<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre> Toekomstverkenning
Ethiek en Gezondheid
                       Signalering ethiek en gezondheid 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid
       Signaleri ng Ethiek en Gezondheid 2012
           C e n t r u m vo o r E t h i e k e n G e z o n d h e i d
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid
Uitgave van het Centrum voor Ethiek en Gezondheid
Fotografie: Eveline Renaud
ISBN 978-90-78823-18-6
Auteursrecht voorbehouden
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald: Gezondheidsraad/Raad voor de
Volksgezondheid en Zorg. Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid.
Signalering Ethiek en Gezondheid 2012/2.
Den Haag: Centrum voor Ethiek en Gezondheid, 2012
U kunt deze publicatie downloaden via www.ceg.nl / www.gezondheidsraad.nl/
www.rvz.net
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
Mevrouw drs. E.I. Schippers
                                                                                  Parnassusplein 5
                                                                                  2511 VX Den Haag
                                                                                  Postbus 19404
                                                                                  2500 CK Den Haag
Geachte minister,                                                                 Tel       070 – 340 50 60
                                                                                  Fax       070 – 340 75 75
Door nieuwe medische en technologische ontwikkelingen en nieuwe                   E-mail info@ceg.nl
                                                                                  URL       www.ceg.nl
vormen van zorg kunnen we onze gezondheid beter dan ooit in stand
houden, verbeteren of zelfs voorspellen. Veel ontwikkelingen op het
gebied van gezondheid dragen grote beloftes in zich, maar roepen ook
                                                                                  Datum
maatschappelijke en ethische vragen op. De Toekomstverkenning                     31 oktober 2012
Ethiek en Gezondheid biedt een breed overzicht van de ontwikkelingen              Uw brief van
op het gebied van gezondheid en agendeert de belangrijkste ethische               --
                                                                                  Uw kenmerk
vraagstukken voor de nabije toekomst.
                                                                                  --
                                                                                  Ons kenmerk
Nieuwe medische mogelijkheden zoals ingrepen in de vroege levens-                 6014-023
fasen en mogelijkheden tot levensverlengend behandelen leiden tot                 Doorkiesnummer
(nieuwe) ethische vragen over autonomie van de patiënt en verant-                 070-3405836
                                                                                  Onderwerp
woordelijkheid van de zorgverlener. Onder invloed van globalisering,
                                                                                  Toekomstverkenning
ontwikkelingen in het gezondheidsbeleid en innovatieve medische we-               Ethiek en Gezondheid
tenschap en technologie verandert de relatie tussen patiënt en zorg-
verlener. Dat maakt ethische reflectie op de rol van zorgverleners en
patiënten noodzakelijk. Sterk toenemende zorgkosten dwingen tot las-
tige ethische keuzen en vragen om hernieuwde aandacht voor het
fundamentele principe van solidariteit.
Met dit signalement hoopt het Centrum voor Ethiek en Gezondheid
(CEG) u een vooruitblik te geven op de meest prangende ontwikkelin-
gen en vraagstukken op het gebied van ethiek en gezondheid. Dankzij
de verbondenheid van de Gezondheidsraad en de Raad voor de
Volksgezondheid en Zorg in het Centrum voor Ethiek en Gezondheid is
het mogelijk over de volle breedte van het veld dit perspectief op ethiek
en gezondheid te bieden: onderzoek, beleid en praktijk komen in het
vizier. Het signalement is daarom ook interessant voor een breed pu-
                                                              Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid    3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>           bliek: veel
                    eel gesignaleerde ontwikkelingen en ethische vragen betreffen
           bliek: veel
                    eel gesignaleerde ontwikkelingen en ethische vragen betreffen
           niet alleen het overheidsbeleid,, maar raken ook het werkterrein van
           niet alleen het overheidsbeleid,, maar raken ook het werkterrein van
           zorginstellingen, beroepsgroepen, zorgverzekeraars, patiëntenvereni-                                                                     patiëntenveren
           zorginstellingen, beroepsgroepen, zorgverzekeraars, patiëntenveren                                                                      patiëntenvereni-
           gingen, zorgopleidingen en (academische) onderzoeksinstellingen. Ook
           gingen, zorgopleidingen en (academische) onderzoeksinstellingen. Ook
           voor hen biedt dit signalement aanknopingspunten voor toekomstig
           voor hen biedt dit signalement aanknopingspunten voor toekomstig
           beleid.
           beleid.
           We hopen dat deze Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid u een
           We hopen dat deze Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid u een
           inspiratiebron biedt bij het opstellen en uitvoeren van de (ethische) be-
           inspiratiebron biedt bij het opstellen en uitvoeren van de (ethische) be-
                                                              4
                                                                         ethische keuzen en vragen om hernieuwde aandacht voor het funda-
                                                                         mentele principe van solidariteit.
                                                                         Met dit signalement hoopt het Centrum voor Ethiek en Gezondheid
                                                                         (CEG) u een vooruitblik te geven op de meest prangende ontwikkelin-
                                                                         gen en vraagstukken op het gebied van ethiek en gezondheid. Dankzij
                                                                         de verbondenheid van de Gezondheidsraad en de Raad voor de Volks-
                                                                         gezondheid en Zorg in het Centrum voor Ethiek en Gezondheid is het
                                                                         mogelijk over de volle breedte van het veld dit perspectief op ethiek en
                                                                         gezondheid te bieden: onderzoek, beleid en praktijk komen in het vizier.
                                                                         Het signalement is daarom ook interessant voor een breed publiek: veel
                                                                         gesignaleerde ontwikkelingen en ethische vragen betreffen niet alleen
                                                                         het overheidsbeleid, maar raken ook het werkterrein van zorginstellin-
                                                                         gen, beroepsgroepen, zorgverzekeraars, patiëntenverenigingen, zorg-
                                                                         opleidingen en (academische) onderzoeksinstellingen. Ook voor hen
                                                                         biedt dit signalement aanknopingspunten voor toekomstig beleid.
                                                                         We hopen dat deze Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid u een
                                                                         inspiratiebron biedt bij het opstellen en uitvoeren van de (ethische) be-
                                                                         leidsagenda op het gebied van gezondheid voor de komende jaren.
                                                                         Hoogachtend,
                                                                         Prof. dr. W.A. van Gool,
                                                                         voorzitter Gezondheidsraad
                                                                         Drs. M.H. Meijerink,
                                                                         voorzitter Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
                                                                Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid
           leidsagenda op het gebied       d van gezondheid voor de komende jaren.
           leidsagenda op het gebied      d van gezondheid voor de komende jaren.
           Hoogachtend,
           Hoogachtend,
           Prof. dr. W.A. van Gool,
           Prof. dr. W.A. van Gool,
           voorzitter Gezondheidsraad
           voorzitter Gezondheidsraad
           PttttfsdafsdPPProfDrs.
           Prof. drs. M.H. Meijerink,M.H. Meijerink     ,
           voorzitter
            oorzitterRaad
           voorzitter   Raadvoorvoordede  Volksgezondheid
                                        Volksgezondheid      en Zorg
                                                          en Zorg
           O p m e r k i n g V i j f k e e r b l a u w : d e z e p a g i n a ve r v a n g e n
           d o o r b i j g e l e ve r d P d f m e t b e i d e n h a n d t e k e n i n g e n
           vo o r z i t t e r s
4 Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid
4 Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
1   Inleiding                                                                     7
2   Ontwikkelingen op het gebied van gezondheid in het vizier                    11
    2.1       Rond het begin van het leven                                       11
    2.2       De zorg voor ouderen                                               14
    2.3       De veranderende rol van patiënt, zorgverlener en
              gezondheidsbeleid                                                  16
    2.4       Globalisering in de gezondheidszorg                                19
3   Ethische vraagstukken voor de nabije toekomst                                23
    3.1       Autonomie van de patiënt                                           23
    3.2       Professionele verantwoordelijkheid van de zorgverlener             27
    3.3       Solidariteit in de gezondheidszorg                                 30
    Literatuur                                                                   35
    Bijlagen                                                                     39
                                                  Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>1 Inleiding
  Mede dankzij ontwikkelingen in de gezondheidszorg, de medische wetenschap en tech-
  nologie kunnen we onze gezondheid beter dan ooit in stand houden, verbeteren en
  soms zelfs voorspellen. Tegelijkertijd roepen deze ontwikkelingen ethische vragen op
  waar elke Nederlandse burger - op individueel niveau en in samenlevingsverband - mee
  te maken kan krijgen. Het signalement Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid
  biedt een breed overzicht van een aantal belangrijke ontwikkelingen en thema’s en
  daarmee gepaard gaande (nieuwe) ethische vraagstukken.
  E e n b r e e d o ve r z i c h t va n e t h i e k e n g e z o n d h e i d
  Bij de selectie van ontwikkelingen op het gebied van gezondheid is uitgegaan van rele-
  vantie voor beleid, partijen uit het gezondheidsveld en de patiënt (en/of burger). Som-
  mige ethische vraagstukken komen voort uit ontwikkelingen in de geneeskunde waarbij
  sprake is van ingrepen in de vroege levensfasen. Ook het steeds ouder worden van
  mensen roept diverse ethische vragen op. Dit signalement reflecteert verder op de ver-
  anderende positie van de patiënt die steeds meer toegang heeft tot (wetenschappelijke)
  kennis en informatie over zijn gezondheid. De (al dan niet terechte) verwachting dat
  patiënten steeds mondiger zullen worden is aanleiding tot bezinning op de veranderen-
                                     1
  de positie van de patiënt en zijn relatie tot zorgverleners. Ook de beroepsvisie van
  zorgverleners en de inrichting en organisatie van de gezondheidszorg zijn in beweging
  en komen aan de orde. Op het macroniveau van de samenleving spelen vraagstukken
  naar aanleiding van een van de grootste uitdagingen voor de nabije toekomst: de toe-
  nemende vergrijzing en de beheersing van de zorgkosten. Ethische reflectie op deze
  zeer verschillende ontwikkelingen en thema’s op het gebied van ethiek en gezondheid
  lijkt van groot belang. Daarom zullen we in hoofdstuk 3 aan de hand van drie ethische
  principes een eerste verkenning uitvoeren en analyseren welke ethische vraagstukken
  in de toekomst nadere reflectie verdienen.
  Adressering
  De Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid is opgesteld door het Centrum voor
  Ethiek en Gezondheid (CEG), waarin de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ)
  1
     Uit oogpunt van leesbaarheid spreken we in dit signalement veelal van ‘patiënt’, daar waar soms ook voor
  ‘burger’ of ‘cliënt’ gekozen zou kunnen worden.
                                                                      Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>           en de Gezondheidsraad samenwerken. Het doel van dit signalement sluit aan bij de
           hoofdtaak van het CEG: het signaleren en agenderen van actuele ethische vraagstuk-
           ken op het brede terrein van gezondheid. Meestal signaleert het CEG vraagstukken die
           opgeroepen worden door ontwikkelingen of trends in het huidige gezondheidsbeleid,
           soms probeert het CEG verder vooruit te kijken. Dit signalement biedt een dergelijke
           blik op de (nabije) toekomst. We hopen dat het signalement een inspiratiebron zal zijn
           voor de (ethische) beleidsagenda van de minister van VWS en voor de werkprogram-
           ma’s van het CEG, de RVZ en de Gezondheidsraad. Veel ontwikkelingen die hier wor-
           den gesignaleerd hebben niet alleen betrekking op het werkterrein van de overheid,
           maar ook op dat van partijen uit het gezondheidsveld, zoals zorgorganisaties en zorg-
           verzekeraars, de patiëntenbeweging en (academische) onderzoeksinstellingen. Het
           CEG wil dus ook partijen als ZonMw, KNMG, NPCF en beroepsgroepen en opleidingen
           van zorgprofessionals aanspreken en aanmoedigen om te reflecteren op de ethische
           vragen die de ontwikkelingen in dit signalement oproepen. Het CEG heeft bovendien
           een publieksfunctie en daarom is dit signalement zo opgesteld dat ook het bredere ge-
           interesseerde publiek kennis kan nemen van ontwikkelingen en vragen op het gebied
           van ethiek en gezondheid.
           T o t s t a n d k o m i n g e n o p z e t va n h e t s i g n a l e m e n t
           De samenwerking van de RVZ en de Gezondheidsraad in het CEG biedt de unieke kans
           om over de volle breedte een perspectief op ethiek en gezondheid in te nemen. Als uit-
           gangspunt nam het CEG de vraag welke ontwikkelingen op het gebied van ethiek en
           gezondheid in de nabije toekomst - de komende vijf jaar - in belang zullen toenemen.
           Daarbij zijn we uitgegaan van ontwikkelingen die relevant zijn voor de overheid, partijen
           uit het gezondheidszorgveld en natuurlijk voor de patiënt en burger. Het materiaal voor
           het signalement komt in de eerste plaats voort uit vijfendertig interviews met experts uit
           de wetenschap en relevante partijen uit het brede gezondheidszorgveld. Daarnaast zijn
           andere bronnen gebruikt, zoals het verslag van de Rode Hoed debatten Van wieg tot
           graf, die in het voorjaar van 2011 plaatsvonden. Op deze wijze is een longlist opgesteld
           van gesignaleerde ontwikkelingen.
           In hoofdstuk 2 zijn deze ontwikkelingen thematisch gegroepeerd in vier clusters om
           structuur en samenhang aan te brengen. Voor de selectie daarvan is zowel de beleids-
           relevantie als de ethische relevantie richtinggevend geweest en er is gezocht naar een
           balans tussen wetenschappelijke, technologische en maatschappelijke ontwikkelingen.
           De clusters zijn zo opgesteld dat er veel verschillende ontwikkelingen onder konden
           vallen, maar het maken van keuzen uit de heterogene longlist bleek onvermijdelijk. Pa-
           ragraaf 2.1 gaat over nieuwe ontwikkelingen op het terrein van de zorg voor ongebore-
           nen en pasgeborenen. Paragraaf 2.2 gaat over vraagstukken die spelen aan het einde
           van het leven. Deze twee van oudsher gevoelige thema’s kregen veel nadruk in de
           meeste interviews. Naar verwachting zullen deze ‘klassieke’ ethische thema’s ook in de
           toekomst vragen blijven opwerpen. Onder paragraaf 2.3 worden ontwikkelingen bespro-
8 Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>ken die te maken hebben met de veranderende rolopvattingen van patiënten, zorgverle-
ners en beleid. Paragraaf 2.4 gaat over medische zorg die steeds vaker van over de
grens wordt gehaald. Soms betreft het medisch noodzakelijke zorg, soms gaat het juist
om niet noodzakelijke zorg die in Nederland niet is toegestaan.
In hoofdstuk 3 laten we het belang zien van de gesignaleerde ontwikkelingen voor een
aantal fundamentele ethische principes: autonomie van de patiënt (3.1), professionele
verantwoordelijkheid van de zorgverlener (3.2) en solidariteit in de gezondheidszorg
(3.3). Aan de hand van een bespreking van deze principes brengen we in kaart welke
ethische vraagstukken op het gebied van gezondheid in de nabije toekomst vragen om
nieuwe reflectie en beleidsaandacht.
                                                       Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>2 Ontwikkelingen op het gebied van
  gezondheid in het vizier
  2 . 1 R o n d h e t b e g i n va n h e t l e ve n
  Het terrein van de zorg voor ongeborenen en pasgeborenen is de laatste jaren onder-
  hevig geweest aan veel nieuwe wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen.
  Behandelingen die voorheen toekomstmuziek leken zijn dankzij deze ontwikkelingen
  mogelijk geworden, zoals relatief recent foetale chirurgie. Gezien de voortschrijdende
  medische wetenschap, met name de reproductieve genetica, zullen naar verwachting
  van veel experts het aantal mogelijkheden binnen dit terrein van de geneeskunde ver-
  der toenemen. Met dit terrein van geneeskunde bedoelen we de zorg voor pasgebore-
  nen evenals de technieken en wetenschappelijke kennis die het mogelijk maken in te
  grijpen in verschillende stadia van het ongeboren leven: de fasen die aan een eventuele
  zwangerschap voorafgaan, het daadwerkelijke zwanger worden en de zwangerschap
  zelf. Behalve de snel voortschrijdende medisch-wetenschappelijke ontwikkelingen is er
  nog een reden waarom het belangrijk is dit terrein van de geneeskunde in het vizier te
  houden: het roept van oudsher ethische vragen op die sterk samenhangen met een vi-
  sie op wat goed leven is, of meer specifiek: wat goed ouderschap of kwaliteit van leven
  is. Denk aan afwegingen en juridische regulering rond de beschermwaardigheid van het
  embryo en de foetus, het gebruik van foetaal materiaal voor therapieën en prenatale
  diagnostiek en screening. Dit terrein van de geneeskunde stelt ouders en zorgprofessi-
  onals voor lastige vragen en keuzen die consequenties hebben voor het toekomstig
  leven van hun kind. Bij het beantwoorden van die vragen is een reflectie nodig op ver-
  schillende ideeën over het belang van het kind en goed ouderschap. Dat vraagstuk
  wordt onder meer belangrijk als gevolg van de toenemende kennis over de gevolgen
  van een ongezonde leefstijl, zoals het (overmatig) gebruik van alcohol, nicotine en
  drugs. In hoeverre mogen of moeten overheid en zorgprofessionals de leefstijl van
  mensen met een kinderwens en zwangere vrouwen proberen te sturen? En welke vrij-
  heidsbeperkende maatregelen kunnen daarbij toelaatbaar worden geacht?
  ONTWIKKELING VOORSPELLENDE GENETICA EN SCREENINGSMOGELIJKHEDEN
  In het CEG signalement Het 1000 dollar genoom (2010) signaleerde het CEG al belang-
  rijke uitdagingen rond nieuwe technische mogelijkheden binnen de medische specialis-
  men die interveniëren in het prille leven. In het bijzonder, zo is de verwachting, zullen
                                                         Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>            de mogelijkheden op het gebied van genoombrede prenatale screening en diagnostiek
            en genoombrede screening van pasgeborenen in de komende jaren toenemen. Als ge-
            volg daarvan zal het mogelijk worden om op een steeds breder palet van aandoeningen
            te testen. De huidige screening is weinig problematisch omdat het hierbij om behandel-
            bare ziekten gaat die zich op kinderleeftijd openbaren. Maar het in kaart brengen van
            een volledig genoom zal ook steeds meer informatie opleveren over mogelijke gezond-
            heidsproblemen die pas (veel) later in het leven opspelen. Vaak valt niet te voorspellen
            of de gevonden afwijkingen relevant zullen worden voor de gezondheid. De discussie
            over de vraag hoe daar het beste mee om te gaan zal de komende jaren gevoerd moe-
            ten worden in de beleidswereld én met patiënten en zorgverleners. Voor ouders bijvoor-
            beeld kan een goed geïnformeerde beslissing nog lastiger worden; wat kan in verschil-
            lende situaties als goed ouderschap tellen? Misschien is het wel de belangrijkste vraag
            of ouders bepaalde informatie mogen ontvangen. Bovendien, als er aanvullende onder-
            zoeken worden aangeboden na een screeningstest zal ook het aantal keuzemomenten
            voor de (aanstaande) ouders toenemen. Dit roept weer de vraag op of mensen met die
            druk kunnen omgaan en over genoeg vaardigheden en overzicht beschikken om een
            weloverwogen beslissing te nemen.
            Momenteel levert de prenatale screening al veel informatie op over mogelijke aandoe-
            ningen van het ongeboren kind, zoals bijvoorbeeld een vergrote kans op het Downsyn-
            droom. Op basis van deze risico-informatie kunnen aanstaande ouders een beslissing
            nemen over vervolgonderzoek en over het eventueel afbreken van de zwangerschap.
            Maar is het acceptabel dat ouders ook informatie krijgen over eventuele mutaties in de
            BRCA1 en BRCA2 genen, die op een verhoogd risico op borstkanker duiden? In hoe-
            verre is het opsporen van dragerschap gewenst en bij wie? De neonatale screening,
            beter bekend als de hielprik, is gericht op gezondheidswinst bij het pasgeboren kind. Als
            er bij de hielprik iets wordt gevonden, zoals een bepaalde stofwisselingsziekte, kan snel
            een passende behandeling worden ingezet waardoor verdere gezondheidsschade wordt
            voorkomen. Soms kan dat bijvoorbeeld door een dieet. Ouders laten in 99% van de ge-
            vallen de hielprik toepassen; deze wordt over het algemeen als niet omstreden be-
            schouwd. Toch is dit een techniek die in de toekomst opnieuw discussie kan opleveren.
            De crux zit in de mogelijke uitbreidingen van de test. Nieuwe medisch-technische moge-
            lijkheden maken het in de nabije toekomst mogelijk om op een steeds breder arsenaal
            aandoeningen te testen, zo is de verwachting van veel experts. Voor sommige van die
            aandoeningen zal nog geen (goede) therapie beschikbaar zijn. Dat roept een belangrij-
            ke ethische vraag op: is het aanvaardbaar om op (risico’s op) aandoeningen te testen
            waarvoor nog geen goede therapie bestaat?
            Het zal in de komende jaren belangrijk blijven om de ontwikkelingen rond de voorspel-
            lende genetica en screeningsmogelijkheden in het vizier te houden. In de wat verdere
            toekomst zullen testen wellicht gebruikt gaan worden voor het opsporen van aandoe-
            ningen met een geringe ernst of zelfs voor niet-gezondheidsgerelateerde varianten van
12 Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>eigenschappen. Steeds weer dient de vraag te worden gesteld wat de voorwaarden zijn
voor een eventuele toepassing van een techniek en welke ethische consequenties deze
hebben voor patiënt, zorgverlener en samenleving. Daarbij is speciale aandacht vereist
voor de verwerking van relevante informatie over risico’s door ouders. Ten eerste is het
de vraag of het aanvaardbaar is dat ouders het soort risico-informatie ontvangen over
hun kinderen waar weinig mee gedaan kan worden. Is die beslissing niet veeleer aan
het kind, als die meerderjarig is? Als ouders wel over dit soort informatie mogen be-
schikken komen zij voor complexe keuzen te staan over de wenselijkheid van (ver-
volg)testen en verschillende behandelingen. Aanstaande ouders kunnen voor lastige
abortus afwegingen komen te staan. Met name de complexiteit en hoeveelheid van de
uit testen verkregen informatie maken de vragen waar patiënten, ouders, zorgverleners
en beleidsmakers mee te maken krijgen, lastig.
OPKOMST NON-INVASIEVE PRENATALE DIAGNOSTIEK
Een van de meer specifieke ontwikkelingen die uit de interviews met wetenschappers
naar voren kwam is de opkomst van de zogenaamde non-invasieve prenatale diagnos-
tiek. Er is inmiddels een non-invasieve test (voor het Downsyndroom) ontwikkeld met
hoge sensitiviteit en goede positief voorspellende waarde. Deze test wordt in Hongkong,
de USA en zeer binnenkort in Duitsland aangeboden voor een tarief dat concurrerend is
met het huidige tarief voor afname en onderzoek van vruchtwater of vlokken. Het duide-
lijke voordeel van deze niet ingrijpende test (geen risico op een miskraam) komt echter
ook met een keerzijde. Aangezien de non-invasieve test geen risico’s oplevert voor het
ongeboren kind, kan in de toekomst een drempel om te testen verdwijnen waardoor het
gevaar van onnodige medicalisering dreigt.
Mocht non-invasieve prenatale diagnostiek, of een andere methode om gemakkelijk aan
testmateriaal te komen, gebruikt gaan worden voor genoombrede analyses, dan zal er
door zorgprofessionals, aanstaande ouders en ouders vroegtijdig moeten worden nage-
dacht over de omgang met niet gezochte nevenbevindingen. Wordt de voortplanting met
deze ontwikkeling teveel gemedicaliseerd of stelt het ouders juist in staat verantwoorde
beslissingen te nemen over (de risico’s op) aandoeningen van hun nageslacht? Het lijkt
erop dat de focus van het opsporen van ziekten langzaamaan wordt verlegd naar het
opsporen van risico’s. De (non-invasieve) prenatale diagnostiek zal veel nieuwe infor-
matie kunnen opleveren over susceptibiliteit en dragerschap. Behalve de hoeveelheid
informatie die een rol gaat spelen, roept ook het veranderende karakter van die informa-
tie ethische vragen op. Mogen en willen ouders die informatie wel ontvangen en wat
moeten ze er eventueel mee doen om hun verantwoordelijkheid voor het toekomstig
leven van hun kind te nemen? Een heel andere vraag is of andere partijen, zoals verze-
keraars, gebruik mogen maken van dit soort informatie.
                                                        Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid 13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>            2 . 2 D e z o r g vo o r o u d e r e n
            Mensen leven langer en ervaren meer levensjaren zonder (grote) beperkingen. Tegen
            het einde van hun leven hebben ouderen echter vaak te maken met meervoudige ge-
            zondheidsproblemen. Ongeveer de helft van de vijfenzestig plussers kampt met één of
            meerdere chronische aandoeningen. Tegelijkertijd verbetert de gezondheid van ouderen
            door toegenomen medische mogelijkheden. In de komende jaren zal het aantal ouderen
            en hun levensverwachting in Nederland steeds verder toenemen. Het aantal vijfenzes-
            tig-plussers zal volgens ramingen van het CBS toenemen van 2.6 miljoen (16% van de
            bevolking) in 2010 naar 4.5 miljoen (25% van de bevolking) in 2050. Niet alleen het
            aantal maar ook het aandeel ouderen zal stijgen (CBS 2010). Deze demografische ont-
            wikkeling vergroot de schaal en urgentie van de (ethische) vraagstukken rond de oude-
            ren. De zorgconsumptie zal met het toenemen van het aantal ouderen ook toenemen,
            wat zowel de medische sector als ook andere maatschappelijke domeinen voor uitda-
            gingen stelt omdat deze er nog onvoldoende op ingesteld zijn (RVZ 2012). De vraag-
            stukken op dit terrein zijn niet alleen medisch van aard, maar gaan ook over de vraag
            welke zorgarrangementen en woonomgevingen nodig zijn om ouderen de mogelijkheid
            te bieden een prettig (zelfstandig) leven te leiden. Hoe willen ouderen eigenlijk oud
            worden in deze samenleving?
            MEDISCHE INGREPEN BIJ OUDEREN: GRENZEN AAN INTERVENTIES
            Een belangrijk maatschappelijk en medisch debat gaat over de vraag welke medische
            interventies nog wenselijk zijn bij (erg) oude mensen. In het maatschappelijk debat is
            sprake van een groeiend besef van de grenzen van medische interventies bij ouderen.
            Tegelijkertijd is er veel aandacht voor de gezondheidswinst die nog valt te behalen voor
            ouderen, bijvoorbeeld door middel van preventie. Het medisch-ethische dilemma tussen
            interveniëren aan de ene kant of kiezen voor een meer afwachtend beleid speelt vooral
            sterk bij zeer oude mensen, zeker naarmate hun gezondheid fragieler wordt. Wat is ei-
            genlijk goede, gepaste zorg voor ouderen? Hoe dienen artsen om te gaan met comorbi-
            diteit en kwetsbaarheid? Maar ook de diversiteit is onderwerp van discussie: de ene
            oudere is de andere niet. En welke noties van wat een ‘goed leven’ is gaan aan derge-
            lijke overwegingen vooraf? Een van de ontwikkelingen die aan de basis ligt van deze
            vraagstukken is het stijgen van de leeftijdsgrens waarop ouderen in aanmerking komen
            voor (hoogrisico)operaties. Het oprekken van de grenzen voor interventies is een gevolg
            van de vooruitgang die is geboekt in de chirurgie, maar ook door de verbeterde multi-
            disciplinariteit (zoals samenwerking met de anesthesiologie). Patiënten zullen in goed
            overleg met zorgprofessionals de lastige afweging moeten maken of een ingreep nog
            gewenst is. Zeker als patiënten ook aan dementie lijden is het de vraag wat de rol van
            familie en naasten is bij deze afwegingen. De discussie over grenzen aan interventies is
            ook een verdelingsvraagstuk en zal daarom in de toekomst nog belangrijker worden: in
            hoeverre zijn we als samenleving bereid te investeren in (de verbetering van de zorg
            voor) ouderen?
14 Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>NIEUWE HULPMIDDELEN VOOR ZELFSTANDIG LEVEN: DOMOTICA EN E-HEALTH
Het gebruik van technologische hulpmiddelen en arrangementen zoals domotica (tech-
nologie in huis), robotica, e-health en telezorg neemt toe. Steeds meer technologie
maakt het mogelijk om patiënten thuis van een afstand te monitoren of te coachen, bij-
voorbeeld via een webcam of via elektronische sensoren die lichaamsfuncties van de
patiënt meten (RVZ/CEG 2010). De ontwikkelaars van deze technologie claimen dat de
zelfredzaamheid van de patiënt met behulp van deze hulpmiddelen wordt vergroot.
Hoewel de toepassing van deze groepen technologieën en hulpmiddelen niet zo vlug is
verlopen als sommigen verwachtten, is het goed denkbaar dat de ontwikkeling onder
invloed van beleid en maatschappelijke trends een vaart zal nemen. Deze technologie-
ën kunnen bijvoorbeeld worden aangewend om professionele zorg aan ouderen te ver-
lichten. Sommigen zien het als een goede manier om financiële en personele schaarste
op te vangen. Echter, met name bij ouderen is het lastig om een balans te vinden tus-
sen technologische ondersteuning (gericht op zelfredzaamheid) en het leveren van per-
soonlijke hulp door zorgverleners en/of mantelzorgers. Hoe verhoudt de toepassing van
technologische hulpmiddelen zich tot de groep ouderen voor wie een gebrek aan per-
soonlijke zorg (eenzaamheid) juist het voornaamste probleem is?
Technologieën in de ouderenzorg bieden wellicht oplossingen voor problemen in de
ouderenzorg. Sommige ouderen zullen hulpmiddelen die hen zelfstandiger maken erva-
ren als een verbetering van hun privacy omdat zij minder ‘vreemden’ in huis hoeven te
laten. Via e-health-toepassingen kunnen zij contact onderhouden met lotgenoten en
daarmee het probleem van sociaal isolement verlichten. Door anderen zal e-health er-
varen worden als een afbreuk van het persoonlijke zorgcontact, of een inbreuk op hun
privacy omdat derden kunnen meekijken in de privésfeer. Een complicerende ontwikke-
ling is dat zorgverleners vaker in multidisciplinaire teams samenwerken; is het vanuit
patiëntenperspectief wenselijk dat de andere leden van zo’n team ook inzage krijgen in
individuele gezondheidsinformatie?
E-health kan bovendien een tweedeling tussen zelfredzame en niet-zelfredzame oude-
ren in de hand werken. Deze tweedeling kan versterkt worden doordat degenen die in-
zetten op technologische hulpmiddelen soms ten onrechte in de vooronderstelling ver-
keren dat ouderen goed met sociale media en andere technologie kunnen en willen om-
gaan. Kortom: domotica en e-health zullen invloed hebben op de dagelijkse leefomge-
ving van ouderen, maar het zal nodig zijn goed na te denken over de inbedding ervan in
het sociale netwerk van de oudere. Welke betrokkenen uit het soms complexe zorgnet-
werk (verschillende professionals en mantelzorgers) kunnen verantwoordelijkheid dra-
gen voor het juiste gebruik van (medische) hulpmiddelen? Hoe kan de kwaliteit van zorg
en het toezicht daarop gewaarborgd worden als de patiënt steeds vaker thuis blijft wo-
nen en geacht wordt zelf de regie over zorg te voeren? En wat betekent het invoeren
van allerlei hulpmiddelen voor de belasting en vereiste competenties van mantelzor-
gers?
                                                        Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid 15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>            De woonomgeving zal onder invloed van technologieën eveneens veranderen. In de
            zorg voor ouderen wordt in toenemende mate belang gehecht aan een geschikte woon-
            en zorgomgeving. Zo is in de ziekenhuiswereld de afgelopen jaren veel onderzoek ge-
            daan naar de rol van architectuur bij de ervaring van ziekenhuisbezoek en -verblijf.
            Vooral voor ouderen is het ziekenhuis echter maar één van de vele plekken waar zij
            zorg kunnen ontvangen. Architectuur in combinatie met technologische hulpmiddelen
            (waaronder bijvoorbeeld steunen in de wc en trapliften) kan een belangrijke rol spelen in
            de preventie van ongevallen, waarmee een verhuizing naar een zorginstelling soms
            voorkomen kan worden. De vraag is echter hoe het beleidsdoel om ouderen lang thuis
            te laten wonen kan worden gerealiseerd met het huidige tekort aan huizen die toegerust
            zijn op ouderen die slecht ter been zijn. Woningvormen waarbij alle vloeren zijn geëgali-
            seerd (dus zonder drempels) kunnen mogelijk een belangrijke gezondheidswinst ople-
            veren in de toekomst. Nu het beleid er op aanstuurt dat ouderen langer thuis blijven
            wonen, rijst de vraag hoe voorkomen kan worden dat ‘thuis’ steeds meer gaat lijken op
            een ziekenhuis. Met andere woorden: hoe kan er worden omgegaan met de vermenging
            van huiselijkheid en (technologische) zorgfuncties?
            2 . 3 D e ve r a n d e r e n d e r o l v a n p a t i ë n t , z o r g ve r l e n e r e n g e z o n d h e i d s b e -
            leid
            Het lijkt erop dat de rol van de patiënt aan het veranderen is. Onder invloed van beleid
            wordt de patiënt in de richting van meer zelfredzaamheid, keuzevrijheid en eigen regie
            over gezondheid gestuurd. Deze trend is deels een realiteit geworden omdat het aan-
            sluit bij de wensen van sommige patiënten. Deels is het een beleidsideaal waarvan niet
            zeker is in welke mate het gerealiseerd kan worden omdat het veranderen van gedrag
            nu eenmaal erg lastig is. Daarnaast is het de vraag hoe het beleidsideaal van zelfred-
            zaamheid zich verhoudt tot de grote diversiteit van patiënten. Kunnen en willen patiën-
            ten zelf de regie over hun gezondheid en zorg nemen? De verschuivingen zullen ook
            gevolgen hebben voor de relatie van de patiënt met zijn zorgverlener. Sommige patiën-
            ten zullen een meer gidsende rol van een arts verwachten, anderen verwachten juist
            meer sturing. Hoe dient de arts of zorgprofessional zich te verhouden tot een patiënt die
            in meer of mindere mate zelfredzaam wil zijn, of geacht wordt zelfredzaam te zijn?
            TOENAME COMPLEXE GEZONDHEIDSINFORMATIE VOOR DE PATIËNT
            Patiënten met een chronische ziekte doen in de loop van hun ziektetraject belangrijke
            ervaringsdeskundigheid op. Deze vorm van kennis zal waarschijnlijk een belangrijker rol
            gaan spelen naarmate in het gezondheidsbeleid meer nadruk ligt op zelfmanagement.
            Hoe kunnen zorgverleners die kennis op waarde schatten en erop anticiperen? Erva-
            ringskennis wordt zelden in isolement opgedaan. Patiënten maken nu al veel gebruik
            van informatie over zowel acute als chronische ziekten die via gezondheidswebsites,
            online discussiegroepen en fora wordt verspreid. Die ontwikkeling zal waarschijnlijk ver-
            der doorzetten, zeker nu ziekenhuizen ook steeds vaker sociale media voor gezond-
            heidsinformatie inzetten. De traditioneel centrale informatiepositie van de zorgverlener
16 Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>lijkt te verschuiven en dat roept onder meer vragen op over kwaliteit en betrouwbaar-
heid van de informatie waarover patiënten beschikken. Competentie en mentale weer-
baarheid van de patiënt is een belangrijk aandachtspunt, zeker als het om complexe
informatie bij beslissingen gaat (Gerads 2010). Naast degenen die geoefend zijn in
kennisvergaring en zelfmanagement zullen anderen wellicht gezondheidsschade oplo-
pen omdat zij afgaan op ongecontroleerde (web)informatie, zonder een zorgverlener te
raadplegen. Ouderen en mensen uit sociaal economisch zwakke groepen zijn vaak
aanzienlijk kwetsbaarder als het gaat om het gebruik van internet voor gezondheidsin-
formatie. Hoe kan het beleid in de toekomst omgaan met de diversiteit aan patiënten en
competentieverschillen?
Naast het probleem van de hoeveelheid en complexiteit van (online) gezondheidsinfor-
matie is ook het verwachtingspatroon een belangrijk punt van aandacht voor de toe-
komst. Internet en social media bieden vaak een gefragmenteerd beeld van de medi-
sche wetenschap. Er is veel aandacht voor fundamenteel onderzoek en spectaculaire
‘doorbraken’, maar de zeer lastige en onvoorspelbare weg van onderzoeksresultaten
naar een klinische toepassing blijft onderbelicht. Het gevolg is dat patiënten soms onre-
alistische verwachtingen hebben. In die situaties zal de arts vaker een rol moeten aan-
nemen waarin hij de ontstane onrealistische verwachtingen moet bijstellen. Een andere
belangrijke ontwikkeling speelt zich af op het gebied van informatie- en kennistechnolo-
gie. Die disciplines stellen de medische wetenschap steeds beter in staat om grote hoe-
veelheden (statistische) gezondheidsinformatie te genereren. Ook de verdere ontwikke-
ling van biobanken zal hieraan bijdragen. Het lastige van deze ontwikkeling is dat uit de
enorme hoeveelheden data lang niet altijd een duidelijke boodschap valt te destilleren.
Dat zal de kennisuitwisseling tussen arts en patiënt en het realiseren van informed con-
sent nog lastiger maken.
BEROEP OP EIGEN VERANTWOORDELIJKHEID EN GOED PATIËNTSCHAP
Door financiële en personele tekorten in de zorg en door extramuralisering van de lang-
durige zorg wordt er in toenemende mate een beroep gedaan op de eigen verantwoor-
delijkheid van patiënten én van hun familie en/of sociale omgeving. Deze trend wordt
ondersteund door de ontwikkeling van thuiszorgtechnologie en e-health. Taken ver-
schuiven van de professionele zorg naar de informele zorg (mantelzorg en zorg door
vrijwilligers). Daarmee wordt ook (een deel van de) verantwoordelijkheid voor goede
zorg verlegd naar informele zorgverleners. Dat roept de vraag op of verantwoordelijk-
heid en aansprakelijkheid voor de kwaliteit van zorg in de thuissituatie voldoende ge-
waarborgd is. Wanneer dreigt overbelasting voor de mantelzorger van de patiënt?
Naarmate de zorgkosten stijgen, lijkt het beroep op eigen verantwoordelijkheid of ‘goed
patiëntschap’ toe te nemen. Een patiënt heeft niet alleen recht op goede zorg maar
heeft ook een inspanningsverplichting, zo is de achterliggende gedachte. De verwach-
ting is dat patiënten zelf verantwoordelijkheid nemen voor een gezonde leefstijl, beslis-
singen nemen over behandeling en zorg van chronische ziekte en zelf de regie nemen
                                                        Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid 17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>            over de laatste levensjaren en het levenseinde. Een van de beleidsdoelen is dat chroni-
            sche patiënten langer zelfstandig - zonder professionele hulp van anderen - omgaan
            met de gebreken die een aandoening met zich meebrengt. Dit streven gaat gepaard met
            de belangrijke uitdaging om ook voldoende rekening te houden met diegenen die een
            rol als zelfmanager niet willen of kunnen oppakken. Dat geldt met name voor laaggelet-
            terden of patiënten uit de geestelijke gezondheidszorg of verslaafden.
            Er is al langer een discussie gaande over aanvaardbare preventiestrategieën om bur-
            gers meer bewust te maken van hun verantwoordelijkheid voor hun eigen leefstijl en
            gezondheid. De toenemende kennis over de relatie tussen ongezond gedrag en ge-
            zondheidsrisico’s en gezondheidsschade door een lage therapietrouw zijn aanleiding
            om in het gezondheidsbeleid te sturen op gezonde leefstijl en therapietrouw. Maar in
            hoeverre mag de behandelrelatie worden aangegrepen om een gezonde leefstijl aan te
            moedigen? Een goed gesprek tussen zorgverlener en patiënt zal vaak niet voldoende
            zijn om hem te bewegen tot een gezondere leefstijl. Wat zijn aanvaardbare en effectieve
            methoden? Is het bijvoorbeeld gerechtvaardigd een behandelrelatie bij te stellen of te
            stoppen als patiënten weigeren mee te werken of stelselmatig behandelafspraken nege-
            ren?
            Ook op beleidsniveau zullen vragen rond de verbetering van leefstijl belangrijk worden.
            Onder welke voorwaarden mogen financiële prikkels, zoals een hogere premie, eigen
            bijdrage of een hoger eigen risico worden ingezet om te sturen op gezond gedrag en
            therapietrouw? Is het ethisch aanvaardbaar om gezond gedrag te belonen en ongezond
            gedrag te straffen? Overigens is het op dit moment nog niet hard te maken dat financië-
            le prikkels daadwerkelijk het beoogde effect hebben. Deze effectiviteitvraag zal onder-
            deel moeten zijn van de (ethische) discussie over de vormgeving van op gedrag gerich-
            te gezondheidsbevorderende maatregelen. De vraag in hoeverre de overheid ‘paterna-
            listisch’ moet optreden speelt ook een rol. Voorlichtingscampagnes voor gezond eten en
            meer bewegen blijken bijvoorbeeld niet zelden te worden ervaren als betuttelend. Bo-
            vendien kunnen ‘paternalistische’ campagnes ook een averechts effect sorteren (“Je
            mag niets meer, dus sla ik alle adviezen maar in de wind”). Tegelijkertijd lijkt een maat-
            schappelijke onvrede over de ongezonde leefstijl van sommigen te groeien. In dat ver-
            band lijkt de bereidheid van burgers om te betalen voor andermans ongezonde gedrag
            af te nemen. Dat is een maatschappelijke ontwikkeling die de solidariteit in het zorgstel-
            sel onder druk zet.
            Het toepassen van nudging-strategieën om gedrag van mensen in de juiste richting te
            bewegen lijkt een belangrijke nieuwe ontwikkeling. De term komt van het Engelse nud-
            ge - een duwtje. De strategie van nudging bouwt voort op principes uit de neuroweten-
            schappen en gedragseconomie. In marketing wordt nudging al veel langer als verlei-
            dingsstrategie op een praktische manier ingezet. De neurowetenschappen hebben de
            wijze waarop mensen keuzen maken op een nieuwe manier op de agenda gezet.
18 Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Steeds meer wordt duidelijk dat neurale mechanismen en emoties van grote invloed zijn
op gedragspatronen (Felsen & Reiner 2011). De vraag hoe mensen kunnen worden
verleid om gezond gedrag te vertonen is daarmee voorop komen te staan. Dat roept de
ethische vraag op of gedragsverleidende of sturende strategieën ook mogen worden
ingezet om doelen te bereiken die het gezondheidsbeleid stelt. Ook zorgverleners kun-
nen gebruik maken van nudging-inzichten, door behandelingen en keuzen zo te presen-
teren dat patiënten voorzichtig in een bepaalde richting worden geleid (Thaler & Sun-
stein 2009).
DE PATIËNT-ARTS RELATIE
Vaak wordt beweerd dat de arts (evenals de leraar, de politieagent, de rechter) aan au-
toriteit heeft moeten inboeten. De patiënt zou de arts niet langer erkennen als de enige
expert die weet wat goede zorg is. Deze ontwikkeling hangt samen met de toegenomen
kennis en (online) informatiebronnen, maar ook door meer keuzevrijheid van patiënten.
Deze ontwikkeling roept echter ook vragen op over wat een goede patiënt is en wat een
goede zorgprofessional is. Wanneer is een patiënt te veeleisend? Hoe moet een zorg-
verlener omgaan met claimgedrag? Los van de vraag of de autoriteit van de arts daad-
werkelijk afneemt, is het van belang de veranderende rol die een arts in de behandelre-
latie vervult opnieuw te doordenken. Sommigen zien een arts als expert die zijn dien-
sten verleent of verkoopt. Anderen zien hem als gids: Met de frase ‘van God naar Gids’
typeert Bas Bloem (2011) deze beweging in de professionaliteit van de arts. Is deze
verschuiving in rolopvatting een na te streven ideaal?
Een andere uitdaging voor de toekomst is het omgaan met de toenemende complexiteit
om risico’s en waarschijnlijkheden in te schatten. Het is voor zorgverleners erg lastig om
het ideaal van informed consent te realiseren. Vaak is zoveel informatie beschikbaar dat
het voor zorgverleners moeilijk is te doseren wat de meest relevante informatie is voor
de patiënt om een weloverwogen beslissing te kunnen nemen en toestemming voor be-
handeling of onderzoek te verlenen.
2.4 Globalisering in de gezondheidszorg
In toenemende mate maken mensen gebruik van medische zorg van over de lands-
grenzen omdat deze in Nederland niet (op korte termijn) beschikbaar of toelaatbaar is.
Zorgverzekeraars gaan in die ontwikkeling mee en vergoeden steeds vaker in het bui-
tenland geleverde zorg. Dat roept de vraag op welke rol zorgverzekeraars en de over-
heid hebben bij kwaliteitsborging. Tegelijkertijd maken mensen dankzij de toenemende
mogelijkheden van internet steeds meer gebruik van online geneeskunde, bijvoorbeeld
om geneesmiddelen te bestellen die in Nederland niet toegelaten zijn of die de eigen
arts niet wil voorschrijven.
                                                        Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>            NOODZAKELIJKE ZORG, ALTERNATIEVE GENEESKUNDE EN WENSGENEESKUNDE
            In veel gevallen van grensoverschrijdende zorg gaan patiënten naar het buitenland voor
            zorg als de (juridische) situatie daar mogelijkheden biedt die in eigen land niet bestaan.
            Het betreft soms behandelopties die in Nederland (nog) niet, maar in het buitenland wel
            toelaatbaar zijn. Uit medische nood, soms zelfs als laatste strohalm, zoeken patiënten
            hun heil bij buitenlandse zorgverleners. Sommigen kopen in het buitenland organen,
            anderen gaan er heen voor eiceldonatie. De (ethische) voorwaarden waaronder dit ge-
            beurt zijn niet altijd even helder. Soms kiezen mensen voor grensoverschrijdende zorg
            als zij te lang moeten wachten om de zorg in Nederland te krijgen. In andere gevallen
            doen ze dat omdat (naar hun beleving) de medische zorg elders innovatiever, kwalitatief
            beter en goedkoper is. Voor behandelingen op het gebied van reproductieve genees-
            kunde reizen veel mensen naar België omdat zij daar sneller hulp krijgen en bovendien
            erg tevreden zijn over de persoonlijke aandacht die ze er krijgen.
            Soms kiezen mensen voor grensoverschrijdende zorg om andere dan medisch noodza-
            kelijke redenen. In dat geval spreekt men van wensgeneeskunde. Wensgeneeskundige
            behandelingen zijn over de grens vaak gemakkelijker beschikbaar omdat in sommige
            landen soepelere criteria gelden voor wat als een medisch zinvolle behandeling geldt.
            Het is echter niet gemakkelijk te bepalen of een behandeling medisch noodzakelijk of
            een niet noodzakelijke, maar wel gewenste verbetering van de gezondheid is; tussen de
            uitersten ‘noodzakelijke zorg’ en ‘wensgeneeskunde’ is sprake van een breed, grijs ter-
            rein. Dat geldt bijvoorbeeld voor de situatie waarin vrouwen op (zeer) hoge leeftijd naar
            het buitenland afreizen om daar een eiceldonatie te ondergaan. In dit soort gevallen zijn
            de medische mogelijkheden er wel maar zijn ze in Nederland niet toegestaan. Grens-
            overschrijdende zorg betreft ook regelmatig behandelingen die in Nederland als alterna-
            tief of experimenteel te boek staan. Mensen gaan voor een Total body scan naar Duits-
            land, voor stamceltherapie naar Turkije. Sommigen boeken gecombineerde vakantie- en
            zorgarrangementen in Thailand.
            Een van de problemen is dat er vanuit Nederland geen controle is op de veiligheid, be-
            trouwbaarheid en morele aanvaardbaarheid van over de grens gehaalde behandelin-
            gen. Zijn uit het buitenland verkregen organen veilig en op een ethisch verantwoorde
            manier verkregen? Is het aanbod van behandelingen, zoals stamceltherapieën, be-
            trouwbaar? Moeten Nederlandse behandelende artsen vanuit hun professionele verant-
            woordelijkheid patiënten hiertegen beschermen? Of moet de keuzevrijheid en eigen
            verantwoordelijkheid van de patiënt hierin leidend zijn? Een heel andere vraag is wat te
            doen als de patiënt weer terug is in Nederland en er complicaties optreden of nazorg
            wordt verlangd. Moeten de gevolgen van mislukte, niet-reguliere behandelingen in het
            buitenland betaald worden uit de Nederlandse collectieve middelen? Dit zijn lastige
            kwesties waar de Nederlandse samenleving vaker mee te maken zal krijgen. Globalise-
            ring is niet alleen de aanjager van grensoverschrijdende zorg, het is ook een ontwikke-
            ling die het nodig maakt een bredere discussie te voeren over global ethics. Ook in het
20 Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>medisch onderzoek spelen namelijk internationale ethische discussies, bijvoorbeeld als
het gaat om de voorwaarden rond het uittesten van (relatief) nieuwe medicijnen op
mensen in derde wereldlanden. De verspreiding van nieuwe ziekten vormt eveneens
een uitdaging die niet ophoudt bij de landsgrenzen. Het reflecteren op vragen rond glo-
bal ethics wordt gezien de voortschrijdende globalisering steeds belangrijker, vooral ook
omdat de (medische) ethiek nog relatief weinig heeft nagedacht over de vraag wie we
verantwoording schuldig zijn. Hoe belangrijk is en blijft een ‘nationale ethiek’ die leidend
is voor zorggebruikers en -verleners nu grenzen er steeds minder toe doen?
                                                         Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid 21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>al

Wi ae

= a t E —— ee ee
A , a 9 i ri
“ Pe, 7
Li a 75
r = A
j J M n a C a * i
=~ aol inne |
- üle C =f Mt > A = Pd 4 wan”
Al ja i d „B ah, 7 B A
Tar a rr i} = i. fi i ote a ars A,
4 d ; RE : A n tt AN
m 4 i We A mo } Le, n ie A
a! 17 ie n ETL os a Soe h A
i , A Jä = co i
- Fr = ae ts nt E I ——
s s t i al t 7 P y |
d li F ja ra] N J la
07 4 = =. jk
3 =. in nind 1) ml
N 1 4 2 : a ik li
, : - an 4 äi
A je a ri = i 1 ä = E
a : a WE - _—e INN ' . aa é A
Fie han fm 5 pg 7 5, 2201 gg . f = MI
i n car Ne tag * 1 i A A,
ää miil k ee
ks = ja . = kal Ld -
= F P i 15 a, 7 = =

</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>3 Ethische vraagstukken voor de nabije
  toekomst
  Inleiding
  In dit hoofdstuk brengen we de gesignaleerde ontwikkelingen uit het vorige hoofdstuk in
  verband met drie relevante ethische principes:
  −     autonomie van de patiënt (3.1)
  −     professionele verantwoordelijkheid van de zorgverlener (3.2)
  −     solidariteit in de gezondheidszorg (3.3)
  Deze drie ethische principes zijn gerelateerd aan drie verschillende niveaus in de ge-
  zondheidszorg:
  − het perspectief van de patiënt
  −     het perspectief van de zorgverlener
  −     het collectieve niveau van het zorgstelsel
  Doel van dit hoofdstuk is de ethische vraagstukken die voortvloeien uit de gesignaleer-
  de ontwikkelingen uit te lichten en te laten zien in welke richting nadere reflectie op het
  gebied van ethiek en gezondheid nodig is.
  3 . 1 A u t o n o m i e va n d e p a t i ë n t
  Uit de in hoofdstuk 2 gesignaleerde beleidsontwikkelingen op het gebied van zelfmana-
  gement, keuzevrijheid en eigen regie over gezondheid blijkt dat het ideaal van autono-
  mie als zelfbepaling hoog in het vaandel staat bij veel beleidsmakers en zorgprofessio-
  nals. Tegelijkertijd roept autonomie in de betekenis van zelfbepaling ook veel vragen
  op. Allerlei omstandigheden waarin mensen verkeren kunnen het realiseren van auto-
  nomie in de weg staan. De patiënt kan bijvoorbeeld teveel complexe keuzen voorgelegd
  krijgen, niet in staat zijn om zelf te beslissen of voor keuzen komen te staan die moeilijk
  te verenigen zijn met de manier waarop hij in het leven staat.
  ONTWIKKELING VAN HET AUTONOMIEBEGRIP
  Autonomie is sinds lange tijd een belangrijk begrip en een normatief ideaal in de ethiek
  en politieke filosofie. Het heeft zich ontwikkeld tot een principe dat heeft bijgedragen
  aan de emancipatie van burgers op verschillende terreinen. In de context van genees-
  kunde en gezondheidszorg is autonomie in eerste instantie vooral ingevuld als persoon-
  lijke of individuele autonomie in de betekenis van zelfbepaling: het zonder bemoeienis
                                                            Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid 23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>            van anderen zelf kunnen beslissen over eigen lichaam en gezondheid op basis van ei-
            gen waarden en opvattingen. In reactie op dit gangbare liberale autonomiebegrip zijn
            alternatieve interpretaties van autonomie ontwikkeld. De twee belangrijkste betekenis-
            sen van het autonomiebegrip komen hieronder ter sprake: autonomie als recht, dat
            nauw verbonden is met een zogenaamd ‘negatief vrijheidsbegrip’ en autonomie als ide-
            aal, dat samenhangt met een ‘positief vrijheidsbegrip’ (Berlin 1958). We nemen deze
            twee verschillende benaderingen als vertrekpunt om zo de huidige ethische vraagstuk-
            ken rond autonomie van de patiënt scherper in beeld te krijgen.
            AUTONOMIE ALS RECHT
            Autonomie als recht wordt beschouwd als de gangbare liberale, volgens sommigen
            ‘procedurele’, invulling van autonomie en draait in essentie om het recht op zelfbepa-
            ling. Het is - zoals reeds gezegd - geënt op een ‘negatief vrijheidsbegrip’. Dat wil zeg-
            gen dat het recht op vrijheid (autonomie) samenhangt met de plicht tot non-interventie.
            Freedom from, de vrijheid om ongehinderd door anderen je eigen leven vorm te geven,
            is de kern van dit negatieve vrijheidsbegrip.
            De betekenis van autonomie als recht op zelfbepaling binnen de medische ethiek komt
            voort uit de jaren ’60 van de vorige eeuw toen het verzet van patiënten tegen de ‘medi-
            sche macht’ en het paternalisme van dokters opkwam. Autonomie werd het leidende
            principe en een normatief ideaal (Van den Berg 1969, Leenen 1978). Resultaten bleven
            niet uit: patiënten kregen meer zeggenschap en autonomie werd in ethisch opzicht een
            van de belangrijkste principes in het denken over en omgaan met patiënten. Vanaf de
            jaren ’70 is het principe tevens in juridisch opzicht belangrijk geworden, autonomie werd
            in wetgeving vastgelegd, denk aan de informatieplicht, respect voor privacy en geïnfor-
            meerde toestemming (Hendriks ea. 2008, Hilhorst 2010). Autonomie heeft in belangrijke
            mate bijgedragen aan de emancipatie van de patiënt. Keuzen over (interventies op)
            eigen lijf en leden moeten in vrijheid - onafhankelijk en vrij van dwang - gemaakt kunnen
            worden.
            AUTONOMIE ALS IDEAAL
            In de jaren ’80 en ’90 van de vorige eeuw kwamen er kritische reacties op dit ‘smalle’ of
            procedurele autonomiebegrip. Het rationele en individuele mensbeeld waarop autono-
            mie als recht op zelfbepaling was gebaseerd schoot volgens sommigen tekort, omdat
            andere belangrijke aspecten van autonomie zoals het vermogen (of: de capaciteit) om
            rationele beslissingen te nemen en de condities waaronder keuzen tot stand komen,
            onderbelicht bleven. Als reactie daarop kregen andere interpretaties van autonomie
            meer ruimte. Die interpretaties entten zich niet op een negatief vrijheidsbegrip, maar
            meer op een positief vrijheidsbegrip (Berlin 1958). Een verschuiving vond plaats van
            freedom from naar freedom to. Daarmee kwam er meer aandacht voor het vergroten
            van de handelingsvrijheid van mensen of het vermogen van een persoon om bron van
            zijn eigen beslissingen te zijn en het leven naar eigen inzicht vorm te geven (Jacobs
24 Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>1985, Widdershoven & Berghmans 2000, Schermer 2002). Niet het ongehinderd zelf
kunnen kiezen uit een set van opties, maar de aard van de keuzen en de voorwaarden
waaronder echte (‘authentieke’) autonome keuzen tot stand kunnen komen, kregen na-
druk. Aangezien autonomie in deze benadering een na te streven doel of ideaal is, komt
het accent op de noodzakelijke capaciteiten en condities te liggen die nodig zijn om het
ideaal van autonomie te realiseren (Feinberg 1986). Deze invulling schept volgens
sommigen meer ruimte voor het organiseren van steun aan patiënten. Denk aan de hulp
die patiënten nodig hebben om met steeds complexere risico-informatie om te gaan,
zoals besproken in verschillende paragrafen van hoofdstuk 2.
Het is lang niet voor iedereen weggelegd een zelfstandig en autonoom leven te leiden.
In paragraaf 2.3 wezen we bijvoorbeeld al op de wetenschappelijke ontwikkelingen die
steeds meer laten zien hoe lastig het is voor mensen om bepaalde gedragspatronen te
veranderen en hoe moeilijk het is om ‘eigen’, ‘autonome’ keuzen te maken. Ook in situa-
ties waarin mensen volledig handelingsbekwaam zijn, blijft het de vraag in hoeverre zij
daadwerkelijk in staat zijn geïnformeerde keuzen te maken als zij geconfronteerd wor-
den met complexe en ambigue medische informatie, zoals rond genetische risico’s. Dat
maakt dat de consequenties van dergelijke keuzen moeilijk te overzien zijn en dat het
keuzeproces complexer wordt. Deze ontwikkelingen laten zien dat het aanvankelijk
gangbare liberale autonomiebegrip tekortschiet en om herziening of aanvulling vraagt.
Autonomie als ideaal vraagt meer aandacht voor het op authentieke wijze vorm geven
aan iemands leven. Autonome besluitvorming verloopt in de praktijk namelijk niet volle-
dig rationeel en hoeft niet gepaard te gaan met bewuste, expliciete afwegingen, maar
heeft ook te maken met het zichzelf herkennen in een situatie. Past de geboden zorg bij
het levensverhaal van de patiënt? Wil deze zelf wel (door)behandeld worden? Waar
liggen zijn grenzen en wie stelt die? Voorstanders van autonomie opgevat als authenti-
citeit wijzen op het belang van het ontwikkelen van een visie op goed leven en de capa-
citeiten die nodig zijn om dat leven te kunnen leiden. Wat zijn passende keuzen voor
een persoon?
Critici van het autonomieprincipe als zelfbepaling menen dat het te weinig ruimte over-
laat om te mogen ingrijpen in situaties waarin mensen niet goed voor zichzelf of ande-
ren kunnen zorgen. Patiënten kunnen met een beroep op autonomie een behandeling
weigeren terwijl die volgens de behandelend arts wel gegeven moet worden om bijvoor-
beeld schadelijke gevolgen voor toekomstig nageslacht te voorkomen. Het lijkt erop dat
opvattingen over autonomie langzaam verschuiven naar een interpretatie waarin meer
ruimte is voor beïnvloeding van keuzen en toepassing van dwang en drang. In para-
graaf 2.1 signaleerden we al dat er in de nabije toekomst meer zal worden gesproken
over het belang van een gezonde leefstijl voor zwangeren en koppels met een kinder-
wens, als blijkt dat zij zelf onvoldoende in staat zijn - of onwelwillend - gezond te leven.
Is het aanvaardbaar om hun recht op zelfbepaling te respecteren als ze behandelingen
weigeren waardoor hun ongeboren kind onomkeerbare schade kan oplopen?
                                                          Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid 25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>            (Berghmans ea. 2009). Soms kan de steun van zorgprofessionals de vorm van ‘zacht’
            paternalisme aannemen. De ethische vraag rijst dan hoe ver je kunt gaan in het onder-
            steunen en sturen vanuit de omgeving; wanneer wordt ‘zacht paternalisme’ betutteling?
            Denk aan mensen met een beperking of een verslaving die meer steun nodig kunnen
            hebben bij het streven naar een authentiek autonoom leven dan anderen. Vanuit een
            perspectief op de benodigde condities voor autonome keuzen en autonomie in de bete-
            kenis van capaciteit, lijkt het wenselijk om meer aandacht te schenken aan de benodig-
            de ondersteuning in het keuzeproces. Maar ook het relationele aspect van autonomie is
            in het licht van de ontwikkelingen uit hoofdstuk 2 van belang. Mensen maken belangrij-
            ke keuzen immers niet vaak in hun eentje, maar in samenspraak en met ondersteuning
            vanuit de directe en maatschappelijke omgeving (Roessler 2010).
            Uit hoofdstuk 2 bleek al dat het op negatieve vrijheid gestoelde juridische principe van
            informed consent erg lastig te realiseren is. Sommigen stellen daarom als alternatief
            een ‘negiotiated consent’ voor, waarbij de zorgverlener intervenieert, maar de mate van
            interventie afhankelijk is van de mate waarin de patiënt nog zelf kan beslissen. In de
            meest lichte vorm probeert de zorgverlener enkel te achterhalen wat de patiënt wil. Bij
            de meest vergaande vorm neemt de hulpverlener het heft in handen en beslist voor de
            patiënt, die dus over een mindere mate van zelfbepaling beschikt. Anderen menen dat
            het juridisch principe van informed consent niet zal en niet hoeft te veranderen omdat
            het recht op zelfbepaling niet botst met de relationele praktijk van besluitvorming, die
            immers altijd in relatie tot anderen plaatsvindt.
            NUDGING
            In paragraaf 2.3 signaleerden we dat het overheidsbeleid in de toekomst wellicht meer
            gebruik zal maken van nudging. Dat zijn ‘duwtjes' in de rug die de mens tot gezond ge-
            drag moeten bewegen. Binnen de (gezondheids)ethiek is nog maar weinig aandacht
            voor wat deze ontwikkeling betekent voor de wijze waarop ‘autonomie’ wordt ingevuld.
            Dat lijkt een belangrijke uitdaging voor de toekomst, zeker nu inzichten uit de neurowe-
            tenschappen laten zien dat de filosofisch veronderstelde voorwaarden om autonoom te
            kunnen beslissen niet helemaal vol te houden zijn (Felsen & Reiner 2011). In hoeverre
            is het presenteren en beïnvloeden van behandelopties door medische experts accepta-
            bel? Nudging wordt vaak verdedigd met het argument dat het op een zachte manier
            paternalistisch is omdat mensen de mogelijkheid hebben tegen het ‘duwtje’ in te gaan.
            Dat veronderstelt wel dat de ‘duwtjes’ zichtbaar zijn, terwijl de kracht van nudging vaak
            juist in de onzichtbaarheid schuilt. Aan de andere kant biedt nudging kansen om men-
            sen aan te moedigen tot gezond gedrag zonder opties uit te sluiten (Tiemeijer, Thomas
            en Prast 2009, Ashcroft 2011). Dat roept de vraag op of we hiervan juist meer gebruik
            moeten gaan maken in de gezondheidszorg van de toekomst. Dit debat wordt nog on-
            voldoende gevoerd en verdient zeker in de nabije toekomst (kritische) reflectie vanuit de
            ethiek.
26 Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>ETHISCHE VRAGEN VOOR DE TOEKOMST
Verschillende ontwikkelingen die in hoofdstuk 2 naar voren kwamen laten zien dat er
‘van de wieg tot het graf’ soms complexe, ingrijpende en onomkeerbare keuzen ge-
maakt moeten worden. Voor de nabije toekomst is het van belang dat de invulling van
autonomie met die situatie rekening houdt en aansluit bij de lastige keuzen waarvoor de
patiënt staat. Autonomie zal meer het karakter krijgen van een na te streven ideaal
waarvoor de capaciteiten, competenties en condities aanwezig moeten zijn. Die bena-
dering doet meer recht aan het feit dat sommigen meer ondersteuning nodig hebben bij
het doorlopen van complexe keuzeprocessen. Artsen en patiënten zullen mogelijk vaker
gezamenlijk een beslissing nemen over al dan niet (door)behandelen. Dat impliceert
dat het principe van informed consent, in een ander daglicht komt te staan en om nieu-
we reflectie vraagt. Voor ouderen betekent het dat zij vanwege toenemende interven-
tiemogelijkheden aan het einde van het leven vaker voor de vraag gesteld staan welke
vormen van levensverlengend (be)handelen zij nog willen. Om die vraag goed te kun-
nen beantwoorden moeten zij zich bewust zijn van hun eigen wensen en grenzen van
medische interventies en de daarmee gepaard gaande complexe keuzen. Hoe kunnen
mensen zelf een idee vormen van ‘goed leven’ en dat ook toepassen op de gezond-
heidsdilemma’s waar ze voor komen te staan? Andere belangrijke vragen op het gebied
van autonomie hebben te maken met de mogelijkheden om te interveniëren in het ge-
drag en het leven van individuen. Hoe kan op een ethisch verantwoorde wijze met de
belangen van derden worden omgegaan als ze zelf niet kunnen beslissen, zoals onge-
borenen, kinderen of partners met dementie? Op basis van welke voorwaarden is het
moreel gerechtvaardigd om bijvoorbeeld een zeer ingrijpende ingreep als sterilisatie
aan een persoon op te leggen? Op het gebied van nudging, tot slot, is het de vraag
wanneer het inzetten van ‘keuzearchitectuur’ om bepaalde gewenste keuzen aantrekke-
lijk te maken overgaat in onaanvaardbare vormen van(overheids)paternalisme of mani-
pulatie? En hoe verhoudt nudging zich tot de geconstateerde lage competentie van
sommigen om echt autonome beslissingen te nemen?
3 . 2 P r o f e s s i o n e l e v e r a n t w o o r d e l i j k h e i d va n d e z o r g ve r l e n e r
Aan de hand van het brede principe ‘professionele verantwoordelijkheid’ analyseren we
hier welke ethische vragen worden opgeroepen door de in hoofdstuk 2 gesignaleerde
ontwikkelingen en maatschappelijke discussies rond toenemende financiële en persone-
le schaarste. Aangezien deze ontwikkelingen gevolgen hebben voor de wijze waarop
artsen hun beroep in brede zin uitvoeren, is het begrip ‘professionele verantwoordelijk-
heid’ meer van toepassing dan het smallere principe van ‘professionele autonomie’. Met
‘professionele verantwoordelijkheid’ bedoelen we de verantwoordelijkheid van artsen en
andere zorgprofessionals om bij medische afwegingen over wat goede en gepaste zorg
is voor de patiënt of cliënt, ook rekening te houden met maatschappelijke, waaronder
economische, afwegingen en verantwoording.
                                                                            Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid 27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>            PROFESSIONELE AUTONOMIE
            Professionele autonomie is een belangrijk richtinggevend principe dat artsen in staat
            stelt zich volledig te richten op het welzijn van patiënten. Strikt ingevuld zouden artsen
            zich - binnen de wet uiteraard - aan niets anders hoeven te houden dan de medische
            (en ethische) standaard. Het principe van autonomie van de arts is vastgelegd in be-
            roepsmatige normen. Het biedt artsen de vrijheid om binnen wettelijke kaders en pro-
            fessionele standaarden een eigen professioneel oordeel te vormen - zonder inmenging
            van derden (KNMG 2007). Het doel daarvan is te komen tot een geschikte
            (be)handeling die in het belang van de bescherming en/of verbetering van de gezond-
            heidstoestand van de patiënt is. Professionele autonomie biedt artsen bovendien de
            mogelijkheid om van behandelrichtlijnen af te wijken mits de arts kan beargumenteren
            waarom de afwijking in die situatie in het belang van de patiënt is. Een beroep op pro-
            fessionele autonomie kan als tegenwicht werken tegen allerlei externe krachten zoals
            transparantie, economisering, juridisering en bureaucratisering. Het principe functio-
            neert dan als een soort schild om inbreuken op de vrijheden van artsen af te weren, in
            het belang van de patiënt (Hilhorst 2009, Dwarswaard 2011).
            VRIJHEID ÉN VERANTWOORDELIJKHEID
            Een verschuiving van het denken in termen van ‘autonomie van de professional’ richting
            ‘verantwoordelijkheid’ van de professional maakt het mogelijk meer aandacht te schen-
            ken aan de publieke verantwoordelijkheid die artsen hebben. Volgens sommigen is het
            primaat van autonomie van de arts niet meer van deze tijd omdat het teveel nadruk legt
            op de vrijheid van de dokter om zijn of haar eigen oordeel te vellen over wat goed is
            voor de patiënt. Daarnaast wordt het principe soms misbruikt, bijvoorbeeld als het wordt
            uitgelegd als vrijheid die ‘van nature’ met het beroep gegeven zou zijn en daarom geen
            verantwoording vergt (CEG 2006). In werkelijkheid biedt de medische standaard (en de
            wet) het kader voor het afleggen van verantwoording door de arts. Een juridische inter-
            pretatie van deze verantwoordingsplicht is terug te vinden in de WGBO (art. 7: 453 BW).
            In een poging om meer nadruk te leggen op de rol van (publieke) verantwoording heb-
            ben sommigen beargumenteerd dat het beter zou zijn te spreken van ‘verantwoordelijk-
                                                                                                                       2
            heid van de arts’ in plaats van ‘autonomie van de arts’ (Den Hartogh 1997, CEG 2006).
            Artsen krijgen meer te maken met maatschappelijke ontwikkelingen als de roep om
            transparantie, dienstverlening en kostenbeheersing. ’Professionele verantwoordelijk-
            heid’ biedt ruimte om de handelingsvrijheid van artsen meer in de context van verwach-
            tingen en normen van andere partijen en de maatschappelijke context te analyseren.
            Denk aan de lastige vraag in hoeverre professionals rekening moeten houden met (het
            reduceren van) zorgkosten, maar ook met marktwerking in de zorg. Onder invloed van
            in hoofdstuk 2 gesignaleerde ontwikkelingen zoals de stijgende zorgkosten, zal de
            vraag naar de grenzen van handelingsvrijheid van de arts in belang toenemen.
            2
               Vrij naar: Den Hartogh G. (1997, 31 oktober) ‘Autonomie is het woord niet; professionele autonomie in het
            tijdperk van de WGBO’, Medisch Contact.
28 Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>REKENSCHAP AFLEGGEN
Van de arts worden vandaag de dag verschillende competenties verwacht: ‘medisch
handelen’ is slechts één van de zeven gebieden waarop hij of zij competent moet zijn
                   3
(KNMG 2007). De competenties staan in relatie tot een steeds bredere kring van partij-
en aan wie zorgprofessionals verantwoording zouden moeten afleggen. Zo worden
naast patiënten ook patiëntengroeperingen, werkgevers, inspectie, media en het brede-
re publiek genoemd (Donaldson 2001). De druk en controle van boven- en buitenaf op
zorgprofessionals is de laatste jaren toegenomen. De media (onderzoeksjournalistiek),
maar ook het grotere publiek, schromen niet om misstanden aan de kaak te stellen. In
het huidige kwaliteitsbeleid wordt transparantie, als onderdeel van publieke verantwoor-
ding, een steeds centraler begrip. Kwaliteit van de hulpverlening en de rol van alle be-
trokken partijen moet zichtbaar worden gemaakt.
PROFESSIONELE VERANTWOORDELIJKHEID
De trend in de richting van publieke verantwoording is een belangrijke component in het
veranderende denken over professionele verantwoordelijkheid, dat op een aantal ni-
veaus speelt (Donaldson 2001):
−     individuele professionele verantwoordelijkheid van een zorgprofessional voor de
      kwaliteit van zijn/haar werk
−     verantwoordelijkheid van zorgprofessionals binnen een zorginstelling
−     gedeelde verantwoordelijkheid voor de kwaliteitsprestaties van de (dienstverlening
      van) een zorginstelling
Wat betreft de algemene kwaliteit van zorg worden professionals verantwoordelijk ge-
houden voor tenminste vier aspecten (Donaldson 2001):
1.    het in acht nemen van de hoogste professionele standaarden
2.    risico-inschatting en het vermijden van medische fouten
3.    organisatie aspecten, zoals goede en toegankelijke dienstverlening, teamwork en
      gemeenschappelijke organisatiedoelen.
4.    continue en duurzame kwaliteitsverbetering
Hoewel professionals ook nu al geacht worden zorg te dragen voor bovengenoemde
aspecten, lijkt het onder invloed van maatschappelijke discussies (dan wel maatschap-
pelijke druk) wenselijk dat professionals meer aandacht schenken aan deze verant-
woordelijkheden. Dat zal in de praktijk niet altijd gemakkelijk zijn, bijvoorbeeld omdat
zorgverleners regelmatig worstelen met de vraag of zij zich moeten richten naar de pro-
fessionele standaard of af kunnen gaan op hun eigen (afwijkende) professionele oor-
deel (RVZ/CEG 2009). Meer in het algemeen geldt dat bij criteria voor professionele
verantwoordelijkheid rekening gehouden moet worden met mogelijk botsende verant-
woordingseisen.
3
  De andere zes zijn: Communicatie, Samenwerking, Kennis en Wetenschap, Maatschappelijk handelen, Orga-
nisatie en Professionaliteit. Zie verder www.knmg.nl: algemene competenties van de medisch specialist.
                                                                   Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid 29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>            ETHISCHE VRAGEN VOOR DE TOEKOMST
            Welke ethische grenzen zijn er aan de professionele verantwoordelijkheid van zorgver-
            leners? Wat hoort nog wel en wat niet meer tot de taak van de zorgverlener? Mogen zij
            alleen medisch noodzakelijke zorg leveren of past een rolopvatting waarbij de dokter
            meer een serviceverlener is ook binnen de professionele verantwoordelijkheid? Mogen
            zorgverleners ook hun diensten verkopen voor niet medisch noodzakelijke maar wel
            door de patiënt gevraagde zorg? Denk aan cosmetische chirurgie, het voorschrijven van
            psychofarmaca en een keizersnede op verzoek. Een andere kwestie betreft de vraag of
            het ethisch aanvaardbaar is dat zorgverzekeraars via een financiële bonus artsen trach-
            ten te motiveren tot voorschrijfgedrag dat in hun ogen gewenst is. Als zelfregulering
            vanuit de beroepsgroep niet werkt mogen dan externe prikkels worden ingezet? En
            heeft de zorgverlener een taak op te komen voor het patiëntenbelang als deze, onder
            invloed van schaarste, onder druk wordt gezet door zorgverzekeraars? Ook als het gaat
            om bijzonder dure behandelingen in de laatste levensfase van een patiënt?
            3.3 Solidariteit in de gezondheidszorg
            ‘Schaarste’ aan (gekwalificeerd) personeel en financiële middelen signaleerden we in
            hoofdstuk 2 als een overkoepelende uitdaging op het gebied van ethiek en gezondheid.
            Het kostenvraagstuk is een van de belangrijkste uitdagingen voor de nabije toekomst
            omdat het de fundamenten van ons zorgstelsel raakt. Onder invloed van meer, betere
            en duurdere zorg zullen de zorgkosten verder stijgen in de komende jaren, terwijl de
            economie naar verwachting niet of nauwelijks groeit. Zonder ingrepen (keuzen) wordt
            de zorg onbetaalbaar en dat zal vooral de meest kwetsbaren in de samenleving treffen.
            De vraag voor de toekomst is dan ook hoe lastige en (politiek-maatschappelijk) gevoeli-
            ge keuzen rond het verzekerde basispakket op een ethisch aanvaardbare manier ge-
            maakt kunnen worden. In Nederland is ‘solidariteit’ in de zorg zo georganiseerd dat
            iedereen die hier woont of werkt verplicht is om een basisverzekering af te sluiten.
            Daarmee zijn verzekerden verzekerd van een standaardpakket noodzakelijke zorg.
            Iedereen betaalt dezelfde nominale premie, maar daarnaast is er nog een inkomensaf-
            hankelijk deel. Alle verzekerden hebben een gelijk recht om zorgkosten die binnen het
            basispakket vallen vergoed te krijgen.
            Om te waken voor de betaalbaarheid van het zorgstelsel zijn er criteria nodig om te be-
            oordelen welke interventies wel en welke niet uit collectieve middelen - het basispakket
            - gefinancierd moeten worden. Maar wat zijn rechtvaardige criteria? Begin jaren ’90 was
            het de Commissie Dunning die zich over dit vraagstuk boog en naam maakte met de
            Trechter van Dunning (1991). Criteria als ‘noodzakelijkheid’ - waarmee gedoeld wordt
            op de ernst van de aandoening of handicap (‘ziektelast’) - ‘effectiviteit’ en ‘doelmatig-
            heid’ kregen een plaats in een gefaseerd afwegingsproces. In Nederland wordt dat af-
            wegingsproces uitgevoerd door het College van zorgverzekeringen (CVZ), dat als pak-
            ketbeheerder de taak heeft om alle burgers een duurzame toegang en passend basis-
            pakket aan zorg te garanderen. Ook neemt het CVZ standpunten in over de grenzen
30 Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>van het basispakket en adviseert het de minister (CVZ 2012). De discussie in augustus
2012 naar aanleiding van de mogelijke stopzetting van de vergoeding van de (dure)
geneesmiddelen voor patiënten met de ziekte van Fabry of de ziekte van Pompe, laat
zien hoe ethisch gevoelig en lastig deze discussies en verschillende afwegingen kunnen
zijn. In de beoordeling van medicijnen en behandelingen spelen de kosten per zoge-
naamde QALY (Quality Adjusted Life Year) een belangrijke rol (RVZ 2006; De Neeling
2003; Gezondheidsraad 2005). Met de maat van QALY’s kan een maximum bedrag ge-
koppeld worden aan een gewonnen levensjaar met een goede gezondheid. Deze meet-
procedure suggereert een zekere objectiviteit maar heeft zeker ook methodologische
beperkingen. Om deze reden worden de QALY’s voor verschillende behandelingen of
medicijnen gewogen en daarbij spelen ook ethische en maatschappelijk aspecten een
rol. De vraag blijft wat rechtvaardige criteria zijn om te bepalen welke behandelingen
collectief vergoed moeten worden. De discussie rond QALY’s wordt vooral gevoerd door
gezondheidseconomen maar vraagt vanwege de rechtvaardigheidsweging ook de in-
breng van ethici.
SOLIDARITEIT IN RELATIE TOT RECHTVAARDIGHEID EN BETROKKENHEID
Het Nederlandse zorgstelsel is van oudsher onder meer gebaseerd op ‘solidariteit’,
maar ook principes als ‘rechtvaardigheid’ en ‘wederkerigheid’ worden gezien als belang-
rijke normatieve pijlers onder het stelsel van de gezondheidszorg. Deze principes han-
gen nauw met elkaar samen maar geven ook elk een eigen kleur aan het debat over
toegankelijkheid en betaalbaarheid van het zorgstelsel. Bij ‘rechtvaardigheid’ ligt het
accent meer op gelijkwaardigheid van mensen en eerlijke verdeling van middelen, on-
geacht achtergrond of herkomst. ‘Wederkerigheid’ wordt vaak uitgelegd als ‘voor wat,
hoort wat’, rechten impliceren ook plichten.
Betekenissen van solidariteit variëren van formele, in de wet vastgelegde principes,
zoals in de Zorgverzekeringswet, tot informele opvattingen van solidariteit, denk aan
mantelzorg. Van Dale definieert ‘solidariteit’ als ‘het bewustzijn van saamhorigheid en
bereidheid om de consequenties daarvan te dragen’. Vanuit het besef van ‘vandaag
overkomt jou wat, morgen kan mij hetzelfde overkomen’ verenigen mensen zich zodat
ze in onderlinge verbondenheid en als leden van dezelfde samenleving risico’s met el-
kaar op kunnen vangen (Van Oorschot 1998). In dit geval impliceert solidariteit dus we-
derkerigheid en benadrukt het tevens het belang van het onderdeel zijn van een ge-
meenschap, waarin onderlinge betrokkenheid en saamhorigheid belangrijke waarden
zijn.
In een meer financieel-economisch perspectief betekent solidariteit dat ‘het recht op en
de hoogte van een uitkering onafhankelijk is van de hoogte van de premie’. In deze in-
vulling zit ook een opvatting over verdelende rechtvaardigheid verscholen: ongelijke
kosten worden gelijk verdeeld. ‘Rijk’ betaalt voor ‘arm’, ‘gezond’ voor ‘ziek’ en ‘jong’
voor ‘oud’. Dit principe van verdelende rechtvaardigheid, dat met plichten gepaard gaat
                                                        Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid 31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>            (zoals de verzekeringsplicht), is verankerd in ons zorgstelsel. Solidariteit kan echter ook
            vanuit een notie van naastenliefde worden ingevuld, waarmee het een meer vrijblijvend
            en vrijwillig karakter krijgt. Deze twee ethische benaderingen ‘solidariteit vanuit betrok-
            kenheid’ en ‘solidariteit vanuit rechtvaardigheid’ komen voort uit verschillende politiek
            filosofische stromingen, maar ze kunnen ook als complementair worden gezien (Houte-
            pen, Ter Meulen en Widdershoven 2001, Van der Geest 2005). Solidariteit als een prin-
            cipe van verplichtende, rechtvaardige verdeling is afkomstig uit de liberale politieke filo-
            sofie. Om zich te ‘verzekeren’ tegen onzekerheden en risico’s moeten lasten op een
            aanvaardbare manier verdeeld worden om zo een vangnet te creëren voor de gevolgen
            van eventuele rampspoed. Het normatieve ideaal is dat in een rechtvaardige samenle-
            ving iedereen zoveel mogelijk gelijke kansen heeft en kosten en baten op een faire wij-
            ze verdeeld worden over de leden van de samenleving (Rawls 1971). Visies op solidari-
            teit die het accent leggen op ‘betrokkenheid’ en ‘saamhorigheid’ komen voort uit de zor-
            gethiek en zijn gericht op betrokkenheid bij het welzijn van anderen en zorg voor de
            zwakkeren binnen een sociaal verband. Bij deze invulling van het solidariteitsbegrip
            wordt de nadruk gelegd op ‘wederkerigheid’ of wederzijdse afhankelijkheid van individu
            en samenleving. Betrokkenheid bij het welzijn van anderen komt voort uit het besef bij
            een gemeenschap te horen.
            ETHISCHE VRAGEN VOOR DE TOEKOMST
            De in hoofdstuk 2 gesignaleerde groeiende kennis over de relatie tussen gedrag en ge-
            zondheid leveren steeds meer kennis op over de gevolgen voor gezondheid van beïn-
            vloedbare risico’s. Die kennis kan al dan niet terecht gevolgen hebben voor de manier
            waarop in de maatschappij over solidariteit wordt gedacht. In het maatschappelijk debat
            lijkt een op rechten en plichten gebaseerde opvatting van solidariteit dominanter te wor-
            den. Sommigen zoeken de oplossing in de dekkingsgraad van het verzekerde pakket,
            waarvoor het CVZ probeert keuzen te maken die maatschappelijk en ethisch lastig zijn.
            Anderen zoeken de oplossing in (financiële) incentives (prikkels) om gezond gedrag aan
            te moedigen, bijvoorbeeld via premiedifferentiatie. Maar wat zijn ethisch verantwoorde
            prikkels? Is het moreel te rechtvaardigen om rokers een hogere premie te laten beta-
            len? Het debat over (on)wenselijkheid van differentiatie op basis van gedrag binnen het
            basispakket gaat niet alleen over risicopreventie en kostenbesparing, maar vergt ook
            ethische afwegingen.
            De vragen rond solidariteit hangen nauw samen met nieuwe medisch-technologische
            ontwikkelingen en de grenzen aan de (ouderen)geneeskunde die we in hoofdstuk 2 sig-
            naleerden. In hoeverre zijn we als samenleving bereid in de toekomst te betalen voor
            een nog betere gezondheid en zorg? En hoe kan op een rechtvaardige manier de toe-
            gang tot zorg worden ingeperkt door pakketkeuzen aan te scherpen? Mag van burgers
            verwacht worden dat ze meer mantelzorgtaken op zich nemen om zo de kosten van
            professionele zorg uit te stellen en te beperken? Mag de prijs van dure behandelingen
            bepalend zijn voor de grens aan het verzekerde basispakket? Moeten we een dure be-
32 Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>handeling die een levensverlenging van slechts twee maanden oplevert wel collectief
financieren? Het beantwoorden van dergelijke vragen vereist een reflectie op wat we
beschouwen als (on)aanvaardbare ongelijkheid in de samenleving. Meer in het alge-
meen is het de vraag hoe groot het maatschappelijk draagvlak (de offerbereidheid) zal
blijven om steeds meer geld te besteden aan zorg. Hoe zal de lastige discussie over het
meebetalen aan ‘vermijdbare ziektekosten’ in de toekomst worden gevoerd? Vanuit het
perspectief van ethiek en gezondheid is er behoefte aan een nadere uitwerking van het
solidariteitsbegrip om zo een waardevolle bijdrage te leveren aan het denken over aan-
vaardbare manieren om de oplopende zorgkosten in de hand te houden en het zorg-
stelsel solide en solidair te houden.
                                                      Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid 33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>34 Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Literatuur
                                                    College van Zorgverzekeringen (CVZ), herbeoor-
Arts W., Muffels R., Meulen R. ter. Epilogue: The
                                                    deling van agalsidase alfa (Replagal®) en agalsi-
Future of Solidaristic Health and Social Care in
                                                    dase bèta (Fabrazyme®) bij de indicatie ‘ziekte
Europe. In: Solidarity in Health and Social Care in
                                                    van Fabry’ en herbeoordeling alglucosidase alfa
Europe. Philosophy & Medicine 2001; 69: 463-
                                                    (Myozyme® bij de indicatie van de ‘ziekte van
477.
                                                    Pompe'. Bron: www.cvz.nl .
Ashcroft R.E. Personal financial incentives in
                                                    Commissie Dunning, Kiezen en delen; rapport van
health promotion: where do they fit in an ethic of
                                                    de commissie Keuzen in de zorg (Commissie
autonomy? Health expectations 2011; 14: 191-
                                                    Dunning). Rijswijk: Ministerie van Welzijn, Volks-
200.
                                                    gezondheid en Cultuur, 1991.
Berg J.H. van den. Medische macht en medische       Donaldson L.J. Professional Accountability in a
ethiek. Nijkerk: Callenbach, 1969.                  Changing World. Postgraduate Medical Journal.
                                                    2001; 77: 65-67.
Berghmans R.L.P., Jong J.M.A. de, Widders-
hoven G.A.M., ea. Dwangmogelijkheden te be-         Dwarswaard J. Proefschrift: De dokter en de tijd-
perkt. Bescherm foetus tegen verslaafde moeder.     geest. Een halve eeuw veranderingen in de be-
Medisch Contact 2009; 64 (2): 77-80.                roepsethiek van huisartsen en chirurgen. Rotter-
                                                    dam: Erasmus Universiteit Rotterdam, 2011.
Berlin I. Two Concepts of Liberty. In: Four essays
of liberty: Oxford University Press, 1958.          Feinberg J. Autonomy. In: Feinberg J. Harm to
                                                    self. Oxford University Press 1986: 27-51.
Bloem B. From God to guide. Tedx, Maastricht.
http://tedx.vpro.nl/maastricht-2011                 Felsen F, Reiner P.B. How the neuroscience of
                                                    decision making informs our conception of auton-
Centraal Bureau voor de Statistiek, Bevolkings-     omy. AJOB Neuroscience 2011; 2 (3): 3-14.
prognnose 2010-2060: sterkere vergrijzing, lange-
re levensduur. Den Haag: CBS, 2010.                 Geest L. van der. Houdbare Solidariteit in de
                                                    gezondheidszorg. Schipperen tussen rechtvaar-
                                                    digheid, doelmatigheid en betrokkenheid. Utrecht:
                                                    Nyfer, 2005.
                                                            Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid 35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>            Gerads R.A.E. Komt een patiënt bij zijn coach …      Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot be-
            Een nieuwe blik op patiëntenbeleid. Den Haag:        vordering der Geneeskunst. Medische professio-
            achtergrondstudie RVZ, 2010.                         naliteit, Utrecht: KNMG April 2007.
            Gezondheidsraad. Ethische aspecten van kosten-       Leenen H.J.J. Rechten van mensen in de ge-
            utiliteitsanalyse. Signalement van Centrum voor      zondheidszorg. Een gezondheidsrechtelijke stu-
            Ethiek en Gezondheid. Den Haag: CEG, 2005.           die. Alphen aan den Rijn/Brussel: Samsom Uitge-
                                                                 verij, 1978.
            Gezondheidsraad. Het ‘duizend dollar genoom’:
            een ethische verkenning. Signalement van Cen-        Neeling J.N.D. de. Kostenutiliteitsanalyse. Den
            trum voor Ethiek en Gezondheid. Den Haag: CEG,       Haag:     Gezondheidsraad,     2003;   publicatie nr.
            2010.                                                A03/01.
            Hartogh G.A. den. Autonomie is het woord niet.       Oorschot W. van. Shared identity and shared
            Professionele verantwoordelijkheid in het tijdperk   utility. On solidarity and its motives. Tilburg: Work
            van de WGBO. Medisch Contact vol. 52 (1997); nr      and      Organisation    Research    Centre,    1998.
            44: 1386.
                                                                 Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Zinnige
            Hendriks A.C., Frederiks B.J.M. & Verkerk M.A.       en duurzame zorg. Advies. RVZ: Zoetermeer,
            Het recht op autonomie in samenhang met goede        2006.
            zorg bezien, Tijdschrift voor Gezondheidsrecht 32;
            (1): 2-18.                                           Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Dilem-
                                                                 ma’s van verpleegkundigen en verzorgenden.
            Hilhorst M. De arts moeten we opnieuw uitvinden.     Signalement van Centrum voor Ethiek en Ge-
            In NVBe nieuwbrief 2009; 16 (3): 4-6.                zondheid. Den Haag: CEG, 2009.
            Hilhorst M. Klimaatverandering in de medische        Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Ver weg
            ethiek. In: Musschenga B, e.a. Ethiek in Neder-      en toch dichtbij? Ethische overwegingen bij zorg
            land van 1900 tot 1970 en daarna. Budel:             op afstand. Signalement van Centrum voor Ethiek
            DAMON, 2010.                                         en Gezondheid. Den Haag: CEG, 2010.
            Houtepen R., Meulen R. ter, Widdershoven G.          Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Redzaam
            Beyond Justice and Moralism: Modernity and           ouder. Zorg voor niet-redzame ouderen vraagt om
            Solidarity in the Health Care System. In: Solidarity voorzorg door iedereen. Den Haag: RVZ, 2012.
            in Health and Social Care in Europe. Philosophy &
            Medicine 2001; 69: 339-363.                          Rawls J. A. Theory of Justice. The Belknap Press
                                                                 of Harvard University Press, 1971.
            Jacobs F.C.L.M. Ten overstaan van allen. Univer-
            salisering in de ethiek. Amsterdam: dissertatie.     Roessler B. Over autonomie en rechtvaardigheid.
            Universiteit van Amsterdam, 1985.                    Rede uitgesproken bij de aanvaarding van het
                                                                 ambt van hoogleraar Wijsbegeerte aan de Univer-
                                                                 siteit van Amsterdam, 2 juli 2010.
36 Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>Schermer M. The different Faces of Autonomy.     Widdershoven G., Berghmans R.. Autonomie in
Patient autonomy in Ethical Theory and Hospital  de hulpverlening. In: Bauduin D, Graste J. Waar-
Practice. Kluwer Academic Publishers, 2002.      devol werk. Ethiek in de geestelijke gezondheids-
                                                 zorg. Assen: Van Gorcum, 2000: 47-59.
Thaler R.H., Sunstein C.R. Nudge: naar betere
beslissingen over gezondheid, geluk en welvaart. Gezondheidsraad en RVZ (CEG). Vertrouwen in
Amsterdam: Business Contact, 2009.               verantwoorde zorg. Effecten van en morele vra-
                                                 gen bij het gebruik van prestatie-indicatoren.
Tiemeijer W.L, Thomas C.A., Prast H.M. (red.).   Signalement    van   Centrum     voor   Ethiek en
WRR rapport: De menselijke beslisser. Over psy-  Gezondheid. Den Haag: CEG, 2006.
chologie van keuze en gedrag. Amsterdam: Am-
sterdam University Press, 2009.                  ZonMw en de Rode Hoed. Van wieg tot graf.
                                                 Ethische dilemma’s in de gezondheidszorg. Den
                                                 Haag/Amsterdam: ZonMw/De Rode Hoed, 2011.
                                                        Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>38 Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Bijlage 1
Gezondheidsraad
Samenstelling Beraadsgroep Gezondheidsethiek en Gezondheidsrecht
VOORZITTER
Prof. dr. W.A. van Gool, voorzitter, Gezondheidsraad, Den Haag
VICEVOORZITTER
Prof. mr. J. Legemaate, hoogleraar gezondheidsrecht, AMC, Universiteit van
Amsterdam
LEDEN
Mr. A.C. de Die, advocaat, Verlink & De Die advocaten, Amsterdam
Prof. mr. dr. J.C.J. Dute, bijzonder hoogleraar gezondheidsrecht, Radboud Universiteit
Nijmegen
Prof. dr. G.A. den Hartogh, emeritus hoogleraar ethiek, Universiteit van Amsterdam
Prof. mr. A.C. Hendriks, hoogleraar gezondheidsrecht, Universiteit Leiden; gezond-
heidsjurist KNMG, Utrecht
Prof. dr. ir. H. Jochemsen, bijzonder hoogleraar Reformatorische Wijsbegeerte,
Universiteit Wageningen
Prof. dr. ir. F.E. van Leeuwen, hoogleraar epidemiologie, Nederlands Kanker Instituut,
Amsterdam
Dr. G.C.M.L. Page-Christiaens, gynaecoloog, Universitair Medisch Centrum Utrecht
Mr. dr. M.C.C. Ploem, universitair docent gezondheidsrecht, Academisch Medisch
Centrum, Amsterdam
Prof. dr. M.H.N. Schermer, arts en hoogleraar filosofie van de geneeskunde en de
maakbaarheid van de mens, Erasmus MC, Rotterdam
Prof. dr. M.A. Verkerk, hoogleraar medische ethiek, Universitair Medisch Centrum
Groningen
Prof. dr. G.M.W.R. de Wert, hoogleraar biomedische ethiek, Universiteit Maastricht
Prof. dr. D.L. Willems, hoogleraar medische ethiek, AMC, Universiteit van Amsterdam
                                                       Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid 39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>            Drs. P.G. Engels, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Den Haag,
            waarnemer
            Mr. dr. C.J. van de Klippe, secretaris, Gezondheidsraad, Den Haag, secretaris
            R a a d vo o r d e V o l k s g e z o n d h e i d e n Z o r g
            S a m e n s t e l l i n g R a a d vo o r d e V o l k s g e z o n d h e i d e n Z o r g ( R V Z )
            VOORZITTER
            Prof. drs. M.H. Meijerink
            VICEVOORZITTER
            Prof. dr. D.D.M. Braat
            LEDEN
            Mr. A.M. van Blerck-Woerdman
            Mr. H. Bosma
            E.R. Carter, MBA
            Prof. dr. W.N.J. Groot
            Prof. dr. J.P. Mackenbach
            Drs. M. Sint
            Prof. dr. D.L. Willems
            ALGEMEEN SECRETARIS
            Drs. P. Vos
            S a m e n s t e l l i n g F o r u m v a n h e t C e n t r u m vo o r E t h i e k e n G e z o n d h e i d
            (CEG/RVZ)
            Het Forum is ingesteld ter ondersteuning van de signaleringstaak van het CEG/RVZ.
            LEDEN
            −     Dr. H.J.J.M. Berden, arts en bedrijfskundige, lid Raad van Bestuur St. Elisabeth
                  Ziekenhuis Tilburg
            −     Dr. M. Boenink, universitair docent Filosofie en ethiek van biomedische technologie,
                  Universiteit Twente, Enschede
            −     Drs. M.J.M.H. Boonen, leidinggevend verpleegkundige St. Elisabeth ziekenhuis,
                  Tilburg
            −     Prof. dr. D.P. Engberts, hoogleraar ethiek en recht van de gezondheidszorg, LUMC,
                  Leiden
            −     Drs. J.W.M.W. Gijzen, directievoorzitter divisie Zorg, CZ Zorgverzekeringsbedrijf,
                  Tilburg
40 Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>−  Prof. dr. G. Glas, psychiater, Zwolse Poort en bijzonder hoogleraar Dooyeweerd
   leerstoel, Vrije Universiteit, Amsterdam
−  Dr. M. van den Hoven, universitair docent ethiek, Ethiek Instituut, Utrecht
−  Dr. J.C.M. Lavrijsen, specialist ouderengeneeskunde en senior onderzoeker, UMC
   St. Radboud, Nijmegen
−  Dr. A.C. Molewijk, programmaleider Moreel Beraad, VUMC, Amsterdam
−  Dr. D.P. den Os, vertegenwoordigt mantelzorg- en ouderenzorgperspectief, Leiden
−  Mr. A.W. Ouwehand, directeur bij Middin, Rijswijk
−  Dr. J. Pols, onderzoeker ouderenzorg/psychiatrie/medische technologie, AMC/UvA,
   Amsterdam
−  E.Ph.M. Otjens, vertegenwoordigt het patiëntenperspectief, Utrecht
VANUIT DE RVZ
−  Prof. dr. D.L. Willems, hoogleraar Medische ethiek, AMC, Amsterdam, lid RVZ en
   voorzitter Forum
−  Prof. dr. D.D.M. Braat, hoogleraar Obstetrie en Gynaecologie UMC St. Radboud,
   Nijmegen, tevens vice-voorzitter RVZ en vice-voorzitter Forum
−  Dr. A.J. Struijs, senior adviseur en projectcoördinator CEG/RVZ
−  Dr. M. ten Have, senior adviseur CEG/RVZ
−  L. Romein, projectsecretaresse CEG/RVZ
                                                       Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid 41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>42 Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Bijlage 2
V e r a n t w o o r d i n g vo o r b e r e i d i n g s i g n a l e m e n t
Auteurs signalement
−     L.M. Cornips, MPhil (Gezondheidsraad)
−     Dr. A.J. Struijs (Raad voor de Volksgezondheid en Zorg)
Geconsulteerden Gezondheidsraad
–     Prof. dr. I.D. de Beaufort, hoogleraar medische ethiek, Erasmus Universiteit,
      Rotterdam
–     Prof. dr. J.J.M. van Delden, hoogleraar medische ethiek, UMC Utrecht
–     Dr. W.J. Dondorp, senioronderzoeker biomedische ethiek, Universiteit Maastricht
–     Prof. mr. J.K.M. Gevers, emeritus hoogleraar gezondheidsrecht, Academisch
      Medisch Centrum/Universiteit van Amsterdam
–     Prof. dr. D.J. Gouma, hoogleraar heelkunde, Academisch Medisch Centrum/
      Universiteit van Amsterdam
–     Prof. dr. G.A. den Hartogh, emeritus hoogleraar ethiek, Universiteit van Amsterdam
–     Prof. dr. J.J. Heimans, hoogleraar neurologie, VU Medisch Centrum, Amsterdam
–     Prof. dr. D.A. Legemate, hoogleraar chirurgie, Academisch Medisch Centrum,
      Amsterdam
–     Prof. mr. J. Legemaate, hoogleraar gezondheidsrecht, Academisch Medisch
      Centrum/Universiteit van Amsterdam
–     Prof. dr. J.W.M. van der Meer, internist-infectioloog, Universitair Medisch Centrum
      St. Radboud, Nijmegen
–     Dr. G.C.M.L. Page-Christiaens, gynaecoloog, Universitair Medisch Centrum,
      Utrecht
–     Prof. dr. A.B.J. Prakken, hoogleraar pediatrische immunologie, Universitair Medisch
      Centrum, Utrecht
–     Dr. M.F. Verweij, universitair hoofddocent Ethiekinstituut, Universiteit Utrecht
–     Prof. dr. G.M.W.R. de Wert, hoogleraar biomedische ethiek, Universiteit Maastricht
–     Prof. Dr. D.L. Willems, hoogleraar medische ethiek, Academisch Medisch Centrum/
      Universiteit van Amsterdam
                                                                           Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid 43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>            Geconsulteerden RVZ
            –      Prof. dr. R.A. Bal, hoogleraar bestuur en beleid van de gezondheidszorg, Erasmus
                   Universiteit Rotterdam, instituut Beleid & Management Gezondheidszorg (iBMG)
            –      Drs. M. Barth, voorzitter, Geestelijke Gezondheidszorg Nederland (GGZ Nederland)
            –      J. de Blok, Buurtzorg Nederland
            –      Drs. A. Bögels, directeur Nederlandse Federatie van Kankerpatiëntenorganisaties
                   (NFK)
            –      J. Bont, lid Raad van Bestuur, Landelijke Huisartsenvereniging (LHV)
            –      J. Booij, Jan Booij Advies, Zoetermeer (JBA)
            –      Prof. dr. J.J.M. van Delden, hoogleraar medische ethiek, UMC Utrecht
            –      Drs. G. van Dijk, beleidsadviseur ethiek, Koninklijke Nederlandsche Maatschappij
                   tot bevordering der Geneeskunst (KNMG), Utrecht
            –      Dr. J. Engels, lector arbeid en gezondheid, Hogeschool Arnhem en Nijmegen (HAN)
            –      Dr. S. Groenewoud, voorheen directeur van het Lindeboom instituut, Ede
            –      Dr. Y. Heerkens, lector arbeid en gezondheid, Hogeschool van Arnhem/Nijmegen
                   (HAN)
            –      Dr. P.C. Hermans, voorheen voorzitter Raad van Bestuur College voor
                   Zorgverzekeringen (CVZ), Diemen
            –      Prof. dr. C.M.P.M. Hertogh, hoogleraar ouderenzorg en geriatrische ethiek, Vrije
                   Universiteit, Amsterdam
            –      Dr. M.T. Hilhorst, universitair hoofddocent medische ethiek, ErasmusMC,
                   Rotterdam
            –      Drs. M.E. Kanne, hogeschool docent ethiek (verpleegkundige studies), Hogeschool
                   Utrecht
            –      Prof. dr. K. Putters, hoogleraar management van instellingen in de
                   gezondheidszorg, instituut Beleid & Management Gezondheidszorg (iBMG),
                   Erasmus Universiteit Rotterdam
            –      Prof. dr. J.S. Reinders, hoogleraar ethiek, bijzonder hoogleraar Bernard Lievegoed
                   leerstoel, Vrije Universiteit, Amsterdam
            –      Dr. M-J. Smits, ZorgEssentie, ‘s-Hertogenbosch
            –      L.F.L. de Vries, directeur Gemeentelijke of Gemeenschappelijke
                   Gezondheidsdienst, Nederland
            –      M. Wats, arts MBA, De Galan Groep, Baarn
            –      Drs. J. de Witte, adviseur ethiek, Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland,
                   Utrecht (V&VN)
            –      Mr. H. Wüst, voormalig lid Raad van Bestuur Vilans, Utrecht
            I n t e r vi e w s a f g e n o m e n d o o r
            –      L.M. Cornips, MPhil (Gezondheidsraad)
            –      Drs S. Baldewsing (RVZ)
            –      K. Jongsma, MSc (RVZ)
            –      Dr. A.J. Struijs (RVZ)
44 Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>Extra raadpleging
–    Prof. dr. M.A. Verkerk, UMC Groningen
–    Prof. dr. M.H.N. Schermer, ErasmusMC Rotterdam
C o n c e p t ve r s i e s e n va s t s t e l l i n g s i g n a l e m e n t
BERAADSGROEP GEZONDHEIDSETHIEK EN GEZONDHEIDSRECHT (GEZONDHEIDSRAAD)
12 september 2011, 20 december 2012, 8 maart 2012
Het signalement Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid is door de Beraadsgroep
Gezondheidsethiek en Gezondheidsrecht vastgesteld in zijn vergadering van 22 mei 2012.
BERAADSGROEP GENEESKUNDE (GEZONDHEIDSRAAD)
13 maart 2012
DE JONGE GEZONDHEIDSRAAD (JONGGR)
12 april 2012
FORUM VAN HET CEG (RVZ)
27 januari 2011, 31 maart 2011, 9 juni 2011, 22 september 2011, 24 november 2011,
26 januari 2012, 29 maart 2012
AGO (ADVIESGROEPOVERLEG RVZ)
3 oktober 2011 en 14 mei 2012
RAADSVERGADERINGEN VAN DE RVZ
20 oktober 2011, 15 december 2011
Het signalement Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid is door de RVZ
vastgesteld in zijn vergadering van 24 mei 2012.
                                                                          Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid 45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>46 Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>Bijlage 3
Pub li c at i e s C EG
Signalementen
        2012:
         Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
         −     De mens centraal? Ethische dilemma’s bij gezondheidsbeleid met
               goede zorg voor dier en natuur
         2011:
        Gezondheidsraad/Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
         −     Genetische aanleg en registratie van etniciteit (briefadvies)
        Gezondheidsraad
         −     Laaggeletterdheid te lijf (briefadvies)
         2010:
        Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
         −     Ver weg en toch dichtbij? Ethische overwegingen bij zorg op afstand
         Gezondheidsraad
         −    Het ‘duizend dollar genoom’: een ethische verkenning
         2009:
        Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
         −     Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden
         −     Met de camera aan het ziekbed. Morele overwegingen bij gezondheidszorg
               op televisie
        Gezondheidsraad
         −     Wie betaalt, bepaalt? Over financiering en het ontwikkelen van medische
               kennis
         −     Zorg voor het ongeboren kind. Ethische en juridische aspecten van foetale
               therapie
                                                        Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid 47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>                        2008:
                        Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
                        −      Dilemma’s op de drempel. Signaleren en ingrijpen van professionals in op-
                               voedingssituaties
                        −      Afscheid van de vrijblijvendheid. Beslissystemen voor orgaandonatie in
                               ethisch perspectief
                        2007:
                        Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
                        −      Passend bewijs. Ethische vragen bij het gebruik van evidence in het zorg
                               beleid
                        −      Financiële stimulering van orgaandonatie
                        −      Formalisering van informele zorg. Over de rol van ‘gebruikelijke zorg’ bij
                               toekenning van professionele zorg
                        Gezondheidsraad
                        −      Overwegingen bij het beëindigen van het leven van pasgeborenen
                        2006:
                        Gezondheidsraad
                        −      Testen van bloeddonors op variant Creutzfeldt-Jakob?
                        Gezondheidsraad/Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
                        −      Vertrouwen in verantwoorde zorg? Effecten van en morele vragen bij het
                               gebruik van prestatie-indicatoren
                        2005:
                        Gezondheidsraad
                        -      Embryonale stamcellen zonder morele pijn?
                        -      Ethische aspecten van kostenutiliteitsanalyse
                        -      Nu met extra bacteriën! Voedingsmiddelen met gezondheidsclaims
                        Gezondheidsraad/Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
                        -      Opsporing verzocht? Screening in de huisartspraktijk
                        Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
                        -      Zorgverlener èn opsporingsambtenaar?
                        -      Ethiek in zorginstellingen en zorgopleidingen
                        2004:
                        Gezondheidsraad
                        -      ‘Vruchtbaarheidsverzekering’: medische en niet-medische redenen
                        -      Terminale sedatie
                        -      Bestrijdingsmiddelen, cosmetica, verf: de bescherming van proefpersonen
                               in blootstellingsonderzoek
                        -      Geavanceerde thuiszorgtechnologie: morele vragen bij een ethisch ideaal
48 Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>             Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
             -    Intermezzo
             -    Geavanceerde thuiszorgtechnologie: morele vragen bij een nieuwe zorg-
                  praktijk
             -    Mantelzorg, kostenbeheersing en eigen verantwoordelijkheid
             -    Economisering van zorg en beroepsethiek
             2003:
             Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
             -    Eisend gedrag en agressie van zorgvragers
             -    Drang en informele dwang in de zorg
             -    Culturele eigenheid en zelfbeschikking van allochtone zorgvragers
             -    Zelfbeschikking en eigen verantwoordelijkheid van mensen met een ver-
                  standelijke handicap
             Gezondheidsraad
             -    Handelingen met geslachtscellen en embryo’s
             -    Screening van pasgeborenen op aangeboren stofwisselingsziekten
             -    Geneesmiddelen voor kinderen
             -    De maakbare mens
Achtergrondstudies
             Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
             -    Economisering van zorg en beroepsethiek, 2004
             -    Ethiek in zorgopleidingen en zorginstellingen, 2005
Verkenningen
             Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
             -    De vertwijfeling van de mantelmeeuw, 2004
             -    Over keuzevrijheid en kiesplicht, 2006
P u b l i e k s ve r s i e s
             Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
             −    Argumentenwijzer voor het debat over orgaandonatie, 2008
             −    Argumentenwijzer over Elektronische Patiëntendossiers (EPD), 2011
Deze       publicaties       zijn te verkrijgen via  info@ceg.nl     en     te    downloaden        via
www.gezondheidsraad.nl / www.rvz.net / www.ceg.nl.
                                                            Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid  49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>50 Toekomstverkenning Ethiek en Gezondheid</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>