<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>De invloed van stikstof
op de gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Aan de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
Onderwerp             : Aanbieding signalement De invloed van stikstof op de gezondheid
Uw kenmerk            :-
Ons kenmerk           : U-7480/EvV/tvdk/789-P
Bijlagen              :1
Datum                 : 10 december 2012
Geachte staatssecretaris,
Hierbij bied ik u het signalement De invloed van stikstof op de gezondheid aan. Het is opge-
steld door de Commissie Signalering gezondheid en milieu, die als taak heeft om regering
en parlement te attenderen op belangrijke kwesties op het gebied van gezondheid en milieu,
en kansen en bedreigingen in kaart te brengen. Het is getoetst door de Beraadsgroep
Gezondheid en omgeving.
Het signalement vestigt de aandacht op het belang van een goed stikstofbeleid voor de
volksgezondheid. De problemen die het teveel aan stikstof in het milieu in Nederland ver-
oorzaakt, zijn bekend. Daar wordt ook al lang beleid op gemaakt, vooral op het terugdrin-
gen van mestoverschotten en luchtverontreiniging. De commissie is echter van mening dat
het vraagstuk vanuit het oogpunt van volksgezondheid extra aandacht vraagt.
Dit signalement is ook relevant voor beleidsterreinen waarvoor andere bewindslieden ver-
antwoordelijk zijn. Daarom heb ik dit signalement vandaag tevens toegezonden aan de
staatssecretaris van Economische Zaken en de minister van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport.
Met vriendelijke groet,
prof. dr. H. Obertop,
vicevoorzitter
Bezoekadres                                                            Postadres
Parnassusplein 5                                                       Postbus 16052
2 5 11 V X D e n        Haag                                           2500 BB Den     Haag
E - m a i l : p w, v a n . v l i e t @ g r. n l                        w w w. g r. n l
Te l e f o o n ( 0 7 0 ) 3 4 0 7 3 2 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>De invloed van stikstof
op de gezondheid
aan:
de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
de staatsecretaris van Economische Zaken
de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Nr. 2012/28, Den Haag, 10 december 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de rege-
ring en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap ten aanzien
van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids-
(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
     De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden
van Volksgezondheid, Welzijn & Sport; Infrastructuur & Milieu; Sociale Zaken
& Werkgelegenheid; Economische Zaken en Onderwijs, Cultuur & Wetenschap.
De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen, en ontwikkelingen of
trends signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
     De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel
opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.
                 De Gezondheidsraad is lid van het European Science Advisory Network
                 for Health (EuSANH), een Europees netwerk van wetenschappelijke
                 adviesorganen.
                 De Gezondheidsraad is lid van het International Network of Agencies for Health
                 Technology Assessment (INAHTA), een internationaal samenwerkingsverband
                 van organisaties die zich bezig houden met health technology assessment.
  I NA HTA
U kunt het advies downloaden van www.gr.nl.
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Gezondheidsraad. De invloed van stikstof op de gezondheid. Den Haag: Gezond-
heidsraad, 2012; publicatienr. 2012/28.
Preferred citation:
Health Council of the Netherlands. The influence of nitrogen on health. The
Hague: Health Council of the Netherlands, 2012; publication no. 2012/28.
auteursrecht voorbehouden
all rights reserved
ISBN: 978-90-5549-921-2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>   Inhoud
   Samenvatting 7
   Executive summary 11
   Inleiding 15
.1 Stikstof heeft gunstige en ongunstige effecten 15
.2 De situatie in Nederland 16
.3 De Nederlandse volksgezondheid 17
.4 Overzichtsrapport 18
.5 Commissie en werkwijze 18
.6 Opbouw van dit signalement 18
   Kringlopen en ketens 19
   De ongunstige invloed van stikstof op de volksgezondheid 21
.1 Onderscheid in directe en indirecte effecten 21
.2 De wegen waarlangs reactief stikstof op de volksgezondheid inwerkt 22
.3 Lucht 22
.4 Drinkwater en voedsel 25
.5 Grond- en oppervlaktewater 27
.6 Mondiale milieuveranderingen 27
.7 Omvang van de gezondheidsschade 28
   Inhoud                                                                5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>  Mogelijkheden om de gezondheidsschade terug te dringen 31
  Visie van de commissie 36
  Literatuur 38
  Bijlage 42
A De commissie 43
  Inhoud                                                    6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Samenvatting
Stikstof is noodzakelijk voor alle vormen van leven. Het is bijvoorbeeld een
belangrijke bouwsteen van eiwitten. Planten, dieren en mensen nemen het op als
reactief stikstof. Dat moet uit stikstof in de buitenlucht worden gevormd. In de
natuur wordt reactief stikstof slechts op beperkte schaal gevormd, hoofdzakelijk
door micro-organismen. De kunstmatige vorming van reactief stikstof werd een
eeuw geleden mogelijk gemaakt door de uitvinding van een proces voor de syn-
these van ammoniak. Deze uitvinding legde de basis voor de fabricage van
kunstmest. Daarmee werd een enorme toename van de voedselproductie per hec-
tare grond mogelijk. Naast ammoniak vallen onder reactief stikstof nog vele stik-
stof bevattende verbindingen, waaronder ammonium- en nitraatzouten.
    Rijke werelddelen en landen, waaronder Europa, en zeker Nederland, hebben
te maken met een teveel aan reactief stikstof in het milieu. Dit leidt tot aantasting
van dit milieu en van de volksgezondheid. De overmaat aan reactief stikstof heeft
twee belangrijke oorzaken: de landbouw en veehouderij, en de verbranding van
fossiele brandstoffen.
    De Gezondheidsraad heeft zich over de mogelijke effecten van reactief stik-
stof op de Nederlandse volksgezondheid gebogen. Een commissie van de raad,
de Commissie Signalering Gezondheid en milieu, heeft beoordeeld in hoeverre
de volksgezondheid gebaat is bij het terugdringen van de hoeveelheid reactief
stikstof in ons land.
Samenvatting                                                                          7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Effecten op het milieu
Eenmaal in het milieu doorloopt reactief stikstof verschillende chemische vor-
men en verplaatst het zich door de lucht, de bodem, de vegetatie en het water.
Daardoor draagt het bij aan veranderingen, die op diverse plaatsen en op ver-
schillende momenten optreden. Daaronder zijn de beoogde productie van plant-
aardig en dierlijk voedsel en de onbedoelde verontreiniging van het milieu. Het
geheel van reacties heeft het karakter van een complex netwerk: het bestaat uit
ketens en kringlopen met dwarsverbanden. Doordat reactief stikstof zich door
deze netwerkstructuur beweegt, veroorzaakt het series opeenvolgende effecten.
     Een voorbeeld kan dit verduidelijken. Bij de verbranding van fossiele brand-
stoffen komt stikstofdioxide vrij. Dit kan tot ammoniumzouten reageren en zo
aan de vorming van fijn stof bijdragen. De ammoniumverbindingen kunnen door
regen op de bodem neerslaan en daar de samenstelling van de natuurlijke vegeta-
tie verstoren. Bij regen is ook uitspoelen naar het grond- en oppervlaktewater
mogelijk. In het laatste geval bedreigt het waterplanten en vissen. Uiteindelijk
kan reactief stikstof worden omgezet in lachgas (distikstofmonoxide), een broei-
kasgas.
Effecten op de Nederlandse volksgezondheid
Een teveel aan reactief stikstof heeft directe en indirecte nadelige effecten op de
gezondheid van mensen. Bij een direct effect werkt reactief stikstof rechtstreeks
in op de gezondheid. Van een indirect effect is sprake wanneer het nadelige ver-
anderingen in het milieu teweegbrengt, die vervolgens een ongunstige invloed
hebben op de gezondheid. Dit signalement gaat over de mogelijke nadelige
effecten op de gezondheid van gemiddelde concentraties, dus niet van bijvoor-
beeld kortdurende extra hoge gehaltes als gevolg van calamiteiten.
     De complexe samenhang tussen reactief stikstof en zijn effecten wordt
slechts ten dele begrepen. In het bijzonder de kennis over de ongunstige invloed
van reactief stikstof op de gezondheid vertoont lacunes. Niettemin laat deze ken-
nis de volgende conclusies toe.
     Een belangrijk deel van de directe gezondheidsschade door reactief stikstof
komt voor rekening van luchtverontreiniging, een ander deel voor rekening van
(verontreiniging van) drinkwater en voeding. Luchtverontreiniging, waaraan
stikstofoxiden bijdragen, veroorzaakt schade aan de luchtwegen en het hart- en
vaatstelsel. Bij drinkwater en voeding gaat het hoofdzakelijk om nitraat en zijn
omzettingsproduct nitriet, dat in verband wordt gebracht met kanker, vooral van
het maag-darmkanaal. Het is echter onduidelijk hoe hoog het extra risico op kan-
Samenvatting                                                                        8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>ker is dat mensen hierdoor lopen. Er zijn ook claims dat nitraat een gunstige
invloed heeft op het hart- en vaatstelsel en op de verdediging tegen infecties. Hoe
deze tegengestelde effecten tegen elkaar moeten worden afgewogen is nog volop
onderwerp van wetenschappelijke discussie.
    Bij de indirecte nadelige invloed van reactief stikstof op de gezondheid gaat
het onder meer om een bijdrage van stikstofdioxide aan de vorming van ozon aan
het aardoppervlak. Inademing van ozon kan tot schade aan de luchtwegen leiden.
Daarnaast kan verontreiniging van lucht, bodem en water met reactief stikstof
bijdragen aan mondiale milieuveranderingen als klimaatverandering en aantas-
ting van ecosystemen, en via deze weg wellicht allerlei indirecte gezondheidsef-
fecten veroorzaken. Zo is het broeikasgas lachgas via klimaatverandering
gekoppeld aan een mogelijke toename van infectieziekten. Ook tast het de ozon-
laag in de stratosfeer aan, waardoor de UV-straling toeneemt, en daarmee de kans
op huidkanker en staar. Bij aantasting van ecosystemen kan bijvoorbeeld de
voedselvoorziening in het gedrang komen.
    Het inzicht in de directe nadelige invloed van reactief stikstof op de gezond-
heid is groter dan dat in de indirecte. Ook is van luchtverontreiniging duidelijker
in hoeverre de volksgezondheid erdoor wordt bedreigd dan via drinkwater en
voeding. Vanuit het oogpunt van voorzorg is extra aandacht voor het hele spec-
trum van effecten wenselijk.
    Van de totale omvang van de invloed van reactief stikstof op het milieu en de
volksgezondheid bestaat een ruwe indicatie. Voor de EU is dat, in geld uitge-
drukt, € 150-750 per inwoner per jaar. Voor Nederland bedraagt de schatting
€ 200-1.000 per inwoner per jaar.
Verdere analyse in Nederland kan helpen
De situatie in ons land is dus ongunstiger dan gemiddeld in de EU. Dit heeft te
maken met onze hoge bevolkingsdichtheid, onze intensieve landbouw, onze
forse industrie en ons drukke verkeer. De Nederlandse overheid heeft de afgelo-
pen decennia een beleid gevoerd waarmee de hoeveelheid reactief stikstof in ons
land is teruggedrongen. Dit proces lijkt de laatste jaren echter te stagneren. Dat is
niet alleen ongunstig voor het milieu, maar ook voor de volksgezondheid. Hoe-
wel de invloed van reactief stikstof op de gezondheid nog veel onzekerheden
kent, maken de beschikbare gegevens voldoende aannemelijk dat de Nederlandse
volksgezondheid baat heeft bij verdere reductie van de hoeveelheid reactief stik-
stof in ons land. Uit het oogpunt van volksgezondheid vindt de commissie het
niet alleen wenselijk om het lopende stikstofbeleid onverminderd voort te zetten,
Samenvatting                                                                          9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>maar de hoeveelheid reactief stikstof in Nederland versneld verder terug te drin-
gen en de stagnatie die zich de laatste jaren lijkt af te tekenen, te doorbreken.
    Nadere analyse van de schade die reactief stikstof veroorzaakt aan de Neder-
landse volksgezondheid kan daarbij behulpzaam zijn. Immers, door het inzicht in
deze schade te vergroten, kan beter worden bepaald in hoeverre wijzigingen in
het beleid wenselijk zijn. Op die manier kan het beleid doeltreffender en doelma-
tiger worden.
    Dergelijke vervolganalyses kunnen het beste worden gemaakt door een groep
deskundigen waarin onder meer de expertisegebieden volksgezondheid, gezond-
heidseconomie en sociale wetenschappen vertegenwoordigd zijn. Er kan gebruik
bij worden gemaakt van de uitkomsten van activiteiten die de komende jaren in
ander verband plaatsvinden en waarin ook de schadelijkheid van reactief stikstof
wordt beoordeeld, zoals de herziening van de normen voor de luchtkwaliteit van
de EU.
Samenvatting                                                                      10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Executive summary
Health Council of the Netherlands. The influence of nitrogen on health.
The Hague: Health Council of the Netherlands, 2012; publication no.
2012/28
Nitrogen is required for all life forms. For example, it is a key building block for
proteins. Plants, animals and humans absorb it as reactive nitrogen. This must be
formed from atmospheric nitrogen. In nature, reactive nitrogen is only formed on
a limited scale, primarily by microorganisms. The artificial formation of reactive
nitrogen was made possible a century ago by the invention of a process for
synthesising ammonia. This invention laid the groundwork for the manufacture
of artificial fertiliser. This made a huge increase in food production per hectare of
land possible. In addition to ammonia, numerous nitrogen-containing
compounds are classified as reactive nitrogen, including ammonium and nitrate
salts.
    Rich regions and countries, including Europe and the Netherlands, have to
deal with an excess of reactive nitrogen in the environment. This affects the
environment and public health. The excess of reactive nitrogen has two main
causes: agriculture and livestock production, and the combustion of fossil fuels.
    The Health Council of the Netherlands examined the potential effects of
reactive nitrogen on Dutch public health. One of the Health Council's
Committees, the Health and Environment Surveillance Committee, evaluated to
what degree public health would benefit from a reduction in the amount of
reactive nitrogen in our country.
Executive summary                                                                     11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Environmental effects
Once released into the environment, reactive nitrogen is converted into various
chemical forms and transitions through the air, soil, vegetation and water. It
contributes to the changes that occur in various places and at various moments in
time. This includes planned production of vegetable and animal-based foods as
well as the unintentional pollution of the environment. The totality of the
reactions takes place in a complex network of interconnecting chains and cycles.
The movement of reactive nitrogen through this network structure results in
series of sequential effects.
    An example can clarify this phenomenon. The combustion of fossil fuels
releases nitrogen dioxide. This can react to form ammonium salts, contributing to
the formation of particulate matter. Rain can cause the ammonium compounds to
precipitate to the ground, where they disrupt the composition of natural
vegetation. Rain can also flush these compounds into ground or surface water. In
the latter case, the compounds may threaten aquatic vegetation and fish.
Ultimately, reactive nitrogen may be converted into laughing gas (dinitrogen
monoxide), a greenhouse gas.
Effects on Dutch public health
An excess of reactive nitrogen has direct and indirect effects on human health. A
direct effect means reactive nitrogen directly affects health. An indirect effect is
one caused by harmful effects on the environment which in turn have a negative
impact on health. This advisory report examines the possible negative health
effects of average concentrations, and thus does not examine the effects of, for
example, short-lasting exposure to high levels due to calamities.
    The complex relationship between reactive nitrogen and its effects is only
partially understood. Knowledge regarding the unfavourable influence of
reactive nitrogen on health is particularly incomplete. However, this knowledge
does allow the following conclusions to be drawn.
    A significant proportion of the direct health damage caused by reactive
nitrogen is due to air pollution, another is due to (contamination of) drinking
water and food. Air pollution, caused in part by nitrogen oxides, causes
respiratory and cardiovascular damage. For drinking water and food this
primarily involves nitrate and its transformation product nitrite, which is linked
to cancer, particularly of the gastrointestinal tract. However, it remains unclear
how high the additional cancer risk is that people are exposed to. There are also
claims that nitrate has a positive influence on the cardiovascular system and
Executive summary                                                                    12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>protection from infections. How these opposing effects should be weighed
against each other remains a topic of active scientific debate.
    The indirect negative effects of reactive nitrogen involve, among other
things, the contribution of nitrogen dioxide to the formation of ozone at the
earth's surface. Inhalation of ozone can lead to airway damage. Additionally, air,
soil and water pollution with reactive nitrogen can contribute to global
environmental changes such as climate change and damage to ecosystems,
thereby potentially causing a multitude of indirect health effects. For example,
via climate change, the greenhouse gas laughing gas is linked to a possible rise in
infectious diseases. It also affects the ozone layer in the stratosphere, which leads
to increased UV radiation, thereby contributing to the risk of skin cancer and
cataract. Ecosystem damage can, among other things, threaten food supplies.
    Insight into the direct negative influence of reactive nitrogen on health is
greater than for indirect effects. The effects of air pollution on public health are
also clearer than the threats posed by (contamination of) drinking water and food.
From a precautionary standpoint, additional attention for the full spectrum of
effects is desirable.
    Only a rough indication exists for the full extent of the environmental and
public health impact of reactive nitrogen. Expressed in monetary terms, it
amounts to € 150-750 per inhabitant per year. The estimate for the Netherlands is
€ 200-1,000 per inhabitant per year.
Further analysis in the Netherlands may help
The situation in our country is therefore less favourable than average for the EU.
This is due to our high population density, intensive agriculture, large industrial
capacity and busy traffic. Dutch government policy over the past decades has
resulted in a reduction of the amount of reactive nitrogen in our country.
However, this process appears to have stagnated in recent years. This is not only
unfavourable for the environment, but also for public health. Although the
influence of reactive nitrogen on health is still surrounded by uncertainty,
available evidence provides sufficient indications that Dutch public health would
benefit from further reduction of the amount of reactive nitrogen in our country.
From a public health perspective, the Committee is of the opinion that
continuation of current nitrogen policy is not only desirable, but that further
reduction of the amount of reactive nitrogen in the Netherlands should be
accelerated and that the recent stagnation should be addressed.
    Further analysis of the damage reactive nitrogen causes to Dutch public
health may be helpful in this endeavour. Increasing insight into this damage can
Executive summary                                                                     13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>help better determine to what degree policy changes are desirable. This can
contribute to more effective and cost-effective policy.
    Ideally, such additional analyses should be performed by a group of experts
in the fields of public health, health economics and the social sciences, among
others. Outcomes of research performed for other reasons in the coming years
that also evaluate the harmfulness of reactive nitrogen may be used, such as the
review of EU air quality standards.
Executive summary                                                                14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre> oofdstuk 1
          Inleiding
          Een overmaat aan reactief stikstof schaadt het milieu. Belangrijke bronnen van
          verontreiniging van de lucht, het water en de bodem met stikstof zijn de inten-
          sieve landbouw en veehouderij, waarbij het mestvraagstuk een centrale rol
          speelt, en de verbranding van fossiele brandstoffen in het verkeer, de industrie en
          huishoudens. In dit signalerende advies neemt de Gezondheidsraad de mogelijke
          nadelige effecten van een teveel aan stikstof op de gezondheid in beschouwing.
1.1       Stikstof heeft gunstige en ongunstige effecten
          Planten, dieren en mensen hebben stikstof nodig voor hun functioneren. Het
          dient bijvoorbeeld als bouwsteen voor eiwitten. De atmosfeer bevat een grote
          voorraad stikstof, in de vorm van stikstofgas. Om een biologische rol te kunnen
          vervullen moet dit worden omgezet in een reactieve vorm. Voorbeelden zijn gas-
          sen als ammoniak en stikstofoxiden, en zouten als ammonium- en nitraatverbin-
          dingen.
              In de natuur wordt stikstofgas in beperkte mate omgezet in reactief stikstof.
          Dat gebeurt hoofdzakelijk bij onweer en door micro-organismen. Een kunstma-
          tige omzetting, de synthese van ammoniak uit atmosferisch stikstof, heeft de
          fabricage van kunstmest mogelijk gemaakt en daarmee de huidige landbouw-
          praktijk in rijke landen als het onze.1
              In de landbouw wordt de bemesting met kunstmest en met dierlijke mest uit
          de veehouderij afgestemd op het gewas en de grondsoort. Desondanks krijgen de
          Inleiding                                                                           15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>    Figuur 1 Trend van de jaarlijkse aanvoer (invoer en productie) van reactief stikstof in Nederland.2-5
    verbouwde gewassen meer reactief stikstof dan ze aankunnen en de bodem meer
    dan hij kan vasthouden. Daardoor gaat er veel reactief stikstof verloren. Dat
    belandt in het milieu en richt daar schade aan: vermesting en verzuring van
    bodem en water, onder meer door vrijkomend ammoniak.
        Naast de voedselvoorziening (landbouw en veehouderij) is de tweede grote
    bron van milieuverontreiniging met stikstof de verbranding van fossiele brand-
    stoffen waarmee verkeer, industrie en huishoudens van energie worden voorzien.
    Hierbij spelen bijvoorbeeld stikstofoxiden een rol.
1.2 De situatie in Nederland
    De huidige overmaat aan reactief stikstof in de westerse wereld is het resultaat
    van de sterke stijging van de jaarlijkse aanvoer die zich in de afgelopen eeuw op
    agrarisch gebied en in de energievoorziening heeft voorgedaan. Figuur 1 laat
    deze trend voor Nederland zien. Ons land behoort tot de landen in de wereld met
    de grootste hoeveelheden reactief stikstof per inwoner en per oppervlakte-een-
    heid – en met navenante milieuschade. Debet is onze bevolkingsdichtheid,
    Inleiding                                                                                             16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>    samen met een druk verkeer, een forse industrie en een intensieve landbouw en
    veeteelt.
        De Nederlandse overheid voert daarom beleid dat tot doel heeft de overmaat
    aan reactief stikstof terug te dringen. Dit beleid berust voor een groot deel op
    regelgeving van de EU. Bestreden worden onder meer luchtverontreiniging, ver-
    vuiling van grond- en oppervlaktewater met nitraat en verzuring en vermesting
    van ecosystemen.
        In het verleden is op diverse vormen van reactief stikstof apart beleid
    gemaakt. Dit pakte echter niet altijd even goed uit. Maatregelen gericht tegen een
    bepaalde vorm van stikstof bleken soms wel het gewenste effect te hebben, maar
    daarnaast ook een ongewenst neveneffect op een andere vorm van stikstof. Dit
    staat bekend als afwenteling: een ongewenst effect wordt beperkt, maar een
    ander wordt juist groter. Zo bleek injectie van dierlijke mest in de bodem de
    ammoniakuitstoot naar de atmosfeer te verminderen, maar tegelijkertijd de emis-
    sie van lachgas (distikstofmonoxide) te bevorderen.6 Lachgas is een broeikasgas.
    Daarnaast vermindert het de ozonconcentratie in de stratosfeer. Een ander voor-
    beeld van een maatregel met afwenteling is de introductie van de driewegkataly-
    sator in het wegverkeer. Die reduceert weliswaar de uitstoot van stikstofoxiden,
    maar is tevens verantwoordelijk voor productie van ammoniak.7 Ervaringen als
    deze hebben geleid tot beleid dat vooraf wordt getoetst op dergelijke afwentelin-
    gen.
        Als gevolg van het gevoerde beleid is de hoeveelheid reactief stikstof in
    Nederland de laatste decennia gedaald.2-5,8 Ondanks deze vooruitgang zijn er nog
    wel problemen. Zo is Nederland bijvoorbeeld nog niet in staat om te voldoen aan
    de Europese norm voor stikstofdioxide in de buitenlucht. Van de Europese Com-
    missie heeft ons land enkele jaren respijt gekregen om wel aan deze norm te vol-
    doen.9 Meer in het algemeen lijkt de werking van het stikstofbeleid de laatste
    jaren te stagneren en de voortgang af te vlakken.10
1.3 De Nederlandse volksgezondheid
    Reactief stikstof berokkent schade aan de volksgezondheid. Luchtverontreini-
    ging veroorzaakt en verergert bijvoorbeeld aandoeningen van de luchtwegen.
    Daarom is een goed stikstofbeleid van belang voor het Nederlandse milieu én
    voor de Nederlandse volksgezondheid. Een belangrijke vraag is dan ook in hoe-
    verre het verder terugdringen van de hoeveelheid stikstof in ons land (minder
    aanvoer, minder gebruik en minder verlies van reactief stikstof) winst kan ople-
    veren voor de volksgezondheid.
    Inleiding                                                                          17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>        Ons land heeft binnen de EU de grootste aanvoer en het grootste verlies van
    reactief stikstof per inwoner per jaar – en dus vermoedelijk ook de meeste door
    reactief stikstof veroorzaakte schade aan de volksgezondheid. Om zicht op deze
    schade te krijgen heeft de Gezondheidsraad de invloed van stikstof op de Neder-
    landse volksgezondheid onder de loep genomen.
1.4 Overzichtsrapport
    Voor dit signalement is gebruik gemaakt van een Europees overzichtsrapport:
    European Nitrogen Assessment (ENA).11 Het is opgesteld door een grote groep
    Europese onderzoekers en geeft een samenvatting van de beschikbare weten-
    schappelijke kennis over de bronnen en effecten van stikstof (in al zijn chemische
    vormen) en beschrijft de verbanden tussen beide. Europa staat centraal, maar er
    wordt rekening gehouden met de situatie elders in de wereld, ten aanzien van
    aspecten als kunstmestbehoefte, voedselvoorziening, volksgezondheid, klimaat-
    verandering en bescherming van ecosystemen. Het accent ligt op de nadelige
    effecten van een teveel aan stikstof. Daarmee heeft een groot deel van Europa, en
    zeker Nederland, te maken.
        Het genoemde rapport heeft een Europese invalshoek. Wetenschappers elders
    in de wereld steunen de bevindingen. De problemen die een teveel aan reactief
    stikstof in het milieu veroorzaakt worden ook in de VS erkend.12,13 De Ameri-
    kaanse bevestiging geeft steun aan de ENA als basis voor de voorliggende ana-
    lyse.
1.5 Commissie en werkwijze
    Dit signalement is opgesteld door de Commissie Signalering Gezondheid en
    milieu. De taak en de samenstelling van de commissie staan in bijlage A.
        Het signalement is in conceptvorm beoordeeld door de Beraadsgroep Gezond-
    heid en omgeving, een vast college van deskundigen van de Gezondheidsraad.
1.6 Opbouw van dit signalement
    In het vervolg geeft de commissie eerst een beknopte samenvatting van de bron-
    nen van reactief stikstof, de effecten op het milieu en de verbanden tussen beide.
    Daarna beschrijft zij de invloed van een teveel aan reactief stikstof op de gezond-
    heid en de mogelijkheden om deze invloed terug te dringen. Tot slot trekt zij con-
    clusies over de Nederlandse volksgezondheid en doet zij aanbevelingen voor
    bescherming daarvan.
    Inleiding                                                                           18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>oofdstuk 2
         Kringlopen en ketens
         Bij analyses van het stikstofvraagstuk wordt over het algemeen uitgegaan van de
         zogeheten stikstofcascade (zie figuur 2). Een atoom reactief stikstof doorloopt
         achtereenvolgens verschillende chemische vormen en verplaatst zich door de
         lucht, de bodem, de vegetatie en het water. Daardoor draagt het bij aan verschil-
         lende effecten, die doorgaans op verschillende plaatsen en op verschillende
         momenten optreden. Daaronder zijn de gunstige effecten op de landbouw en de
         ongunstige effecten op het milieu.
              De basis van de cascade wordt gevormd door verscheidene kringlopen. Zo is
         in figuur 2 aan de linkerkant de omzetting van stikstof in reactief stikstof te zien
         en aan de rechterkant de terugvorming van stikstof. Voor dit signalement voert
         het te ver om uitvoerig op de verbanden tussen de verschillende stikstofverbin-
         dingen in te gaan, voor zover die überhaupt bekend zijn. In het schema zijn
         omwille van de helderheid alleen de hoofdlijnen weergegeven.
              De stikstofkringloop en de met deze kringloop verbonden oorzaak-gevolg-
         verbanden bestaan vaak uit ketens met meerdere stappen en dwarsverbanden,
         waardoor ze een complex netwerk vormen. Bovendien vertoont de stikstofkring-
         loop raakvlakken met de kringlopen van water en andere elementen, die ook een
         centrale rol spelen bij milieuvraagstukken. Tot deze elementen behoren fosfor,
         dat in belangrijke mate mede verantwoordelijk is voor eutrofiëring van het
         oppervlaktewater, en koolstof, dat een centrale rol heeft bij klimaatverandering
         en luchtverontreiniging. De koolstof- en stikstofkringlopen raken elkaar onder-
         meer bij de groei van planten. Stikstofbemesting stimuleert deze groei en daarbij
         Kringlopen en ketens                                                                 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Figuur 2 Stikstofcascade. De aanvoerpercentages hebben betrekking op Nederland in het jaar 2000.2-5,11 Nr: reactief stikstof; eu-
rofiëring: vergroting van de voedselrijkdom.
             wordt kooldioxide opgenomen uit de atmosfeer. Een ander raakpunt is de vor-
             ming van lachgas. Dat ontstaat uit mest en werkt als een broeikasgas.
                  Zoals figuur 2 laat zien, heeft een overmaat aan reactief stikstof diverse
             belangrijke ongunstige effecten op het milieu: het bedreigt de kwaliteit van de
             lucht, het water en de bodem en het vormt een gevaar voor de broeikasgasbalans
             en het voortbestaan van ecosystemen en biodiversiteit.
             Kringlopen en ketens                                                                                            20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre> oofdstuk 3
          De ongunstige invloed van stikstof op
          de volksgezondheid
          Een overmaat aan reactief stikstof heeft diverse ongunstige effecten op de
          gezondheid van mensen. Ze doen zich voor aan de uiteinden van de verschillende
          oorzaak-gevolgketens.
3.1       Onderscheid in directe en indirecte effecten
          Voor de effecten, ook voor die op de gezondheid, maakt de oorsprong van het
          reactief stikstof niet uit. Wel doet het ertoe welke omzettingen de stof ondergaat
          en welke verbindingen daarbij ontstaan. Verschillende stikstofverbindingen heb-
          ben namelijk verschillende effecten op de gezondheid. In navolging van eerdere
          publicaties over mondiale milieu-invloeden op de gezondheid maakt de commis-
          sie onderscheid in14,15:
          • directe gevolgen van blootstelling aan reactief stikstof (bijvoorbeeld lucht-
              wegaandoeningen als gevolg van de vorming van fijn stof door het vrijkomen
              van ammoniak en stikstofdioxide)
          • indirecte gevolgen (bijvoorbeeld huid- en maagdarmklachten na zwemmen
              in recreatiewater verontreinigd met cyanobacteriën (bekend als ‘blauw-
              algen’) ten gevolge van de aanwezigheid van nitraat).*
          Deze indeling kent ook nog zeer indirecte gevolgen, waarin naast het fysieke milieu ook de sociale om-
          geving een belangrijk aandeel heeft (bijvoorbeeld het uitbreken van infectieziekten door het op gang ko-
          men van vluchtelingenstromen na overstromingen ten gevolge van klimaatverandering door het vrijko-
          men van lachgas). De omvang van en de kans op dit soort effecten zijn buitengewoon lastig te schatten.
          De ongunstige invloed van stikstof op de volksgezondheid                                                 21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>3.2 De wegen waarlangs reactief stikstof op de volksgezondheid
    inwerkt
    Reactief stikstof heeft een directe nadelige invloed op de gezondheid via de ver-
    ontreiniging van de lucht en het grond-, oppervlakte- en drinkwater. Daarnaast
    bevat ons voedsel veel reactief stikstof, meer dan voor de gezondheid noodzake-
    lijk is, waardoor ook langs die weg directe ongunstige effecten op de gezondheid
    mogelijk zijn. Tot slot heeft reactief stikstof een indirecte ongewenste invloed op
    de gezondheid via mondiale processen als klimaatverandering, transport van
    luchtverontreiniging over lange afstanden en de aantasting van ecosystemen en
    biodiversiteit.
         In het vervolg komen de voornaamste stikstofverbindingen aan bod die
    ongunstige gezondheidseffecten hebben, of waarvan dergelijke effecten plausibel
    zijn. Daarbij staan gemiddelde concentraties in het milieu centraal. Het gaat dus
    niet om de consequenties van blootstelling aan hoge concentraties als die van
    ammoniak in de nabijheid van veehouderijen. Ook buiten beschouwing blijven
    de gevolgen van blootstelling aan kortdurende, lokale piekconcentraties, bijvoor-
    beeld als gevolg van het lekken van een koelinstallatie, waardoor een wolk van
    ammoniak vrijkomt.
3.3 Lucht
    De luchtverontreiniging die reactief stikstof veroorzaakt komt primair voor reke-
    ning van ammoniak (afkomstig van de veehouderij) en stikstofoxiden (afkomstig
    van de verbranding van fossiele brandstoffen in vooral verkeer en industrie). Bij
    de stikstofoxiden gaat het vooral om stikstofdioxide, omdat stikstofmonoxide in
    de lucht snel wordt geoxideerd tot stikstofdioxide. De betrokken chemische reac-
    ties van deze stikstofverbindingen worden slechts ten dele doorgrond.
    Ammoniak
    Ammoniak is een bestanddeel van dierlijke mest. Deze mest heeft een sterke
    geur en veroorzaakt daardoor al bij lage concentraties geurhinder. Pas bij inade-
    ming van veel hogere concentraties ammoniak kunnen zich schadelijke effecten
    als irritatie van ogen en luchtwegen voordoen.16 Van ammoniak is bij de gemid-
    delde concentratie in de buitenlucht waarschijnlijk geen effect op de Nederlandse
    volksgezondheid te verwachten.
    De ongunstige invloed van stikstof op de volksgezondheid                            22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>     Ammoniak kan echter via een tussenstap schade aan de gezondheid toebren-
gen. Zo kan het reageren tot ammoniumverbindingen, die een bestanddeel van
fijn stof vormen*, een belangrijke schadelijke component van luchtverontreini-
ging.17,18 Dit laatste kan bij inademing schade toebrengen aan de luchtwegen en
het stelsel van hart en bloedvaten.19
     Hoeveel gezondheidsschade ammoniak op deze wijze veroorzaakt, is tot op
heden onduidelijk, omdat luchtverontreiniging een complex mengsel is met een
variërende samenstelling en de gezondheidseffecten onvoldoende uit te splitsen
zijn naar de verschillende bestanddelen.
Stikstofdioxide
De rol van stikstofdioxide bij het ontstaan van gezondheidsschade door luchtver-
ontreiniging is eveneens lastig te ontrafelen. Ook hier geldt: de gezondheidsef-
fecten van luchtverontreiniging zijn niet simpelweg uit te splitsen naar de
verschillende bestanddelen. De wetenschappelijke discussie rondom de schade-
lijkheid van stikstofdioxide richt zich op drie kernvragen20:
• Veroorzaakt blootstelling aan stikstofdioxide zelf gezondheidsschade?
• Veroorzaakt stikstofdioxide gezondheidsschade doordat het bijdraagt aan de
     vorming van ozon en nitraatdeeltjes?
• Wordt blootstelling aan stikstofdioxide geassocieerd met gezondheidsschade,
     omdat het onderdeel is van een mengsel van luchtverontreinigende stoffen en
     het als indicator voor dit mengsel dient?
Stikstofdioxide zelf
Observationeel onderzoek naar de gezondheidseffecten van verkeersgerelateerde
verontreiniging van de buitenlucht heeft geen antwoord kunnen geven op de
vraag of blootstelling aan stikstofdioxide zelf schadelijk is voor de gezondheid.
Het gehalte van stikstofdioxide correleert met dat van andere bestanddelen van
luchtverontreiniging, waaronder fijn stof, omdat ze allemaal van dezelfde bron
afkomstig zijn. Dankzij onder meer schonere voertuigen en industrie is de con-
centratie overigens al jaren dalende.21
     Observationeel onderzoek in woningen met relatief hoge concentraties stik-
stofdioxide laat geen nadelig effect op de luchtwegen van de bewoners zien.22-25
Ook traden geen cardiovasculaire effecten op bij vrijwilligers die matige inspan-
Dit betreft secundair fijn stof, dat in de lucht wordt gevormd uit voorlopers. Primair fijn stof komt
rechtstreeks van de bron, bijvoorbeeld roet, of bodemstof.
De ongunstige invloed van stikstof op de volksgezondheid                                              23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>ning verrichtten terwijl ze zuiver stikstofdioxide inhaleerden in een concentratie
die overeenkomt met het gehalte in dieseluitstoot en die ruim honderd maal zo
hoog is als in de buitenlucht.26
    Uit onderzoek bij vrijwilligers die matige inspanning verrichtten op locaties
met luchtverontreiniging van verschillende samenstelling is wel een nadelig
effect van stikstofdioxide op de luchtwegen gebleken.27,28 Dit gold overigens ook
voor andere bestanddelen, waaronder de deeltjesfractie. Deze bevindingen zijn
van belang voor een beter begrip van het complexe verband tussen de samenstel-
ling van luchtverontreiniging en de volksgezondheid.
Vorming van ozon
Stikstofdioxide is verantwoordelijk voor gezondheidsschade, doordat het bij-
draagt aan de vorming van ozon, een belangrijk schadelijk bestanddeel van lucht-
verontreiniging. Ozon kan bij inademing schade aan de ademhalingswegen
veroorzaken.19
Vorming van nitraat
Stikstofdioxide kan tot nitraat reageren en via deze route aan de vorming van fijn
stof bijdragen. Twee tot voor kort onbekende factoren zijn van invloed op de
concentratie en de samenstelling van verkeersgerelateerde luchtverontreiniging.
    Allereerst hebben verbeterde katalysatoren in voertuigen de uitstoot van fijn
stof door dieselmotoren doen dalen. De uitstoot van stikstofoxiden door diesel-
motoren is echter ongewijzigd en hun uitstoot van stikstofdioxide is zelfs geste-
gen.20 Daardoor zijn de verhoudingen tussen stikstofdioxide en de overige
bestanddelen van het mengsel veranderd.
    Verder blijken de testcondities waaronder voertuigen op hun uitstoot worden
beoordeeld onvoldoende te zijn afgestemd op het rijgedrag van bestuurders.
Voordat nieuwe modellen voertuigen in de EU op de markt mogen worden
gebracht, moet hun uitstoot worden onderzocht en aan bepaalde normen voldoen.
Deze tests vinden plaats onder door de EU voorgeschreven standaardcondities.
Ze blijken het rijgedrag in de stad, dat wordt gekenmerkt door veel optrekken en
afremmen, onvoldoende te vertegenwoordigen.29,30 Daarom is een wijziging van
de EU-regelgeving voor testprotocollen en voertuignormen in gang gezet.
    Deze nieuwe inzichten kunnen consequenties hebben voor de schatting van
de gezondheidsschade die (verkeersgerelateerde) luchtverontreiniging veroor-
zaakt en voor het oordeel over de rol van verschillende bestanddelen.
De ongunstige invloed van stikstof op de volksgezondheid                           24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>    Rol als indicator voor verbrandingsgassen
    Stikstofdioxide heeft een belangrijke rol als indicator voor de schadelijke stoffen
    die bij verbrandingsprocessen ontstaan. Uit de voorgaande paragraaf blijkt dat de
    verhouding tussen de concentratie stikstofdioxide en de toxiciteit van luchtver-
    ontreiniging geen statisch gegeven is. Zo zou de uitstoot van stikstofdioxide
    gelijk kunnen blijven of toenemen, terwijl het mengsel in zijn geheel minder
    schadelijk wordt. Ook dit inzicht is van belang voor beslissingen over de verdere
    aanpak van luchtverontreiniging.
3.4 Drinkwater en voedsel
    Voor de verontreiniging van grond- en oppervlaktewater met reactief stikstof is
    vooral nitraat verantwoordelijk. Dat is voor een groot deel afkomstig uit kunst-
    mest en dierlijke mest, hoewel er ook wat afkomstig kan zijn van neerslag uit de
    lucht. Bij de bereiding van drinkwater wordt het teveel aan nitraat verwijderd, of
    wordt de concentratie verlaagd door mengen met schoner water. Drinkwater is
    niet de enige bron van nitraat voor mensen. De andere is voedsel. Bij het vaststel-
    len van de drinkwaternorm is hier rekening mee gehouden.
    Bronnen van blootstelling
    Nitraat is een normaal bestanddeel van het lichaam en wordt ook in het lichaam
    gevormd. Daarnaast krijgen mensen het binnen via drinkwater en voedsel. De
    inname is vele malen groter dan de inwendig gevormde hoeveelheid.31
         Vooral groente, in het bijzonder bladgroente, is rijk aan nitraat. Aan sommige
    voedingsmiddelen wordt het toegevoegd, bijvoorbeeld aan vleeswaren om bederf
    en kleurverandering tegen te gaan. Over het algemeen is groente de voornaamste
    bron van nitraat, dan volgt drinkwater en daarna komen andere voedingsmidde-
    len.
    Gezondheidsschade
    De bezorgdheid over te hoge blootstelling aan nitraat geldt zijn metabolieten en
    reactieproducten, in het bijzonder nitriet en nitrosamines. Blootstelling aan te
    veel nitraat wordt in verband gebracht met kanker, vooral van het maag-darmka-
    naal.31,32
         Nitraat en nitriet worden beide gebruikt om voedsel te conserveren. Nitraat
    kan in het maag-darmkanaal worden omgezet tot nitriet. De voornaamste bron
    De ongunstige invloed van stikstof op de volksgezondheid                            25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>van blootstelling aan nitriet is de vorming uit nitraat. In hoeverre inname van
nitraat en nitriet kanker kan veroorzaken is controversieel.
     Nitriet kan in het spijsverteringskanaal met eiwitten uit voedsel reageren tot
kankerverwekkende nitrosamines.33,34 Daarnaast bestaat de mogelijkheid dat al
bij de bereiding van eiwithoudend voedsel kankerverwekkende nitrosamines ont-
staan.
     Het International Agency for Research on Cancer van de WHO acht het
waarschijnlijk dat nitraat en nitriet carcinogeen zijn voor de mens, wanneer ze
worden ingenomen onder omstandigheden die de vorming van nitrosamines
mogelijk maken.32 Deze nitrosaminevorming zou voor een deel verantwoordelijk
kunnen zijn voor het verband tussen vleesconsumptie en het optreden van kan-
ker, vooral van maag en darm, dat in epidemiologisch onderzoek is waargeno-
men.
     Een voeding met veel eiwit en nitraat- en nitrietrijke groente of groentesap-
pen blijkt echter niet of nauwelijks tot vorming van nitrosamines in het lichaam
te leiden.33 De European Food Safety Authority (EFSA) heeft het extra kankerri-
sico dat voor rekening van nitraat en nitriet in groenten komt afgezet tegen de
voedingswaarde van groenten.31 Volgens de EFSA is het positieve effect van
groenteconsumptie op de gezondheid veel groter dan het negatieve effect.
     Tijdens de bereiding van eiwithoudend voedsel kunnen ook andere schade-
lijke stikstof bevattende verbindingen ontstaan. Bij het bakken en braden van
vlees en vis kunnen kankerverwekkende heterocyclische verbindingen worden
gevormd.35 Het ontstaan van deze verbindingen zou ook een deel van het ver-
band tussen vleesconsumptie en kanker kunnen verklaren.
Gunstige effecten op de gezondheid
Sommige wetenschappers claimen dat nitraat gezondheidsbevorderende effecten
heeft. Zo zijn er aanwijzingen dat nitraat gunstige effecten heeft op het hart en de
bloedvaten en op de verdediging tegen infecties.31,36
Drinkwaternorm
Onder de wetenschappers die zich met het nitraatvraagstuk bezighouden bestaan
reeds lang grote verschillen van mening over de interpretatie van de beschikbare
gegevens en de gezondheidseffecten van nitraatinname. Daarbij spelen ook de
zojuist genoemde aanwijzingen voor een gunstige werking van nitraat een rol.
Het discours strekt zich uit tot de wenselijke hoogte van de drinkwaternorm.11,36
Sommige wetenschappers claimen dat de EU-norm voor drinkwater onvol-
De ongunstige invloed van stikstof op de volksgezondheid                             26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>    doende recht doet aan de gunstige effecten en dus onnodig laag is. Mede om deze
    reden ontbreekt aan de nitraatnorm een breed wetenschappelijk draagvlak.
3.5 Grond- en oppervlaktewater
    Nitraat in het grond- en oppervlaktewater kan, via tussenstappen, eveneens tot
    schade aan de gezondheid leiden. Nitraat in het grondwater draagt, via een uit-
    wisselingsproces dat traag verloopt, bij aan toename van de nitraatconcentratie in
    het oppervlaktewater.11 Te veel nitraat in het oppervlaktewater leidt tot eutrofië-
    ring. Die kan onder meer de visstand en daarmee de voedselvoorziening negatief
    beïnvloeden. Het lijkt echter niet waarschijnlijk dat hierdoor in Nederland pro-
    blemen te verwachten zijn. Wellicht is dit wel elders in de wereld relevant. Wan-
    neer de eutrofiëring van het oppervlaktewater zich in verontreiniging met
    cyanobacteriën uit, kan zwemmen in dit water gezondheidsklachten tot gevolg
    hebben. Door inslikken van water kan het tot maagdarmklachten komen en via
    contact met huid of ogen kan lokaal irritatie ontstaan.
3.6 Mondiale milieuveranderingen
    Indirect heeft reactief stikstof ook een nadelige invloed op de gezondheid via de
    verontreiniging van lucht, bodem en water, doordat deze bijdraagt aan mondiale
    processen als klimaatverandering en de aantasting van ecosystemen en biodiver-
    siteit. Zo is lachgas, dat ontstaat bij verbrandingsprocessen, bij de productie van
    kunstmest, bij het houden van vee en bij het verbouwen van gewassen, een broei-
    kasgas en dus een factor die bijdraagt aan de verandering van het klimaat.
    Opwarming van de aarde leidt mogelijk tot gezondheidsbedreigingen, waaronder
    een toename van infectieziekten. Daarnaast kan lachgas, wanneer het de strato-
    sfeer bereikt, het daar aanwezige ozon afbreken. Hierdoor kan meer UV-straling
    tot de aarde doordringen, wat de kans op het ontstaan van huidkanker en staar
    vergroot.
        Een ander voorbeeld van indirecte invloed van reactief stikstof op de gezond-
    heid is de reeds genoemde, door stikstofdioxide veroorzaakte vorming van ozon
    aan het aardoppervlak. Dat kan de groei van gewassen remmen, waardoor de
    voedselproductie afneemt.11 Meer algemeen kan een teveel aan reactief stikstof
    een gevaar vormen voor de zogeheten ecosysteemdiensten. Hieronder worden de
    baten verstaan die ecosystemen voor mensen opleveren.37 Deze baten hangen
    samen met de vier soorten functies die ecosystemen hebben: 1) leveranciers van
    onder meer voedsel, water, hout en vezels; 2) regulerende functies met invloed
    op bijvoorbeeld het klimaat, overstromingen, ziekten, afval en waterkwaliteit;
    De ongunstige invloed van stikstof op de volksgezondheid                            27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>    3) culturele functies die zaken als recreatie mogelijk maken en die voorzien in
    esthetische en geestelijke baten; 4) ondersteunende functies, zoals bodemvor-
    ming, fotosynthese en circulatie van voedingsstoffen. Bescherming van deze
    functies is indirect van belang voor de gezondheid. Meer details over de invloed
    van de aantasting van ecosystemen en andere mondiale milieuveranderingen op
    de gezondheid zijn onder meer te vinden in reeds aangehaalde publicaties.14,15
        De betrokken processen zijn ingewikkeld en talrijke stikstofverbindingen
    spelen er een rol in. De kennis hierover vertoont een groot aantal lacunes, waar-
    door bijvoorbeeld het inzicht in de onderlinge samenhang gebrekkig is. Daarom
    zijn de gevolgen van te veel reactief stikstof voor de Nederlandse volksgezond-
    heid via mondiale milieuveranderingen lastig te duiden.
3.7 Omvang van de gezondheidsschade
    Een te grote blootstelling aan reactief stikstof kan dus gezondheidsschade ver-
    oorzaken via lucht, bodem, water en voeding, en via mondiale milieuveranderin-
    gen. Het inzicht in deze nadelige gezondheidseffecten laat te wensen over. Dat
    geldt voor de directe en de indirecte effecten, het sterkst voor de laatste.
    Eerste schatting voor de EU en Nederland
    De enige schatting van de schade die reactief stikstof toebrengt aan de volksge-
    zondheid is gemaakt in het kader van de ENA.11 Voor de EU en voor Nederland
    zijn de ongunstige effecten van stikstof op het milieu en de gezondheid uitge-
    drukt in geld. De cijfers hebben betrekking op het jaar 2000 en op de directe en
    indirecte effecten.
        Bij de maatschappelijke kosten van de invloeden van stikstof op het milieu
    en de gezondheid gaat het volgens de opstellers van de ENA in totaal om een
    bedrag van € 150-750 per EU-ingezetene per jaar. Ongeveer 60 procent hiervan
    komt voor rekening van de schade aan de gezondheid. De grootste post vormt de
    directe schade die wordt toegeschreven aan luchtverontreiniging, waaronder aan-
    doeningen van de luchtwegen. Hierna komen – in volgorde van afnemende
    omvang – de eutrofiëring en teruggang van de biodiversiteit, de vorming van
    broeikasgassen, de directe gezondheidsschade door waterverontreiniging, de
    indirecte gezondheidsschade als gevolg van afbraak van de ozonlaag (huidkan-
    ker en staar) en de schade aan gewassen als gevolg van vorming van ozon aan het
    aardoppervlak. De marge in het bedrag laat zien dat er sprake is van forse onze-
    kerheid.
    De ongunstige invloed van stikstof op de volksgezondheid                          28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>    Volgens bij de schatting betrokken Nederlandse onderzoekers is het bedrag
voor Nederland € 200-1.000 per inwoner per jaar.38 Ook hier is het Nederlandse
cijfer dus hoger dan het EU-getal. Dit spoort met de belasting met reactief stik-
stof per hectare. In ons land is die binnen de EU het hoogst.
    Volgens deze schattingen leveren de stikstofoxiden de grootste bijdrage aan
de gezondheidsschade via luchtverontreiniging, zowel in de EU als in Nederland.
Betekenis van de schatting
Voor het kwantificeren van de aan reactief stikstof toegeschreven milieu- en
gezondheidsschade is monetaire waardering gebruikt. Men heeft de methode van
de willingness to pay toegepast, waarmee mensen uitdrukken welk bedrag ze
overhebben voor de bestrijding van ongunstige omstandigheden. Het voornaam-
ste voordeel van monetaire waardering is de eenvoud van het eindresultaat: de
hierboven genoemde verschillende soorten schade zijn in geldbedragen uitge-
drukt, met een zekere spreiding als gevolg van onzekerheden, en zijn vervolgens
opgeteld tot één bedrag, eveneens met een spreiding.
    De eenvoud van deze uitkomsten is ook meteen het voornaamste nadeel. De
achterliggende kennishiaten zijn er slechts gedeeltelijk uit af te lezen. In de eerste
plaats komen alleen de effecten in de uitkomsten tot uiting die in getallen te van-
gen zijn op het moment dat de schatting wordt gemaakt. Die getallen kunnen
meer of minder betrouwbaar zijn. De niet-kwantificeerbare effecten blijven
noodzakelijkerwijs buiten beschouwing. Een voorbeeld van een dergelijk effect
is de invloed die reactief stikstof via klimaatverandering op de volksgezondheid
heeft. Alleen van lachgas kon deze met een redelijke mate van betrouwbaarheid
worden geschat.
    Als gevolg van de beperkte kennis is de schatting te beschouwen een eerste,
ruwe benadering van de schade die reactief stikstof toebrengt aan het milieu en
de gezondheid.
    Behalve op de niet-kwantificeerbare effecten gaat met de gevolgde methode
ook het zicht verloren op de aard van de kwantificeerbare effecten. Daardoor
raakt informatie buiten beeld als om welk soort gezondheidsschade het gaat en
bij welke groep deze gezondheidsschade optreedt: de gehele bevolking, kinde-
ren, stedelingen, mensen die langs snelwegen wonen, enzovoort. Daardoor kan
dus gemakkelijk het zicht verdwijnen op bij wie de baten en bij wie de lasten van
overwogen maatregelen terechtkomen. Hiervoor bestaan wel oplossingen. Het is
bijvoorbeeld mogelijk om het eindbedrag naar deze kenmerken uit te splitsen.
Dit zou echter andere onzekerheden met zich meebrengen. Een alternatief is de
bewuste gegevens expliciet in de analyse te betrekken, door gebruik te maken
De ongunstige invloed van stikstof op de volksgezondheid                               29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>van hulpmiddelen als multicriteria-analyse, waarmee uiteenlopende soorten
gegevens gestructureerd beoordeeld en tegen elkaar afgewogen kunnen wor-
den.39
    Een voordeel van de gebruikte methode is wel dat de uitkomsten van de
monetaire waardering van gezondheidsschade in principe te gebruiken zijn als
onderdeel van een bredere, maatschappelijke kosten-batenanalyse, waarbij alle
kwantificeerbare negatieve en positieve effecten kunnen worden geschat en ver-
geleken, en de negatieve eventueel kunnen worden afgetrokken van de positieve.
De ongunstige invloed van stikstof op de volksgezondheid                       30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>oofdstuk 4
         Mogelijkheden om de gezondheids-
         schade terug te dringen
         Meerwaarde van integraal beleid
         Voor het terugdringen van de hoeveelheid reactief stikstof in het milieu is inte-
         graal beleid het meest geëigend, waarbij rekening wordt gehouden met de
         samenhang tussen de verschillende betrokken partijen, bronnen van reactief stik-
         stof en stikstofverbindingen, alsmede met de samenhang met andere milieu-
         vraagstukken als die van het klimaat en de energievoorziening. Voor integraal
         beleid pleiten ook anderen.11,12
             De kracht van een integrale aanpak is dat zo te bepalen valt met welke ingre-
         pen of combinaties van ingrepen de meeste schade aan het milieu en de gezond-
         heid wordt vermeden en welke hiervan het meest kosteneffectief zijn. Dat geldt
         voor de situatie in Nederland, maar ook voor het maken van internationale
         afspraken, binnen de EU en wereldwijd. Een goed voorbeeld van succesvol inte-
         graal beleid op mondiale schaal is de internationale overeenkomst over de aan-
         pak van grensoverschrijdende luchtverontreiniging.40 Daaraan doet een grote
         groep landen mee; per land is bepaald welke maatregelen het meest doeltreffend
         en doelmatig zijn om de luchtverontreiniging te beteugelen die hoog in de atmo-
         sfeer over lange afstanden kan worden getransporteerd. Overigens biedt het
         bedoelde verdrag ook aanknopingspunten voor stikstofbeleid. Onder het verdrag
         is een speciale werkgroep voor reactief stikstof ingesteld.
         Mogelijkheden om de gezondheidsschade terug te dringen                            31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>     Integraal beleid kan worden gevoerd door bijvoorbeeld synergie* te benutten
en afwenteling te voorkomen. Synergie zou zich bijvoorbeeld voordoen bij de
toepassing van duurzame energiebronnen die leiden tot minder uitstoot van stik-
stofmonoxide, stikstofdioxide en lachgas naar de lucht (dus bijvoorbeeld wel
wind, maar geen biomassa). Synergie op een breder terrein dan het stikstofvraag-
stuk valt onder meer te bereiken met motoren die minder stikstof en kooldioxide
uitstoten. Veel maatregelen die tot doel hebben om de hoeveelheid stikstof in de
buitenlucht terug te dringen, hebben als bijkomend voordeel dat ze tegelijkertijd
het gehalte van andere bestanddelen van luchtverontreiniging verlagen. Daaron-
der zijn koolmonoxide, fijn stof en vluchtige organische bestanddelen. Derge-
lijke maatregelen hebben dus ook andere effecten waarbij de volksgezondheid
gebaat is.
Scenario’s afstemmen
Scenario’s, beelden van mogelijke toekomsten, vormen een belangrijk hulpmid-
del voor integrale analyse en besluitvorming. Op het terrein van dit signalement
bestaan onder meer Nederlandse scenario’s voor de ontwikkeling van de lucht-
kwaliteit in ons land (stikstofdioxide, fijn stof en zwaveldioxide)41 en scenario’s
van het IPCC voor de uitstoot van kooldioxide.42,43 Sommige combinaties van
Nederlandse en IPCC-scenario’s zijn mogelijk niet verenigbaar.44 Dat zou bij-
voorbeeld tot gevolg kunnen hebben dat de luchtkwaliteit in ons land minder ver-
betert dan wordt aangenomen. Daarnaast bemoeilijkt deze inconsistentie het
schatten van de indirecte effecten via mondiale milieuveranderingen en effecten
op ecosystemen en landbouw, waarvoor juist gecombineerde scenario’s van
koolstofdioxide en stikstofdioxide, fijn stof en zwaveldioxide nodig zijn. Moge-
lijk valt winst te behalen door de Nederlandse scenario’s voortaan af te stemmen
op de nieuwste IPCC-scenario’s.
Aanpak in Nederland
Er zijn diverse oplossingsrichtingen voorgesteld om de hoeveelheid reactief stik-
stof te reduceren, of op zijn minst te stabiliseren11:
• in transport, energieopwekking en industrie: door toepassing van emissiebe-
     perkende technologie en energiebronnen met een lagere emissie
samenwerking waarbij het rendement groter is dan de som van de rendementen van de afzonderlijke
eenheden
Mogelijkheden om de gezondheidsschade terug te dringen                                          32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>•    in de landbouwsector: door bijvoorbeeld ontwikkeling van meer stikstofeffi-
     ciënte gewassen, emissiearme stallen en verbeterde veevoersamenstelling
•    in de afvalrecycling: door bijvoorbeeld terugwinning van de stikstof uit het
     slib dat ontstaat bij de rioolwaterzuivering
•    in beïnvloeding van het publiek: door stimulering van ander consumptiege-
     drag als aanschaf van schonere auto’s, afname van het huishoudelijk energie-
     gebruik en het eten van minder dierlijke producten.
De commissie onderschrijft deze oplossingsrichtingen. Tegelijkertijd realiseert
ze zich dat de bestaande regelgeving op het gebied van reactief stikstof en ver-
wante vraagstukken als klimaat en energie, uitgebreid en complex is. Het Neder-
landse milieubeleid is ingericht langs verschillende lijnen: sectoren (onder meer
landbouw, verkeer en industrie), media (bijvoorbeeld lucht en oppervlaktewater)
en vraagstukken (thema’s als klimaat, ecosystemen, biodiversiteit, waterkwaliteit
en luchtverontreiniging). Het berust voor een groot deel op EU-regelgeving.
Daarnaast neemt ons land deel aan internationale onderhandelingen. Dit alles
tezamen maakt het voeren van extra stikstofbeleid, integraal of niet, lastig te rea-
liseren in Nederland.
     In ieder geval zijn en blijven internationaal onderzoek en internationale
onderhandelingen van groot belang voor de Nederlandse volksgezondheid. Dat is
echter een weg waarvoor een lange adem nodig is. Vanuit volksgezondheidsoog-
punt is het wenselijk de beschikbare nationale beleidsruimte goed te benutten.
     De commissie rekent het niet tot haar taak de verschillende oplossingsrichtin-
gen op hun merites en mogelijkheden te beoordelen. Wel heeft ze er één geïden-
tificeerd die binnen de eigen Nederlandse beleidsruimte valt en kan helpen om
het teveel aan reactief stikstof in Nederland versneld terug te dringen. Deze is
onafhankelijk van regelgeving en internationale onderhandelingen realiseerbaar,
omdat zij redelijk op zichzelf staat en er geen ernstige nadelen aan kleven.
Andere voedselconsumptie stimuleren
De Nederlandse voeding bevat meer dierlijk eiwit dan vanuit gezondheidskundig
oogpunt noodzakelijk is. Het is niet bekend of de relatief grote hoeveelheid dier-
lijk eiwit in de Nederlandse voeding ongezond is.45
     Bij de productie van dierlijk eiwit treden relatief grote verliezen van reactief
stikstof naar het milieu op. Deze verliezen zijn te verkleinen door de consumptie
van dierlijk eiwit te verminderen, door dierlijke eiwitbronnen te vervangen door
plantaardige en door dierlijke bronnen met relatief lage stikstofefficiëntie (rund-
Mogelijkheden om de gezondheidsschade terug te dringen                                33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>vlees) te vervangen door bronnen met een hogere efficiëntie (varkensvlees of
kip).11,45,46
    Uit overwegingen van milieubescherming is er dus reden om het algemene
publiek aan te bevelen om minder of andere voedingsmiddelen van dierlijke oor-
sprong te gebruiken en daarbij de aanbevolen hoeveelheden, die de gezondheid
waarborgen, als bovengrens aan te houden.47 De stikstofgerelateerde gezond-
heidskundige argumenten voor een dergelijke verandering van eetpatroon zijn
minder sterk. Het is plausibel dat de blootstelling aan schadelijke verbindingen
afneemt en daarmee ook de gezondheidsschade. Verder heeft een meer plantaar-
dige voeding het voordeel dat hij verband houdt met een lager risico op hart- en
vaatziekten.45
    In een brief over zijn stikstofbeleid heeft de staatssecretaris van Economische
Zaken, Landbouw en Innovatie aan de Tweede Kamer laten weten dat hij het
publiek via voorlichting de gelegenheid wil geven om bewust te beslissen hoe-
veel en welke dierlijke producten men eet.48 Volgens de commissie valt met
ander eetgedrag zonder nadelen – zelfs met enig voordeel – voor de Nederlandse
volksgezondheid een bijdrage te leveren aan het terugdringen van de hoeveelheid
reactief stikstof die in ons land in omloop is. Dit argument om ander consumptie-
gedrag te stimuleren sluit aan bij een eerder, algemeen signalement over duur-
zame voeding.45 Voor de uitvoering kunnen deskundigen op het gebied van
communicatie en gedragsverandering wellicht waardevolle adviezen geven.
Indicatoren ontwikkelen
Om te kunnen bepalen welke combinaties van maatregelen optimaal zijn en om
de voortgang van het beleid te kunnen volgen, zijn indicatoren nodig.49 Te den-
ken valt aan indicatoren voor de totale hoeveelheid reactief stikstof, eventueel
uitgesplitst naar landbouw plus veeteelt en verkeer plus industrie, en voor de
invloed van reactief stikstof op de gezondheid. Welke indicatoren geschikt zijn,
hangt af van de beleidsvraag. Een palet van indicatoren is zinvol om rekening te
kunnen houden met aspecten als de schaal in ruimte (lokaal, Nederland, mondi-
aal), de schaal in tijd die verloopt tussen het moment waarop reactief stikstof in
het milieu wordt gebracht en het ogenblik waarop de gevolgen te zien zijn, de
kosten en de baten, en de groepen waarbij deze kosten en baten terechtkomen.
    Voor het ontwikkelen van een set indicatoren is geen groot onderzoekspro-
gramma nodig, omdat reeds voorwerk is verricht met de methode van de ecologi-
sche voetafdruk. Dit is een getal dat weergeeft hoeveel biologisch productieve
grond- en wateroppervlakte een bepaalde bevolkingsgroep gebruikt om zijn con-
sumptieniveau te handhaven en zijn afval te verwerken.50,51 De voetafdruk laat
Mogelijkheden om de gezondheidsschade terug te dringen                              34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>zich ook berekenen voor een individu, product, bedrijf of beleidsdomein. Wel-
licht zijn varianten te ontwikkelen die bruikbaar zijn voor het stikstofbeleid.
Daarmee kan dan het virtuele stikstofverlies aan het milieu worden berekend. De
eerste stappen in de richting van een voetafdruk die specifiek is voor stikstof zijn
reeds gezet.52 Er bestaat intussen een computerprogramma waarmee mensen hun
eigen afdruk kunnen vaststellen.53 Met ander leefgedrag – zoals het eten van
minder dierlijke producten, aanschaffen van schonere auto’s en verlagen van het
huishoudelijk energiegebruik – kunnen ze hun afdruk verkleinen.
Verder onderzoek doen aan de cascade
De verbanden in de cascade worden nog niet allemaal goed begrepen en de
kwantitatieve invulling laat ook nog te wensen over. Belangrijke kennisleemtes
betreffen de ruimtelijke verdeling van de verschillende stikstofvormen en hun
effecten, eventuele onderlinge wisselwerkingen, de snelheden van processen en
de termijnen waarop de effecten optreden. Hierdoor verschillen de oorzaak-
gevolgverbanden van de stikstofcascade in de mate van onderbouwing (kwalita-
tief en kwantitatief). Dit bepaalt in belangrijke mate het inzicht in de invloeden
van reactief stikstof op de volksgezondheid. Verder fundamenteel onderzoek
naar de verbanden in de cascade is nodig om het inzicht in het vraagstuk te ver-
groten, en daarmee ook dat in de oplossingen.
     De commissie acht het zinvol om van tijd tot tijd te evalueren in hoeverre het
beleid heeft gewerkt en bijstelling noodzakelijk is. Vanzelfsprekend dienen de
nieuwste wetenschappelijke inzichten daarbij het uitgangspunt te zijn. Dat kan
op termijn kostenbesparing opleveren. Koerswijziging zou bijvoorbeeld raad-
zaam kunnen zijn, wanneer uit vervolganalyse met nieuwe gegevens zou blijken
dat dezelfde gezondheidsschade voortaan valt te voorkómen met lagere uitgaven.
Mogelijkheden om de gezondheidsschade terug te dringen                               35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>oofdstuk 5
         Visie van de commissie
         Gezondheidsschade door stikstof in Nederland verdient meer aandacht
         Reactief stikstof is direct en indirect van invloed op de volksgezondheid. Te veel
         reactief stikstof brengt schade toe aan het milieu en ook via die weg aan de
         volksgezondheid in ons land.
             Een belangrijk deel van de directe gezondheidsschade komt voor rekening
         van luchtverontreiniging, een ander deel voor rekening van drinkwater en voe-
         ding. Dat rechtvaardigt onverminderde aandacht van de overheid voor deze ter-
         reinen. Van luchtverontreiniging is duidelijker in hoeverre de volksgezondheid
         erdoor wordt bedreigd dan via drinkwater en voeding. Vanuit het oogpunt van
         voorzorg vragen beide om aandacht.
             Op de indirecte invloeden van reactief stikstof op de gezondheid bestaat veel
         minder zicht. Vanuit het oogpunt van voorzorg is echter ook hiervoor extra aan-
         dacht wenselijk.
         Schade in Nederland bovengemiddeld
         Van de omvang van de door reactief stikstof veroorzaakte schade aan het milieu
         en de volksgezondheid bestaat een ruwe indicatie. Deze schade blijkt aanzienlijk
         te zijn en in Nederland hoger dan gemiddeld in de EU.
             De invloed van reactief stikstof op de gezondheid kent nog veel onzekerhe-
         den. De beschikbare gegevens maken echter voldoende aannemelijk dat de
         Visie van de commissie                                                             36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>Nederlandse volksgezondheid baat heeft bij verdere reductie van de hoeveelheid
reactief stikstof in ons land. Uit het oogpunt van volksgezondheid vindt de com-
missie het niet alleen wenselijk om het lopende stikstofbeleid onverminderd
voort te zetten, maar de hoeveelheid reactief stikstof in Nederland versneld ver-
der terug te dringen en de stagnatie die zich de laatste jaren lijkt af te tekenen, te
doorbreken.
Nadere analyse kan helpen
Nadere analyse van de schade die reactief stikstof veroorzaakt aan de Neder-
landse volksgezondheid kan daarbij behulpzaam zijn. Immers, door het inzicht in
deze schade te vergroten, kan beter worden bepaald in hoeverre wijzigingen in
het beleid wenselijk zijn. Op die manier kan het beleid doeltreffender en doelma-
tiger worden.
    De commissie beveelt aan om vervolganalyses van de schade die reactief
stikstof veroorzaakt aan de Nederlandse volksgezondheid te laten maken door
een groep deskundigen waarin onder meer de expertisegebieden volksgezond-
heid, gezondheidseconomie en sociale wetenschappen vertegenwoordigd zijn.
Bij deze vervolganalyse kan gebruik worden gemaakt van de uitkomsten van
activiteiten die de komende jaren in ander verband plaatsvinden en waarin ook
de schadelijkheid van reactief stikstof wordt beoordeeld, zoals de herziening van
de normen voor de luchtkwaliteit van de EU.
Visie van de commissie                                                                 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>Literatuur
Erisman JW, Sutton MA, Galloway J, Klimont Z, Winiwarter W. How a century of ammonia
synthesis changed the world. Nat Geosci 2008; 1: 636-639.
Eerens HC, van Dam JD, (red.), Beck JP, Dolmans JHJ, van Pul WAJ e.a. Grootschalige
luchtverontreiniging en depositie in de Nationale Milieuverkenning 5. Achtergrondinformatie.
Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu; 2001: rapport 408129016/2001.
Erisman JW, Domburg N, de Vries W, Kros H, de Haan B, Sanders K. The Dutch N-cascade in the
European perspective. Science in China Series C, Life sciences 2005; 48(S1): 827-842.
Erisman JW, Domburg P, de Haan BJ, de Vries W, Kros J, Sanders K. The Dutch nitrogen cascade in
the European perspective. Petten: ECN; 2005: report nr. ECN-C--05-007.
Röell C, Erisman JW. Kwantificeren van de stikstofstromen in Nederland. Milieu: Tijdschrift van de
Vereniging van Milieuprofessionals 2011; 17(3): 23-26.
Oenema O, Velthof GL. Analysis of international and European policy instruments: pollution
swapping. Task 2 Service contract ‘Integrated measures in agriculture to reduce ammonia emissions’.
Wageningen: Alterra; 2007: report 1663.2.
Sutton MA, Dragosits U, Tang YS, Fowler D. Ammonia emissions from non-agricultural sources in
the UK. Atm Environ 2000; 34(6): 855-869.
Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Balans van de leefomgeving 2012. Den Haag: Planbureau
voor de Leefomgeving; 2012. Internet: http://themasites.pbl.nl/balansvandeleefomgeving/2012/.
Europese Commissie. Beschikking van de Commissie van 7 april 2009 betreffende de kennisgeving
van Nederland inzake uitstel van het tijdstip waarop aan de grenswaarden voor NO2 moet worden
voldaan en vrijstelling van de verplichting de grenswaarde voor PM10 toe te passen (C(2009) 2560).
Literatuur                                                                                          38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>  Brussel: Europese Commissie; 2009. Internet: http://ec.europa.eu/environment/air/quality/
  legislation/pdf/1_NL_ACT.pdf.
0 Willems J, van Schijndel M, van Grinsven H, Kragt F, van Zeijts H, van Dam J e.a. Evaluatie
  Meststoffenwet 2012: syntheserapport. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving; 2012.
1 Sutton MA, Howard CM, (Eds.). The European Nitrogen Assessment: Sources, Effects and Policy
  Perspectives. Cambridge: Cambridge University Press; 2011.
2 Davidson EA, David MB, Galloway JN, Goodale CL, Haeuber R, Harrison JA e.a. Excess nitrogen in
  the U.S. environment: trends, risks, and solutions. Issues in ecology. Washington D.C.: The
  Ecological Society of America (ESA); 2012: Report Number 15.
3 Holtgrieve GW, Schindler DE, Hobbs WO, Leavitt PR, Ward EJ, Bunting L e.a. A coherent signature
  of anthropogenic nitrogen deposition to remote watersheds of the Northern Hemisphere. Science
  2011; 334(6062): 1545-1548.
4 Gezondheidsraad. Mondiale milieu-invloed op onze gezondheid. Den Haag: Gezondheidsraad; 2009:
  publicatienr. 2009/15.
5 Huynen MMTE, de Hollander AEM, Martens P, Mackenbach JP. Mondiale milieuveranderingen en
  volksgezondheid: stand van de kennis. Bilthoven: RIVM; 2008.
6 Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Risico’s van stoffen: ammoniak. Internet. http://
  www.rivm.nl/rvs/Normen/Eindresultaat?groep=normen&waarde=ammoniak&lijst=
  grenswaarden&veld=substancename_tagged.
7 Grahame TJ, Schlesinger RB. Cardiovascular health and particulate vehicular emissions: a critical
  evaluation of the evidence. Air Qual Atmos Health 2010; 3(1): 3-27.
8 Knol AB, de Hartog JJ, Boogaard H, Slottje P, van der Sluijs JP, Lebret E e.a. Expert elicitation on
  ultrafine particles: likelihood of health effects and causal pathways. Part Fibre Toxicol 2009; 6:
  19-34.
9 WHO Air quality guidelines, global update 2005. Particulate matter, ozone, nitrogen dioxide and
  sulfur dioxide. Internet. http://www.euro.who.int.
0 Workshop convened by the Air Pollution Group, Health Protection Agency and commissioned by the
  Policy Research Programme of the Department of Health. Report of a Workshop to Identify needs for
  research on the health effects of nitrogen dioxide - London, 2-3 March 2011. Chilton, Didcot, UK:
  Health Protection Agency, Centre for Radiation, Chemical and Environmental Hazards; 2011: HPA-
  CRCE-026. Internet: http://www.hpa.org.uk/Publications/Radiation/
  CRCEScientificAndTechnicalReportSeries/HPACRCE026/.
1 Castellanos P, Boersma KF. Reductions in nitrogen oxides over Europe driven by environmental
  policy and economic recession. Sci Rep 2012; 2: 265.
2 Fischer P, Remijn B, Brunekreef B, van der LR, Schouten J, Quanjer P. Indoor air pollution and its
  effect on pulmonary function of adult non-smoking women: II. Associations between nitrogen
  dioxide and pulmonary function. Int J Epidemiol 1985; 14(2): 221-226.
  Literatuur                                                                                           39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>3 Remijn B, Fischer P, Brunekreef B, Lebret E, Boleij JS, Noij D. Indoor air pollution and its effect on
  pulmonary function of adult non-smoking women: I. Exposure estimates for nitrogen dioxide and
  passive smoking. Int J Epidemiol 1985; 14(2): 215-220.
4 Brunekreef B, Houthuijs D, Dijkstra L, Boleij JS. Indoor nitrogen dioxide exposure and children's
  pulmonary function. J Air Waste Manage Assoc 1990; 40(9): 1252-1256.
5 Dijkstra L, Houthuijs D, Brunekreef B, Akkerman I, Boleij JS. Respiratory health effects of the
  indoor environment in a population of Dutch children. Am Rev Respir Dis 1990; 142(5): 1172-1178.
6 Langrish JP, Lundback M, Barath S, Soderberg S, Mills NL, Newby DE e.a. Exposure to nitrogen
  dioxide is not associated with vascular dysfunction in man. Inhal Toxicol 2010; 22(3): 192-198.
7 Strak M, Steenhof M, Godri KJ, Gosens I, Mudway IS, Cassee FR e.a. Variation in characteristics of
  ambient particulate matter at eight locations in the Netherlands. The RAPTES project. Atm Environ
  2011; 45: 4442-4453.
8 Strak M, Janssen NA, Godri KJ, Gosens I, Mudway IS, Cassee FR e.a. Respiratory Health Effects of
  Airborne Particulate Matter: The Role of Particle Size, Composition, and Oxidative Potential-The
  RAPTES Project. Environ Health Perspect 2012; 120(8): 1183-1189.
9 Barath S, Mills NL, Lundback M, Tornqvist H, Lucking AJ, Langrish JP e.a. Impaired vascular
  function after exposure to diesel exhaust generated at urban transient running conditions. Part Fibre
  Toxicol 2010; 7: 19.
0 Sehlstedt M, Behndig AF, Boman C, Blomberg A, Sandstrom T, Pourazar J. Airway inflammatory
  response to diesel exhaust generated at urban cycle running conditions. Inhal Toxicol 2010; 22(14):
  1144-1150.
1 European Food Safety Authority (EFSA). Nitrate in vegetables. Scientific opinion of the Panel on
  Contaminants in the Food chain (Question No EFSA-Q-2006-071). The EFSA Journal 2008; 689:
  1-79.
2 International Agency for the Research on Cancer (IARC). IARC Monographs on the evaluation of
  carcinogenic risks to humans, no 94: Ingested nitrate and nitrite, and cyanobacterial peptide toxins.
  Lyon: International Agency for the Research on Cancer (IARC); 2010.
3 JECFA - Monographs & Evaluations: Nitrite. WHO Food Additives Series 35, 1996, no 844. Geneva:
  WHO; 2006. Internet: http://www.inchem.org/documents/jecfa/jecmono/v35je13.htm.
4 U.S. National Library of Medicine HSDB Database. N-nitrosodiethylamine. Internet. http://
  toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/f?./temp/~LnIZjC:1.
5 Lauber SN, Gooderham NJ. The cooked meat-derived mammary carcinogen 2-amino-1-methyl-6-
  phenylimidazo[4,5-b]pyridine promotes invasive behaviour of breast cancer cells. Toxicology 2011;
  279(1-3): 139-145.
6 Powlson DS, Addiscott TM, Benjamin N, Cassman KG, de Kok TM, van Grinsven H e.a. When does
  nitrate become a risk for humans? J Environ Qual 2008; 37(2): 291-295.
7 Reid WV, Mooney HA, Cropper A, Capistrano D, Carpenter SR, Chopra K e.a. Millennium
  Ecosystem Assessment. Ecosystems and Human Well-Being: Synthesis. Washington DC: Island
  Press; 2005.
  Literatuur                                                                                             40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>8 van Grinsven H, Westhoek H, Bouwman L, Erisman JW, Bleeker A, Oenema O e.a. Bevindingen en
  lessen uit eerste Europese stikstofanalyse. Milieu: Tijdschrift van de Vereniging van
  Milieuprofessionals 2011; 2011(3): 17-22.
9 Mendoza GA, Macoun P. Guidelines for applying multi-criteria analysis to the assessment of criteria
  and indicators. Jakarta, Indonesia: Center for International Forestry Research; 1999: The Criteria &
  Indicators Toolbox Series No. 9.
0 United Nations Economic Commission for Europe (UNECE). The 1979 Geneva Convention on
  Long-range Transboundary Air Pollution (CLRTAP). Internet. http://unece.org/env/lrtap/.
1 Velders GJM, Aben JMM, Diederen HSMA, Drissen E, Geilenkirchen GP, Jimmink BA.
  Concentratiekaarten voor grootschalige luchtverontreiniging in Nederland. Rapportage 2010. Den
  Haag/Bilthoven: Planbureau voor de Leefongeving (PBL); 2012: publicatienummer 500088006.
2 Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). Climate change 2007. Geneva: World
  Meteorological Organization and United Nations Environment Programme; 2007.
3 Nakicenovic N, Alcamo J, Davis G, De Vries B, Fenhahn J, Graffin S e.a. Special Report on
  Emissions Scenarios: A Special Report of Working Group III of the Intergovernmental Panel on
  Climate Change. Cambridge: Cambridge University Press; 2000.
4 van der Sluijs JP, Wardekker JA, Janssen P. Integraal waterbeheer. Van kritische zone tot kritische
  onzekerheden. Copernicus Instituut, Universiteit Utrecht, en Planbureau voor de Leefomgeving,
  Bilthoven en Den Haag; 2012.
5 Gezondheidsraad. Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht. Den Haag: Gezondheidsraad; 2011:
  publicatienr. 2011/08.
6 Taskforce Biodiversiteit en Natuurlijke Hulpbronnen. Groene groei. Investeren in biodiversiteit en
  natuurlijke hulpbronnen. Internet. http://www.taskforcebiodiversiteit.nl/.
7 Gezondheidsraad. Richtlijnen goede voeding 2006. Den Haag: Gezondheidsraad; 2006: publicatie nr.
  2006/21.
8 Tweede Kamer. Brief van de staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie aan de
  Voorzitter van de Tweede Kamer de Staten-Generaal met de kabinetsreactie op de European Nitrogen
  Assessment (ENA). vergaderjaar 2010-2011, 30654 nr. 95.
9 Gezondheidsraad. Gezondheid en milieu: mogelijkheden van monitoring. Den Haag:
  Gezondheidsraad; 2003: publicatie nr. 2003/13.
0 Rees WE. Revisiting carrying capacity: area-based indicators of sustainability. Popul Environ 1996;
  17(3): 195-215.
1 Global Footprint Network. Internet. http://www.footprintnetwork.org/en/index.php/GFN/.
2 Nitrogen Footprint. Internet. http://www.n-print.org/.
3 Leach AM, Galloway JN, Bleeker A, Erisman JW, Kohn R, Kitzes J. A nitrogen footprint model to
  help consumers understand their role in nitrogen losses to the environment. Environ Dev 2012; 1:
  40-66.
  Literatuur                                                                                           41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>A De commissie
  Bijlage
               42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>ijlage A
       De commissie
       De Commissie Signalering gezondheid en milieu heeft als taak om belangrijke
       onderwerpen op het terrein van gezondheid en milieu onder de aandacht te bren-
       gen van regering en parlement, en kansen en bedreigingen in kaart te brengen.
       Het kan om nieuwe kwesties gaan, maar even goed om oude thema’s die
       opnieuw aandacht verdienen.
       De commissie was voor het opstellen van het onderhavige advies als volgt
       samengesteld:
       • prof. dr. W.F. Passchier, voorzitter
          emeritus hoogleraar risico-analyse, Maastricht University
       • prof. dr. M. van den Berg
          hoogleraar toxicologie, Institute for Risk Assessment Sciences, Universiteit
          Utrecht
       • prof. dr. ir. J.W. Erisman
          bijzonder hoogleraar integrale stikstofproblematiek, Vrije Universiteit,
          Amsterdam; directeur Louis Bolk Instituut, Driebergen
       • drs. P.J. van den Hazel
          medisch-milieukundige, Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland
          Midden, Arnhem
       • prof. dr. ir. E. Lebret
          hoogleraar Environmental Health Impact Assessment, Institute for Risk
       De commissie                                                                    43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>    Assessment Sciences, Universiteit Utrecht / Rijksinstituut voor
    Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven
•   prof. dr. R. Leemans
    hoogleraar milieusysteemanalyse, Wageningen University and Research
    Centre
•   dr. J.P. van der Sluijs
    universitair hoofddocent nieuwe risico’s, Copernicus Instituut voor
    Duurzame Ontwikkeling, Universiteit Utrecht
•   prof. dr. D.R.M. Timmermans (tot 1 januari 2012)
    bijzonder hoogleraar risicocommunicatie en patiëntenbesluitvorming,
    EMGO Instituut, VU Medisch Centrum, Amsterdam
•   dr. ir. P.W. van Vliet, secretaris
    Gezondheidsraad, Den Haag
In het kader van de totstandkoming van dit advies heeft de commissie dr. ir. H.
van Grinsven van het Planbureau voor de Leefomgeving in Bilthoven geraad-
pleegd.
De Gezondheidsraad en belangen
Leden van Gezondheidsraadcommissies worden benoemd op persoonlijke titel,
wegens hun bijzondere expertise inzake de te behandelen adviesvraag. Zij kun-
nen echter, dikwijls juist vanwege die expertise, ook belangen hebben. Dat
behoeft op zich geen bezwaar te zijn voor het lidmaatschap van een Gezond-
heidsraadcommissie. Openheid over mogelijke belangenconflicten is echter
belangrijk, zowel naar de voorzitter en de overige leden van de commissie, als
naar de voorzitter van de Gezondheidsraad. Bij de uitnodiging om tot de com-
missie toe te treden wordt daarom aan commissieleden gevraagd door middel
van het invullen van een formulier inzicht te geven in de functies die zij bekle-
den, en andere materiële en niet-materiële belangen die relevant kunnen zijn voor
het werk van de commissie. Het is aan de voorzitter van de raad te oordelen of
gemelde belangen reden zijn iemand niet te benoemen. Soms zal een adviseur-
schap het dan mogelijk maken van de expertise van de betrokken deskundige
gebruik te maken. Tijdens de installatievergadering vindt een bespreking plaats
van de verklaringen die zijn verstrekt, opdat alle commissieleden van elkaars
eventuele belangen op de hoogte zijn.
De commissie                                                                      44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>