CI 0.52-3.63)
             Extractietabel beeldschermwerk bij werknemers                                                                  99
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>Jmker et N = 1951        Prospective     Exp = self-repor-1. Neck-shoulder        - self-reported computer use:
l.201126 G = 1017 men;   cohort study (2 ted questionnaire symptoms               D 4-<6h per day
         934 women       years)          at baseline and at 2. Arm-wrist-hand 1. RR = 1.1 (CI 0.8-1.5)
         A = 41 y                        12 months fol- symptoms                  2. RR = 1.9 (CI 1.1-3.1)
         O = office wor- Ref = unex-     low-up (expo-
         ker             posed or mini- sure duration; 7 Symptoms: pain or - self-reported computer use:
         C = Netherlands mal exposed     categories, from discomfort during the D ≥6h per day
                         group (N = 276) 0-1 to >8 hours last three months        1. RR = 1.2 (CI 0.9-1.6)
                                         per day);          (four categories)     2. RR = 2.0 (CI 1.2-3.2)
                         Conf = personal and registration
                         factors         by Work pace Prevalence in               - self-reported mouse use:
                                         recorder for       symptoms during       D 2-<4h per day
                                         three months       past three months (at 1. RR = 1.1 (CI 0.8-1.5)
                                                            baseline):            2. RR = 1.1 (CI 0.7-1.7)
                                         HEf = self-        Neck-shoulder 15 %
                                         reported questi- Arm-wrist-hand 11% - self-reported mouse use:
                                         onnaire (four                            D ≥4h per day
                                         categories, from Three monthly inci- 1. RR = 1.5 (CI 1.1-2.0)
                                         never to yes pro- dence of severe        2. RR = 1.4 (CI 0.9-2.1)
                                         longed) every symptoms during two
                                         three months       year follow-up:       -registered computer use:
                                                            Neck-shoulder 3.9- D 10-<14 h per week
                                                            8.8%                  1.RR = 1.2 (0.8-1.6)
                                                            Arm-wrist-hand 2.8- 2.RR = 1.0 (0.7-1.5)
                                                            4.6%
                                                                                  -registered computer use:
                                                            Two year follow-up: D 14-36 h per week
                                                            73% no incident       1.RR = 0.8 (0.6-1.1)
                                                            neck-shoulder         2.RR = 0.9 (0.6-1.4)
                                                            82% no incident arm-
                                                            wrist-hand            -registered mouse use:
                                                            20% one incident      D 5-<7 h per week
                                                            neck-shoulder         1.RR = 0.8 (0.6-1.1)
                                                            14% one incident      2.RR = 0.8 (0.6-1.2)
                                                            arm-wrist-hand
                                                                                  -registered mouse use:
                                                                                  D 7-22 h per week
                                                                                  1.RR = 0.8 (0.6-1.1)
                                                                                  2.RR = 0.9 (0.6-1.3)
                                                                                  -registered keyboard use
                                                                                  D 2-3 h per week
                                                                                  1.RR = 1.1 (0.8-1.6)
                                                                                  2.RR = 1.0 (0.7-1.4)
                                                                                  -registered keyboard use
                                                                                  D 3-13 h per week
                                                                                  1.RR = 1.0 (0.7-1.4)
                                                                                  2.RR = 0.7 (0.5-1.1)
 00      Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre> uul-Kris- N = 1987          Prospective      Exp = self-repor-1. Shoulder            Increase in frequency (days) of
ensen et al. G = 766         cohort study (17-ted valid questi- symptoms              symptoms:
 00427       men;1221        23 months)       onnaire           2. Elbow symptoms - Computer use: D 50% of workday
             women                            (exposure dura- 3. Low back             1. OR = 1.31 (CI 0.76-2.28)
             A = 18 - >50 y  Ref = unex-      tion; dichoto- symptoms                 2. OR = 1.01 (CI 0.53-1.94)
             O = office wor- posed group or mous, never or                            3. OR = 0.94 (CI 0.57-1.55)
             ker             minimal exposed seldom-to-         Symptoms: trouble,
             C = Denmark     group (N = 302) always); at base- ache or pain during - Computer use: D 75% of workday
                                              line and follow- the last 12 months 1. OR = 1.22 (CI 0.72-2.08)
                             Conf = age, gen- up                                      2. OR = 0.97 (CI 0.52-1.81)
                             der                                Incidence of increase 3. OR = 1.03 (CI 0.64-1.65)
                                              HEf = self-       in frequency (days)
                                              reported valid of symptoms during - Computer use: D almost all the work-
                                              questionnaire; at last twelve months: day
                                              baseline and fol- Shoulder 18%          1. OR = 1.06 (CI 0.63-1.77)
                                              low-up            Elbow 10%             2. OR = 1.08 (CI 0.60-1.93)
                                                                                      3. OR = 1.25 (CI 0.80-1.95)
                                                                Incidence of increase
                                                                in mean intensity of Increase in mean intensity of symptoms:
                                                                symptoms in last      -Computer use: D 50% of workday
                                                                three months:         1. OR = 1.23 (CI 0.76-1.99)
                                                                Shoulder 20%          2. OR = 1.47 (CI 0.86-2.49)
                                                                Elbow 14%             3. OR = 0.86 (CI 0.54-1.36)
                                                                                      - Computer use: D 75% of workday
                                                                                      1. OR = 1.01 (CI 0.63-1.62)
                                                                                      2. OR = 1.02 (CI 0.59-1.76)
                                                                                      3. OR = 1.02 (CI 0.66-1.59)
                                                                                      - Computer use: D almost all the work-
                                                                                      day
                                                                                      1. OR = 1.31 (CI 0.84-2.04)
                                                                                      2. OR = 1.50 (CI 0.92-2.47)
                                                                                      3. OR = 1.35 (CI 0.89-2.03)
Korhonen et N = 180          Prospective      Exp = self-repor-local and/or radiating Computer use ≥ 50% of working time
 l. 200328 G = 100 men; 80 cohort study (1 ted questionnaire neck pain                OR = 1.0 (CI 0.6-2.9)
             women           year)            (percent of wor-
             A = mean 47 y;                   king time during Symptom: number of
             median 49 y     Ref = unex-      preceding month days with local or
             O = municipal posed or           used for VDU radiating neck pain
             administrators exposed without work); at base- during preceding 12
             C = Finland     neck pain for    line and follow- months
                             more than eight up
                             days in prece-                     Incidence at follow
                             ding 12 months HEf = self-         up:
                             (N = 144)        reported questi- Local and radiating
                                              onnaire (five     neck pain 34.4% (CI
                             Conf = age, gen- categories from 25.5-41.3%)
                             der              0 days to 8 or Local neck pain:
                                              more days); at 13.3% radiating neck
                                              baseline and fol- pain: 14.4 %
                                              low-up
             Extractietabel beeldschermwerk bij werknemers                                                               101
</pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 102 ======================================================================

<pre>Kryger et al. N = 5658        Prospective      Exp = self-repor-Forearm pain           -Mouse use right hand:
 00232        G = 2093 men;   cohort study (1 ted questionnaire 1.present symptom      D 2.5-4 h per week
              3565 women      year)            (average weekly case                    1.OR = 1.5 (CI 0.6-3.6)
              A = 41.3 y (sd                   exposure dura- 2.chronic symptom        2.OR = 1.2 (CI 0.5-2.8)
              9.0)            Ref = unex-      tion during past case
              O = technical   posed or mini- 4 weeks); at                              -Mouse use right hand:
              assistants and  mal exposed      baseline and fol- Symptom: moderate     D 5-9 h per week
              machine techni- group (N =       low-up            pain within the past  1.OR = 2.7 (CI 1.3-5.6)
              cians           5116)                              seven days (quite a   2.OR = 2.7 (CI 1.4-5.1)
              C = Denmark                      HEf = self-       lot of pain more than
              (NUDATA-        Conf = personal reported questi- 30 days in past 12      -Mouse use right hand:
              study)          and psychosocial onnaire (eight months = chronic)        D 10-14 h per week
                              factors          categories for                          1.OR = 1.9 (CI 0.9-4.0)
                                               pain, four cate- Prevalence of          2.OR = 2.2 (CI 1.1-4.2)
                                               gories for dis- symptoms:
                                               comfort due to Right forearm 4.3%       -Mouse use right hand:
                                               pain, five cate- Left forearm 1%        D 15-19 h per week
                                               gories for dura-                        1.OR = 4.1 (CI 2.0-8.2)
                                               tion of pain); at Incidence of          2.OR = 3.8 (CI 2.0-7.1)
                                               baseline and fol- symptoms:
                                               low-up; and cli- Right forearm 1.3%     -Mouse use right hand:
                                               nical             Left forearm 0.4%     D 20-24 h per week
                                               examination                             1.OR = 3.3 (CI 1.6-7.0)
                                                                                       2.OR = 2.9 (CI 1.5-5.7)
                                                                                       -Mouse use right hand:
                                                                                       D 25-29 h per week
                                                                                       1.OR = 7.5 (CI 3.4-16)
                                                                                       2.OR = 5.8 (CI 2.9-12)
                                                                                       -Mouse use right hand:
                                                                                       D ≥30 h per week
                                                                                       1.OR = 7.3 (CI 3.1-17)
                                                                                       2.OR = 6.3 (CI 2.9-14)
                                                                                       -Keyboard time:
                                                                                       D 2.5-4 h per week
                                                                                       1.OR = 1.1 (CI 0.6-2.2)
                                                                                       2.OR = 0.9 (CI 0.5-1.6)
                                                                                       -Keyboard time:
                                                                                       D 5-9 h per week
                                                                                       1.OR = 1.1 (CI 0.6-2.1)
                                                                                       2.OR = 1.0 (CI 0.6-1.6)
                                                                                       -Keyboard time:
                                                                                       D 10-14 h per week
                                                                                       1.OR = 1.6 (CI 0.8-3.1)
                                                                                       2.OR = 0.8 (CI 0.5-1.4)
 02           Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 102 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 103 ======================================================================

<pre>                                                                                     -Keyboard time:
                                                                                     D 15-19 h per week
                                                                                     1.OR = 1.8 (0.9-3.7)
                                                                                     2.OR = 1.3 (CI 0.7-2.3)
                                                                                     -Keyboard time:
                                                                                     D ≥20 h per week
                                                                                     1.OR = 2.9 (CI 1.2-7.1)
                                                                                     2.OR = 2.1 (CI 0.9-4.5)
                                                                                     New symptom case
                                                                                     -Mouse in right hand:
                                                                                     D 10-19 h per week
                                                                                     1.OR = 2.2 (CI 1.0-4.7)
                                                                                     D 20-29 h per week
                                                                                     1.OR = 2.6 (CI 1.0-6.6)
                                                                                     D ≥30 h per week
                                                                                     1.OR = 8.4 (CI 2.5-29)
                                                                                     -Keyboard time:
                                                                                     D 5-9 h per week
                                                                                     1.OR = 1.2 (CI 0.5-2.9)
                                                                                     D10-14 h per week
                                                                                     1.OR = 1.3 (CI 0.5-3.4)
                                                                                     D ≥15 h per week
                                                                                     1.OR = 2.6 (CI 0.9-7.3)
assen et al. N = 5658        Prospective      Exp = self-repor-1. Elbow pain         - Mouse use: D 2.5-<5h per week
00433        G = 1980 men; cohort study (1 ted questionnaire 2. Severe elbow pain 1. OR (baseline) = 1.37 (CI 0.99-1.89)
             3678 women      year)            (average hours 3. Wrist/hand pain 1. OR (follow-up) = 1.47 (CI 0.84-2.54)
             A = 86% 30-59 y                  of computer       4. Severe Wrist/hand 2. OR (baseline) = 1.84 (CI 0.88-3.82)
             men; 90% 30-59 Ref = unex-       work, mouse and pain                   2. OR (follow-up) = 1.16 (CI 0.34-3.54)
             y women         posed of mini- keyboard use per                         3. OR (baseline) = 1.51 (CI 1.15-1.98)
             O = machine     mal exposed      week during the Pain: any pain or dis- 3. OR (follow-up) = 1.57 (CI 0.99-2.51)
             technician and group (<2.5h per past 4 weeks); at comfort (>30 days =
             engineering     day; N = 473- baseline and one severe) during the       4. OR (baseline) = 1.29 (CI 0.69-2.34)
             technical       814))            year follow-up past 12 months          4. OR (follow-up) = 0.73 (CI 0.23-2.01)
             assistant
             C = Denmark Conf = personal HEf = self-            Prevalence at base- - Mouse use: D 5-<10h per week
             (NUDATA-        and psychosocial reported questi- line                  1. OR (baseline) = 1.57 (CI 1.19-2.06)
             study)          factors          onnaire and       1.right 27.5%, left 1. OR (follow-up) = 2.35 (CI 1.51-3.70)
                                              standardized cli- 7.6%                 2. OR (baseline) = 2.55 (CI 1.40-4.81)
                                              nical examina- 2.right 5.5%, left      2. OR (follow-up) = 1.42 (CI 0.58-3.64)
                                              tion; at baseline 1.3%                 3. OR (baseline) = 1.78 (CI 1.41-2.26)
                                              and one year fol- 3.right 46.2%, left 3. OR (follow-up) = 2.16 (CI 1.46-3.22)
                                              low-up            11.0%                4. OR (baseline) = 2.01 (CI 1.23-3.33)
                                                                4.right 8.1%, left   4. OR (follow-up) = 1.55 (CI 0.74-3.34)
                                                                1.7%
             Extractietabel beeldschermwerk bij werknemers                                                               103
</pre>

====================================================================== Einde pagina 103 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 104 ======================================================================

<pre>                     Incidence at follow- - Mouse use: D 10-<15h per week
                     up                   1. OR (baseline) = 1.72 (CI 1.33-2.25)
                     1.right 14.1%, left  1. OR (follow-up) = 2.20 (CI 1.42-3.45)
                     7.2%                 2. OR (baseline) = 2.49 (CI 1.38-4.68)
                     2.right 2.7%, left   2. OR (follow-up) = 2.14 (CI 0.93-5.32)
                     1.0%                 3. OR (baseline) = 2.62 (CI 2.09-3.29)
                     3.right 21.0%, left  3. OR (follow-up) = 2.05 (CI 1.37-3.07)
                     9.3%                 4. OR (baseline) = 1.60 (CI 0.98-2.67)
                     4.right 4.0%, left   4. OR (follow-up) = 1.40 (CI 0.68-3.01)
                     1.2%
                                          - Mouse use: D 15-<20h per week
                                          1. OR (baseline) = 2.28 (CI 1.75-2.97)
                                          1. OR (follow-up) = 3.12 (CI 2.01-4.92)
                                          2. OR (baseline) = 2.97 (CI 1.66-5.55)
                                          2. OR (follow-up) = 1.45 (CI 0.59-3.78)
                                          3. OR (baseline) = 2.91 (CI 2.31-3.66)
                                          3. OR (follow-up) = 2.46 (CI 1.65-3.72)
                                          4. OR (baseline) = 2.87 (CI 1.81-4.68)
                                          4. OR (follow-up) = 1.68 (CI 0.82-3.58)
                                          - Mouse use: D 20-<25h per week
                                          1. OR (baseline) = 2.30
                                          CI 1.75-3.05)
                                          1. OR (follow-up) = 3.21
                                          (CI 2.03-5.17)
                                          2. OR (baseline) = 2.04 (CI 1.06-4.01)
                                          2. OR (follow-up) = 2.88 (CI 1.18-7.54)
                                          3. OR (baseline) = 3.89 (CI 3.05-4.99)
                                          3. OR (follow-up) = 2.07 (CI 1.32-3.26)
                                          4. OR (baseline) = 2.33 (CI 1.41-3.92)
                                          4. OR (follow-up) = 4.21 (CI 2.12-8.85)
                                          - Mouse use: D 25-<30h per week
                                          1. OR (baseline) = 3.13 (CI 2.26-4.36)
                                          1. OR (follow-up) = 4.83 (CI 2.79-8.40)
                                          2. OR (baseline) = 3.26 (CI 1.60-6.71)
                                          2. OR (follow-up) = 4.16 (CI 1.45-12.13)
                                          3. OR (baseline) = 4.00 (CI 2.97-5.46)
                                          3. OR (follow-up) = 3.16 (CI 1.82-5.46)
                                          4. OR (baseline) = 3.49 (CI 1.98-6.21)
                                          4. OR (follow-up) = 4.81 (CI 2.18-10.99)
                                          - Mouse use: D ≥30h per week
                                          1. OR (baseline) = 3.04 (CI 2.09-4.41)
                                          1. OR (follow-up) = 4.74 (CI 2.51-8.95)
                                          2. OR (baseline) = 5.57 (CI 2.70-11.76)
                                          2. OR (follow-up) = 6.91 (CI 2.21-22.53)
                                          3. OR (baseline) = 3.76 (CI 2.66-5.30)
                                          3. OR (follow-up) = 3.05 (CI 1.63-5.67)
                                          4. OR (baseline) = 5.68 (CI 3.11-10.49)
                                          4. OR (follow-up) = 2.30 (CI 0.83-6.26)
04 Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 104 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 105 ======================================================================

<pre>                                              - Keyboard use: D 2.5-<5h per week
                                              1. OR (baseline) = 0.87 (CI 0.66-1.15)
                                              1. OR (follow-up) = 1.04 (CI 0.65-1.69)
                                              2. OR (baseline) = 1.24 (CI 0.70-2.29)
                                              2. OR (follow-up) = 1.09 (CI 0.44-2.9)
                                              3. OR (baseline) = 0.89 (CI 0.69-1.15)
                                              3. OR (follow-up) = 0.63 (CI 0.41-0.98)
                                              4. OR (baseline) = 0.90 (CI 0.56-1.46)
                                              4. OR (follow-up) = 1.14 (CI 0.58-2.38)
                                              - Keyboard use: D 5-<10h per week
                                              1. OR (baseline) = 0.94 (CI 0.73-1.20)
                                              1. OR (follow-up) = 1.47 (CI 0.98-2.26)
                                              2. OR (baseline) = 1.07 (CI 0.63-1.92)
                                              2. OR (follow-up) = 1.58 (CI 0.71-4.03)
                                              3. OR (baseline) = 0.91 (CI 0.72-1.14)
                                              3. OR (follow-up) = 0.73 (CI 0.50-1.07)
                                              4. OR (baseline) = 0.99 (CI 0.65-1.55)
                                              4. OR (follow-up) = 0.99 (CI 0.54-1.95)
                                              - Keyboard use: D 10-<15h per week
                                              1. OR (baseline) = 0.94 (CI 0.72-1.23)
                                              1. OR (follow-up) = 1.33 (CI 0.85-2.11)
                                              2. OR (baseline) = 0.86 (CI 0.48-1.60)
                                              2. OR (follow-up) = 2.49 (CI 1.08-6.53)
                                              3. OR (baseline) = 0.98 (CI 0.76-1.25)
                                              3. OR (follow-up) = 0.80 (CI 0.53-1.20)
                                              4. OR (baseline) = 1.01 (CI 0.64-1.64)
                                              4. OR (follow-up) = 1.46 (CI 0.76-2.98)
                                              - Keyboard use: D 15-<20h per week
                                              1. OR (baseline) = 0.92 (CI 0.68-1.25)
                                              1. OR (follow-up) = 1.29 (CI 0.78-2.17)
                                              2. OR (baseline) = 1.29 (CI 0.70-2.49)
                                              2. OR (follow-up) = 2.86 (CI 1.08-8.12)
                                              3. OR (baseline) = 0.96 (CI 0.73-1.26)
                                              3. OR (follow-up) = 0.87 (CI 0.55-1.38)
                                              4. OR (baseline) = 1.20 (CI 0.73-2.01)
                                              4. OR (follow-up) = 1.89 (CI 0.90-4.10)
                                              - Keyboard use: D ≥20h per week
                                              1. OR (baseline) = 0.88 (CI 0.58-1.33)
                                              1. OR (follow-up) = 1.98 (CI 0.96-3.95)
                                              2. OR (baseline) = 1.11 (CI 0.44-2.62)
                                              2. OR (follow-up) = 3.79 (CI 0.91-14.11)
                                              3. OR (baseline) = 1.61 (CI 1.13-2.28)
                                              3. OR (follow-up) = 1.04 (CI 0.51-2.04)
                                              4. OR (baseline) = 1.68 (CI 0.86-3.22)
                                              4. OR (follow-up) = 1.60 (CI 0.43-4.94)
Extractietabel beeldschermwerk bij werknemers                                     105
</pre>

====================================================================== Einde pagina 105 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 106 ======================================================================

<pre>Marcus et al. N = 632          Prospective      Exp = self-repor-1.Neck/shoulder           Per hour keying per week:
 00229        G = men and      cohort study     ted daily questi- symptoms                 1.HR = 1.01 (CI 0.99-1.03)
 nd Gerr et women              (follow up 38    onnaire (number 2.Neck/shoulder dis- 2.HR = 1.01 (CI 0.99-1.04)
 l. 200261 A = ?               months)          of hours keying) order                     3.HR = 1.04 (CI 1.02-1.06)
              O = computer                      and measure-      3.Hand/arm region 4.HR = 1.04 (CI 1.02-1.06)
              users            Ref = unex-      ments of worker symptoms
              C = USA          posed or mini- posture and         4.Hand/arm disorder
                               mal exposed      workstation con-
                               (newly hired)    figuration        Symptom: discomfort
                                                                  with intensity of at
                               Conf = age, gen- HEf = self-       least six at visual ana-
                               der              reported weekly log scale (VAS) or
                                                questionnaire report of medication
                                                and clinical exa- use
                                                mination
  ahman and N = 463            Cross-sectional Exp = self-repor-Upper limbs                - Computer use: D >2h per day
Abdul         G = 126 men; study                ted questionnaire symptoms                 OR = 2.0 (CI 1.1-3.4)
 00431        337 women                         derived from the
              A = 34.1 (18-55) Ref = unex-      Dutch Musculo- Symptom: pain, ache, -Computer use: D ≥5h per day
              O = office wor- posed group       skeletal Questi- stiffness, burning,       OR = 7.5 (CI 2.3-24.2)
              ker                               onnaire           tingling or numbness
              C = Malaysia Conf = gender, (dichotomous) of the neck, shoulder,
                               hobbies                            elbow, forearms,
                                                HEf = self-       wrist and/or fingers
                                                reported questi- occurring at least
                                                onnaire derived once a month within
                                                from the Dutch the past year
                                                Musculoskeletal
                                                Questionnaire
 huval        N = 84           Cross-sectional Exp = self-repor-Hand / wrist / finger - Visual display terminal: D 7.1-9h per
 00536        G = 57 men; 27 study              ted questionnaire symptoms                 day
              women                             (exposure dura-                            OR = 4.39 (CI 1.27-15.17)
              A = 87.8% 23-29 Ref = less        tion)             Symptom: pain, ache,
              y                exposed group                      discomfort in the past - Visual display terminal: D 9.1-12h per
              O = computer (2-7h per work- HEf = self-            year                     day
              programmer and day; N = 31)       reported questi-                           OR = 1.73 (CI 0.39-7.56)
              related field                     onnaire based on
              C = Israel       Conf = none      the Standardized
                                                Nordic Questi-
                                                onnaire
  06          Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 106 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 107 ======================================================================

<pre> ornqvist et N = 1247        Prospective       Exp = self-repor-1. Neck symptoms    - Computer work: D 2-<4h per day
 l. 2009       G = 498       cohort study (10 ted questionnaire 2. Shoulder         1. RR = 1.20 (CI 0.82-1.74)
see also       men;785 women months)           (average daily symptoms              1. RR (crude) = 1.61 (CI 1.19-2.16)
Hagberg et A = 44 y (20-65)                    exposure dura- 3. Hand/arm           2. RR = 0.74 (CI 0.49-1.13)
 l. 2007)25,30 O = various   Ref = minimal tion; percentage symptoms                2. RR (crude) = 1.32 (CI 0.95-1.82)
               C = Sweden    exposed group transform to 3                           3. RR = 0.82 (CI 0.54-1.22)
                             (<2h per day for categories, from Symptom: pain or     3. RR (crude) = 1.30 (CI 0.95-1.78)
                             computer work; low to highly       aches in any of the
                             <0.5h per day for exposed)         body regions asked  - Computer work: D ≥4h per day
                             data/text entry                    about, or numbness  1. RR = 1.19 (CI 0.79-1.81)
                             and mouse use; HEf = monthly in the hand/fingers,      1. RR (crude) = 1.73 (CI 1.30-2.30)
                             N = 53-781)       self-reported    ≥3 days during the  2. RR = 0.66 (CI 0.41-1.07)
                                               questionnaire preceding month.       2. RR (crude) = 1.35 (CI 0.99-1.84)
                             Conf = age, sex                                        3. RR = 0.87 (CI 0.55-1.38)
                                                                Incidence rate per  3. RR (crude) = 1.56 (CI 1.16-2.09)
                                                                100 person years:
                                                                neck 67 cases       - Continuous computer work without
                                                                shoulder 41 cases   breaks > 10min: D 2-3h per day or >3h
                                                                arm/hand 47 cases   <few times per week
                                                                                    1. RR = 1.14 (CI 0.89-1.46)
                                                                                    1. RR (crude) = 1.28 (CI 1.04-1.57)
                                                                                    2. RR = 0.91 (CI 0.68-1.21)
                                                                                    2. RR (crude) = 1.08 (CI 0.85-1.37)
                                                                                    3. RR = 0.94 (CI 0.72-1.23)
                                                                                    3. RR (crude) = 1.16 (CI 0.93-1.45)
                                                                                    - Continuous computer work without
                                                                                    breaks > 10min: D >3h at least a few
                                                                                    times per week
                                                                                    1. RR = 1.34 (CI 0.95-1.88)
                                                                                    1. RR (crude) = 1.43 (CI 1.08-1.89)
                                                                                    2. RR = 1.30 (CI 0.89-1.90)
                                                                                    2. RR (crude) = 1.55 (CI 1.15-2.08)
                                                                                    3. RR = 1.06 (CI 0.73-1.55)
                                                                                    3. RR (crude) = 1.51 (CI 1.13-2.01)
                                                                                    - Data/text entry work: D 0.5-<3h per
                                                                                    day
                                                                                    1. RR = 0.88 (CI 0.67-1.15)
                                                                                    1. RR (crude) = 1.19 (CI 0.94-1.49)
                                                                                    2. RR = 0.87 (CI 0.63-1.19)
                                                                                    2. RR (crude) = 1.02 (CI 0.78-1.33)
                                                                                    3. RR = 0.87 (CI 0.64-1.18)
                                                                                    3. RR (crude) = 0.95 (CI 0.74-1.22)
                                                                                    - Data/text entry work: D ≥3h per day
                                                                                    1. RR = 0.97 (CI 0.66-1.43)
                                                                                    1. RR (crude) = 1.36 (CI 1.02-1.83)
                                                                                    2. RR = 1.17 (CI 0.75-1.83)
                                                                                    2. RR (crude) = 1.33 (CI 0.96-1.85)
                                                                                    3. RR = 1.03 (CI 0.68-1.58)
                                                                                    3. RR (crude) = 1.12 (CI 0.81-1.56)
               Extractietabel beeldschermwerk bij werknemers                                                            107
</pre>

====================================================================== Einde pagina 107 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 108 ======================================================================

<pre>                                                                                         - Mouse use: D 0.5-<3h per day
                                                                                         1. RR = 1.08 (CI 0.80-1.45)
                                                                                         1. RR (crude) = 1.24 (CI 0.99-1.57)
                                                                                         2. RR = 1.62 (CI 1.12-2.34)
                                                                                         2. RR (crude) = 1.41 (CI 1.07-1.85)
                                                                                         3. RR = 1.44 (CI 1.01-2.05)
                                                                                         3. RR (crude) = 1.41 (CI 1.09-1.84)
                                                                                         - Mouse use: D ≥3h per day
                                                                                         1. RR = 0.88 (CI 0.58-1.33)
                                                                                         1. RR (crude) = 1.28 (CI 0.93-1.76)
                                                                                         2. RR = 1.30 (CI 0.77-2.19)
                                                                                         2. RR (crude) = 1.31 (CI 0.90-1.90)
                                                                                         3. RR = 1.70 (CI 1.07-2.70)
                                                                                         3. RR (crude) = 1.74 (CI 1.24-2.43)
Walker-      N = 4170         Cross-sectional Exp = self-repor-1. Tenosynovitis of       - Keyboard use: D ≥1h per day
 one et al. G = men and       study             ted questionnaire the wrist              1. OR = 3.1 (CI 1.3-7.8)
 00634       women                              (exposure his- 2. Osteoarthritis of      2. OR = 0.9 (CI 0.5-1.9)
             A = 25-64 y      Ref = minimal tory; 3 catego- the wrist                    3. OR = 1.3 (CI 0.8-2.1)
             O = various      exposed group ries, from <1h 3. Non- specific dis-
             C = England      (<1h per day; N per day to >4h order of the wrist.
                              = 1.149)          per day)
                              Conf = age, sex, HEf = self-
                              smoking, occu- reported questi-
                              pational facotrs onnaire based on
                                                the Standardized
                                                Nordic Questi-
                                                onnaire and cli-
                                                nical
                                                examination
N, number; G, gender; A, age; O, occupation (sector); C, country; Ref, reference group; Exp, exposure; HEf, health effect; Conf
  confounder taken into account; D, duration; I, intensity; F, frequency; m, mean; sd, standard deviation; %, percentage; h, hour;
min, minute; s, second; OR, odds ratio; HR, hazard ratio; PRR, prevalence proportion ratio; RR, relative risk; CI, confidence
nterval; *,p<.05; **, p<.01; ***, p<.001
 08          Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 108 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 109 ======================================================================

<pre>  ijlage        G
                Extractietabel beeldschermwerk bij
                studenten
Author        Study popu- Study design        Measurement methods         Health effect       Degree of association
              lation
  rink et al. N = 93      Prospective cohort Exp = valid self-reported    Upper quadrant mus- - Computer use: D ≥ 1h45 per day
 00938        G = 48 men; study (6 months) Computer Usage Questi-         culoskeletal pain   OR = 1.7 (CI 0.7-4.2)
              45 women                        onnaire and measurement                         OR (boys) = 1.0 (CI 0.3-3.4)
              A = 16.0 y  Ref = unexposed or of postural alignment; at    Symptom: UQMP       OR (girls) = 0.5 (CI 0.1-4.3)
              (sd=0.7)    minimal exposed baseline, three and six         during preceding
              S = high    group               months follow-up            month               - Computer use: D ≥ 6h per week
              school                                                                          OR = 1.6 (CI 0.7-3.8)
              C = South   Conf = sex          HEf = valid self-reported Incidence rate: 5     OR (boys) = 0.9 (CI 0.3-2.8)
              Africa                          Computer Usage Questi- cases per 6 months OR (girls) = 1.8 (CI 0.4-8.7)
                                              onnaire (pain component; per 100 students
                                              binary outcome); at base-
                                              line, three and six months
                                              follow-up
  hang et N = 27          Prospective cohort Exp = computer usage         Musculoskeletal     - Computer use: D >2h per day
 l.           G = 13      study (three weeks; monitor software (conti- symptoms (13 body OR = 1.43 (CI 0.92-2.24)
 00739        men;14      pilot)              nuous transformed in        parts)              OR (male) = 2.01 (CI 0.91-4.44)
              women                           binary outcomes: less or                        OR (female) = 1.23 (CI 0.72-2.10)
              A = 20.6 y  Ref = unexposed or high exposed); daily         Symptom: current
              (sd=1.5)    minimal exposed                                 pain or discomfort  - Computer use: D >2.5h per day
              S = under-  group               HEf = self-reported ques-                       OR = 1.44 (CI 0.98-2.09)
              graduate                        tionnaire (five categories: Prevalence of mode- OR (male) = 1.96 (CI 1.12-3.42)
              C = USA     Conf = unclear      none, mild, moderate,       rate or severe neck OR (female) = 1.25 (CI 0.78-1.98)
                                              severe and very severe); pain 48%
                                              four daily reports
                Extractietabel beeldschermwerk bij studenten                                                                109
</pre>

====================================================================== Einde pagina 109 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 110 ======================================================================

<pre>                                                                                            - Computer use: D >3h per day
                                                                                            OR = 1.50 (CI 1.01-2.25)
                                                                                            OR (male) = 2.09 (CI 1.17-3.72)
                                                                                            OR (female) = 1.29 (CI 0.76-2.20)
                                                                                            - Computer use: D >3.5h per day
                                                                                            OR = 1.51 (CI 1.01-2.25)
                                                                                            OR (male) = 1.88 (CI 1.16-3.05)
                                                                                            OR (female) = 1.36 (CI 0.78-2.34)
                                                                                            - Computer use: D >4h per day
                                                                                            OR = 1.28 (CI 0.85-1.93)
                                                                                            OR (male) = 1.64 (CI 0.93-2.89)
                                                                                            OR (female) = 1.13 (CI 0.65-1.98)
Grimby- N = 1204      Prospective cohort Exp = valid self-reported Neck/upper back pain - Computer use: one period of 4h
  kman et G = 576     study (two years) questionnaire (number of                            per week
 l.       men;628                        times that computer was                            OR (Marginal model) = 1.0 (CI
 00940    women       Ref = less exposed used for 4h without a       Pain: definition       0.75-1.34)
          A=?         group              break during the last 7     according to the Neck RR (Poisson model) = 1.1 (CI
          S = univer-                    days); at baseline and      Pain Task Force        0.95-1.36)
          sity        Conf = gender      yearly follow-up                                   OR (Markov model) = 1.7 (CI
          C = Sweden                                                 Prevalence of pain 0.94-2.94)
                                         HEf = self-reported ques- 23%
                                         tionnaire (current pain,                           - Computer use: ≥2 periods of 4h
                                         period of pain and years of                        per week
                                         pain); at baseline and                             OR (Marginal model) = 1.4 (CI
                                         yearly follow-up                                   1.11-1.71)
                                                                                            RR (Poisson model) = 1.2 (CI
                                                                                            1.04-1.37)
                                                                                            OR (Markov model) = 1.8 (CI
                                                                                            1.16-2.89)
Menendez N = 30       Cross-sectional    Exp = valid self-reported Upper extremity          - Computer use:
 00841    G = 15      study              questionnaire (daily com- symptoms                 1. OR = 1.1 (90% CI 1.1-1.2)
          men;15                         puter use; 7categories:     1. Any symptoms        2. OR = 1.2 (90% CI 1.1-1.3)
          women       Ref = unexposed from 0 to >10h); three         2. Moderate or greater
          A = ≥18 y group                weekly periods, 5 times symptoms                   -Computer use 1-2 h per day
          S = under-                     daily                                              1. OR = 1.8 (90% CI 1.2-2.7)
          graduate    Conf = individual                              Pain: how much pain 2. OR = 0.9 (90% CI 0.5-1.5)
          C = USA     factors            HEf = self-reported ques- are you experiencing
                                         tionnaire (5 categories: now                       -Computer use 3-5 h per day
                                         none, mild, moderate,                              1. OR = 2.6 (90% CI 1.7-4.0)
                                         severe and very severe);                           2. OR = 1.2 (90% CI 0.7-2.2)
                                         three weekly periods, 5
                                         times daily                                        -Computer use 6-8 h per day
                                                                                            1. OR = 2.3 (90% CI 1.3-4.2)
                                                                                            2. OR = 1.0 (90% CI 0.4-2.3)
                                                                                            -Computer use 9-14 h per day
                                                                                            1. OR = 5.5 (90% CI 2.7-11.4)
                                                                                            2. OR = 3.8 (90% CI 1.5-9.5)
  10        Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 110 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 111 ======================================================================

<pre>alm     N = 2826     Cross-sectional    Exp = self-reported ques-  1. Headache          - Computer use: >14-56h per
00742   G = 1251     study              tionnaire (weekly compu-   2. Eyestrain         week
        men;1575                        ter use in hours and       3. Neck or shoulders 1. PR (female) = 1.07 (CI 0.96-
        women        Ref = less exposed minutes)                   pain                 1.20)
        A = 16-18    group (<14h per                               4. Upper arms pain   1. PR (male) = 1.47 (CI 1.06-
        S = under-   week)              HEf = self-reported ques-  5. Forearms pain     2.05)
        graduate                        tionnaire (6 categories:                        2. PR (female) = 1.29 (CI 1.03-
        C = Sweden   Conf = none        from never to all the      Pain: number of days 1.63)
                                        time).                     with pain, ache or   2. PR (male) = 1.07 (CI 0.68-
                                                                   symptoms during the 1.67)
                                                                   previous month.      3. PR (female) = 1.08 (CI 0.94-
                                                                                        1.25)
                                                                                        3. PR (male) = 1.32 (CI 0.89-
                                                                                        1.94)
                                                                                        4. PR (female) = 1.30 (CI 0.97-
                                                                                        1.74)
                                                                                        4. PR (male) = 0.99 (CI 0.58-
                                                                                        1.67)
                                                                                        5. PR (female) = 1.56 (CI 1.17-
                                                                                        2.06)
                                                                                        5. PR (male) = 1.06 (CI 0.71-
                                                                                        1.60)
                                                                                        - Computer use: >56h per week
                                                                                        1. PR (female) = 1.18 (CI 1.00-
                                                                                        1.40)
                                                                                        1. PR (male) = 1.28 (CI 0.87-
                                                                                        1.90)
                                                                                        2. PR (female) = 1.82 (CI 1.33-
                                                                                        2.48)
                                                                                        2. PR (male) = 1.27 (CI 0.75-
                                                                                        2.14)
                                                                                        3. PR (female) = 1.33 (CI 1.08-
                                                                                        1.64)
                                                                                        3. PR (male) = 1.59 (CI 1.03-
                                                                                        2.47)
                                                                                        4. PR (female) = 1.26 (CI 0.79-
                                                                                        2.02)
                                                                                        4. PR (male) = 1.65 (CI 0.93-
                                                                                        2.93)
                                                                                        5. PR (female) = 1.90 (CI 1.28-
                                                                                        2.82)
                                                                                        5. PR (male) = 1.55 (CI 0.99-
                                                                                        2.43)
chloss- N = 206      Cross-sectional    Exp = self-reported ques- Upper extremity or    - Computer use: 20-29h per week
erg     G = 176      study              tionnaire (number of years neck pain            OR = 4.32 (CI 1.29-14.48)
00443   men; 30                         and number of hours per
        women        Ref = less exposed week; 5 categories)                             - Computer use: 30-39h per week
        A = >21 y    group (<20h per                                                    OR = 6.56 (CI 1.89-22.75)
        S = graduate week)              HEf = self-reported ques-
        C = USA                         tionnaire (persistent or                        - Computer use: 40h per week
                     Conf = unclear     recurrent pain)                                 OR = 3.76 (CI 1.17-12.06)
          Extractietabel beeldschermwerk bij studenten                                                               111
</pre>

====================================================================== Einde pagina 111 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 112 ======================================================================

<pre> mith et al.N = 1073      Cross-sectional    Exp = valid self-reported  1.Headache           - Computer use: ≥8.5h per week
 00844      G = 35.1% study                  Computer Usage Questi-     2.Neck pain          1. OR = 0.7 (CI 0.5-1.1)
            men;64.9%                        onnaire (number of times   3. Headache and neck 2. OR = 1.7 (CI 1.2-2.3)
            women         Ref = less exposed computer use per week      pain                 3. OR = 1.4 (CI 0.8-2.3)
            A = 16.3      group (<8.5h per   and hours per day)
            (sd=1.1)      week)
            S = under-                       HEf = valid self-reported
            graduate      Conf = none        Computer Usage Questi-
            C = Australia                    onnaire (pain component;
                                             binary outcome; past
                                             month)
N, number; G, gender; A, age; S, type student; C, country; Ref, reference group; Exp, exposure; HEf, health effect; Conf = con-
ounder taken into account; D, duration; I, intensity; F, frequency; m, mean;
 d, standard deviation; %, percentage; h, hour; min, minute; s, second; OR, odds ratio; HR, hazard ratio; RR, relative risk; CI,
 onfidence interval; *,p<.05; **, p<.01; ***, p<.001
 12           Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 112 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 113 ======================================================================

<pre>ijlage H
       De meta-analyse
       De studies die de basis vormen voor de meta-analyse zijn in de onderstaande
       figuren samengevat.
       Figuur 1 Gevonden associaties tussen computergebruik en klachten aan de nek-schouders op basis
       van zes longitudinale studies.
       De meta-analyse                                                                                113
</pre>

====================================================================== Einde pagina 113 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 114 ======================================================================

<pre>   Figuur 2 Gevonden associaties tussen muisgebruik en klachten aan de nek-schouders op basis van
   vier longitudinale studies.
   Figuur 3 Gevonden associaties tussen computergebruik en klachten aan de armen-handen op basis
   van vijf longitudinale studies.
14 Beeldschermwerken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 114 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 115 ======================================================================

<pre>Figuur 4 Gevonden associatie tussen muisgebruik en klachten aan de armen-handen op basis van
vier longitudinale studies.
Referenties:
24. Brandt LP, Andersen JH, Lassen CF, Kryger A, Overgaard E, Vilstrup I, et al. Neck and shoulder
symptoms and disorders among Danish computer workers. Scand J Work Environ Health.
2004;30:399-409.
25. Hagberg M, Vilhemsson R, Tornqvist EW, Toomingas A. Incidence of self-reported reduced
productivity owing to musculoskeletal symptoms: association with workplace and individual factors
among computer users. Ergonomics. 2007;50:1820-1834.
26. Tornqvist EW, Hagberg M, Hagman M, Risberg EH, Toomingas A The influence of working
conditions and individual factors on the incidence of neck and upper limb symptoms among
professional computer users. Int Arch Occup Environ Health. 2009;82:689-702.
27. Juul Kristensen B, Sogaard K, Stroyer J, et al. Computer users’ risk factors for developing
shoulder, elbow and back symptoms. Scand J Work Environ Health. 2004;30:390-398.
28. IJmker S, Huysmans MA, van der Beek AJ, Knol DL e.a. Software-recorded and self-reported
duration of computer use in relation to the onset of severe arm-wrist-hand pain and neck-shoulder
pain. Occup Environ Med 2011;68[7], 502-509.
53. Korhonen T, Ketola R, Toivonen R, et al. Work related and individual predictors for incident neck
pain among office employees working with video display units. Occup Environ Med. 2003;60:475-
82.
55. Kryger AI, Andersen JH, Lassen CF, et al. Does computer use pose an occupational hazard for
forearm pain; from the NUDATA Study. Occup Environ Med. 2003;60:e14.
De meta-analyse                                                                                       115
</pre>

====================================================================== Einde pagina 115 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 116 ======================================================================

<pre>16 Beeldschermwerken</pre>

====================================================================== Einde pagina 116 =================================================================

<br><br>