<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>     Gezondheidsraad
Sociale aspecten van de
leefomgeving in relatie tot
milieu en gezondheid
     Achtergrondstudie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Voorwoord
In het wetenschappelijk onderzoek naar de invloed die fysieke omgevingsfacto-
ren als geluid en allerlei schadelijke stoffen op de gezondheid hebben, blijven
andere factoren die er eveneens op inwerken doorgaans buiten beschouwing. De
belangrijkste zijn sociale en psychologische factoren. Als gevolg van deze
tekortkoming in de onderbouwing van het milieugezondheidsbeleid is de doel-
treffendheid en doelmatigheid ervan mogelijk niet optimaal. Daarom heeft de lei-
ding van de Gezondheidsraad aan mevrouw dr. I. van Kamp gevraagd te
verkennen wat er bekend is over de rol van sociale aspecten in de relatie tussen
leefomgeving en gezondheid en over de mogelijkheden om rekening met deze
aspecten te houden in het milieugezondheidsbeleid. Het resultaat van die verken-
ning ligt nu voor.
Als uitgangspunt voor en niveau van analyse is de buurt gekozen. Het onderzoek
naar de invloed van sociale factoren bij vraagstukken van milieu en gezondheid
op buurtniveau laat zich indelen volgens drie invalshoeken: die van de milieuepi-
demiologie, die van de sociale epidemiologie en die van de omgevingspsycholo-
gie. De voornaamste conclusie is dat de drie invalshoeken nog te weinig met
elkaar in verband worden gebracht. Ook wordt duidelijk dat er, ook zonder volle-
dige integratie na te streven, mogelijkheden bestaan om dit te verbeteren, door
naar een gezamenlijke, consistente interpretatie van de uitkomsten te zoeken. De
meerwaarde hiervan is dat het mogelijk nieuwe aanknopingspunten voor het
Voorwoord                                                                         3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>4 Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>milieugezondheidsbeleid oplevert. Essentieel zijn een themagewijze uitwerking
en een multidisciplinaire aanpak waarbij alle drie de invalshoeken vertegenwoor-
digd zijn. Geëigende thema’s zijn bijvoorbeeld mobiliteit, wonen en de omge-
ving en gezondheid van kinderen en ouderen.
De bepleite benadering van vraagstukken van milieu en gezondheid steun ik van
harte. Wellicht zijn de inzichten bruikbaar voor de invulling van de kennisa-
genda’s van met name de ministeries van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
van Infrastructuur en Milieu en van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Den Haag, 11 juli 2012,
prof. dr. H. Obertop,
waarnemend voorzitter Gezondheidsraad
Voorwoord                                                                        5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>6 Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Sociale aspecten van de
leefomgeving in relatie tot
milieu en gezondheid
Achtergrondstudie
Verantwoording
Deze achtergrondstudie is in opdracht van de Gezondheidsraad opgesteld door
dr. I. van Kamp, werkzaam bij het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM). Redactionele bijdragen zijn geleverd door prof. dr. W.F. Passchier,
emeritus hoogleraar risico-analyse, Universiteit Maastricht.
Nr. 2012/10, Den Haag, 11 juli 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de rege-
ring en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap ten aanzien
van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids-
(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
     De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden
van Volksgezondheid, Welzijn & Sport; Infrastructuur & Milieu; Sociale Zaken
& Werkgelegenheid; Economische Zaken, Landbouw & Innovatie en Onderwijs,
Cultuur & Wetenschap. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen,
en ontwikkelingen of trends signaleren die van belang zijn voor het overheidsbe-
leid.
     De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel
opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.
                 De Gezondheidsraad is lid van het European Science Advisory Network
                 for Health (EuSANH), een Europees netwerk van wetenschappelijke
                 adviesorganen.
                De Gezondheidsraad is lid van het International Network of Agencies for Health
                Technology Assessment (INAHTA), een internationaal samenwerkingsverband
                van organisaties die zich bezig houden met health technology assessment.
  I NA HTA
U kunt het advies downloaden van www.gr.nl.
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Gezondheidsraad. Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en
gezondheid. Den Haag: Gezondheidsraad, 2012; publicatienr. 2012/10.
auteursrecht voorbehouden
ISBN: 978-90-5549-901-4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>    Inhoud
    Voorwoord 3
    Samenvatting 9
    Executive Summary 15
1   Inleiding 21
1.1 Achtergrond 22
1.2 Maatschappelijke en wetenschappelijke trends 23
1.3 Milieu en gezondheid in Nederland 24
1.4 Beleid op het gebied van gezondheid en milieu 25
1.5 Kernbegrippen verder uitgewerkt 25
1.6 Vraagstelling 27
1.7 Leeswijzer 28
2   Sociale determinanten in perspectief 29
2.1 Milieu-epidemiologisch perspectief 29
2.2 Sociale-gezondheidsperspectief 31
2.3 Belevings- en gedragsperspectief 36
2.4 Overeenkomsten en verschillen tussen de drie perspectieven 40
    Inhoud                                                        7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>3   Evidentie 43
3.1 Wisselwerking mens en omgeving 43
3.2 Milieu-epidemiologische evidentie 44
3.3 Sociaal-epidemiologische evidentie 46
3.4 Omgevingspsychologische evidentie 48
3.5 Autonome en beïnvloedbare factoren 50
4   Methoden en instrumenten 53
4.1 Milieu-epidemiologische instrumenten 54
4.2 Sociaal-epidemiologische instrumenten: buurtonderzoek 60
4.3 Bruikbaarheid 69
5   Conclusie en aanbevelingen 73
5.1 Reflectie 73
5.2 Conclusie 74
    Naschrift 77
    Referenties 79
8   Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Samenvatting
Achtergrond en vraagstelling
Bij milieugerelateerde gezondheidsproblemen speelt een veelheid aan relaties
een rol. Blootstelling aan een stressor (bijvoorbeeld geluid, straling of een scha-
delijke stof), gerelateerd aan een bepaalde bron of locatie, kan bijdragen aan een
breed scala van gezondheidseffecten. Omgekeerd is een bepaalde gezondheids-
klacht vaak het product van verscheidene stressoren, die werken via verschil-
lende blootstellingroutes en gerelateerd zijn aan uiteenlopende bronnen. Bij dat
alles is de bredere context van al die vormen van blootstelling en gezondheids-
klachten van belang: woning, woonomgeving, werkomgeving, mobiliteit, soci-
aaleconomische status en sociale netwerken.
    Deze achtergrondstudie geeft een overzicht van wat er bekend is over de rol
van sociale aspecten in de relatie tussen leefomgeving en gezondheid. Wat weten
we en hoe kan hiermee in het milieugezondheidsbeleid rekening worden gehou-
den? Deze doelstelling is uitgewerkt in de volgende vragen:
• Hoe worden sociale aspecten gedefinieerd en gemeten?
• Wat is uit onderzoek bekend over de rol van sociale factoren in milieu- en
    gezondheidsonderzoek op buurtniveau?
• Welke methoden en instrumenten zijn er ontwikkeld voor integrale bestude-
    ring van sociale en milieukenmerken in relatie tot gezondheid?
Samenvatting                                                                        9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>   Perspectieven
   Het onderzoek naar de invloed van sociale factoren bij milieugezondheidskwes-
   ties vindt plaats vanuit drie perspectieven: een milieu-epidemiologisch, een soci-
   ale-gezondheids- en een belevings- en gedragsperspectief.
       De milieu-epidemiologie onderzoekt de invloed van fysieke omgevingsfacto-
   ren op de gezondheid. Voor zover sociale factoren bij het onderzoek worden
   betrokken, gebeurt dat meestal in de vorm van vertekenende variabelen waarvoor
   ‘gecorrigeerd’ moet worden. Binnen dit perspectief wint de moleculaire benade-
   ring terrein; met zogeheten biomarkers wordt blootstelling op individueel niveau
   bepaald, evenals vroege signalen van ziekten of andere nadelige gezondheidsef-
   fecten. Een andere ontwikkeling binnen de milieuepidemiologie is het toene-
   mend gebruik van geografische informatiesystemen om verbanden te leggen
   tussen lokale blootstelling en lokale effecten (zogeheten small area statistics).
       Binnen de sociale epidemiologie staat de relatie tussen sociale factoren en
   gezondheid centraal. Invloed van de fysieke omgeving komt maar mondjesmaat
   aan bod. Eerder probeert men gedrag en de sociale omgeving te betrekken bij de
   interpretatie van de onderzoeksbevindingen. Ook krijgen welvaarts- en ontplooi-
   ingsongelijkheden steeds meer aandacht, zowel op individueel niveau als op het
   niveau van maatschappelijke groepen.
       De milieupsychologie ten slotte, onderzoekt de wisselwerking tussen de
   fysieke omgeving en beleving en gedrag. Binnen dit perspectief komen meer dan
   bij de twee andere invalshoeken ook positieve invloeden van de omgeving op
   gezondheid en kwaliteit van leven aan bod. Centrale onderzoekthema’s zijn
   woonomgeving, mobiliteit en duurzaamheid. De relatie tussen beleving van de
   omgeving en gedrag dat gezondheidrisico’s veroorzaakt dan wel vermindert, is
   een belangrijk aandachtspunt.
       De uitkomsten van de drie onderzoeksperspectieven worden nog weinig met
   elkaar in verband gebracht. Zonder een volledige integratie van de perspectieven
   na te streven, kan het zoeken naar een gezamenlijke, consistente interpretatie van
   de uitkomsten aanknopingspunten opleveren voor beleid.
   Evidentie
   In de westerse landen hangen verhoogde gezondheidsrisico’s veelal samen met
   een stapeling van ongunstige omstandigheden in bepaalde buurten. Zulke buur-
   ten onderscheiden zich dan in ongunstige zin van andere door fysieke (meer
   luchtverontreiniging, meer geluidoverlast, meer industrie), sociale (minder hui-
10 Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>zenbezit, meer vergrijzing, lagere opleiding, lager inkomen) en ruimtelijke ken-
merken (goedkopere woningen, hogere woningdichtheid, minder toegankelijk
groen). Wat oorzaak en wat gevolg is, is moeilijk te ontrafelen en daarmee ook
de precieze relatie tussen kenmerken van de fysieke omgeving en gezondheid.
     Uit het sociaalepidemiologisch onderzoek blijkt een verband tussen sociaal-
economische status en gezondheid: een hogere status (opleiding, beroep en inko-
men) is geassocieerd met een betere gezondheid. Ook in Nederland worden zulke
verbanden gevonden, maar eenduidig zijn die niet altijd. Naast de sociaalecono-
mische status van de bewoners blijken andere sociale kenmerken als de stedelijk-
heid van de buurt en de huwelijkse staat, leeftijdssamenstelling en etniciteit van
de bewoners een rol te spelen. Of vooral buurtkenmerken de boventoon voeren,
dan wel het in bepaalde buurten samenkomen van sociale groepen is onduidelijk.
Interessant is het onderzoek naar afwijkingen van de regel: buurten die ondanks
een stapeling van ongunstige factoren het juist ‘beter doen’. Deze uitkomsten
zijn van belang om inzicht te krijgen in veerkracht en weerbaarheid (resilience)
van zulke buurten en de mensen die er wonen.
     Uit omgevingspsychologisch onderzoek blijkt dat omgevingsstressoren niet
altijd hetzelfde op de gezondheid inwerken. Attitudes, verwachtingen,
(milieu)gevoeligheid en verwerkingsstrategieën blijken ook een rol te spelen.
Hetzelfde geldt voor het vermogen en de overtuiging om adequaat en efficiënt te
handelen in een gegeven situatie en de overtuiging dat men de eigen leefomge-
ving beheerst. Het overzicht richt zich niet alleen op ervaren gezondheid, maar
ook op aandoeningen, zoals hart- en vaatziekten, die mede het gevolg blijken te
zijn van chronische blootstelling aan voor het individu vrijwel onbeheersbare
milieustressoren zoals geluid. Uit dit onderzoek, hoezeer ook nog beperkt van
aard, blijkt ook dat sommige leefomgevingen ook een tegenwicht kunnen bieden:
aan natuur en rust wordt een herstellende werking toegeschreven.
     Alle kennis tezamen nemend moet worden geconstateerd dat mens en buurt
of woonlocatie elkaar wederzijds beïnvloeden en nauw verweven zijn. Oorzaken
voor sociaaleconomische gezondheidsverschillen liggen dus zowel in de omge-
ving als in het gedrag van mensen.
Instrumenten
De instrumenten die recent zijn ontwikkeld om inzicht te geven in de relatie tus-
sen omgeving en gezondheid, hebben alle als kenmerk: integratie. Bijvoorbeeld
om de gevolgen van blootstelling aan een veelheid van omgevingsfactoren onder
één noemer te brengen in termen van extra ziektelast. Of het ontwikkelen van
Samenvatting                                                                       11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>   enkele buurt- of wijktypologieën die kunnen worden afgezet tegen samenge-
   stelde indicatoren die iets zeggen over de fysieke kwaliteit van de omgeving.
       Het probleem bij de ontwikkeling van veel instrumenten, in het bijzonder van
   indicatoren, is dat modellen die de relatie tussen mens en omgeving beschrijven,
   onvolledig zijn en dat daardoor de interpretatie van met de instrumenten afge-
   leide uitkomsten niet eenvoudig is. Dat komt ook doordat veel instrumenten vaak
   meer gebaseerd zijn op de beschikbaarheid van gegevens dan dat ze rusten op
   een solide theoretisch fundament.
       Drie ontwikkelingen tekenen zich af:
   • sets van instrumenten die afhankelijk van de vraagstelling flexibel kunnen
       worden ingezet om milieugezondheidskwesties te beschrijven en het effect
       van interventies te volgen
   • leefomgevingsindices of samengestelde indicatoren die beogen met één of
       enkele grootheden de kwaliteit van de omgeving of de gezondheid van een
       populatie te karakteriseren en veranderingen in de loop van de tijd te signale-
       ren
   • het toepassen van geografische informatiesystemen tot op een hoog ruimte-
       lijk detailniveau in de hoop zo verbanden te kunnen leggen zonder de fout te
       maken om conclusies over individuen te trekken uit gegevens over een groep
       onder de veronderstelling dat alle leden van een groep dezelfde kenmerken
       hebben (zogeheten ecological fallacy).
   Toepassing van veel van deze instrumenten staat nog in de kinderschoenen, zij
   het dat in concrete situaties er al wel ervaring mee is opgedaan.
   Slotsom
   Geconcludeerd kan worden dat er een ruimtelijke en sociale verdeling van onge-
   zondheid, milieudruk en andere ongunstige factoren bestaat. Sociale, fysieke en
   ruimtelijke problemen blijken te stapelen, maar inzicht in de causale verbanden
   en in de aanknopingspunten voor beleid en interventies is nog bescheiden. Visies
   op de wijze waarop met deze ongelijkheden moet worden omgegaan variëren.
   Sommigen veronderstellen dat fysieke ingrepen zullen leiden tot verbeteringen
   op het sociale vlak, terwijl anderen stellen dat alleen interventies die een betere
   economische situatie met zich meebrengen, tot een gunstig effect zullen leiden.
       De achtergrondstudie schetst tegelijkertijd een optimistisch en een pessimis-
   tisch beeld. Optimistisch omdat de nodige onderzoeksgegevens beschikbaar zijn
   en thans breed wordt erkend dat bij het onderzoek naar de relatie tussen de
   fysieke leefomgeving en gezondheid sociale factoren op individueel (zoals soci-
12 Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>aaleconomische status) en collectief (zoals sociale cohesie) niveau niet buiten
beschouwing kunnen blijven. Parallel daaraan wordt binnen het sociale-gezond-
heidsperspectief erkend dat de fysieke leefomgeving en beleving daarvan facto-
ren van belang zijn. Toch wordt de kennis vanuit de drie geschetste perspectieven
nog te weinig met elkaar in verband gebracht, zo luidt de pessimistische slotsom
van de achtergrondstudie. Dat zou mogelijk moeten zijn aan de hand van een
thema-gewijze uitwerking van de ontwikkelde instrumenten. Geëigende thema’s
zijn:
• mobiliteit
• wonen
• (pre)schoolomgeving en effecten op lange termijn
• omgeving en gezondheid van ouderen
• distributie van fysieke en sociale kenmerken over de bevolking en de bijbe-
    horende gevolgen voor de gezondheid
• het uiteenlopen van het effect van gezonde inrichting van de buurt voor ver-
    schillende sociaaleconomische groepen.
Samenvatting                                                                      13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>14 Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Executive Summary
Health Council of the Netherlands. Social Aspects of the Living
Environment in Relation to Environmental Health. The Hague: Health
Council of the Netherlands, 2012; publication no. 2012/10
Background and terms of reference
Numerous relationships play a role in environment-related health problems.
Exposure to a stressor such as, for example, noise, radiation or a harmful
substance related to a specific source or location can have a broad range of
effects on health. Conversely, a specific health problem is often the result of
several stressors that originate from different sources and to which an individual
is exposed in different ways. The broader context in terms of an individual’s
home, living environment, working environment, mobility, socioeconomic status
and social networks is important with respect to all forms of exposure and health
problems.
    This background study provides an overview of what is known about the role
of social aspects in the relationship between living environment and health. The
study deals with what we know and how we can incorporate what we know into
environmental health policy. This objective was worked out into the following
questions:
• How are social aspects defined and measured?
• What has research into the environment and health at neighbourhood level
    revealed about the role of social factors?
• What methods and instruments have been developed for the integrated study
    of social and environmental characteristics in relation to health?
Executive Summary                                                                  15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>   Perspectives
   The study into the influence of social factors in environmental health issues was
   carried out on the basis of three perspectives, namely an environmental
   epidemiology perspective, a social health perspective and a perception and
   behaviour perspective.
       Environmental epidemiology studies the effects of physical environmental
   factors on health. To the extent that social factors are included in research, they
   are usually included as confounding variables for which ‘corrections’ must be
   made. The molecular approach is gaining ground within this perspective. Using
   what are referred to as biomarkers, exposure is determined at the level of the
   individual, as are early signs of diseases or other adverse effects on health.
   Another development within environmental epidemiology is the increasing use
   of geographic information systems to establish links between local exposure and
   local effects (referred to as small area statistics).
       The relationship between social factors and health is central in social
   epidemiology. The influence of the physical environment is addressed only to a
   very limited extent. The focus is more on including behaviour and the social
   environment in the interpretation of research findings. Inequalities in terms of
   prosperity and opportunity are also being given increasing attention, both at the
   level of the individual and the level of social groups.
       Environmental psychology studies the interaction between the physical
   environment and perception and behaviour. More than is the case with the other
   two approaches, this perspective also explores the positive effects of the
   environment on health and quality of life. Living environment, mobility and
   sustainability are central areas of research. In addition, the relationship between
   the way in which a given environment is perceived and behaviour that causes or
   reduces health risks is a key area of focus.
       At present, the findings of the three research perspectives are not really
   linked together. Without aiming for a full integration of the perspectives, looking
   for a common, consistent interpretation of findings provides reference points for
   policy.
16 Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Evidence
In Western nations, increased health risks are usually related to an accumulation
of unfavourable circumstances in certain neighbourhoods. Physical characteris-
tics, such as a higher level of air pollution and noise and more industrial sites,
social characteristics, such as less homeownership, a higher proportion of elderly
residents and lower levels of education and income, and spatial characteristics,
such as lower-quality housing, higher population density and less green areas,
distinguish such neighbourhoods in an unfavourable sense from other neighbour-
hoods. Cause and consequence is difficult to unravel, and therefore also the
precise relationship between the characteristics of the physical environment and
health.
    Social epidemiology research has shown that there is a link between socio-
economic status and health. A higher status in terms of education, profession and
income is associated with better health. Although such links are also found in the
Netherlands, they are by no means always straightforward. In addition to the
socioeconomic status of residents, other social characteristics like the extent to
which the neighbourhood is part of a metropolitan area and the marital status, age
composition and ethnicity of the residents appear to play a role. Whether
neighbourhood characteristics or the concentration of social groups in certain
neighbourhoods dominate is unclear. Research into exceptions from the rule in
terms of neighbourhoods that are doing relatively well in spite of an accu-
mulation of unfavourable factors is worth mentioning in this regard. This
research is important in that it provides insight into the resilience of such
neighbourhoods and the individuals who live in them.
    Research based on an environmental psychology perspective reveals that
environmental stressors do not always have the same effects on health. Attitudes,
expectations, sensitivity to the environment and other facets and coping strate-
gies play a role. The same applies to the ability and conviction required to act
adequately and efficiently in a given situation and the conviction on the part of
individuals that they control their own living environments. The overview
focuses on both perceived health and disorders like cardiovascular diseases that
appear to be caused in part by chronic exposure to environmental stressors that
an individual is virtually unable to control, such as noise. As limited as it may be,
this study reveals that some living environments can also provide a
Executive Summary                                                                     17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>   counterweight in the sense that a restorative effect is attributed to nature and
   peace and quiet.
       All knowledge taken together, it must be noted that people and their
   neighbourhoods or residential locations mutually affect each other and are
   closely intertwined. Causes of socioeconomic health differences are therefore
   rooted in both the environment and human behaviour.
   Instruments
   Instruments recently developed to provide insight into the relationship between
   environment and health are all geared towards integration; geared towards, for
   example, combining the consequences of exposure to a multiplicity of
   environmental factors in terms of a heavier burden of disease or developing a
   few neighbourhood or district typologies that can be compared with composite
   indicators that say something about the physical quality of the environment.
       The problem in the development of many instruments, particularly of
   indicators, is that the models that describe the relationship between people and
   their environments are incomplete and, as a result, interpreting the outcomes
   obtained through the use of the instruments is far from straightforward. This
   situation is also the result of the fact that many instruments are often based more
   on the availability of data rather than on a sound theoretical foundation.
       Three developments stand out:
   • Sets of instruments that, depending on the terms of reference, can be used
       flexibly to describe environmental health issues and monitor the effect of
       interventions
   • Living environment indices or composite indicators designed to characterise
       the quality of an environment or health of a population on the basis of a
       single quantity or a few quantities and identify changes in the course of time
   • The application of geographic information systems up to a high level of
       detail in spatial terms with the aim of establishing links without making the
       error of drawing conclusions about individuals using data pertaining to a
       group on the basis of the assumption that all members of a group have the
       same characteristics (referred to as ecological fallacy).
   Although a limited degree of experience has been acquired in specific situations,
   the application of many of these instruments is still in its infancy.
18 Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Conclusion
It can be concluded that a spatial and social division exists in terms of ill health,
burden on the environment and other unfavourable factors. Although social,
physical and spatial problems appear to be mounting, insight into the causal links
and the reference points for policy and interventions is still limited. Views
regarding the way in which these inequalities should be dealt with differ. Some
believe that physical intervention will lead to improvements at the social level,
while others argue that only interventions that improve the economic situation
will have a favourable effect.
    The background study presents a picture that is at once optimistic and
pessimistic; optimistic in the sense that the research data required is available
and it is now widely acknowledged that social factors at individual level (like
socioeconomic status) and group level (like social cohesion) must be taken into
account in research into the relationship between the physical living environment
and health. In parallel with the situation described in the foregoing, it is
acknowledged within the social health perspective that the physical environment
and the way in which that environment is perceived are important factors.
Nevertheless, the bodies of knowledge developed within the frameworks of the
three perspectives outlined above are as yet not brought together to a sufficient
degree. This fragmentation accounts for the background study’s pessimistic
conclusion. The themebased detailing of the instruments developed should make
it possible to bring the bodies of knowledge together. Appropriate themes are:
• Mobility
• Housing
• Preschool and school environments and long-term effects
• The environment and health of the elderly
• The distribution of physical and social characteristics across the population
    and the accompanying effects on health
• The varying effect of a neighbourhood organised to be conductive to health
    on different socioeconomic groups.
Executive Summary                                                                     19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>20 Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 1
          Inleiding
          Deze achtergrondstudie geeft een overzicht van sociale aspecten die een rol spe-
          len in de relatie tussen leefomgeving en gezondheid. Het is de neerslag van een
          achtergrondstudie voor de Gezondheidsraad. De achtergrondstudie bevat geen
          uitputtende review van onderzoeksbevindingen op dit terrein, maar een schets
          van wat bekend is over de rol die sociale kenmerken spelen bij gezondheidsver-
          slechtering dan wel -verbetering door blootstelling aan fysieke omgevingsfacto-
          ren. De achtergrondstudie brengt kennis van verschillende disciplines samen.
          Vanuit het perspectief van de milieu-epidemiologie, de sociale epidemiologie en
          de omgevingspsychologie worden de belangrijkste benaderingen besproken,
          worden de belangrijkste onderzoeksbevindingen samengevat en passeren instru-
          menten de revue die aangrijpingspunten kunnen bieden voor onderzoek naar de
          sociale dimensie van milieu en gezondheid en beleid dat met die dimensie reke-
          ning houdt. Voorbeelden van instrumenten zijn de gezondheidseffectscreening
          (HIA*)1,2 en de ‘Leefbaarometer’.3 Relevante beleidskaders zijn het Nederlandse
          beleid op het gebied van de achterstandswijken (prachtwijken) en meer algemeen
          beleid ten aanzien van een gezonde inrichting van de leefomgeving.
*         HIA: health impact assessment.
          Inleiding                                                                        21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>1.1 Achtergrond
    De plek waar mensen wonen, bepaalt mede het ontstaan en in stand blijven van
    gezondheidsverschillen tussen individuen. De stedelijke leefomgeving is opge-
    bouwd uit een breed scala aan materiële en immateriële factoren. Milieugerela-
    teerde gezondheidsproblemen ontstaan namelijk niet in isolement, maar zijn het
    gevolg van een complex samenspel tussen ruimtelijke, sociale en fysieke facto-
    ren.
        Steeds meer wordt onderkend dat deze factoren bij het milieugezondheidson-
    derzoek betrokken dienen te worden. Zo werd tijdens het congres van l'Observa-
    toire Wallon de la Santé* onder de titel Santé environnementale et vulnérabilités
    sociales** in oktober 2010 ervoor gepleit om bij de uitwerking van een tweede
    Europees milieugezondheidsplan meer rekening te houden met sociaal kwetsbare
    en gevoelige bevolkingsgroepen. Hoewel milieugerelateerde gezondheidsinvloe-
    den en sociale ongelijkheid op zich goed gedocumenteerd zijn, wordt het ver-
    band tussen beide pas sinds kort onderzocht.
        Als deze bredere context van milieugezondheidsproblemen ontbreekt, kan de
    evaluatie van de gevolgen een incompleet of onjuist beeld van de werkelijkheid
    geven4. Onderzoek naar het verband tussen een samenloop van blootstelling aan
    milieufactoren en sociaaleconomische status kan aanknopingspunten bieden
    voor maatregelen om de relatie tussen milieu en gezondheid te beïnvloeden.
    Door de recente ontwikkeling van geografische informatiesystemen, is dit type
    onderzoek technisch gezien te realiseren.5 Maar de thans beschikbare gegevens
    laten niet toe om in het milieugezondheidsbeleid adequaat rekening te houden
    met de meest kwetsbare groepen.
        Wel wordt algemeen onderkend dat beslissingen op uiteenlopende beleidster-
    reinen als wonen, werk, milieu, verkeer en onderwijs de volksgezondheid beïn-
    vloeden. Door het voeren van intersectoraal beleid probeert de Nederlandse
    overheid zich hiervan rekenschap te geven. Maar de afstemming tussen onder-
    zoek, beleid en praktijk moet verder versterkt worden.6 Dat geldt voor het lokale,
    maar zeker ook voor het nationale niveau. Omdat eventuele ingrepen in de
    fysieke omgeving doorgaans een lange voorbereidingstijd vergen en zeer langdu-
    rige gevolgen hebben, is het verder noodzakelijk inzicht te hebben in de toekom-
    stige ontwikkeling van de fysieke omgeving in samenhang met sociale en
    economische ontwikkelingen.7
*   Waals observatorium voor gezondheid.
**  Milieugezondheid en sociale kwetsbaarheden.
22  Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>1.2 Maatschappelijke en wetenschappelijke trends
    Schaalvergroting en verstedelijking vormen het decor van de hier opgevoerde
    thematiek. Meer dan de helft van de Europese bevolking woont in sterk verstede-
    lijkt gebied en zowel in Europa als wereldwijd gaat het proces van grootschalige
    verstedelijking door. Dit gaat enerzijds gepaard met verdichting: een accumulatie
    van functies (werk, wonen, verkeer en recreatie) in een beperkte ruimte. Maar
    tegelijkertijd neemt de mobiliteit van en naar de stedelijke centra toe en dan
    vooral van wegverkeer als gevolg van welvaart en een toename van mogelijkhe-
    den. De verdichting van het stedelijke gebied heeft naast positieve effecten –
    zoals een verbeterd transportsysteem, minder segregatie en betere toegankelijk-
    heid van voorzieningen, waaronder gezondheidsvoorzieningen – weer geleid tot
    relatief nieuwe grote-stadsproblemen. De regionale en lokale sociale cohesie
    staan onder druk door de schaalvergroting.
         Het belang van het verwerven van inzicht in de synergie en spanning tussen
    economische, ruimtelijke en sociale ontwikkelingen staat hoog op de Europese
    en nationale agenda (zie bijvoorbeeld het 7e Kaderprogramma van de Europese
    Unie*). Traditioneel was de aandacht binnen het milieugezondheidsonderzoek
    veelal gericht op lokale, specifieke en enkelvoudige bedreigingen met directe en
    acute gevolgen voor de gezondheid, zoals de gezondheidseffecten van omge-
    vingslawaai of fijn stof. In de afgelopen tientallen jaren is het steeds meer duide-
    lijk geworden dat risico’s voor de volksgezondheid ook het gevolg zijn van
    diffuse, indirecte problemen op lange termijn, die op verschillende schaalniveaus
    spelen.8 De effecten op individueel niveau zijn weliswaar meestal beperkt5, maar
    het feit dat veel meer mensen zijn blootgesteld aan transportgerelateerde veront-
    reinigingen door een toename in mobiliteit en snelle technologische ontwikkelin-
    gen, betekent dat de effecten op de volksgezondheid potentieel in omvang
    toenemen.8 Deze effecten worden mede beïnvloed door sociale en economische
    factoren en zijn ongelijk verdeeld over sociale groepen, landen en regio’s: een
    hogere sociaaleconomische status hangt consistent samen met een betere
    gezondheid.9,10
         Concrete ruimtelijke en fysieke ingrepen die vaak niet primair gericht zijn op
    gezondheidsbevordering, zijn onvoldoende op hun gezondheidseffecten geëvalu-
    eerd, successen zijn wel geboekt maar vaak is niet duidelijk van welke processen
    dit afhankelijk was en bij wie de baten en bij wie de lasten van het beleid beland
    zijn (zie bijvoorbeeld11).
*   http://cordis.europa.eu/fp7/home_en.html.
    Inleiding                                                                            23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>1.3 Milieu en gezondheid in Nederland
    In Nederland is naar schatting 2 tot 5% van de totale ziektelast toe te schrijven
    aan een aantal specifieke milieufactoren.12 Bij een ruimere definitie van ‘milieu’
    kan die bijdrage oplopen tot 14% in West-Europa en 24% wereldwijd13. Belang-
    rijke milieufactoren zijn verkeersongevallen, fijn stof in de lucht, geluid en radon
    in binnenlucht. Daarnaast wordt een deel van de ziektelast veroorzaakt door bij-
    voorbeeld nadelige leefgewoonten, zoals ongezonde voeding en te weinig bewe-
    ging. Aan het milieu toe te schrijven ziekten in Nederland zijn14:
    • aandoeningen als astma, chronische bronchitis, hart- en vaatziekten door bij-
        voorbeeld luchtverontreiniging en geluid, dan wel verergering van deze aan-
        doeningen
    • ernstige hinder, slaapverstoring, verminderd concentratievermogen en ver-
        storing van dagelijkse bezigheden door geluid
    • gevoelens van onveiligheid en vervreemding, zich ongezond voelen en
        bezorgd zijn over bijvoorbeeld de verontreiniging van voedsel.
    De nadelige effecten van milieufactoren op de gezondheid komen in gradaties
    voor. Het gaat niet alleen om sterfte of ziekte, maar ook om belevingsaspecten
    zoals hinder, slaapverstoring, ervaren gezondheid en tevredenheid met de woon-
    omgeving.
        Thema’s op het gebied van milieu en gezondheid die aan gewicht winnen,
    zijn (zie onder meer15):
    • transport en gezondheid (luchtverontreiniging, geluid, ongevallen)
    • klimaatverandering en hiermee samenhangende gezondheidsrisico’s, zoals
        een toename van huidkanker en infectieziekten als malaria, cholera en aids
    • veranderend gebruik van de ondergrond door bijvoorbeeld warmte-koude-
        opslag en ondergronds bouwen met onder meer gevolgen voor blootstelling
        aan laagfrequent geluid en veiligheid
    • nieuwe energietechnologie en energiebeperkende maatregelen en het effect
        hiervan op de leefomgeving en gezondheid; bijvoorbeeld windenergie,
        balansventilatie)
    • bezorgdheid om blootstelling aan chemische stoffen – onder andere om
        risico’s voor het ongeboren kind en kanker – en de daaraan gerelateerde roep
        om biomonitoring
    • milieufactoren waarvan de gezondheidseffecten onzeker zijn, zoals zendmas-
        ten, mobiele telefoons, nanotechnologie, hormoonontregelende stoffen (oes-
        trogenen) en genetisch gemodificeerde organismen.
24  Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>1.4 Beleid op het gebied van gezondheid en milieu
    In de ‘Nationale Aanpak Milieu en Gezondheid’ staan de volgende beleidsdoelen
    op het gebied van de fysieke leefomgeving centraal16:
    • verbeteren van de kwaliteit van het binnenmilieu in woningen, scholen en
        kindercentra
    • gezonder ontwerpen en inrichten van de fysieke leefomgeving
    • verbeteren van de informatievoorziening aan burgers over de lokale leefom-
        geving om daarmee actieve betrokkenheid van burgers bij hun leefomgeving
        mogelijk te maken
    • signaleren en volgen van milieu- en gezondheidsproblemen en de effecten
        van het beleid in dit verband.
    De sociale dimensie komt hierbij alleen impliciet aan de orde, in die zin dat dui-
    delijk wordt aangegeven voor welke groepen er een verbetering (of verslechte-
    ring) kan optreden, welke strategie gevolgd wordt om kwetsbare groepen te
    bereiken, de rol van perceptie en gedrag en de invloed van eventuele maatregelen
    op sociale cohesie en sociaal kapitaal.
1.5 Kernbegrippen verder uitgewerkt
    Voor milieugerelateerde gezondheidsproblemen is het kenmerkend dat een veel-
    heid aan relaties een rol speelt. Op het fysieke en sociale niveau kunnen verschei-
    dene domeinen onderscheiden worden die een rol spelen in de relatie tussen
    persoon en omgeving.17 Aan de omgevingszijde gaat het dan om de natuurlijke
    omgeving, natuurlijke hulpbronnen, de gebouwde omgeving, voorzieningen
    zoals gezondheidszorg en groene ruimte, de sociale omgeving, de economische
    omgeving, cultuur, bereikbaarheid en het politieke klimaat. Op persoonlijk vlak
    spelen genen, persoonlijkheid, gedrag en leefstijl, motieven, sociaaleconomische
    positie en voorkeuren een rol. Op beide niveaus worden aspecten van de sociale
    omgeving (sociale netwerken, sociaaleconomische status) als belangrijk
    beschouwd.
        Leefomstandigheden op zowel individueel als collectief niveau beïnvloeden
    de wijze waarop een milieugezondheidsrisico uitwerkt, niet alleen door variatie
    in blootstelling en kwetsbaarheid, maar ook omdat sociale groepen (vaak maar
    niet exclusief op grond van sociaaleconomische status) verschillen in de moge-
    lijkheid risico’s te vermijden of zich ertegen te beschermen. Maatregelen op het
    terrein van de milieuhygiëne en de gezondheidszorg hebben in de westerse
    Inleiding                                                                           25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>   wereld de schadelijke invloed van fysieke milieufactoren voor een belangrijk
   deel teruggedrongen. Tegelijkertijd hebben de groei van de wereldbevolking en
   technologische ontwikkelingen weer nieuwe risico’s geïntroduceerd, waarvan de
   gevolgen op termijn onzeker zijn. Ook is het inzicht in de effecten van een
   samenloop van blootstelling aan uiteenlopende milieustressoren nog beperkt.
   Daarbij gaat het in veel gevallen om de combinatie van die factoren met sociaal-
   economische kenmerken en leefstijl die leidt tot verergering van bestaande ziek-
   ten en aandoeningen en tot vermindering van kwaliteit van leven. Erfelijke en
   verworven eigenschappen bepalen in welke mate dat individuen treft. Deze
   bevindingen maken het nog steeds lastig om te bepalen welke specifieke aangrij-
   pingspunten er zijn om doeltreffend de gezondheidsrisico’s vanuit de leefomge-
   ving te beheersen.5
       Effecten op gezondheid en welbevinden kunnen ook samenhangen met de
   wijze waarop mensen hun omgeving beleven en risico’s beoordelen en interpre-
   teren, met de mogelijkheid invloed op de eigen omgeving uit te oefenen en met
   de verwerkingsstrategieën die een persoon tot zijn beschikking heeft. Burgers en
   deskundigen schatten de gezondheidsrisico’s van milieufactoren soms verschil-
   lend in. Dit komt onder meer omdat hun aandacht uitgaat naar verschillende
   aspecten van risico’s.18-22 Daarbij komt dat bezorgdheid over en angst voor nade-
   lige gezondheidseffecten op hun beurt invloed hebben op de gezondheid en via
   stressmechanismen gezondheidsklachten kunnen verergeren (zie bijvoorbeeld23).
   Kenmerken zoals stressgevoeligheid en autonomie24,25 en de beleving van de
   leefomgeving in termen van tevredenheid, hinder, bezorgdheid, attitudes en risi-
   copercepties kunnen beschouwd worden als belangrijke factoren op individueel
   niveau. Bij risicoperceptie speelt de sociale dimensie eveneens: mensen met een
   lagere sociaaleconomische status zijn veelal aangewezen op een beperkt aantal
   lokale informatiebronnen die heldere, eenvoudig te begrijpen boodschappen
   afgeven.26
       Sociale determinanten van gezondheid zijn de economische en sociale condi-
   ties waaronder mensen leven en die hun gezondheid beïnvloeden. De sociaalcul-
   turele kenmerken van een buurt omvatten de politieke, economische, etnische en
   religieuze geschiedenis van een gemeenschap: normen en waarden (mores), de
   mate van interactie, sociale veiligheid, netwerken van sociale steun. De sociale
   omgeving beïnvloedt gedrag en via gedrag gezondheid door het vormen van nor-
   men, bekrachtigen van sociale controle en het al dan niet verschaffen van fysieke
   mogelijkheden om gezond gedrag te vertonen (groene ruimte27).
       Een onderscheid moet gemaakt worden tussen sociale aspecten op individu-
   eel niveau (sociaal netwerk) en op collectief niveau (cohesie en sociaal kapitaal).
   Een sociaal netwerk is het geheel van sociale relaties en hun kenmerken. Netwer-
26 Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>    ken beïnvloeden gedrag door het leveren van sociale steun, invloed, engagement
    en binding, alsook toegang tot middelen en materiële goederen die belangrijk
    zijn voor de gezondheid. Het is de vraag of het individuele niveau geschikt is om
    een verband te vinden tussen sociale omgeving en gezondheid.28 Zoals
    Durkheim stelde29: “The group thinks, feels and acts entirely differently from the
    way its members would if they were isolated. If therefore we begin by studying
    these members separately, we will understand nothing about what is taking place
    in the group”*.
         Sociale cohesie verwijst naar de mate van verbondenheid en solidariteit tus-
    sen groepen en individuen. Sociaal kapitaal kan algemeen omschreven worden
    als de hulpmiddelen die in een gemeenschap aanwezig zijn om de gezins- en
    sociale organisatie vorm te geven. Voorbeelden zijn vertrouwen, normen, weder-
    kerigheid. Sociaal kapitaal is dus een onderdeel van het bredere begrip sociale
    cohesie. Sociaal kapitaal is een openbaar goed, dat beschikbaar is voor iedereen,
    maar de mate van toegang hiertoe is ongelijk verdeeld over inkomensgroepen,
    geslacht en etnische groepen door segregatie, werksegmentatie en andere vormen
    van discriminatie.
1.6 Vraagstelling
    Tegen deze achtergrond beoogt deze achtergrondstudie het verband tussen leef-
    omgeving en gezondheid en welzijn in een sociale context te plaatsen. Het geeft
    een overzicht van wat bekend is over de rol van sociale aspecten op verschillende
    schaalniveaus in de relatie tussen leefomgeving en gezondheid. Wat weten we en
    hoe kan hiermee in het milieugezondheidsbeleid rekening worden gehouden?
    Deze doelstelling is uitgewerkt in de volgende vragen:
    • Hoe worden sociale aspecten gedefinieerd en gemeten?
    • Wat is uit onderzoek bekend over de rol van sociale factoren in milieu- en
         gezondheidsonderzoek op buurtniveau?
    • Welke methoden en instrumenten zijn er ontwikkeld voor integrale bestude-
         ring van sociale en milieukenmerken in relatie tot gezondheid?
    Hoewel de leefomgeving op verschillende schaalniveaus kan worden gedefini-
    eerd, wordt de buurt hier primair als uitgangspunt en niveau van analyse gehan-
*   Vertaling: De groep denkt voelt en handelt heel anders dan haar leden in isolatie zouden doen. Door
    de individuen afzonderlijk te bestuderen komen we niets te weten over wat er zich afspeelt op groeps-
    niveau.
    Inleiding                                                                                             27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>    teerd. Hierbij komen de zogeheten achterstandswijken (deprived areas) wel in
    beeld, maar zij vormen niet het primaire uitgangspunt.
1.7 Leeswijzer
    De achtergrondstudie is opgebouwd uit drie hoofdelementen: benaderingen,
    evidentie (wetenschappelijk bewijs) en instrumenten. In hoofdstuk 2 wordt
    samengevat hoe sociale aspecten gedefinieerd zijn en staan voorbeelden van
    analysekaders. Vervolgens vat hoofdstuk 3 de bestaande evidentie samen en gaat
    in op de toepasbaarheid van deze kennis. In hoofdstuk 4 wordt een kort overzicht
    gegeven van onderzoeksmethoden en instrumenten. Hoofdstuk 5 geeft vervol-
    gens voorstellen voor toekomstig onderzoek en verdere instrumentontwikkeling.
28  Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 2
          Sociale determinanten in perspectief
2.1       Milieu-epidemiologisch perspectief
          In de milieu-epidemiologie wordt de fysieke omgeving meestal geoperationali-
          seerd in termen van natuurkundige, chemische en biologische kenmerken8 30. De
          wisselwerking met de sociale omgeving en ruimtelijke kwaliteit wordt vaak wel
          onderkend, maar was zelden mede onderwerp van studie. Verder is het relatieve
          risico van een bepaalde milieufactor op zich meestal klein en laat zich het effect
          van een samenloop van blootstelling aan uiteenlopende factoren moeilijk onder-
          zoeken.8
              Als reactie op deze beperkingen zijn twee trends waarneembaar: enerzijds de
          opkomst van de moleculaire epidemiologie die het accent legt op biomarkers als
          indicatie van individuele blootstelling en gevoeligheid, en anderzijds meer aan-
          dacht voor de situaties waarin blootstelling plaatsvindt en integratie met de
          volksgezondheidbenadering (sociale epidemiologie). Waar de moleculaire bena-
          dering het risico loopt het populatieperspectief kwijt te raken, ziet de contextuele
          benadering gemakkelijk processen op individueel niveau over het hoofd. Op
          basis van populatiegegevens worden dan conclusies getrokken over blootstelling
          en risico’s van individuen, een fenomeen waarnaar vaak verwezen wordt met de
          term ‘ecologische valkuil’ (ecological fallacy).31 Men gaat er dan ten onrechte
          vanuit dat alle leden van een groep dezelfde kenmerken hebben.
              Idealiter worden de gegevens van de verschillende niveaus gecombineerd –
          van individueel niveau tot het niveau van ecosystemen – en wordt over ruimte en
          Sociale determinanten in perspectief                                                 29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>            tijd geaggregeerd, rekening houdend met de psychosociale en sociaaleconomi-
            sche context. Al geruime tijd wordt gepleit voor een meer geïntegreerde benade-
            ring van milieugezondheidsvraagstukken; verscheidene initiatieven zijn hiertoe
            op nationaal en internationaal niveau in ontwikkeling.32-35 De praktische toepas-
            sing van deze aanpak zal in de komende jaren moeten blijken.
            Analysekaders binnen de milieuepidemiologie
            Om vat te krijgen op de complexe samenhang tussen de sociale en fysieke omge-
            ving en gezondheid zijn tal van conceptuele kaders ontwikkeld.32,36-38 Een recent
            voorbeeld is een model dat werd ontwikkeld in het INTARESE-project*.32 Dit is
            weergegeven in figuur 1.
               Kwesties, beleid,
             sectoren, gebieden,
                   niveaus                          Cultuur/samenleving              Demografie
    Gezondheidseffect‐              Technologie                            Beleid                    Economie
    beoordeling
         Invloed van milieu
                                        Vergelijkende              Gevaren
         op gezondheid
                                        risicoanalyse
             Voordelen
                                                                                              Bronnen
                                                    Milieu‐
                                               compartimenten
                                                                          Risico‐
                 Milieukapitaal                                           beoordeling
                                                                                               Gevaar
                                                                                                               Aangepaste
                                                  Verdeling,
                                                                                                                reacties
                                                 Kenmerken,
                Toegankelijkheid                    gedrag
                                                                                           Blootstelling
                                                  Gebruikelijk
                                                optreden ziekte
                  Opbrengsten                                                   Dosis‐
                                                                                               Risico
                                                                               respons
                                                  Invloed op
                                                  gezondheid
                                                Geaggregeerde         Waar‐            Indiv./maatschappelijke
                                                    invloed           dering            percepties & waarden
Figuur 1 Model voor een integrale analyse van milieugezondheidseffecten.32
*           INTARESE (Integrated Assessment of Health Risks of Environmental Stressors in Europe) is een in
            2011 beëindigd project van het 6de Europese Kaderprogramma. Zie www.intarese.org.
30          Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>        Milieu en gezondheid worden in de benadering van figuur 1 op een hoog
    aggregatieniveau beschreven. Het model hanteert een brede definitie van de
    omgeving en verwijst naar risicofactoren van het fysieke milieu, maar ook naar
    andere aspecten van de leefomgeving die in negatieve of positieve zin de
    gezondheid kunnen beïnvloeden. Gezondheid wordt niet alleen gedefinieerd in
    termen van ziekte en sterfte, maar ook van welbevinden. Gezondheidseffecten
    zijn de resultante van blootstelling aan omgevingsfactoren, toegang tot omge-
    vingskapitaal en diensten. Dit proces wordt gemedieerd door gedrag en beleving
    en is een functie van de plaats waar mensen wonen en hun tijd doorbrengen, per-
    soonlijke kenmerken en maatschappelijke kenmerken van de populatie (en bijbe-
    horende attitudes. Dit milieugezondheidssysteem wordt op zijn beurt weer
    beïnvloed door exogene factoren zoals beleid, interventies en technologische,
    sociale en economische ontwikkelingen. Door veranderingen hierin (veranderin-
    gen in blootstelling, bevolkingssamenstelling, gedrag, zorg etc.) verandert ook de
    impact van een specifieke blootstelling. Bestudering van de invloed van omge-
    ving op de gezondheid dient dus plaats te vinden in de context van deze externe
    factoren en andersom: veranderingen in de sociale demografische en economi-
    sche condities beïnvloeden de milieugezondheidsrelaties.
        Het model moet gezien worden als een ‘paraplu’ en is toepasbaar als het aan
    de hand van themagericht onderzoek wordt uitgewerkt. Een voorbeeld geeft
    figuur 2 voor milieuverontreiniging veroorzaakt door wegverkeer.
2.2 Sociale-gezondheidsperspectief
    De sociale epidemiologie bestudeert het verband tussen sociale factoren en
    ziekte40, dat wil zeggen onderzoekt de sociale verdeling en sociale determinanten
    van gezondheid. Dit impliceert het identificeren van de omgevingsaspecten die
    mogelijk verband houden met een breed scala aan somatische en mentale
    gezondheidsuitkomsten, zowel op zowel individueel als collectief niveau. Cen-
    traal staan de sociaaleconomische status van regio en individu, in de internatio-
    nale literatuur vaak gekenmerkt door armoede (deprivation), sociale cohesie,
    sociale steun, de reputatie van een buurt, kenmerken van een buurt in termen van
    aanwezigheid en bereikbaarheid van voorzieningen.41
        De sociaalculturele kenmerken van een buurt of regio omvatten politieke,
    economische, etnische en religieuze aspecten die gedrag en via gedrag de
    gezondheid beïnvloeden. Ze komen tot stand door het scheppen van normen en
    van patronen van sociale controle (wat is goed of slecht voor gezondheid), door
    het al dan niet aanbieden van omgevingen en infrastructuur die gezond gedrag
    bevorderen, door de vermindering of juist productie van stress en door het bevor-
    Sociale determinanten in perspectief                                               31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Figuur 2 Analyse van de invloed van wegverkeer op de gezondheid (naar39).
           deren of tegenhouden van effectieve verwerkingsstrategieën (coping strategies)
           (zie onder meer42). Analyses die zich beperken tot determinanten van gezond-
           heid op het individuele niveau, worden als te beperkt gezien.28 Idealiter worden
           aspecten op zowel individueel als buurtniveau bij de analyse betrokken waarbij
           de wisselwerking tussen mens en zijn omgeving centraal staat.43,44
                Binnen de sociale epidemiologie kan ook een psychosociale richting worden
           onderscheiden die zich bezighoudt met zowel gedrag als endogene biologische
           reacties. Centraal staat hierbij het gezondheidsbedreigende potentieel van psy-
           chologische stress die veroorzaakt wordt door verstorende (despairing) omstan-
           digheden, dat wil zeggen taken die de vermogens van een mens te boven gaan of
           een gebrek aan sociale steun45. De benadering is strikt individueel en de centrale
           hypothese is dat chronische en acute sociale stress de kwetsbaarheid van een
           mens kan vergroten of direct pathogeen kan worden door aantasting van het
           neuro-endocrien systeem en ook aanleiding kan geven tot gezondheidsbedrei-
           gend gedrag via het voedingspatroon, seksueel gedrag en het gebruik van stimu-
           lerende of verdovende middelen (‘drugs’).45-47 Een lage sociaaleconomische
           status leidt tot een lage zelfwaardering en een lage weerbaarheid en dit is weer
32         Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>van invloed op gedrag, infecties en prestaties. Aan de andere kant worden sociaal
kapitaal en sociale cohesie voorgesteld – en betwist – als de gezondheid bevorde-
rende kenmerken op populatieniveau met de kanttekening dat een sterke mate
van sociale cohesie via discriminatie kan leiden tot het geven van sociale steun
aan de ene groep ten koste van andere.
     Overigens heeft de introductie van de term ‘sociale epidemiologie’ in 2000
een felle discussie ontketend, zoals onder andere blijkt uit een speciale uitgave
van het International Journal of Epidemiology in 2001. Voorstanders benadruk-
ken het belang van een synthese van medisch-biologische en sociologische en
psychologische kennis48,49, terwijl tegenstanders50 beargumenteren dat de epide-
miologie zich moet beperken tot de biologische determinanten van ziekte. Inte-
gratie van verschillende vakgebieden zou tot triviale uitspraken leiden waar de
maatschappij niet op zit te wachten.
     Lange tijd heeft het sociale gezondheidsonderzoek zich exclusief gericht op
de invloed van leefstijlfactoren.51 Het gezondheidsonderzoek, in het bijzonder
dat op buurtniveau, bestudeerde vooral de sociaaleconomische gezondheidsver-
schillen en de hiermee vermeende samenhang met leefstijl. De fysieke omgeving
werd tot voor kort slechts beperkt betrokken bij de analyses.52 Binnen het onder-
zoek naar sociaaleconomische gezondheidsverschillen op buurtniveau is veel
aandacht besteed aan de vraag of we nu te maken hebben met verschillen tussen
individuen of contextuele verschillen of een combinatie van beide.
     Een andere belangrijke ontwikkeling is de groeiende belangstelling voor de
levensloopbenadering bij de conceptualisatie van het ontstaan van ziekten. Bin-
nen andere disciplines zoals demografie, sociologie, biologie en antropologie
wordt al langer vanuit dit perspectief gedacht en gewerkt. De levensloopepide-
miologie kan beschouwd worden als een antwoord op het chronische-ziektemo-
del dat zich in de eerste plaats richtte op leefstijlfactoren van volwassenen als
verklaring voor het ontstaan van ziekte. Binnen de sociale epidemiologie worden
aan de hand van de levensloopbenadering de effecten van sociaaleconomische
status bestudeerd tussen verschillende levensfasen en over generaties; zie figuur
3. Belangrijke thema’s zijn: gezondheidsverschillen, sociale netwerken en steun.
Maar ook de sociale en fysieke determinanten van gezondheid kunnen vanuit de
levensloopbenadering bestudeerd worden. Verdeling van determinanten over de
leeftijd loopt maar gedeeltelijk parallel met die van ziekten. Voor de meeste risi-
cofactoren gaat er behoorlijk wat tijd overheen voordat blootstelling daadwerke-
lijk tot ziekte leidt.53
Sociale determinanten in perspectief                                                33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>                      0    5     10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95
    traditionele
                              jeugd                          volwassenheid                               ouderdom
      indeling
                                         jong vol‐                                            actieve            intensieve
      vijf fasen      vroege jeugd                       consolidatie en spitsuur
                                        wassenen                                            ouderdom             verzorging
                                        jonge‐          jongere            middelbare           jon‐
     VTV 2006           kinderen                                                                           oudere ouderen
                                          ren        volwassenen             leeftijd           gere
Figuur 3 Drie indelingen in levensfasen: ‘traditionele indeling’, ‘nieuwe indeling in vijf fasen’ en indeling volgens de Volksge-
zondheidstoekomstverkenning (‘VTV 2006’).54
             Analysekaders binnen de sociale epidemiologie
             Ook in de sociale epidemiologie is een breed scala aan conceptuele en meetmo-
             dellen ontwikkeld (zie voor een overzicht55), die aan complexiteit niet onderdoen
             voor de modellen ontwikkeld binnen de milieuepidemiologie. Een recente publi-
             catie van de WHO56 presenteert een analytisch kader ter bestudering van sociale
             ongelijkheid in gezondheid, gebaseerd op eerder werk.57-59 Het analysekader
             onderscheidt vijf niveaus:
             1 Sociaaleconomische context en positie beïnvloeden in sterke mate aard,
                 omvang en verdeling van gezondheid in de samenleving. Daarbij spelen soci-
                 ale klasse, geslacht, etniciteit, opleiding, beroep en inkomen een rol. De rela-
                 tieve invloed van deze factoren hangt af van de nationale context:
                 bestuursstructuur, sociaal en economisch beleid, cultuur en waarden.
             2 Blootstelling op materieel, psychosociaal en gedragsniveau is omgekeerd
                 gerelateerd aan sociale positie. Een lagere sociale positie hangt vaak samen
                 met minder gunstige fysieke, psychische en sociale omstandigheden. Veel
                 gezondheidsprogramma’s houden geen rekening met dit differentiële effect
                 op mensen en groepen met een verschillende sociale positie. Een analyse die
                 daar wel rekening mee houdt, zou inzicht kunnen geven in de risicofactoren
                 die voor bepaalde groepen van belang zijn. Mensen met een lage sociaaleco-
                 nomische status blijken te zijn blootgesteld aan uiteenlopende nadelige
                 omstandigheden in samenhang met wonen, werk, sociale cohesie, gedrag en
                 fysieke leefomstandigheden.
             3 Verschil in gevoeligheid: Eenzelfde mate van blootstelling aan een bepaalde
                 risicofactor kan in verschillende sociale groepen verschillend uitwerken
34           Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>    afhankelijk van de sociale, culturele en economische omstandigheden en de
    eerdere levensgeschiedenis. Een stapeling van risicofactoren (in de tijd) kan
    wel eens meer effect hebben dan de individuele blootstelling. Ook kunnen al
    aanwezige ziekten de gevoeligheid voor een specifieke blootstelling vergro-
    ten. De aanwijzingen voor dit soort versterkende effecten zijn echter beperkt.
4   Verschil in effecten op gezondheid en gezondheidszorg: De hiervoor
    genoemde differentiële effecten kunnen versterkt worden door verschillen in
    de beschikbaarheid en mogelijkheden van de gezondheidszorg voor verschil-
    lende sociale groepen.
5   Verschil in gevolgen van gezondheid: een slechte gezondheid heeft verschil-
    lende sociale en economische gevolgen (werk, inkomen, sociale inclusie).
De niveaus kunnen elkaar overlappen, bijvoorbeeld door een samenloop van
blootstelling en gevoeligheid (meer luchtverontreiniging in een buurt met een
lage sociaaleconomische status). Ook worden niet alle niveaus per se opeenvol-
gend doorlopen: zo kan er sprake zijn van een directe invloed van beleid op de
gezondheidszorg zonder invloed op de andere niveaus. Ieder niveau kan dan ook
startpunt vormen voor analyse of interventie. Het model van figuur 4 is voor een
aantal aandoeningen uitgewerkt. In figuur 5 is dit gedaan voor het ontstaan van
een ongelijke verdeling van hart- en vaatziekten.
     Beleidsmaatregel                    Evalueer                         Bepaal
                         Sociaaleconomische context & positie
                                      (samenleving)
                                Verschil in blootstelling
                             (sociale & fysieke omgeving)
                                Verschil in gevoeligheid
                                 (bevolkingsgroepen)
                            Verschil in gezondheidseffecten
                                         (individu)
                                  Verschil in gevolgen
                                         (individu)
Figuur 4 Analytisch kader voor het bepalen van prioriteiten in een volksgezondheidsbeleid.56
Sociale determinanten in perspectief                                                         35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>    Sociale co ntext           Leeftijd       Economische ontwikkeling, verstedelijking, globalisering a      Sociale stratificatie a
                                 Levenslang e blootstelling aan reclame voor gemaksvoedsel, tabak,            Sociale achterstand a
                              autogebruik, besteedbaar inkomen, stedelijke infrastructuur, g ebrek aan           Werkeloosheid
        Verschil in
                                beweging, energierijk voedsel, hoog zoutgebruik, voeding met veel                Analfabetsime
      blootstelling
                                verzadigd vet, roken c, geen controle over leven en werk, armzalige           Achterstandsbuurten
                                                               buurten                                         Prenatale schade
                                Verhoogd cholesterol, verhoogd bloedsuiker, verhoogde bloeddruk,           Verminderd toegang tot:
        Verschil in             overgewicht, obesitas b, geen toegang tot gezondheidsvoorlichting,            • Gezondheidszorg
      gevoeligheid               gezondheidszorg, maatschappelijke ondersteuning, niet gericht op             • Vroege opsporing
                                                           gezondheidszorg                                    • Gezonde voeding b
        Verschil in                                                                                                Armoede a
                             Hogere incidentie, terugkerende ziektepatronen, groter overlijdensrisico,
     gezondheids‐                                                                                                Bevolkingsdruk
                                                       samenloop van ziekten b
         effecten                                                                                              Slechte woningen
                                   Veel zelf betalen, weinig sociale contacten, kortere levensduur,
        Verschil in                                                                                       Acuut reuma van het hart
                                  werkeloosheid, verlies van productiviteit en inkomen, sociale en
        gevolgen                                                                                       b       Ziekte van Chag as
                             financiële gevolgen, armoedeval, handicaps, slechte kwaliteit van leven
   Determinan ten:
   a. Overheidsbeleid: invloed op sociaal kapitaal, infrastructuur, mobiliteit, landbouw, voeding
   b. Gezondheidsbeleid op macro‐, gezondheidzo rgsysteem‐ en microniveau
   c. Individuele, gezins‐ en gemeenschapsfactoren: gebruik van gezondh eidszorg, voedingspatronen, leefstijl
Figuur 5 Model om inzicht te krijgen in de mechanismen achter een ongelijke verdeling van hart- en vaatziekten.56
2.3            Belevings- en gedragsperspectief
               De omgevingspsychologie bestudeert de wisselwerking tussen mens en omge-
               ving. Hierbij spelen percepties, attitudes, waarderingen, beeldvorming en het bij-
               behorende gedrag een belangrijke rol.60 Uitgangspunt is de idee dat percepties en
               gedrag sterk plaatsafhankelijk zijn. Verwante disciplines zoals de milieu-
               gedragswetenschap, de sociale ecologie, de persoon-omgevingswetenschap en
               de gedragsgeografie, hebben dezelfde focus van onderzoek.
                    Onderzoek naar de invloed van de omgeving op het welbevinden is vaak uit-
               gevoerd op de werkvloer en in woonsituaties waar de milieudruk groot is, zoals
               rond drukke verkeerswegen, in een hoog geïndustrialiseerd gebied of in de buurt
               van een groot vliegveld. In arbeidssituaties blijken fysieke kenmerken als lucht-
               verontreiniging, geluid en licht en in iets mindere mate ergonomische aspecten
               van invloed op het gevoel van psychisch welbevinden.61
                    Veel omgevingspsychologisch onderzoek kan gevat worden onder de noemer
               van hinderonderzoek. Hierbij wordt de relatie tussen omgeving en gezondheid
               geplaatst in een stresstheoretisch kader. Hinder wordt omschreven als een gevoel
36             Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>van afkeer, boosheid, onbehagen, onvoldaanheid of gekwetstheid dat optreedt
wanneer geluid of geur iemands gedachten, gevoelens of activiteiten beïn-
vloedt.62,63 De mate van hinder wordt doorgaans gemeten aan de hand van een
gestandaardiseerde set van vragen met verschillende antwoordcategorieën.64 Via
stressprocessen zou hinder kunnen leiden tot fysiologische effecten die op den
duur aanleiding kunnen geven tot chronische aandoeningen, maar andere mecha-
nismen worden niet uitgesloten.65
    In psychologisch onderzoek is nagegaan hoe de veronderstelde controle over
de eigen leefsituatie en de strategieën die mensen kiezen om de negatieve gevol-
gen te reduceren, van invloed zijn op de mate van hinder. Voorbeelden van derge-
lijke verwerkingsstrategieën zijn het actief aanpakken van een probleem, het
vermijden van het probleem door leefstijlgewoonten (roken, drinken, medicijn-
gebruik) en het bagatelliseren van het probleem. Probleemgericht gedrag zou de
meest effectieve verwerkingsstrategie zijn en vermijding de minst effectieve.66-68
In tegenstelling tot persoonlijke problemen, is het ten aanzien van omgevings-
stressoren echter niet altijd zo dat een probleemgerichte aanpak de beste is: het
leidt weliswaar tot een reductie van stressgevoelens, maar kan op den duur aan-
leiding geven tot bijvoorbeeld een verhoogde bloeddruk.66,69,70 Dit is vooral het
gevolg van het feit dat omgevingsfactoren in veel gevallen niet beheersbaar zijn
door het individu, en daardoor via stressprocessen tot ziekte kunnen leiden.
Analysekaders binnen de milieupsychologie
Een voorbeeld van een mechanistisch (stress)model dat beschrijft hoe een omge-
vingsstressor de gezondheid kan beïnvloeden, is het door de Gezondheidsraad
beschreven model voor de relatie tussen geluid en gezondheid65,71 (zie figuur 6).
Het model structureert zowel de directe invloed van geluid op het organisme, als
het stressproces waarlangs omgevingsgeluid via perceptie (luidheid, pieken,
betekenis) en gedrag kan leiden tot effecten. Het gaat dan om hinder, verstoring
en fysiologische effecten en op de lange termijn om ziekten zoals hartvaatziek-
ten. Dit proces wordt geplaatst in de bredere context van de fysieke, sociale, eco-
nomische omgeving en technologische ontwikkeling. Vanuit psychologisch
oogpunt is het model generiek en ook toepasbaar op andere milieustressoren.
Wel moet rekening gehouden worden met het gegeven dat gezondheidseffecten
sterk variëren met de mate waarin waarneming, hinder en angst, controle en
coping een rol spelen. Zo kan de ongerustheid rond zendmasten voor draadloze
communicatie mogelijk in een dergelijk kader geplaatst worden, maar het ligt
voor de hand bij luchtverontreiniging ook andere processen te betrekken. Het is
Sociale determinanten in perspectief                                                37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>            Blootstelling                                                      Verstoorde
                                         Verwerking door
            aan geluid                                                         bezigheden
                                          het organisme
       Andere                              Beoordelin g,
                                       vegetatieve reacties                      Hinder
       determinanten
       behorend tot:
                                            Erfelijke en
       Fysieke omgeving                                                       Somatische en
                                            verworven
       Sociale omgeving                                                     psychosomatische
                                            kenmerken
       Leefstijl                                                                 effecten
       Demografische, sociale, culturele, economische
       en technologische processen in de samenleving
   Figuur 6 Conceptueel model voor de relatie tussen geluidblootstelling, gezondheid en kwaliteit van
   leven.65,71
   bijvoorbeeld mogelijk dat in dit geval de keten niet zozeer via hinder dan wel via
   bezorgdheid over luchtwegklachten bij de persoon in kwestie of diens kind loopt.
   Mechanistische modellen nemen het individu weliswaar als uitgangspunt, maar
   zijn verenigbaar met generieke benaderingen en kunnen dienen als uitwerking
   per kwestie, bron of deelgebied.
        Deze benadering, die oude wortels heeft72,73, is toegepast op een aantal
   omgevingsstressoren65,66,74-78 en heeft als basis gediend voor een uitwerking van
   de maatschappelijke context van geluid79; zie figuur 7.
        De uitwerking van figuur 7 gaat uit van de maatschappelijke en persoonlijke
   behoeften en motieven die geluid veroorzaken. De blootstelling aan geluid leidt
   op haar beurt tot fysiologische veranderingen en roept innerlijke reacties op die
   zowel positief als negatief kunnen zijn: ontroering, plezier, gevoel van kracht
   versus gevoelens van stress, angst, hinder. De fysiologische en emotionele reac-
   ties zijn afhankelijk van de niveaus en de betekenis van het geluid, de context
   waarin mensen worden blootgesteld persoonlijke kenmerken zoals geluidgevoe-
   ligheid en de mate waarin iemand in staat is tot restauratie en herstel. Dit leidt tot
   sociale (gedrags)effecten naast gezondheidseffecten. De pijlen geven tentatief de
   samenhang binnen het model aan en indiceren wat de aangrijpingspunten zouden
   kunnen zijn voor beleid.
38 Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>                                                    Beleid en Planning
    Maatschappelijke
       behoeften en
       motieven om             Akoestische kwaliteit              Innerlijke respons      Sociale (gedrags)‐
     geluid te maken           • Niveaus                          • Emotie                    effecten
                               • Type                             • Cognitie
       Persoonlijke            • Betekenis                        • Gedrag                  Gezondheids‐
       behoeften en            • Ruimtelijke verdeling            • Fysiologische reactie     effecten
       motieven om
     geluid te maken
                                                               Herstel
Figuur 7 Beschrijving van de invloed van geluid, ruimte en beleid op sociaal gedrag.79
            Duurzame ontwikkeling, veerkracht en empowerment
            In het licht van het groeiende besef van de noodzaak tot duurzame ontwikkeling
            richt de milieupsychologie zich steeds meer op congruity.80 Congruity verwijst
            naar de samenhang tussen het individu en zijn leefomgeving in termen van indi-
            viduele tevredenheid in relatie tot objectieve omgevingskenmerken. Bonnes en
            collega’s bepleitten een locatiespecifieke en sociaalpsychologische benadering
            van duurzaamheid.81 Het aanpakken van obstakels in de relatie tussen een per-
            soon en zijn omgeving leidt tot een positieve identificatie van mensen met hun
            directe omgeving. Mensen die zich betrokken voelen bij hun leefomgeving, voe-
            len zich hier ook meer verantwoordelijk voor. Deze benadering heeft overeen-
            komsten met het resilience-model. Resilience of veerkracht verwijst naar het
            vermogen van individuen en groepen om ook onder of na moeilijke omstandig-
            heden goed te functioneren en te groeien en een balans te vinden tussen risicofac-
            toren en beschermende factoren.82 Empowerment verwijst naar het mondiger
            maken van individuen en gemeenschappen op sociaal, politiek, spiritueel en eco-
            nomisch vlak.83 Dit houdt meestal in dat mensen zich bewust worden van hun
            eigen mogelijkheden tot beheersing van hun leefsituatie.
            Sociale determinanten in perspectief                                                             39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>2.4 Overeenkomsten en verschillen tussen de drie perspectieven
    De hiervoor besproken verschillende disciplines hanteren andere begrippen en
    werken vanuit verschillende tradities. De onderlinge samenwerking tussen
    onderzoekers uit de diverse domeinen is nog beperkt. Maar het is vaak het onver-
    mogen binnen een discipline om afdoende beschrijvingen en verklaring te vinden
    voor de bestudeerde maatschappelijke ontwikkelingen die leidt tot behoefte aan
    samenwerking en nieuwe inzichten.
         De drie perspectieven onderscheiden zich in de wijze waarop sociale aspec-
    ten betrokken worden in onderzoek: onderzoek wordt gedaan binnen sociale
    groepen en individuen met specifieke kenmerken, dan wel sociale kenmerken
    worden beschouwd als vertekeningen of confounders waarvoor moet worden
    ‘gecorrigeerd’.
         In tabel 1 zijn de drie perspectieven samengevat aan de hand van een door
    Pacione ontwikkelde taxonomie.84 Ondanks de verschillen zijn de aanknopings-
    punten voor integratie talrijk. De drie exogene determinanten van gezondheid –
    ‘fysiek’, ‘leefstijl’ en ‘sociaal’– zijn het meest onderscheidend.54 De fysieke con-
    text bestaat in de verstedelijkte gebieden vooral uit kenmerken van de bebouwde
    omgeving – dichtheid en variatie –, geluid, luchtverontreiniging, binnenklimaat,
    toegankelijkheid van het openbaar vervoer en bereikbaarheid en kwaliteit van
    groene ruimte. Leefstijl omvat factoren als voeding, alcohol en drugsgebruik,
    beweging, zonnebaden, gebruik mobiele telefoon en seksueel gedrag. De sociale
    determinanten omvatten sociaaleconomische status, het patroon van sociale net-
    werken en cohesie, sociaal kapitaal en culturele factoren.*
         In de geschetste benaderingen worden causale netwerken vaak nog niet
    beschreven. De kennis is over het algemeen gericht op het individu, mechanis-
    tisch van aard en niet direct geschikt om geografische gezondheidsverschillen op
    verschillende schaalniveaus te bestuderen.38 Hoewel een synthese van de ver-
    schillende schaalniveaus in principe mogelijk is, draagt dit over het algemeen
    niet bij aan de duidelijkheid, eenvoud en vooral bruikbaarheid.30 Verder hangt
    het toepasselijke schaalniveau sterk af van de vraag.8 De verschillende benade-
    ringen zijn op hoofdlijnen compatibel en kunnen, afhankelijk van de onderzoeks-
*   Een andere definitie van sociale determinanten is: sociale determinanten van gezondheid verwijzen
    naar zowel specifieke kenmerken van en routes waarlangs maatschappelijke omstandigheden de
    gezondheid beïnvloeden en die mogelijk kunnen worden veranderd door evidence based beleid.
    Voorbeelden zijn inkomen, opleiding, beroep, gezinssamenstelling, beschikbaarheid van zorg, hygi-
    ene, blootstelling aan gevaar, sociale steun, discriminatie en toegang tot gezondheidsvoorzienin-
    gen.85,86
40  Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>               of beleidsvraag, als uitgangspunt gehanteerd of gecombineerd worden. Dit
               vooral ter ordening van de (milieu)gezondheidsindicatoren en -determinanten op
               verschillende schaalniveaus of ter bestudering van de onderliggende mechanis-
               men. Beperkend is dat de beschikbare gegevens vaak niet geschikt zijn om de
               complexe modellen te toetsen.
                    In een baanbrekende publicatie wijst Kaplan55 er op dat in principe alle epi-
               demiologie ‘sociaal’ is. Sinds de jaren ‘60 groeit de aandacht voor en de litera-
               tuur over de invloed van sociale factoren op gezondheid en ziekte, met een
               exponentiele stijging sinds de jaren ’80. De uiteenlopende modellen hebben
               gemeen dat ze verschillende schaalniveaus, en meerdere verklaringsroutes en
               feedbackmechanismen beschrijven. Ze moeten volgens Kaplan gezien worden
               als metaforen die complexe samenhangen op een gesimplificeerde wijze weerge-
               ven. Ze kunnen ook gezien worden als cartoons die de kern beschrijven van een
               theorie. Maar als verschillende schaalniveaus worden gekoppeld doen ze te wei-
               nig en te veel tegelijk: succesvolle toetsing en toepassing ervan is in hoge mate
               afhankelijk van de beschikbaarheid van gegevens en van statistische analyseme-
               thoden.
 Tabel 1 Samenvatting van de drie perspectieven naar domein, richting, schaalniveau, periode, indicatortype en sociale groepen
 (naar84). Indicatortype: o-objectief, s-subjectief.
 Perspectief Domein             Trends/Richtingen               Schaal        Periode        Indicatortypen   Sociale groepen
 Milieu-         Fysieke facto- 1) Moleculaire epidemiologie Microniveau Korte en            o Blootstelling Beperkt
 epidemio-       ren en ziekte 2) Contextuele focus             Individueel lange            o Mortaliteit en Geografische
 logie           in populaties 3) Small area statistics         Collectief    termijn,          morbiditeit   verdeling mili-
                                                                Populatie     retrospectief,                  eudruk (small
                                                                              prospectief                     areas)
 Sociale         Sociale facto- 1) Psychosociale richting       Individueel   Vaak korte     o Mortaliteit en Geografische
 epidemio-       ren en ziekte 2) Sociaal kapitaal en sociale   (1)           termijn:          morbiditeit   verdeling ziekte-
 logie           in populaties cohesie                          Collectief    kenmerken      o Deprivatie     last
                                3) Sociale ongelijkheid door    (2,3)         nu worden      o Leefstijl      SES-groepena
                                differentiatie op verschillende Populatie     gerelateerd    s Ervaren
                                schaalniveaus (maatschappij,    (2,3)         aan effecten      gezondheid
                                groep, individu)                              nu
 Milieu-         Wissel         Perceptie en coping als deter-  Individueel   Vaak korte     o Blootstelling  Verschillen in
 psychologie     werking tus-   minanten van gezondheidsver-    Groeps-       termijn:       s Hinder,        werksituatie,
                 sen fysieke    schillen tussen groepen/        niveau        kenmerken         ontspanning   woonsituatie,
                 omgeving       situaties:                      Specifieke    nu worden      s Welbevinden,   context met
                 (i.e. milieu-  • Arbeidsomstandigheden         context:      gerelateerd       herstel       hoge versus lage
                 stressoren,    • Effecten gebouwde             school, werk, aan effecten   s Coping,        blootstelling
                 ruimte,            omgeving                    wonen         nu                beheersbaar-
                 groen) en      • Recreatie                                                     heid
                 gedrag         • Natuurbeleving
                                • Duurzaam gedrag
a     SES: sociaaleconomische status
               Sociale determinanten in perspectief                                                                          41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>       De beperkingen zijn de volgende55:
   •   In de meeste gevallen zijn niet op alle schaalniveaus voldoende gegevens
       beschikbaar; voor zover dat wel het geval is zijn de gegevens vaak gebaseerd
       op dwarsdoorsnede-onderzoek, wat het lastig maakt oorzaak en gevolg vast
       te stellen.
   •   Om sociale determinanten van gezondheid te koppelen aan de incidentie of
       prevalentie van ziekte, bijvoorbeeld een laag inkomen aan het relatieve risico
       op hartvaatziekten, worden geavanceerde statistische methoden gebruikt.
       Maar daarbij wordt geen rekening gehouden met de verandering van bloot-
       stelling in de loop van de tijd en met verandering van gedrag.
   •   Analyses op buurtniveau hebben een beperkte zeggingskracht, omdat niet
       duidelijk is of de buurt, vaak geoperationaliseerd met behulp van toevallig
       beschikbare gezondheidsgegevens, het juiste niveau is. Dit leidt tot misclas-
       sificatie van blootstellingen. De achterliggende mechanismen zijn vaak niet
       bekend: hoe leidt een laag inkomen tot hart- en vaatziekten?
   •   Daarnaast worden sociale factoren vaak gemeten op individueel niveau en
       het voorkomen van ziekte op populatieniveau.
   Kortom, de voorbeeldmodellen die in dit hoofdstuk beschreven werden, bieden
   ieder vanuit een ander perspectief belangrijke aanknopingspunten voor het inte-
   graal bestuderen van sociale, fysieke en ruimtelijke aspecten en hun gezamen-
   lijke – en dus complexe – invloed op gezondheid. Maar van een integratie is nog
   geen sprake.
42 Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 3
          Evidentie
3.1       Wisselwerking mens en omgeving
          In dit hoofdstuk wordt de evidentie geordend aan de hand van het eerder
          gemaakte onderscheid naar discipline: milieu-epidemiologie, sociale epidemio-
          logie en omgevingspsychologie. Centraal staan milieugerelateerde gezondheids-
          problemen, geplaatst in hun sociale context en in relatie met persoonskenmerken
          en de beleving van de leefomgeving. Dit hoofdstuk biedt een illustratie van de
          resultaten van het onderzoek naar sociale context en van aanknopingspunten die
          ze bieden voor verder onderzoek en beleid.
          Figuur 8 Perspectief op de relatie tussen mens en omgeving.17
          Evidentie                                                                       43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>    Figuur 8 schetst de wisselwerking tussen mens en omgeving, met aan de ene kant
    ‘leefbaarheid’ als kenmerk van de omgeving en anderzijds ‘kwaliteit van leven’
    en ‘tevredenheid’ als reactie daarop. Duurzaamheid voegt aan dit proces het
    tijdsaspect toe. Leefbaarheid en kwaliteit van leven kunnen als elkaars comple-
    ment worden beschouwd. Leefbaarheid verwijst naar de mate waarin de omge-
    ving aansluit bij de wensen en wat de kwaliteit van leven mede bepaalt.
        Als rode draad door de discussie over sociale aspecten van milieu en gezond-
    heid loopt de vraag of het nu de mensen dan wel de leefomgeving (buurten) zijn
    die gezondheidsverschillen kunnen verklaren, of de combinatie van deze twee.
3.2 Milieu-epidemiologische evidentie
    Onderzoek naar de sociaaleconomische verdeling van fysieke kenmerken van de
    omgeving is schaars. Enkele voorbeelden van onderzoek zijn te vinden in.44,87-89
    Song44 concludeerde dat verkeersstress samenhing met een lagere ervaren
    gezondheid en depressie. Sociaaleconomische status en sociale steun bleken
    hierbij een belangrijke rol te spelen. Onderzoek in Rome bevestigde eerdere indi-
    caties van een sterker ongunstig gezondheidseffect van luchtverontreiniging bij
    mensen met een lage sociale positie.87 Het effect hing samen met een ongelijke
    verdeling van verkeersemissies en sociale deprivatie en mogelijke gevoeligheid
    voor effecten in de lage inkomensgroepen. Onderzoek van Kruize liet zien dat
    ook in Nederland groepen met lagere inkomens gemiddeld in iets slechtere
    milieuomstandigheden wonen dan groepen met hogere inkomens.88 Voor weg-
    verkeer was overigens geen sprake van een lineaire relatie: zowel de laagste als
    hoogste inkomensgroepen zijn aan relatief hoge geluidniveaus blootgesteld, ter-
    wijl de middengroepen te maken hebben met relatief lage niveaus.
        Milieuepidemiologisch onderzoek op buurt- of regioniveau is doorgaans
    beschrijvend van aard en maakt vaak gebruik van specifieke milieu- en gezond-
    heidsregistraties en geografische informatiesystemen (GIS), waarbij gegevens op
    een zo laag mogelijk schaalniveau gekoppeld worden. Hierbij wordt de ruimte-
    lijke variatie van blootstelling aan milieufactoren gerelateerd aan gezondheidsef-
    fecten. De zeggingskracht van dit soort onderzoek wordt in sterke mate bepaald
    door de beschikbaarheid en kwaliteit van gegevens over mediërende en modere-
    rende variabelen op buurt- dan wel individueel niveau.90 Kenmerkend is dat het
    onderzoek zich richt op specifieke blootstelling aan specifieke bronnen op speci-
    fieke locaties, zoals het wonen in de buurt van een groot vliegveld23,91,92, langs
    drukke snelwegen93, rond een nieuw treintracé94, in een al dan niet groene
    omgeving95, rond hoogspanningslijnen en zendmasten96, bij vuilverbrandings-
    installaties97 en in gebieden met een hoge milieudruk zoals de Rijnmond.98
44  Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Andere voorbeelden zijn onderzoeken naar de mogelijke blootstelling aan toxi-
sche stoffen na een calamiteit, zoals na de vliegtuigramp in de Bijlmer99 en na de
vuurwerkramp in Enschede.100-102 In sommige gevallen worden gegevens uit
ziekteregistraties aangevuld met gegevens uit vragenlijsten. Sociale aspecten als
de individuele sociaaleconomische status, opleiding en etniciteit worden vaak
wel als verstorende factoren in de analyse opgenomen, maar de verdeling van de
blootstelling over sociaaleconomische klassen en kenmerken als sociale steun,
sociale cohesie en toegang tot gezondheidszorg worden niet systematische als
belangrijke determinanten van gezondheid bij het onderzoek betrokken. Epide-
miologisch onderzoek van dit type is meestal beleidgestuurd en heeft een signa-
lerend of bewakend doel. Het richt zich meer op de vraag: hoe erg is het, dan op
de vraag: voor wie?, of waarom?. Het heeft zelden als doel na te gaan hoe de
leefomstandigheden in een bepaalde buurt of regio geoptimaliseerd kunnen wor-
den door een meer gelijke verdeling van de lusten en lasten.88
    Evans en Kantrowitz103 beschrijven in een overzichtsartikel de kennis over
de verdeling van milieufactoren over sociaaleconomisch verschillende groepen
en de relatie tussen milieu en gezondheid; het gaat vooral om onderzoek in het
VK en de VS. De fysieke omgeving wordt hierbij gekarakteriseerd aan de hand
van blootstelling aan toxische stoffen, geluid en woningbezetting op werk-,
school-, huis- en buurtniveau. Zij vonden weliswaar een systematisch verband
tussen lagere inkomens en ongunstige milieuomstandigheden, maar de gegevens
rechtvaardigden niet de conclusie dat sociale gezondheidsverschillen verklaard
kunnen worden door verschillen in blootstelling aan milieufactoren. Sociaaleco-
nomische status en armoede worden in veel onderzoek alleen in grove catego-
rieën van ‘hoog’ en ‘laag’ bestudeerd en onderzoek naar sociale gezondheids-
verschillen in de specifieke context van wonen, werk of school is zeer beperkt.
Een clustering van zowel slechte fysieke als psychosociale omstandigheden
gerelateerd aan de werksituatie wordt door enkele auteurs gemeld.104,105 Lagere
beroepsgroepen hebben systematisch te maken met (meer) monotoon werk, een
gebrek aan autonomie en slechtere fysieke condities. Hun ziekteverzuim is hoger
en ze hebben vaker hart- en vaatziekten. Het blijkt hierbij moeilijk de invloed
van inkomen en etniciteit te ontrafelen. Bovendien richt het meeste onderzoek
zich op individuele blootstelling aan specifieke bronnen in specifieke situaties
terwijl het aannemelijk is dat het verband tussen sociaaleconomische status en
gezondheid vooral te maken heeft met een combinatie of stapeling van proble-
men. De aangehaalde auteurs achtten het noodzakelijk dat een gegevensbestand
wordt opgebouwd waarin de blootstelling aan uiteenlopende milieufactoren
wordt gedifferentieerd naar sociaaleconomische status. Daarnaast wordt er een
gebrek aan longitudinale gegevens geconstateerd.
Evidentie                                                                          45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>        Brulle en Pellow106 bepleitten in een recent overzichtsartikel eveneens meer
    onderzoek dat een relatie legt tussen de ongelijke verdeling in milieudruk over
    sociaaleconomische groepen en gezondheidseffecten. Ondanks de indrukwek-
    kende omvang van de literatuur over sociale gezondheidsverschillen achtten de
    auteurs de rol van fysieke omstandigheden en combinaties van blootstellingen
    onderbelicht. Zij bepleitten een integratie van de diverse onderzoeksvelden (zie
    ook107) en willen daarbij ook de sociologie en etnografie betrekken.
        Gezondheidseffecten blijken het gevolg van een complexe en moeilijk te ont-
    rafelen samenhang tussen deze factoren op individueel en buurtniveau. Alles bij
    elkaar opgeteld kunnen we stellen dat het wetenschappelijke inzicht in de mecha-
    nismen waardoor sociale en fysieke buurtkenmerken de gezondheidstoestand
    kunnen beïnvloeden nog zeer beperkt is.
3.3 Sociaal-epidemiologische evidentie
    Inzicht in de relatie tussen sociaaleconomische status en gezondheid is in de
    afgelopen decennia sterk gegroeid: mensen met een lage sociaaleconomische sta-
    tus hebben een kortere levensverwachting dan hun gegoede medeburgers. Deze
    sociale en vaak geografische patronen van een slechte gezondheid en sterfteri-
    sico worden in de meeste landen gevonden.108 Gezondheidseffecten op buurtni-
    veau waarbij verschillen worden gevonden zijn vroegtijdige sterfte, algemene
    gezondheid, ziekte en handicap, mentale gezondheid en het gebruik van de
    gezondheidszorg. Het besef groeit dat bij aan de sociaaleconomische status gere-
    lateerde gezondheidsverschillen niet alleen met individuele kenmerken rekening
    moet worden gehouden maar ook met omgevingsfactoren, zowel fysiek als soci-
    aal. Centraal bij de sociale context staan de sociaaleconomische status van regio
    en individu, vaak aangeduid als de mate van deprivatie, naast sociale cohesie,
    sociale steun, de reputatie van een buurt, kenmerken van een buurt in termen van
    aanwezigheid en bereikbaarheid van voorzieningen. Veel van het onderzoek naar
    buurtgerelateerde gezondheidsverschillen is gebaseerd op een in 1993 gepubli-
    ceerd artikel van MacIntyre en collega’s, waarin veronderstellingen over samen-
    stelling van de buurt in samenhang met zijn fysieke en sociale kenmerken voor
    het eerst beschreven werden.109
        Geografische patronen van gezondheidstoestand en mortaliteit worden
    gevonden in de meeste landen.110 Ook in Nederland is de variatie in gezonde
    levensverwachting tussen regio’s en buurten aanzienlijk.54,111 In de Volksgezond-
    heid Toekomst Verkenning 2006 werd geconcludeerd dat in Nederland de
    gezondheid van mensen met een lage sociaaleconomische status op bijna alle
    fronten slechter is dan die van hen met een hoge status. Separaat daarvan vormen
46  Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>allochtonen een kwetsbare groep als het om gezondheid gaat, zoals onder meer
blijkt uit een hoger sterfterisico onder allochtone kinderen. Deze sociaalecono-
mische en etnische gezondheidsachterstanden zijn min of meer stabiel gebleven
in de afgelopen tien jaar. Pickett108 concludeerde eveneens dat de evidentie voor
zogenaamde buurteffecten op gezondheid consistent is ondanks de methodologi-
sche beperkingen van dit type onderzoek112 en het gebruik van regiokenmerken
als benadering van buurtkenmerken. De uitkomsten van de in de meta-analyse
van Pickett108 opgenomen onderzoeken ondersteunen in belangrijke mate de
compositiehypothese, die stelt dat de demografische samenstelling van buurten
in sterke mate de buurtgerelateerde gezondheidsverschillen verklaart. De ontwik-
keling van de sociaaleconomische status in de tijd op individueel niveau blijkt
hierbij meer van invloed te zijn dan ad hoc-maten voor sociaaleconomische sta-
tus, zoals inkomen of opleidingsniveau op het moment van onderzoek. Methodo-
logische problemen bij dit type van onderzoek betreffen de definitie van de
buurt, het gebruik van samengestelde maten voor achterstand en de differentiële
invloed van uiteenlopende determinanten op verschillende gezondheidsuitkom-
sten. Zo blijkt bijvoorbeeld dat een laag geboortewicht vooral gerelateerd is aan
het inkomensniveau, terwijl misdaadgerelateerde buurteffecten meer samenhan-
gen met het gemiddelde opleidingsniveau. Ook meer recent onderzoek beves-
tigde de associatie tussen sociaaleconomische status op buurtniveau en zowel
mortaliteit als subjectieve gezondheidsmaten (voor een overzicht zie113).
    Hoewel deze associaties systematisch gevonden worden, zetten sommigen
vraagtekens bij de causaliteit ervan en bij de geschiktheid van methoden om deze
vast te stellen. Omdat achter sociale factoren meestal een ongelijke verdeling van
andere kenmerken schuil gaat zoals verschillen in ongezondere leefstijl, zwaar en
meer risicovol werk, zal onderzoek veel meer aandacht aan deze achterliggende
aspecten moeten besteden.40
    Ook recent Nederlands onderzoek liet zien dat buurtgerelateerde gezond-
heidsverschillen niet alleen aan verschillen in inkomen (als indicator voor soci-
aaleconomische status) kunnen worden toegeschreven.114 Analyse van
mortaliteit en ziekenhuisopnames op buurtniveau in samenhang met buurtken-
merken toonde dat stedelijkheid, huwelijkse staat, leeftijd en etniciteit in sterke
mate mede van invloed zijn op geografische gezondheidsverschillen. Het onder-
zoek richtte zich op buurten waar de relatie tussen inkomen en sterfte afwijkt van
wat over het algemeen gevonden wordt (hoe lager het inkomen des te hoger de
sterfte) en past hiermee in de zogenaamde resilience-literatuur.115 Resilience ver-
wijst naar het vermogen om ook onder of na moeilijke omstandigheden goed te
functioneren en te groeien en een balans te vinden tussen risicofactoren en
beschermende factoren. Het begrip wordt zowel op individueel niveau als op
Evidentie                                                                           47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>    regioniveau gebruikt.82 Gebieden met een hogere mortaliteit dan verwacht zou
    worden op basis van inkomen, vindt men vooral in het stedelijke gebied met een
    hoog percentage ouderen en hoog percentage alleenstaanden. Gebieden met een
    lagere sterfte dan op grond van de inkomensverdeling zou worden verwacht,
    worden gekenmerkt door een laag percentage niet-westerse immigranten. Een
    verklaring wordt eerder gezocht in de sociale samenhang van een buurt en de
    hiermee samenhangende sociale steun. De invloed van stedelijkheid zou ook toe-
    geschreven kunnen worden aan ongunstige fysieke kenmerken, zoals verkeersge-
    relateerde luchtverontreiniging en geluid103 en de beperkte aanwezigheid van
    groen wat indirect zou kunnen samenhangen met de hogere mortaliteit en het
    aantal ziekenhuisopnames.52,95,116 Dit is echter niet verder onderzocht.
        Als de buurtsamenstelling er meer toe doet dan de buurtkenmerken moeten
    we dan Wynia’s conclusie beamen: “het ligt aan de mensen: kansloze immigran-
    ten, die bij gebrek aan opleiding en kennis van land en taal genoegen moeten
    nemen met een beperkt inkomen”117? Zoals we zagen hebben lagere beroeps-
    groepen inderdaad systematisch te maken met monotoon werk, een gebrek aan
    autonomie en slechtere fysieke condities en is een laag inkomen gerelateerd aan
    een hoog ziekteverzuim een hogere incidentie van hart- en vaatziekten, maar dit
    ‘recht’ is niet alleen voorbehouden aan immigranten. Hoewel allochtonen vaker
    in een achterstandswijk wonen, worden in Nederland geen significante verschil-
    len gevonden in mortaliteit tussen volwassen niet-westerse immigranten en
    Nederlanders (zie114), maar ze zijn wel vaker ziek en de medische consumptie is
    hoger.54 Wat mensen kwetsbaar maakt en in hoeverre psychosociale aspecten
    hierbij een rol spelen, blijft onduidelijk.
3.4 Omgevingspsychologische evidentie
    De omgevingspsychologie houdt zich bezig met de wederkerige relatie tussen de
    omgeving en het gedrag van mensen, dus zowel met de invloed van de omgeving
    op mensen als met de invloed van mensen op de omgeving. Mediërende persoon-
    lijke eigenschappen zoals attitudes, verwachtingen, (milieu)gevoeligheid, ver-
    werkingsstrategieën (coping strategies), het vermogen en de overtuiging om
    adequaat en efficiënt te handelen in een gegeven situatie (self efficacy) en de
    overtuiging dat men de omgeving, het eigen leven onder controle heeft (per-
    ceived control) staan hierbij centraal. Er is een indrukwekkende hoeveelheid lite-
    ratuur beschikbaar die de relatie van deze psychosociale mechanismen met
    gezondheidsproblemen heeft aangetoond (zie onder andere28,118-120).
        Omgevingsstressoren zijn veelal chronisch van aard, meestal niet beheers-
    baar door het individu, doorgaans niet urgent, worden als negatief worden beoor-
48  Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>deeld en zijn weliswaar tot op zekere hoogte waarneembaar, maar worden niet
altijd en door iedereen opgemerkt.121 Hiermee onderscheiden zij zich van andere
chronische stressoren, ook wel aangeduid als daily hassles of alledaagse beslom-
meringen, die meestal wel als waarneembaar en beheersbaar worden ervaren.
Beide typen hebben gemeen dat ze chronisch en constant zijn en op de duur meer
effect hebben op gezondheid dan eenmalige, stressvolle gebeurtenissen. Kenmer-
kend is bovendien dat milieustressoren de neiging hebben zich te clusteren, zoals
verkeersgerelateerde luchtverontreiniging en geluid of een gebrek aan groene
ruimte en dat ze meestal grote groepen mensen treffen.
     De beleving van de omgeving kan zowel positieve als negatieve kanten heb-
ben. Een park in de woonomgeving kan bijvoorbeeld een gunstige werking op de
gezondheid hebben, omdat het mensen stimuleert meer te bewegen. Maar als het
waargenomen wordt als een onveilige plek met veel rotzooi, kan de uitwerking
omgekeerd zijn. Meer recent wordt behalve aan de negatieve kanten ook aan-
dacht besteed aan de positieve kanten van de fysieke omgeving, zoals groen,
ruimte, rust en stilte en esthetische aspecten, die een gezondheidsbevorderende
bijdrage kunnen leveren via herstel van psychofysiologische en emotionele
stress.122,123 De beschikbare kennis is nog sterk anekdotisch en gebaseerd op
onderzoek met proefpersonen in het laboratorium en een enkel veldonderzoek 124
en beperkt zich vooral tot de beschikbaarheid van recreatief groen en infrastruc-
turele factoren die mensen stimuleren meer te fietsen of te lopen of het openbaar
vervoer te gebruiken.95,125,126 Een belangrijke vraag is of een groene stedelijke
omgeving bijdraagt aan psychofysiologisch en mentaal herstel na stress in
samenhang en wisselwerking met andere fysieke kenmerken van de omgeving.
Daarnaast is het de vraag in hoeverre sociale aspecten hierbij een rol spelen.
Onderzoek in Nederland heeft aangetoond dat een groene omgeving samenhangt
met een als goed ervaren gezondheid los van sociaaleconomische status95, maar
onderzoek in het VK liet zien dat de relatie tussen groen en gezondheid ook in
sterke mate afhangt van woonmilieu en inkomensniveaus.125 De effecten van een
natuurlijke omgeving op de gezondheid op lange termijn en de factoren die die
eventuele effecten bepalen zijn niet bekend.
     Een andere tak van onderzoek in dit verband is woontevredenheidsonder-
zoek. De beleving van de woonomgeving door bewoners wordt bepaald door een
groot aantal factoren op fysiek, sociaal en ruimtelijk vlak.127-135 Fysieke kenmer-
ken van de woning – grootte en kwaliteit – en fysieke en sociale kenmerken van
de woonomgeving – lucht, geluid, groene ruimte, andere voorzieningen, respec-
tievelijk criminaliteit, overlast, bevolkingssamenstelling van de buurt, kwaliteit
van voorzieningen – spelen hierbij een rol. Veruit de belangrijkste voorspellers
van woontevredenheid zijn sociale cohesie van de buurt, sociale en fysieke vei-
Evidentie                                                                           49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>    ligheid, en het voorzieningenniveau. Persoonlijke kenmerken zoals leeftijd,
    geslacht of sociaaleconomische status blijken op het belevingsniveau slechts een
    marginale invloed te hebben. Niet alleen de feitelijke kenmerken maar vooral
    ook de waargenomen kenmerken spelen een rol. Beide aspecten komen echter
    zelden in onderzoek tegelijkertijd aan bod.84,136-139 Onderzoek in acht Europese
    steden toonde aan dat de kwaliteit van de woning en de fysieke kwaliteit van de
    directe woonomgeving (vastgesteld door getrainde observanten) sterk de tevre-
    denheid met huis en buurt bepalen.140 Kenmerken van het binnen- en het buiten-
    milieu, zoals licht, groene ruimte, geluid en luchtkwaliteit, waren belangrijke
    voorspellers van tevredenheid en welbevinden. Ook de demografische context,
    fysieke kenmerken van de omgeving, bouwjaar en stedelijkheid blijken van
    invloed te zijn op gezondheid en welbevinden.
         Analyse van gegevens uit het Woonbehoefte Onderzoek (WBO) en het latere
    WoonOnderzoek Nederland (WoON) toonde aan dat overlast in brede zin – vuil
    en rommel op straat, verkeer en geluid – een belangrijke invloed heeft op de
    woontevredenheid in Nederland.141 Onderzoek rond Schiphol liet zien dat tevre-
    denheid met de woonomgeving vooral wordt bepaald door de tevredenheid met
    de woning, tevredenheid met de geluidsituatie in de woonomgeving, de verwach-
    ting over de ontwikkeling van de buurt en de mate waarin men zich veilig voelt
    in de eigen omgeving. Kenmerken van de fysieke en ruimtelijke situatie, waaron-
    der de blootstelling aan geluid, externe veiligheidsrisico’s en de afstand tot
    Schiphol, zijn slechts zeer beperkt van invloed op de tevredenheid met de woon-
    omgeving in het onderzoeksgebied.23
3.5 Autonome en beïnvloedbare factoren
    Het dualisme tussen omgevingskenmerken en buurtsamenstelling is kunstmatig:
    mens en buurt of woonlocatie beïnvloeden elkaar wederzijds.142,143 Dat bleek
    ook hierboven: buurt en mens zijn zo met elkaar verweven, ook in de resultaten
    van onderzoek, dat het bijna onmogelijk is consistent de rol van de een of de
    ander te belichten. Op basis van de beschikbare gegevens kan men stellen dat
    sociaaleconomische gezondheidsverschillen het onvermijdelijke gevolg zijn van
    een markteconomie, die een ongelijke verdeling van goods en bads tot gevolg
    heeft.144 Een oordeel over de (on)rechtvaardigheid van dit fenomeen kan eigen-
    lijk niet op wetenschappelijke gronden worden vastgesteld.10 Het gaat om een
    politieke keuze die afhankelijk is van de visie op rechtvaardigheid en het ont-
    staan van de gezondheidsverschillenn.57,145
         Sociaaleconomische gezondheidsverschillen worden afwisselend toegeschre-
    ven aan individuele verantwoordelijkheid – een opvatting die prevaleert in het
50  Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Angelsaksische model146 – versus een meer sociaal-deterministische visie – in
het vasteland van Europa. De laatstgenoemde ‘ideologie’ gaat ervan uit dat nie-
mand ervoor kiest om in een gebied met een lage milieukwaliteit te wonen. In
een baanbrekende publicatie constateerden Kawachi en collega’s42 dat er op het
gebied van sociaaleconomische gezondheidsverschillen veel discussie is over te
hanteren concepten, strategieën, interpretatie en verklaringsmodellen. Determi-
nanten van gezondheid zijn niet duidelijk en het feitenmateriaal zeer beperkt. De
kern van de discussie is samengevat in de volgende vragen:
• Welk soort gezondheidsverschillen moeten we bestuderen?
• Wat is het verschil tussen gezondheidsongelijkheid en gezondheidsongelijk-
    waardigheid?
    • is er een verschil in gezondheid tussen sociale groepen en is dat dan het
       gevolg van materiële achterstand (armoede), een ongelijke verdeling van
       sociaaleconomische status, dan wel spelen psychosociale mechanismen
       een rol?
    • is er een effect van de aard van de inkomensverdeling, naast de invloed
       van de hoogte van het inkomen?
• Gaat het om sociale effecten of effecten van de fysieke omgeving of een wis-
    selwerking tussen beide?
• Wat is de invloed van de levensloop van mensen op gezondheidsverschillen?
Deze vragen betreffen verschillende niveaus van analyse. In de context van deze
achtergrondstudie gaat de interesse vooral uit naar aspecten van sociaaleconomi-
sche gezondheidsverschillen die beïnvloedbaar zijn.
Evidentie                                                                         51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>52 Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 4
          Methoden en instrumenten
          Sinds de jaren ’90 is er veel aandacht voor de kwaliteit van de leefomgeving. Er
          zijn verschillende pogingen gedaan om economische, sociale, ecologische aspec-
          ten, oordelen over de leefomgeving en gezondheidsaspecten te integreren in één
          index voor de kwaliteit van een gebied, regio of buurt. De focus lag hierbij oor-
          spronkelijk vooral op duurzame ontwikkeling en het behoud van natuur, wat
          terug te vinden is in de ecologische-voetafdrukbenaderingen. De laatste jaren is
          er op lokaal niveau steeds meer behoefte aan instrumenten om de relatie tussen
          gezondheid en milieu te betrekken bij ruimtelijke en stedenbouwkundige plan-
          nen. Een recent overzicht beschrijft een breed scala aan instrumenten die toepas-
          baar zijn op het lokale niveau.147
              Ten behoeve van buurt- en wijkgericht onderzoek en beleid op het gebied van
          milieu, natuur en gezondheid zijn daarnaast verschillende methoden gehanteerd
          om de fysieke en sociale gegevens van buurten of postcodegebieden te clusteren
          tot een typologie, al dan niet in relatie tot gezondheidsindicatoren. Geografische
          informatiesystemen worden daarbij steeds meer aangewend en de statistische
          benaderingen op het terrein van de zogenoemde small area statistics worden
          steeds verfijnder.
              In dit hoofdstuk staan voorbeelden van thans beschikbare instrumenten en
          methoden. Daarbij wordt vooral de vraag gesteld hoe en in welke mate sociale
          kenmerken een plaats krijgen in de verschillende benaderingen. Het overzicht
          volgt ook hier zoveel mogelijk de drie eerder beschreven perspectieven, maar
          door overlap is dat niet overal mogelijk.
          Methoden en instrumenten                                                           53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>4.1   Milieu-epidemiologische instrumenten
4.1.1 Intarese Toolkit voor integrale gezondheidseffectbeoordeling
      Moderne benaderingen van risk governance vragen een goed onderbouwde en
      brede afweging. Toch wordt er relatief weinig geïnvesteerd in de ontwikkeling
      van goede methodieken daarvoor.148 In het kader van het EU-project INTARESE
      is een aanzet gegeven tot de ontwikkeling van een set methoden voor een inte-
      grale milieugezondheidsbeoordeling. Door toepassing van deze toolkit krijgen
      beleidmakers inzicht in de invloed van omgevingsfactoren en beleidsmaatrege-
      len op de gezondheid. Dit instrument heeft het in paragraaf 2.1 beschreven model
      als basis (figuur 1). De toolkit bevat een handleiding voor een integrale beoorde-
      ling, een beschrijving van en toegang tot de gegevens en tools die hiervoor nodig
      zijn en een aantal uitgewerkte voorbeelden.*
           Volgens de begeleidende tekst zijn sociale kenmerken van populaties nooit
      uniform. De invloed van omgeving varieert en is afhankelijk van persoonlijke
      kenmerken en situaties. Als deze variaties worden genegeerd kan dat aanleiding
      geven tot fouten en een verkeerde inschatting van de positieve en negatieve
      gevolgen van blootstelling en interventies. Naar deze contextuele factoren wordt
      verwezen met de termen kwetsbaarheid (vulnerability) en gevoeligheid (suscep-
      tibility).149
           In de literatuur worden de begrippen kwetsbaarheid en gevoeligheid op uit-
      eenlopende wijze omschreven (zie onder andere150). Voor een andere commissie
      van de Gezondheidsraad was dit reden om uitsluitend te spreken van groepen
      met een verhoogd risico.151 Hier wordt de omschrijving van de INTARESE-tool-
      kit gevolgd.149 Gevoeligheid verwijst naar de mate waarin mensen en groepen
      reageren op een specifieke blootstelling. Dit kunnen aangeboren en verworven
      reacties zijn. Verworven gevoeligheid kan het gevolg zijn van een ziekte, levens-
      fase of sociaaleconomische status. In het laatste geval is het lastig te spreken over
      een oorzakelijk verband. Kwetsbaarheid wordt bepaald door gevoeligheid, maar
      ook door de mate van blootstelling. In dat laatste geval is kwetsbaarheid dus
      mede een functie van de plaats waar mensen wonen, hoe en waar zij hun tijd
      doorbrengen en hun leefstijl. Zo vergroot het wonen in de buurt van een drukke
      weg of het vaak doorbrengen op de weg de kwetsbaarheid voor luchtverontreini-
      ging. Tot de kwetsbare groepen behoren ook mensen die wonen op locaties met
*     Voor een uitgebreide beschrijving zij verwezen naar www.integrated-assessment.eu.
54    Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>meerdere sociale risicofactoren en die minder toegang hebben tot beschermende
maatregelen.
    Bij het bepalen van milieugerelateerde gezondheidseffecten moet met kwets-
baarheid en gevoeligheid rekening worden gehouden. Dit vereist dat:
• de studiepopulatie verdeeld wordt in relevante subgroepen (bijvoorbeeld naar
    leeftijd, geslacht, sociaaleconomische status)
• relevante informatie over factoren die de kwetsbaarheid beïnvloeden (gedrag,
    activiteitenpatronen) geïntegreerd wordt
• relevante informatie over factoren die de gevoeligheid beïnvloeden gebruikt
    wordt voor specifieke subgroepen
• uitkomsten voor de verschillende subpopulaties gerapporteerd worden naast
    die van de gehele populaties, zodat de verschillen zichtbaar worden.
Overigens behoeft dit niet te leiden tot een beperking van interventies op de
meest blootgestelde plekken of bij de meest kwetsbare groepen. Ook een verla-
ging van de blootstelling van de bevolking als geheel kan leiden tot gezondheids-
winst.
    In de diverse casestudies die aan het ontwikkelen van de INTARESE-toolkit
ten grondslag lagen, werden de uitkomsten gedifferentieerd naar sociaalecono-
mische groepen. In de casus ‘afval’ werd een directe relatie gevonden tussen
sociale klasse en het wonen in de buurt van afvalverwerkingslocaties voor Italië
en Engeland, maar niet voor Slovenië. In Engeland behoorde 55% van de omwo-
nenden op 3 km afstand van zo’n installatie tot de laagste sociaaleconomische
klasse versus 3% tot de hoogste. De blootstelling aan fijn stof (PM10) en stiksto-
foxide (NO2) vertoonde een zelfde patroon in zowel de Engelse als Italiaanse
casus.
In de ‘transport’-casus werden onder meer de maatregelen tot het weren van
oude auto’s uit het centrum van Rome (zie kader 1), Den Haag (zie kader 4) en
Londen geëvalueerd. De maatregelen leidden tot vermindering van de verkeers-
intensiteit (en daarmee van de blootstelling aan fijn stof) op straatniveau van
30% en op stadsniveau van 10%. Dit ging gepaard met een langere levensver-
wachting en vermindering van het aantal ziekenhuisopnames. In Rome werd een
iets grotere verbetering in luchtkwaliteit voor personen in de laagste sociaaleco-
nomische klassen gevonden dan in Londen.
    Deze voorbeelden laten zien dat het INTARESE-instrument geschikt is om
sociaaleconomische gezondheidsverschillen in relatie tot milieu in beeld te bren-
gen.
Methoden en instrumenten                                                           55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>     Kader 1 Verkeer in Rome.152
     Doel van de deelstudie ‘Rome’ van het INTARESE-project was de evaluatie
     van het effect van verkeersregulerende maatregelen op luchtkwaliteit en
     gezondheid. De interventie bestond uit het creëren van twee zones in Rome
     met ‘lage emissies’ in de periode 2001-2005. Bij de beoordeling van de
     impact van de interventie werd rekening gehouden met de sociaaleconomi-
     sche positie (SEP) van de populatie. Aan de hand van het INTARESE-
     model werden verscheidene kenmerken en uitkomsten in beeld gebracht:
     aantal en ouderdom van auto’s, PM10- en NO2-concentraties , de blootstel-
     ling op populatieni-
     veau en het aantal
     gewonnen levens-
     jaren. Tussen 2001
     en 2005 nam het
     totaal aan auto’s
     met bijna 4% af.
     NO2- en PM10-con-
     centraties namen
     respectievelijk af
     van 22,9 tot 17,4
     μg●m-3 en van 7,8
     tot 6,2 μg●m-3. In de
     twee ‘lage emis-
     sies’-zones was er
     een additionele
     reductie in luchtver-
     ontreiniging
     (NO2: -4,13 en
     -2,99 μg●m-3; PM10: -0,70 en -0,47 μg●m-3). Als resultaat werd de winst in
     levensverwachting door de NO2-reductie geschat op 3,4 dag per persoon
     voor de 264.522 omwonenden van drukke wegen (921 jaar per 100.000).
     De winst in levensverwachting per persoon was groter voor de hoogste
     SEP-groep (1.387 jaar per 100.000) dan voor de inwoners uit laagste SEP-
     groep (340 jaar per 100.000). Geconcludeerd werd dat de maatregel in
     Rome leidde tot een reductie in luchtverontreiniging, waarbij de gezond-
     heidswinst vooral bij de meer welvarende bewoners terechtkwam.
56 Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>4.1.2 Leefomgevingsindices
      De diverse maten die thans in Nederland in gebruik zijn, stammen uit de jaren
      ’90 van de vorige eeuw. De aandacht was toen gericht op behoud van natuur en
      duurzame ontwikkeling op het nationale niveau en minder op sociale gezond-
      heidsverschillen en de kwaliteit van wijken. De groeiende technologische moge-
      lijkheden tot het koppelen van grote gegevensbestanden, de opkomst van de
      geografische informatiesystemen en het ‘postmoderne’ optimisme in deze
      periode153 zijn hierin duidelijk terug te vinden. Voorbeelden zijn de nota ‘Thuis’
      van het vroegere ministerie van VROM* (zie kader 2)154, de leefomgevingsba-
      lans van het RIVM155 en de ecologische-voetafdrukbenadering.156,157
         Kader 2 De nota ‘Thuis’.154
         Primair doel van de nota ‘Thuis’ was het inpassen van menselijk handelen
         in de natuurlijke omgeving met oog voor ontwikkelingen op langere ter-
         mijn. Het belang van onderlinge samenwerking tussen bijvoorbeeld milieu-
         beleid, volkshuisvesting en sociaal beleid wordt in de nota benadrukt en
         men ontwikkelde een model, waarin op verschillende assen de kwaliteit van
         de leefomgeving werd afgezet tegen dimensies van de natuurlijke en gecre-
         eerde omgeving. Uitgangspunt hierbij was dat duurzame ontwikkeling
         vraagt om een samenhangend beleid: bij economische discussies moeten
         ruimtelijke, milieu- en sociale aspecten zoveel mogelijk in hun samenhang
         bestudeerd worden. Duurzaamheid moet altijd in verband worden gezien
         met sociale context.
      De leefomgevingsbalans kan gezien worden als een vervolg op de nota ‘Thuis’.
      Het concept werd door het RIVM in opdracht van het ministerie van VROM ont-
      wikkeld met als doel veranderingen in de leefomgeving te signaleren en ingrepen
      te evalueren. De leefomgevingsbalans is uitsluitend gericht op de fysieke omge-
      ving: sociale aspecten als gemiddeld opleidingsniveau, sociaaleconomische status
      en dergelijke werden bewust buiten de deur gehouden. Wel werd aandacht besteed
      aan de waardering van mensen voor hun omgeving en dit werd afgezet tegen en
      gecombineerd met de economische en ecologische waarden. Verwant aan deze
*     VROM – Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.
      Methoden en instrumenten                                                           57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>      aanpak waar het de ecologische component betreft, is de ecologische-voetafdruk-
      benadering, die verwijst naar de hoeveelheid land die nodig is om voor een
      bepaalde groep mensen een bepaalde levensstijl in stand te houden.* 157,158
4.1.3 Samengestelde gezondheidsindicatoren
      In de afgelopen jaren is een aantal samengestelde gezondheidsindicatoren ont-
      wikkeld die gericht zijn op het in kaart brengen van milieugerelateerde invloeden
      op de gezondheid. Deze indicatoren bieden mogelijk aanknopingspunten voor
      het in kaart brengen van een verschil in effecten tussen sociale groepen.
      Gezondheidseffectscreening Stad & Milieu (GES)
      De GES Stad & Milieu is een gestandaardiseerde aanpak om ruimtelijke plannen
      in een vroeg stadium te toetsen op milieu- en gezondheidseffecten.159 Toepassing
      van het instrument leidt tot zogeheten GES-scores voor een specifiek gebied. De
      hoogte van een score is afhankelijk van de blootstelling in een bepaald gebied.
      Deskundigen vanuit overheidsinstanties hebben per milieufactor blootstellings-
      klassen vastgesteld en die voorzien van een GES-score van 1 tot 9. De score
      geeft de mate van onder- of overschrijding van de vigerende norm aan voor de
      milieufactor in kwestie.159,160 Aan de hand van deze tabellen kan snel nagegaan
      worden wat de milieugezondheidkwaliteit in termen van de GES-score in een
      betreffend gebied is voor zover blootstellingsgegevens ter beschikking staan.
          De GES Stad & Milieu wordt vaak toegepast door GGD-en en lokale en regi-
      onale overheden. Een voordeel van de methode is dat een GES-score betrekkelijk
      gemakkelijk is te interpreteren vanwege het normatieve karakter ervan. Een
      nadeel is dat maar voor een beperkt aantal fysieke factoren schalen van GES-
      scores zijn vastgesteld en dat de scores niet kunnen worden gecombineerd
      (althans daarvoor zijn geen regels aangegeven). Verder zijn de blootstellingsklas-
      sen relatief breed, waardoor het effect van interventies vaak onvoldoende uit de
      verf komt.161,162
      Disability adjusted life years (DALY’s)
      Om de gezondheidstoestand van een land of regio in kaart te brengen hebben de
      Wereldbank en de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) een maat voor de
*     De in de leefomgevingbalans voorgestelde aanpak is niet overgenomen in het beleid, omdat ze te veel
      onzekerheden bevatte.
58    Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>‘ziektelast’ ontwikkeld: de DALY (Disability adjusted life year).163 Deze maat is
ook uitgewerkt voor het bepalen van het deel van de ziektelast dat op het conto
van een of meer milieufactoren kan worden geschreven.164,165 De ziektelast ver-
bonden met een bepaalde milieufactor geeft een totaalbeeld van de invloed van
de factor op het ontstaan van ziekten en sterfte. Die invloed wordt uitgedrukt in
verloren gezonde levensjaren (DALY’s), waarbij de invloed wordt gewogen met
de ernst van de ziekte op een schaal van 0 tot 1 (1 komt overeen met overlijden).
Met behulp van blootstelling-responsrelaties uit de milieu-epidemiologie en
gegevens over de blootstelling kan de ziektelast worden geschat die het gevolg is
van een bepaald niveau van blootstelling (het merendeel van de uitgevoerde
ziektelastberekeningen heeft betrekking op milieufactoren die de gezondheid
schaden). Door het toepassen van de weegfactoren en het verloop van ziekte en
sterfte in rekening te brengen kunnen uiteenlopende effecten samen worden
genomen en kunnen bijdragen van uiteenlopende milieufactoren worden vergele-
ken, dan wel worden gecombineerd. Deze combinatiemogelijkheden zijn een
pluspunt van de ziektelastbenadering, maar impliceren tegelijk waardeoordelen
over de ernst van de effecten en over compensatiemogelijkheden (veel personen
die langdurig een kleine gezondheidsverslechtering ondergaan hebben een zelfde
gewicht als een kleine groep die bijvoorbeeld op jonge leeftijd overlijdt).
    De ziektelastbenadering is inmiddels zowel op Nederlandse als Europese
schaal toegepast om inzicht te krijgen in de invloed van fysieke milieufactoren
op de gezondheid.166-169 Op basis van DALY-schattingen kunnen vragen worden
beantwoord als: welke milieufactor of milieubeleidsmaatregel leidt tot de meeste
of minste verhoging van de ziektelast? Een probleem is dat nogal wat gegevens
en expertise nodig zijn om de ziektelastberekeningen uit te voeren en dat het juist
aan die gegevens en expertise schort. Voor toepassing op lokale schaal is een
additioneel probleem dat de benodigde gegevens op dat schaalniveau vaak niet
beschikbaar zijn waardoor DALY-schattingen onmogelijk of op zijn minst zeer
onzeker worden. Het berekenen van de ziektelast op lokale schaal is dus een las-
tig punt, waarover in wetenschappelijke kring nog geen consensus is bereikt. Op
nationaal, regionaal of grootstedelijk niveau zijn de beperkingen minder.
    Een voordeel van de aanpak zijn de combinatiemogelijkheden. Verder zijn
aanpassingen aan nieuwe wetenschappelijke kennis, in het bijzonder kennis over
blootstelling-responsrelaties relatief simpel. Interpretatie van de uitkomsten van
een ziektelastberekening is echter niet eenvoudig. Absoluut genomen zijn de
getallen niet erg informatief. Hun nut ontlenen ze vooral aan vergelijkingen, bij-
voorbeeld van verschillende opties voor interventies of van de ziektelast in ver-
schillende gebieden uitgedrukt per hoofd van de bevolking. In de praktijk blijkt
Methoden en instrumenten                                                            59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>      dat een ziektelast in DALY’s vaak als abstracte, weinig aansprekende informatie
      wordt aangemerkt.
4.2   Sociaal-epidemiologische instrumenten: buurtonderzoek
4.2.1 Aggregatie van buurtkenmerken
      Een mankement van veel buurtonderzoek is dat vaak niet expliciet gedefinieerd
      wordt welke buurtkenmerken er nu werkelijk toe doen voor gezondheid en
      gezond gedrag. Vaak worden individuele kenmerken geaggregeerd of worden
      buurtkenmerken afgeleid uit gegevens van volkstellingen en andere onderzoe-
      ken.170 Er is geen sprake van een op theoretische overwegingen gebaseerde spe-
      cificatie van fysieke en sociale kenmerken van de lokale omgeving die specifieke
      gezondheidsproblemen zouden kunnen beïnvloeden. In een poging hierin veran-
      dering te brengen combineerden Cummins en collega’s de behoeftehiërarchie
      van Maslow met benaderingen op het gebied van stedelijke planning.112 Vervol-
      gens werden de beschikbare gegevens op verschillende schaalniveaus geclusterd.
      Opvallend is dat veel fysieke kenmerken die relevant zijn voor gezondheid –
      zoals luchtverontreiniging, geluid, verkeersveiligheid en externe veiligheid – niet
      werden betrokken in de lijst van relevante kenmerken. Wel kwamen onder meer
      aan bod bereidheid te gaan stemmen en autobezit. Het ontbreken van gegevens
      wordt door de auteurs genoemd als belangrijkste struikelblok bij het samenstel-
      len van een valide contextuele index. Ook deze auteurs ontkomen per saldo niet
      aan een willekeurige en gegevensgestuurde keuze van indicatoren. Dit is exem-
      plarisch voor de vele pogingen tot de ontwikkeling van een typologie op
      internationaal143 en nationaal niveau.12,171-174
4.2.2 Wijktypologieën
      In Nederland zijn wijktypologieën ontwikkeld door onder andere het RIVM12,54,
      het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP)173 en RIGO Onderzoek en
      Advies.171,172
          Ten behoeve van de Vijfde Nationale Milieuverkenning12 verzamelde het
      RIVM voor een aantal voorbeeldsteden gegevens over ruimtelijke, fysieke en
      sociale kenmerken, gezondheid en de beoordeling van de leefomgeving en
      gezondheid. Deze gegevens werden gekoppeld aan woonmilieus. Doel hiervan
      was na te gaan of er sprake was van een stapeling van problemen in domeinen
      zoals de fysieke en sociale omgeving per woonomgeving. In de vier voorbeeld-
      steden blijkt clustering van problemen op sociaal, fysiek en milieuvlak vooral op
60    Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>te treden in de oudere stadswijken. Het betreft het centrumstedelijk gebied, de
vooroorlogse en de vroeg-naoorlogse woonwijken met meergezinswoningen en
wijken met een dichte bebouwing. In die steden woont 45-65% van de bevolking
in een dergelijke wijk. De groenstedelijke en dorpse wijken scoorden op alle
domeinen gunstiger, met als uitzondering sociale veiligheid, die ook in de groen-
stedelijke gebieden en in de dorpen ongunstig scoorde. De milieukwaliteit
(geluid en stikstofoxide) is duidelijk het slechtst in het centrumstedelijk gebied.
Ook de gezondheid van de bewoners en hun waardering van de leefbaarheid zijn
in centrumstedelijke wijken slechter maar niet zo duidelijk gerelateerd aan de
mate van stedelijkheid als de andere factoren. Zie figuur 9.
     De door het SCP in 2003 ontwikkelde maat voor woonomgevingskwaliteit175
werd in 2005 gerelateerd aan zowel objectieve als subjectieve kenmerken van
een buurt.173 De aspecten van de fysieke omgeving hadden betrekking op verloe-
dering, ruimtegebrek, hinder en een laag niveau van voorzieningen. Met behulp
van gegevens uit bestaande bronnen kon de kwaliteit worden uitgedrukt in één
meeteenheid. Deze maat werd gekoppeld aan een aantal sociale aspecten: leef-
tijd, vorm van het huishouden en etnische herkomst; de huur-koopverhouding en
de (ver)koopprijs van de koopwoningen; de woonduur; sociale status van de
buurt en sociale cohesie.
     Volgens de auteur voldeed de maat, omdat deze tot plausibele uitkomsten
leidde. Zo bleken bijvoorbeeld de wijken met veel alleenstaanden vaker dan
gezinswijken een geringe woonomgevingkwaliteit te hebben. Ten tweede oor-
deelt de bevolking in wijken die een slechte kwaliteit hebben, negatiever over de
wijk dan de bevolking in de wijken met een goede kwaliteit. Mensen in kwalita-
tief goede wijken zijn meer tevreden met de woonomgeving: Er wordt minder uit
deze wijken verhuisd, minder mensen overwegen te verhuizen en mensen wonen
er langer. Ten derde kon met behulp van de maat de geschiedenis van wijken
over de periode 1994-2002 beschreven worden. Als de verbanden tussen woon-
omgevingskwaliteit en andere wijkkenmerken in de loop van de tijd niet veran-
deren, kan globaal ook iets over de toekomst worden gezegd.
     Knelpunten werden geconstateerd op het gebied van de definitie van ‘crow-
ding’; in Nederland lijkt het aantal kamers per persoon een minder goede indica-
tor te zijn dan in het VK of de VS. Ook bleek het lastig te zijn percepties met een
‘emotionele lading’ in kaart te brengen (bijvoorbeeld ten aanzien van verloede-
ring). De samenhang van subjectieve kenmerken met de feitelijke omgevings-
Methoden en instrumenten                                                            61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>Figuur 9 De leefkwaliteit en gezondheid per woonmilieutype.12
62         Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>kenmerken bleek beperkt te zijn. Ten dele heeft dit te maken met het schaal-
niveau waarop gemeten werd.
     Beperkend is ook dat de maat van het SCP alleen fysieke aspecten bevat. De
maat is vooral geschikt voor het opsporen van fysieke manco’s in de leefomge-
ving op een laag schaalniveau. De veronderstelling hierbij is dat verbeteringen in
de fysieke omgeving ook een gunstig effect hebben op het sociale karakter van
de wijk, terwijl uit analyse bleek dat mensen vooral reageren op de sociale bete-
kenis van fysieke (onaantrekkelijke) aspecten. Evaluatie van het effect van
fysieke ingrepen op de manier waarop mensen deze ervaren zou het inzicht in dit
mechanisme kunnen vergroten.
     Om inzicht te krijgen in de stapeling van ongunstige factoren in buurten werd
in het kader van de Volksgezondheid Toekomstverkenning54 en als vervolg op de
bovenbeschreven exercitie ten behoeve van de Vijfde Nationale Milieuver-
kenning12 een clusteranalyse uitgevoerd op het niveau van buurten. Gegevens uit
verschillende bestanden op het gebied van sociale en fysieke leefomgeving, leef-
stijl, sociaaleconomische kenmerken en gezondheid werden onderzocht op hun
onderlinge samenhang. Een eerste analyse leverde twee clusters op: een groep
waarin problemen cumuleren en een groep waar weinig problemen samenkomen.
De probleemcumulatiegebieden werden vervolgens nog eens op dezelfde wijze
geanalyseerd, waarna drie clusters konden worden onderscheiden. Op vrijwel
alle indicatoren scoorden de clusters in de probleemgebieden minder goed dan
gemiddeld. Het vierde cluster scoorde relatief gunstig op alle deelterreinen. In de
buurten van het eerste cluster was er sprake van stapeling van gezondheidsach-
terstand, slechte sociale en fysieke omgevingskwaliteit gecombineerd met soci-
aaleconomische achterstanden. Het tweede cluster werd gekenmerkt door een
hoge stedelijkheid en een gematigde problematiek op de overige indicatoren. Het
derde cluster kende ook een gematigde problematiek op de verschillende terrei-
nen en had een iets hoger arbeidsongeschiktheidspercentage. Het laatste cluster
bevatte gebieden met een hoge mate van welstand, een goede gezondheidstoe-
stand en een gunstige sociale en fysieke omgeving. Het onderscheid werd vooral
bepaald door de mate van stedelijkheid en sociaaleconomische kenmerken en
veel minder door ruimtelijke aspecten zoals de hoeveelheid groen in een buurt.
Het gemiddelde aantal uren dat men aan sport besteedt en het aantal uren dat men
al dan niet tv kijkt bleek sterk gerelateerd te zijn aan sociale kenmerken zoals
opleidingsniveau, terwijl het percentage arbeidsongeschikten samenging met
relatieve welstand.
     In een poging de verschillende aspecten van leefbaarheid voor heel Neder-
land te integreren op een laagschalig ruimtelijk niveau werd in opdracht van het
ministerie van VROM de landelijke Wijkmonitor ‘Leefbaarheid’ ontwikkeld, die
Methoden en instrumenten                                                            63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>   later is uitgegroeid tot de ‘Leefbaarometer’.3,171 Het instrument is vooral bedoeld
   om leefbaarheidsontwikkelingen te volgen en problemen vroeg te herkennen, en
   op deze manier tijdig ingrijpen mogelijk te maken. Tegelijkertijd kan nagegaan
   worden of het oplossen van problemen in de ene wijk niet aanleiding geeft tot het
   ontstaan van problemen elders. Hiermee combineert het instrument een onder-
   zoeks- en beleidsdoel. De gegevens werden op het niveau van de postcode in vier
   cijfers plus twee letters gekoppeld. Door deze koppeling op een laag schaal-
   niveau werd rekening gehouden met het feit dat mensen bij hun percepties van de
   wijk vooral kijken naar hun directe woonomgeving. De Leefbaarometer bevat 50
   indicatoren en is opgebouwd uit de volgende domeinen:
   • woningvoorraad
   • publieke ruimte
   • voorzieningenniveau
   • bevolkingssamenstelling
   • sociale samenhang
   • veiligheid.
   Deze objectieve kenmerken zijn vervolgens gerelateerd aan percepties en gedrag.
   Door de hoge onderlinge samenhang tussen de verschillende factoren bleek het
   moeilijk de verschillende dimensies (sociaal, fysiek, beleving, gedrag en veilig-
   heid) te onderscheiden. Evenals in het onderzoek van het SCP en van het RIVM
   was er een sterke samenhang tussen stapeling van de fysieke en sociale kenmer-
   ken en beleving, en eveneens tussen beleving en gedrag. Interessant gegeven is
   dat de beleving vooral bepaald werd door de sociale dimensie, terwijl gedrag
   (verhuizen etc.) vooral bepaald werd door overlast en veiligheid. Door weging
   op basis van belevingsaspecten resulteerde een ‘Leefbaarometer’ in de vorm van
   één samengestelde index op het niveau van de postcode in vier cijfers plus twee
   letters. Deze index probeert de mate van problemen in de Nederlandse wijken
   weer te geven en onderscheidt wijken die negatief en wijken die positief worden
   beoordeeld van elkaar. Pluspunt is dat er gebruik gemaakt kan worden van gege-
   vens die regelmatig geactualiseerd worden, wat het instrument bij uitstek
   geschikt maakt voor monitoring. Zie figuur 10.
        De Leefbaarometer is georiënteerd op tevredenheid en niet op gezondheid.
   Veranderingen in de Leefbaarometer-metingen zullen daarom vooral betrekking
   hebben op direct waarneembare veranderingen – bijvoorbeeld meer of minder
   graffiti of openbaar groen. Verandering in fysieke milieufactoren, zoals luchtver-
   ontreiniging, uiten hun invloed, zeker op gezondheid, in het algemeen op betrek-
   kelijke lange termijn en zullen daarom niet of in beperkte mate in de
   Leefbaarometer tot uitdrukking komen.
64 Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>    OMGEVINGSCONDITIES                 CRITERIA:                   LEEFBAAROMETER
                                       EVALUATIEVE OORDELEN
     SOCIAAL
     Inkomen, werk, opleiding,
     samenstelling van de
     bevolking naar leeftijd en
     samenstelling                                                  INDEX
     huishoudens, etnische              SUBJECTIEF
     achtergrond, mutatiegraad          stated preference: oordeel
                                        over de leefbaarheid door
     FYSIEK                                                                   SUBINDICES
                                        bewoners
     Dichtheid, groen en water,                                               1. Woningvoorraad
     samenstelling van en                                                     2. Publieke ruimte
     ingrepen in de                                                           3. Voorzieningen
     woningvoorraad,                                                          4. Bevolkingsamenstelling
     voorzieningen,                                                           (Sociaal/economisch)
     milieubelasting                    OBJECTIEF                             5. Leeftijdsopbouw en
                                        revealed preference:                  samenhang bevolking
                                        woongedrag                            6. Veiligheid
                                        (prijsvorming)
     VEILIGHEID
     Overlast en misdrijven
Figuur 10 Schematische opzet van de Leefbaarometer.172
            In kader 3 is een voorbeeld van een wijktypologische benadering uitgewerkt. In
            het beschreven onderzoek werden verschillende wijktypen met contrasterende
            sociaaleconomische status en uiteenlopend voorkomen van gunstige en ongun-
            stige milieufactoren vergeleken op welbevinden en gezondheid.
            Methoden en instrumenten                                                                    65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>     Kader 3 Kwaliteit van de leefomgeving en gezondheid in verschillende
     typen buurten.176
     Het RIVM heeft nagegaan hoe bewoners uit verschillende woonmilieutypen
     hun leefomgeving beoordeelden, in welke mate zij hinder en verstoring
     ondervonden en hoe zij hun gezondheid ervoeren. Dit onderzoek onder ruim
     3600 bewoners, dat in opdracht van het ministerie van infrastructuur en
     milieu werd uitgevoerd, had als doel een systematiek te ontwikkelen om de
     kwaliteit van de lokale leefomgeving (milieu, wonen, ruimtelijke ordening)
     in samenhang met welzijn en gezondheid in kaart te brengen.
         De onderzoekers koppelden gegevens over beleving aan objectieve
     omgevingskenmerken op een gedetailleerd ruimtelijk schaalniveau. Omdat
     de gezondheids- en welzijnseffecten vaak niet alleen een direct gevolg zijn
     van blootstelling aan fysieke milieufactoren, maar ook via beleving een
     ‘stressor’ kunnen vormen, is het van belang beide aspecten te meten. Naast
     de objectieve aspecten van de leefomgeving zijn immers persoonlijke ken-
     merken en de (sociale) context bepalend voor de mate van woontevreden-
     heid en beoordeling van de omgevingskwaliteit. De beleving van de
     bewoners kan ook signalen inhouden van problemen in de buurt die uit
     metingen van de fysieke milieukwaliteit niet kunnen worden afgeleid.
         De gegevens werden op een zo laag mogelijk schaalniveau verzameld.
     Zo konden de uitkomsten beleidsmakers meer inzicht bieden in wat mensen
     belangrijk vinden in hun directe woonomgeving. Een ander kenmerk van
     het onderzoek was dat wijken werden geselecteerd naar woonmilieutype
     (centrumstedelijk, stedelijk buitencentrum en groenstedelijk) en op basis
     van contrasterende kenmerken ten aanzien van sociaaleconomische status
     en stapeling van milieuproblemen (weinig groen, hogere luchtverontreini-
     gings- en geluidniveaus).
         De conclusie luidde dat de gekozen benadering veelbelovend was en
     belangrijke aanknopingspunten bood voor beleid. Hinder en slaapverstoring
     door wegverkeer waren belangrijk en bleken behalve door de feitelijke
     geluidniveaus in sterke mate te worden beïnvloed door de verwachting dat
     de geluidsituatie in de toekomst zal verslechteren. De stapeling van milieu-
     problemen bleek slechts beperkt een rol te spelen na rekening te hebben
     gehouden met de afzonderlijke milieufactoren. Sociaaleconomische status
     was vooral op individueel niveau van belang en in relatie tot meer persoon-
     lijke aspecten en percepties.
66 Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre> Wat de gezondheidseindpunten betreft leken de bevindingen de selectiehy-
 pothese te bevestigen: centrumstedelijke wijken in combinatie met een lage
 sociaaleconomische status scoorden over de hele linie minder gunstig. Ver-
 schillen in ervaren gezondheid waren niet toe te schrijven aan de stapeling
 van milieufactoren, maar dit gold wel voor verschillen in specifieke licha-
 melijke klachten. Die vertoonden na correctie voor sociaaleconomische sta-
 tus en stedelijkheid wel een verband met de stapeling van milieufactoren.
 Figuur: Gebieden per postcode van vier cijfers en twee letters in Arnhem verdeeld in
 0 (wit), 1 (geel), 2 (rood) of 3 (donkerbruin) scores op de volgende drie criteria: jaarge-
 middelde gecumuleerde geluidbelasting door rail-, vlieg- of wegverkeersgeluid groter
 dan 58 dB(A; jaargemiddelde NO2-concentratie groter dan 30 µg●m-3; geen openbaar
 toegankelijk groen binnen een straal van 500 meter van de woning.
Methoden en instrumenten                                                                     67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>4.2.3 Statistische aggregatie
      Sinds het eind van de jaren ’80 worden in het bijzonder in het Verenigd Konink-
      rijk, maar ook in Nederland, geografische informatiesystemen (GIS) steeds meer
      toegepast in de milieuepidemiologie en voor het schatten van gezondheidsri-
      sico’s. Accurate en gedetailleerde blootstellings- en gezondheidsgegevens zijn
      hiervoor onontbeerlijk. De veelal gebrekkige kwaliteit van de blootstellings-
      schattingen, onduidelijkheid over het tijdsverloop tussen blootstelling en gezond-
      heidseffect (latentietijd), en regionale en temporele verschillen in de data-
      collectie zijn belangrijke problemen bij deze benadering.177 Het slechts ruimte-
      lijk vaststellen van de blootstelling is ook problematisch: zelfs in het geval van
      luchtverontreiniging, waar er direct contact is tussen de verontreinigende stof en
      het lichaam, varieert de blootstelling sterk met het gedrags- en activiteitenpa-
      troon. Vaak wordt de afstand tot de weg gebruikt als indicator93, maar steeds
      meer is het gebruik van op GIS gebaseerde regressie-(verspreidings)modellen in
      opkomst. Ook is de geografische weergave van ziekte gangbaar geworden, maar
      op een laag schaalniveau zijn de patronen moeilijk interpreteerbaar, mede door
      de latentietijd en migratie.
           De combinatie van blootstellingsschattingen en demografische kenmerken
      maakt een voorspelling van het aantal ziektegevallen mogelijk, mits een bloot-
      stelling-responsrelatie beschikbaar is, wat slechts voor een beperkt aantal agentia
      het geval is.
           Het in kaart brengen van ziekte op buurtniveau en het volgen van ziektepa-
      tronen in de tijd is een mogelijk instrument om na te gaan of er sprake is van ver-
      anderingen in milieuomstandigheden. Bij toepassing op buurtniveau spreekt men
      van ruimtelijke gezondheidsstatistiek of small area health statistics (SAHS).
      SAHS heeft als belangrijkste doel om op een efficiënte manier het gezondheids-
      risico van blootstelling aan omgevingsfactoren op populatieniveau in kaart te
      brengen. De nadruk ligt op het gebruik van gezondheidsstatistieken en de koppe-
      ling hiervan met milieugegevens (op een zo laag mogelijk schaalniveau). Afhan-
      kelijk van de beschikbaarheid van gegevens over blootstelling, ziekte, vroeg-
      tijdige sterfte en bevolkingssamenstelling op postcode- of ruimtelijke-coördina-
      tenniveau kunnen voor verstorende variabelen gecorrigeerde geografische ver-
      banden aangetoond of ontkracht worden.
           Sommigen betwijfelen de bruikbaarheid van deze methode voor monitor-
      doeleinden of als instrument om de ongerustheid over lokale milieufactoren weg
      te nemen.19,90 Argumenten zijn de gebrekkige blootstellingskarakterisering, het
      niet volledig in rekening kunnen brengen van de invloed van sociaaleconomische
68    Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>      status en van andere voor een specifieke ziekte relevante factoren, zoals bloot-
      stelling in verleden op diverse woon- en arbeidslocaties.178 Wel wordt de
      methode als bruikbaar gezien voor het snel in kaart brengen van vragen over
      ziekteclusters in relatie tot lokale milieufactoren. Op basis van een dergelijke
      eerste signalering kan vervolgens besloten worden of verder onderzoek nodig is.*
4.2.4 Combinatie van small area health statistics en andere instrumenten
      Buurtonderzoek op het gebied van milieu en gezondheid zou in veel gevallen
      gebruik kunnen maken van de zojuist beschreven SAHS-methode. Kenmerkend
      hierbij is het gebruik van ecologische of geaggregeerde gegevens over blootstel-
      ling en gezondheid (gebaseerd op registratiegegevens). Hierbij is de kans op een
      onjuiste interpretatie groot (ecologische valkuil, zie 2.1): conclusies over indivi-
      duen worden getrokken op basis van over de groep geaggregeerde gegevens
      onder de veronderstelling dat alle leden van een groep dezelfde kenmerken heb-
      ben. Meestal ontbreken echter gegevens op individueel niveau of hebben ze
      onvoldoende zeggingskracht om op een laag schaalniveau conclusies te trekken.
      Dit probleem zou kunnen worden opgelost door onderzoek op een geaggregeerd
      niveau aan te vullen met gegevens op individueel niveau binnen onderzoeksge-
      bieden (lees: buurten), waarbij een direct verband wordt gelegd tussen blootstel-
      ling en gezondheidseffecten.31 Wel geldt31:
      • het trekken van conclusies uit geaggregeerde gegevens kan correct zijn als
           het contrast in blootstelling tussen gebieden of buurten groot is en kan zo de
           vertekening door de meetfouten in individuele gegevens reduceren
      • het gecombineerd gebruik van geaggregeerde en individuele gegevens kan in
           het bijzonder van belang zijn als het contrast tussen buurten laag is
      • combinatie van ecologische gegevens met gegevens op individueel niveau
           kan bovendien de zeggingskracht van de individuele gegevens vergroten.
4.3   Bruikbaarheid
      Kenmerkend is het generieke karakter van de hiervoor beschreven methoden en
      instrumenten. Weliswaar houden ze rekening met sociale en economische facto-
      ren, maar detailkennis over welke factoren er werkelijk toe doen ontbreekt. De
      verschillende typologieën hebben een schat aan informatie opgeleverd en maken
*     Het grootste struikelblok voor de toepassing van SAHS in Nederland is de toegankelijkheid van de
      registratiegegevens en de mogelijkheid deze te koppelen. De Gezondheidsraad heeft enkele jaren
      geleden een invitational conference over de toepassing van SAHS bij milieugezondheidsvragen geor-
      ganiseerd.90
      Methoden en instrumenten                                                                          69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>   een vergelijking van buurten en het monitoren in de tijd mogelijk. Evaluaties van
   ingrepen zouden het inzicht in de invloed van deelfactoren kunnen vergroten.
        De clustering van de verschillende factoren op sociaal en fysiek niveau is las-
   tig. Het noopte de RIGO-onderzoekers bijvoorbeeld om te corrigeren voor etnici-
   teit, omdat de verdeling van fysieke en sociale kenmerken dusdanig met etniciteit
   samenhing dat dit de dominante factor dreigde te worden. Dit duidt op een sterk
   selectiemechanisme.
        Als instrumenten om probleemsituaties op te sporen zijn de ontwikkelde
   indices zeker bruikbaar. Voor onderzoeksdoeleinden lijkt een indeling in typen
   buurten zoals in de Volksgezondheid Toekomst Verkenning 200654 veelbelovend.
   De historische gegevens van het Sociaal en Cultureel Planbureau zouden hierop
   een belangrijke aanvulling kunnen vormen. De methode van SAHS is eveneens
   veelbelovend, vooral wanneer deze gebruikt wordt in samenhang met andere
   methoden waarmee gegevens op individueel niveau verzameld kunnen worden.
   kader 4 geeft een voorbeeld.
      Kader 4 Verkeerscirculatieplan Den Haag
      Verkeer veroorzaakt veel problemen in Den Haag: files, luchtverontreini-
      ging en geluidoverlast. Een nieuw verkeerscirculatieplan (VCP), dat in
      2009 door de gemeenteraad werd aangenomen en in 2010 geïmplementeerd,
      zou het autoverkeer op hot spots moeten verminderen. Hot spots zijn straten
      waar de EU-normen voor de luchtkwaliteit (PM10 en NO2) worden over-
      schreden. Verbetering van gezondheid werd niet expliciet genoemd als
      argument voor het VCP. Maatregelen betroffen de introductie van eenrich-
      tingsverkeer en het afsluiten van sommige straten. Door omleiding van goe-
      deren- en personenverkeer werd het stadscentrum zo voor een belangrijk
      deel ontoegankelijk voor auto’s en vrachtwagens behalve voor bestem-
      mings-goederenvervoer. Dit zou moeten leiden tot een reductie van het aan-
      tal hot spots door verbetering van de luchtkwaliteit en reductie van
      geluidbelasting. Daarnaast werd een toename verwacht van het aandeel van
      fietsritten in de binnenstad.
           Het onderzoek – uitgevoerd als onderdeel van het INTARESE-project –
      richtte zich op het gezondheidseffect van de interventies.179 Speciale aan-
      dacht werd besteed aan de verdeling van de milieudruk over groepen met
      uiteenlopende sociaaleconomische status. In Den Haag worden laag-inko-
      mensgroepen en allochtonen meer blootgesteld aan verkeersgerelateerde
      verontreiniging dan groepen met een hogere sociaaleconomische status.
70 Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>                  Gemiddelde NO2‐concentratie per jaar (µgxm‐3)
                per inkomenscategorie in Den Haag en Amsterdam
     50
     40
     30
                                                                   Den Haag
     20
                                                                   Amsterdam
     10
      0
            <1500    1500‐1700 1700‐2000 2000‐2400     >2400
                             Maandinkomen (€)
 De figuur laat zien dat ongelijke blootstelling aan NO2 in Den Haag meer
 uitgesproken is dan in Amsterdam. De onderzoekers vonden dat de – overi-
 gens beperkte – reductie van de NO2-concentraties ten gevolge van de intro-
 ductie van het VCP groter was voor de groepen met hogere sociaaleco-
 nomische status dan voor de groep met de laagste sociaaleconomische sta-
 tus. Verder oversteeg de geschatte gezondheidswinst door een toename van
 lichamelijke activiteit die van de reductie in luchtverontreiniging, geluid en
 het aantal verkeersongevallen, maar dit kon niet meer zekerheid worden
 vastgesteld. Deze resultaten werden overigens niet uitgesplitst naar sociale
 groep.
Methoden en instrumenten                                                        71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>72 Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 5
          Conclusie en aanbevelingen
5.1       Reflectie
          Inherent aan de brede vraagstelling die aan dit document ten grondslag ligt, heeft
          deze zoektocht naar sociale aspecten in relatie tot milieu en gezondheid ons
          geleid door een doolhof aan benaderingen, concepten en gegevens. Geconclu-
          deerd kan worden dat er een ruimtelijke en sociale verdeling van gezondheids-
          problemen, milieudruk en andere ongunstige factoren bestaat. Er wordt een
          stapeling van sociale, fysieke en ruimtelijke problemen gevonden, maar inzicht
          in de causale verbanden en in de aanknopingspunten voor beleid en interventies
          is nog bescheiden. Visies op de wijze waarop met deze ongelijkheden moet wor-
          den omgegaan variëren. Sommigen veronderstellen dat fysieke ingrepen zullen
          leiden tot verbeteringen op het sociale vlak, terwijl anderen stellen dat alleen
          interventies die een verbeterde economische situatie met zich meebrengen, tot
          een gunstig effect zullen leiden. Dat het niet om directe inkomstenverbetering
          hoeft te gaan mag blijken uit het feit dat sinds de val van de muur de levensver-
          wachting van Oost-Duitsers is toegenomen.180 De verwachting van een verbete-
          ring zou al een gunstig effect kunnen hebben, terwijl omgekeerd de verwachting
          van een verslechtering ongunstig uitpakt, zoals uit een studie rond Schiphol
          bleek.92
               Verwachtingen en vooruitzichten lijken een belangrijke rol te spelen. Illustra-
          tief is de bevinding van het Sociaal en Cultureel Planbureau dat ook als er geen
          sprake is van verloedering, dit door sommige mensen wel zo wordt waargeno-
          Conclusie en aanbevelingen                                                           73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>    men.173 Dit is dan niet zozeer gerelateerd aan de feitelijke situatie, maar aan de
    ongunstige beoordeling van een aantal kenmerken (bv. het is hier niet veilig want
    de bankjes zijn vol graffiti). In dezelfde lijn vond RIGO dat percepties door soci-
    ale omgevingsaspecten worden bepaald, terwijl feitelijk gedrag veel meer
    samenhangt met aspecten als feitelijke overlast en onveiligheid17. Het is dit soort
    van vooralsnog anekdotische informatie die meer systematisch in kaart zou moe-
    ten worden gebracht. Dit kan alleen gebeuren aan de hand van themagericht
    onderzoek op het gebied van milieu en gezondheid, waarbij de rol van sociale,
    economische en psychologische processen simultaan in kaart wordt gebracht aan
    de hand van casestudies. Milieugezondheidsproblemen ontstaan niet in isole-
    ment, maar zijn het gevolg van een complex samenspel tussen ruimtelijke, soci-
    ale en fysieke factoren en treden op in een sociaaleconomische context.
5.2 Conclusie
    De conclusie is dus dat al het onderzoek bevestigt dat er niet één of enkele facto-
    ren zijn aan te wijzen die bepalen hoe het leefmilieu de gezondheid beïnvloedt.
    Er is altijd sprake van een samenloop en onderlinge wisselwerking van factoren
    en veelal ook van een stapeling van ongunstige of gunstige factoren. Verder rea-
    geren individuen en populaties niet passief op de blootstelling aan dat geheel van
    leefmilieufactoren. Persoonlijke en sociale kenmerken bepalen in welke mate die
    blootstelling de gezondheid mede bepaalt.
        In de achtergrondstudie zijn drie perspectieven besproken: dat van de milieu-
    epidemiologie, van de sociale epidemiologie en van de omgevingspsychologie.
    Respectievelijk leggen zij het accent op fysieke omgevingsvariabelen, sociaal-
    maatschappelijke kenmerken en perceptie- en gedragsvariabelen. In het onder-
    zoek dat vanuit elk perspectief is verricht, zijn in de afgelopen jaren aanzienlijke
    vorderingen gemaakt. In de milieuepidemiologie deden biomarkers en geografi-
    sche informatiesystemen hun intrede. Binnen de sociale epidemiologie is meer
    aandacht gekomen voor welzijns- en ontplooiingsongelijkheden, zowel tussen
    individuen als tussen sociale groepen. En het omgevingspsychologisch onder-
    zoek heeft inzichten opgeleverd over de wijze waarop de omgeving en de bele-
    ving ervan de gezondheid negatief maar ook in positieve zin beïnvloedt.
        Maar in het licht van de conclusie dat niet binnen een enkel perspectief de
    samenhang tussen leefmilieu en gezondheid kan worden begrepen, laat staan dat
    binnen dat enkele perspectief afdoende aanknopingspunten voor interventie kun-
    nen worden gevonden, moet de bescheiden samenhang tussen het werk binnen de
    drie perspectieven worden betreurd. De nieuwe bevindingen en mogelijkheden
    kunnen alleen tot hun recht komen en bijdragen aan een duurzame volksgezond-
74  Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>heid als milieuepidemiologen, sociaal-epidemiologen en omgevingspsychologen
de handen ineen slaan. Dan stijgen we uit boven het niveau van slechts aandacht
voor het overschrijden van drempelwaarden voor enkelvoudige fysieke factoren
afgeleid uit simpele, generieke blootstellings-responsrelaties. Krijgen we meer in
het vizier waarom bepaalde sociale groepen onevenredig worden getroffen door
een stapeling van milieufactoren en andere, sociaal gezien overeenkomstige
groepen, zich veel weerbaarder tonen. En verklaren we de reactie op en de bele-
ving van het leefmilieu en de daaruit voortvloeiende stressoren niet alleen uit
individuele kenmerken, maar ook uit sociale cohesie en sociaal kapitaal.
    De hier bepleite contextuele benadering van milieugezondheidsproblemen
vereist dan ook een verregaande vorm van multidisciplinaire samenwerking. Die
kan het best gedijen in een themagewijze bestudering van de samenhang tussen
leefmilieu en gezondheid en van de uitwerking van beleid en interventies op die
relatie. Dat houdt dan wel een themagewijze inpassing en uitwerking van inzich-
ten en modellen in. Voorbeelden van, ook beleidsmatig, relevante thema’s zijn:
• mobiliteit
• wonen
• (pre)schoolomgeving en effecten op lange termijn
• omgeving en gezondheid van ouderen
• distributie van fysieke en sociale kenmerken over de bevolking en de bijbe-
    horende gevolgen voor de gezondheid
• het uiteenlopen van het effect van gezonde inrichting van de buurt voor ver-
    schillende sociaaleconomische groepen.
De achtergrondstudie heeft aandachtspunten voor zo’n uitwerking opgeleverd.
Enkele van de voornaamste zijn:
• aandacht voor de levensloop: de relatie leefmilieu en gezondheid verschilt
    van levensfase tot levensfase, maar ook werken invloeden – fysiek, sociaal
    en psychologisch – in de ene levensfase op een nog vrijwel geheel onbekende
    manier uit op de gezondheid in de volgende
• aandacht voor beschermende factoren en invloeden en de balans tussen
    beschermende en bedreigende factoren: een evenwichtige balans kan de
    veerkracht van gemeenschappen en buurten versterken. Wat die balans duur-
    zaam maakt of kan maken is echter onbekend
• aandacht voor het met elkaar verbinden van indicatoren: naast een theoreti-
    sche verankering van indicatoren kan een set van indicatoren die rechtdoet
    aan de diverse perspectieven, tijdiger en beter inzicht geven in gezondheids-
    winst en -verlies in afhankelijkheid van het leefmilieu en de sociale kenmer-
    ken van de bewoners
Conclusie en aanbevelingen                                                         75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>   •   aandacht voor een evaluatie van beleid en interventies: aangezien de relatie
       leefmilieu en gezondheid te complex is dat een enkele interventie alle milieu
       gerelateerde ongezondheid als sneeuw voor de zon doet verdwijnen, is een
       beleid met stapsgewijze interventies en een vinger aan de pols noodzakelijk.
       De zo juist genoemde set van indicatoren kan daarbij een onmisbaar instru-
       ment vormen.
   Tot slot: de achtergrondstudie heeft zich gericht op het niveau van de buurt. Dat
   moge verbazing wekken in een globaliserende samenleving waarin wordt
   gevreesd voor gezondheidsbedreigende veranderingen van het leefmilieu van de
   wereld als geheel of in elk geval van grote regio’s. Maar het is op het lokale
   milieu dat de invloeden op de gezondheid van individuen en gemeenschappen
   zichtbaar wordt. Daarom zijn de bevindingen en conclusies van de achtergrond-
   studie zeker zo relevant voor de reactie op en adaptatie aan de mondiale milieu-
   veranderingen en de sociale verandering in het kielzog daarvan, als voor de
   invloeden van het leefmilieu van meer lokale oorsprong. Buurt en wereld zijn
   eng met elkaar verbonden vanuit elk van de in deze achtergrondstudie geschetste
   perspectieven.
76 Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>Naschrift
Bij het opstellen van de achtergrondstudie is dankbaar gebruik gemaakt van de
inbreng van prof. dr. Charles Vlek, prof. dr. ir. Jantine Schuit, dr. Guus de Hol-
lander, dr. Henk Hilderink, dr. Hanneke Kruize, ir. Danny Houthuis en dr. Anne
Knol.
Naschrift                                                                          77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>78 Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>  Referenties
1 Dekker E. Gezondheidseffectscreening. Rijswijk: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport;
  1995.
2 Wismar M, Blau J, Ernst K, Figueras J, editors. The effectiveness of health impact assessment. Scope
  and limitations of decision-making in Europe. Copenhagen: World Health Organization, Regional
  Office for Europe; 2007. Internet: http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0003/98283/
  E90794.pdf, geraadpleegd: 20-04-2012.
3 Leidelmeijer K, Marlet G, van Iersel J, van Woerkens C, van der Reijden H. De Leefbaarometer:
  Leefbaarheid in Nederlandse wijken en buurten gemeten en vergeleken - rapportage
  instrumentontwikkeling. Amsterdam/Utrecht: RIGO Research en Advies BV/Atlas voor gemeenten;
  2008 mei 1. RIGO Rapportnummer: 95640. Internet: http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-
  publicaties/rapporten/2008/05/01/rapportage-instrumentontwikkeling.html, geraadpleegd: 20-04-
  2012.
4 Knol AB, Briggs DJ, Lebret E. Assessment of complex environmental health problems: Framing the
  structures and structuring the frameworks. Sci Total Environ 2010;408(14):2785-94.
5 Gezondheidsraad. Gezondheid en milieu: Kennis voor beleid [Environmental health: Research for
  policy]. Den Haag: Gezondheidsraad; 2003. Publicatie nr 2003/20. Internet: http://
  www.gezondheidsraad.nl/nl/adviezen/gezondheid-en-milieu-kennis-voor-beleid, geraadpleegd: 20-
  04-2012.
6 Jansen MWJ. Mind the gap: Collaboration between practice, policy and research in local public
  health [PhD-thesis]. Maastricht: Maastricht University; 2007 juni 28.
7 Janssen LHJM, Okker VR, Schuur J, editors. Welvaart en Leefomgeving: een scenariostudie voor
  Nederland in 2040. Den Haag: Centraal Planbureau, Milieu- en Natuurplanbureau en Ruimtelijk
  Referenties                                                                                          79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>   Planbureau; 2006. Bijzondere Publicatie 64. Internet: http://www.cpb.nl/publicatie/welvaart-en-
   leefomgeving-een-scenariostudie-voor-nederland-2040, geraadpleegd: 20-04-2012.
8  Pekkanen J, Pearce N. Environmental epidemiology: challenges and opportunities. Environ Health
   Perspect 2001;109(1):1-5.
9  Marmot M. Health in an unequal world. Lancet 2006;368(9552):2081-94.
10 Murray CJL, Kulkarni S, Ezzati M. Eight Americas: New Perspectives on U.S. Health Disparities.
   Am J Prev Med 2005;29(5, Supplement 1):4-10.
11 Schuit J. Gezondheidsbevordering: onderzoek met beleid. Amsterdam: Vrije Universiteit; 2008
   oktober 10. Rede uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van bijzonder hoogleraar
   Gezondheidsbevordering en beleid, vanwege het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, aan
   de faculteit der Aard- en Levenswetenschappen van de Vrije Universiteit Amsterdam.
12 Nationale Milieuverkenning 5: 2000 - 2030. Alphen aan de Rijn: Samson H.D. Tjeenk Willink bv;
   2000. Internet: http://www.pbl.nl/publicaties/2000/Milieuverkenning_5, geraadpleegd: 20-04-2012.
13 Prüss-Üstün A, Corvalán C. Preventing disease through healthy environments: Towards an estimate
   of the environmental burden of disease. Geneva: World Health Organization; 2006. Internet: http://
   www.who.int/quantifying_ehimpacts/publications/preventingdisease/en/, geraadpleegd: 20-04-2012.
14 Gezondheidseffecten door milieufactoren in Nederland. Den Haag, Bilthoven, Wageningen: Centraal
   Bureau voor de Statistiek, Planbureau voor de Leefomgeving, Wageningen UR; 2008 april 11.
   Indicator 0337, versie 06. Internet: http://www.compendiumvoordeleefomgeving.nl/indicatoren/
   nl0337-Gezondheidseffecten-door-milieufactoren-in-Nederland.html?i=3-125, geraadpleegd: 20-04-
   2012.
15 Balans van de Leefomgeving 2010. Den Haag/Bilthoven: Planbureau voor de Leefomgeving; 2010
   september. Internet: http://www.pbl.nl/nl/publicaties/2010/Balans-van-de-Leefomgeving-2010.html,
   geraadpleegd: 20-04-2012.
16 Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, Minister van
   Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Minister van Landbouw, Natuurbeheer en Voedselkwaliteit,
   Minister van onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Minister voor Wonen, Wijken en Integratie, Minister
   van Verkeer en Waterstaat. Gezondheid en milieu. Brief aan de voorzitter van de Tweede Kamer der
   Staten-Generaal. Den Haag: SDU Uitgevers; 2008 april 9. Tweede Kamer, vergaderjaar 2007-2008,
   28 089, nr. 19.
17 Leidelmeijer K, van Kamp I. Kwaliteit van de Leefomgeving en Leefbaarheid. Naar een
   begrippenkader en conceptuele inkadering. Bilthoven/Amsterdam: Rijksinstituut voor
   Volksgezondheid en Milieu/RIGO Research en Advies BV; 2003. RIVM rapport 630950002/RIGO
   Rapportnummer: 80330. Internet: http://www.rivm.nl/Bibliotheek/Wetenschappelijk/Rapporten/
   2004/mei/
   Kwaliteit_van_de_leefomgeving_en_leefbaarheid_Naar_een_begrippenkader_en_conceptuele_inka
   dering, geraadpleegd: 20-04-2012.
80 Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>18 de Hollander AEM. Assessing and evaluating the health impact of environmental exposures "Deaths,
   DALYs or Dollars?" [PhD Thesis]. Utrecht: Universiteit Utrecht; 2004 mei 13. Internet: http://igitur-
   archive.library.uu.nl/dissertations/2004-0511-152200/full.pdf, consulted 20-04-2012.
19 Gezondheidsraad. Ongerustheid over lokale milieufactoren; risicocommunicatie,
   blootstellingsbeoordeling en clusteronderzoek. Den Haag: Gezondheidsraad; 2001. Publicatie nr
   2001/10. Internet: http://www.gezondheidsraad.nl/nl/adviezen/ongerustheid-over-lokale-
   milieufactoren-risicocommunicatie-blootstellingsbeoordeling-en-clu, geraadpleegd: 20-04-2012.
20 Rowe G, Wright G. Differences in expert and lay judgments of risk: myth or reality? Risk Anal
   2001;21(2):341-56.
21 Wright G, Bolger F, Rowe G. An empirical test of the relative validity of expert and lay judgments of
   risk. Risk Anal 2002;22(6):1107-22.
22 Marris C. Public views on GMOs: deconstructing the myths. Stakeholders in the GMO debate often
   describe public opinion as irrational. But do they really understand the public? [viewpoint]. EMBO
   reports 2001;2(7):545-8.
23 Houthuijs DJM, van Wiechen CMAG. Monitoring van gezondheid en beleving rondom de
   luchthaven Schiphol. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu; 2006. RIVM rapport
   630100003. Internet: http://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/630100003.html, geraadpleegd: 20-
   04-2012.
24 Lawrence R. Housing and Health: Beyond Disciplinary Confinement. J Urban Health
   2006;83(3):540-9.
25 Lawrence RJ. Housing, health and well-being: moving forward [editorial introduction]. Rev Environ
   Health 2004;19(3-4):161-76.
26 Coussens CM, Fischhoff B, editors. Science and Risk Communication: A Mini-Symposium
   Sponsored by the Roundtable on Environmental Health Sciences, Research, and Medicine.
   Washington, DC: Institute of Medicine; 2001. Internet: http://www.nap.edu/
   catalog.php?record_id=10231, geraadpleegd: 20-04-2012.
27 Kawachi I, Berkman L. Social cohesion, social capital and health. In: Berkman LF, Kawachi I,
   editors. Social Epidemiology. New York: Oxford University Press; 2000.
28 Wilkinson R, Marmot M, editors. Social determinants of health. The solid facts. 2nd ed. Copenhagen:
   WHO Regional Office for Europe; 2003. Internet: http://www.euro.who.int/document/e81384.pdf,
   geraadpleegd: 20-04-2012.
29 Durkheim E. Rules for the Explanation of Social Facts. Chapter V. In: The rules of the sociological
   method. 1982 ed. New York: The Free Press; 1895. Internet: http://varenne.tc.columbia.edu/bib/texts/
   durkheim_rules_chap5.html, geraadpleegd: 20-04-2012.
30 Morris GP, Beck SA, Hanlon P, Robertson R. Getting strategic about the environment and health.
   Public Health 2006;120(10):889-903.
31 Jackson C, Best N, Richardson S. Improving ecological inference using individual-level data. Stat
   Med 2006;25(12):2136-59.
   Referenties                                                                                           81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>32 Briggs DJ. A framework for integrated environmental health impact assessment of systemic risks.
   Environ Health 2008;7(61), doi:10.1186/1476-069X-7-61.
33 Klinke A, Renn O. Systemic Risks as Challenge for Policy Making in Risk Governance. Forum:
   Qualitative Social Research 2006;7(1): http://www.qualitative-research.net/index.php/fqs/article/
   view/64.
34 Tuomisto JT, Alm S, Juuti S, Kettunen A, Kurttio P, Pekkanen J, e a. Pyrkilo method in a complicated
   environmental health problem: Paakkila asbestos mine case, Finland Tampere, Finland: Tampere
   University of Technology; 1999. Water and Environmental Engineering Report 9/1999. In:
   Proceedings of the Fourth Finnish Conference of Environmental Sciences.
35 van Bruggen M, Fast T. Beoordelingskader Gezondheid en Milieu. Bilthoven: Rijksinstituut voor
   Volksgezondheid en Milieu; 2003. RIVM rapport 609026003. Internet: http://www.rivm.nl/
   bibliotheek/rapporten/609026003.html, geraadpleegd: 20-04-2012.
36 Engel-Cox JA, Van Houten B, Phelps J, Rose SW. Conceptual model of comprehensive research
   metrics for improved human health and environment. Environ Health Perspect 2008;116(5):583-92,
   doi:10.1289/ehp.10925 [doi].
37 Joffe M, Mindell J. Complex causal process diagrams for analyzing the health impacts of policy
   interventions. Am J Public Health 2006;96(3):473-9.
38 van Kamp I, van Loon J, Droomers M, de Hollander A. Residential environment and health: a review
   of methodological and conceptual issues. Rev Environ Health 2004;19(3-4):381-401.
39 Briggs D. Integrated Assessment of Health Risks from Environmental Stressors in Europe: The
   INTARESE Project: The NORMAN Netwerk (Network of reference laboratories for monitoring
   emerging environmental pollutants); 2006. Presentation at the workshop 'Emerging environmental
   pollutants: Key Issues and Challenges', Stresa, Italy, June 19-20, 2006. Internet: http://www.norman-
   network.net/public_docs/slides_stresa/day_1_session_ii/briggs/sess2_briggs.pdf, geraadpleegd: 20-
   04-2012.
40 Kaufman JS, Cooper RS. Seeking Causal Explanations in Social Epidemiology. Am J Epidemiol
   1999;150(2):113-20.
41 Rose GA. The strategy of preventive medicine. New York: Oxford University Press; 1992. ISBN
   0192621254.
42 Kawachi I, Subramanian SV, Almeida-Filho N. A glossary for health inequalities. J Epidemiol
   Community Health 2002;56(9):647-52, doi:10.1136/jech.56.9.647.
43 Cummins S. Commentary: Investigating neighbourhood effects on health--avoiding the 'Local Trap'.
   Int J Epidemiol 2007;36(2):355-7.
44 Song Y, Gee GC, Fan Y, Takeuchi DT. Do physical neighborhood characteristics matter in predicting
   traffic stress and health outcomes? Transport Res F-Traf 2007;10(2):164-76.
45 Elstad JI. Health-related mobility, health inequalities and gradient constraint. Discussion and results
   from a Norwegian study. Eur J Public Health 2001;11(2):135-40.
46 Berkman LF, Kawachi I, editors. Social Epidemiology. New York: Oxford University Press; 2000.
47 Krieger N. A Glossary for Social Epidemiology. Epidemiological Bulletin 2002;23(1).
82 Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>48 Kaufman JS. Commentary: Social epidemiology? Way! Int J Epidemiol 2001;30(1):48-a-9,
   doi:10.1093/ije/30.1.48-a.
49 Krieger N. Commentary: Society, biology and the logic of social epidemiology. Int J Epidemiol
   2001;30(1):44-6, doi:10.1093/ije/30.1.48-a.
50 Zielhuis GA, Kiemeney LALM. Social epidemiology? No way. Int J Epidemiol 2001;30(1):43-4,
   doi:10.1093/ije/30.1.43.
51 Marmot M. Social determinants of health inequalities. Lancet 2005;365(9464):1099-104.
52 Brug J, van Lenthe F, editors. Environmental determinants and interventions for physical activity :
   nutrition and smoking : a review. Rotterdam: Erasmus University Rotterdam; 2005.
53 Lynch J, Smith GD. A life course approach to chronic disease epidemiology. Annu Rev Public Health
   2005;26(1):1-35, doi:doi:10.1146/annurev.publhealth.26.021304.144505.
54 de Hollander AEM, Hoeymans N, Melse JM, van Oers JAM, van Polder JJ, editors. Zorg voor
   gezondheid - Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2006. Bilthoven: Rijksinstituut voor
   Volksgezondheid en Milieu; 2006. RIVM rapport 270061003. Internet: http://www.rivm.nl/
   bibliotheek/rapporten/270061003.html, geraadpleegd: 20-04-2012.
55 Kaplan GA. What's Wrong with Social Epidemiology, and How Can We Make It Better? Epidemiol
   Rev 2004;26(1):124-35, doi:10.1093/epirev/mxh010.
56 Blas E, Sivasankara Kurup A, editors. Equity, social determinants and public health programmes.
   Geneva: World Health Organization; 2010. Internet: http://www.who.int/social_determinants/en/,
   geraadpleegd: 20-04-2012.
57 Dahlgren G, Whitehead M. European strategies for tackling social inequities in health: Levelling up
   Part 2. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2007. Internet: http://www.euro.who.int/
   document/e89384.pdf, geraadpleegd: 20-04-2012.
58 Whitehead M, Dahlgren G, Evans T. Equity and health sector reforms: can low-income countries
   escape the medical poverty trap? Lancet 2001;358(9284):833-6.
59 Solar O, Irwin A. A Conceptual Framework for Action on the Social Determinants of Health.
   Geneva: World Health Organization; 2007 April. Discussion paper for the Commission on Social
   Determinants of Health [draft]. Internet: http://www.who.int/social_determinants/publications/
   commission/en/index.html, geraadpleegd: 20-04-2012.
60 Uzzell DL. People-Environment Relationships in a Digital World. J Architect Plan Res
   2008;25(2):94-105.
61 Klitzman S, Stellman JM. The impact of the physical environment on the psychological well-being of
   office workers. Soc Sci Med 1989;29(6):733-42.
62 Guidelines for Community Noise. Geneva: World Health Organization; 1999. Internet: http://
   www.who.int/docstore/peh/noise/guidelines2.html, geraadpleegd: 20-04-2012.
63 Health Council of the Netherlands: Committee on Noise and Health. Noise and Health [Geluid en
   gezondheid]. The Hague: Health Council of the Netherlands; 1994. Publication nr 1994/15E.
   Internet: http://www.gezondheidsraad.nl/nl/adviezen/geluid-en-gezondheid, geraadpleegd: 20-04-
   2012.
   Referenties                                                                                         83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>64 International Organization for Standardization. Acoustics: Assessment of noise annoyance by means
   of social and socio-acoustic surveys. Geneva: International Organization for Standardization; 2003.
   Document ISO/TS 5666:2003.
65 Passchier-Vermeer W, Passchier WF. Noise Exposure and Public Health. Environ Health Perspect
   2000;108(Suppl 1):123-31.
66 van Kamp I. Coping with noise and its health consequences [PhD-thesis]: Rijksuniversiteit
   Groningen; 1990. Internet: http://irs.ub.rug.nl/ppn/065426932, consulted 20-04-2012.
67 Folkman S, Lazarus RS. An Analysis of Coping in a Middle-Aged Community Sample. J Health Soc
   Behav 1980;21(3):219-39.
68 Ursin H, Eriksen HR. The cognitive activation theory of stress. Psychoneuroendocrinology
   2004;29(5):567-92.
69 Babisch W. Transportation noise and cardiovascular risk: Updated Review and synthesis of
   epidemiological studies indicate that the evidence has increased. Noise Health 2006;8(30):1-29.
70 Lercher P, Kofler W. Adaptive behavior to road traffic noise: blood pressure and cholesterol. In:
   Vallet M, editor. Proceedings of the sixth International Congress on Noise as a Public Health
   Problem, Nice 1993. Volume 2. Arcueil Cedex, France: Institut National De Recherche Sur Les
   Transports Et Leur Sécurité; 1993. p. 465-8.
71 Health Council of the Netherlands: Committee on the Health Impact of Large Airports. Public health
   impact of large airports [Grote luchthavens en gezondheid]. The Hague: Health Council of the
   Netherlands; 1999 September 2. Publication nr 1999/14E. Internet: http://www.gezondheidsraad.nl/
   en/publications/public-health-impact-large-airports, geraadpleegd: 20-04-2012.
72 Gardner GT, Stern PC. Environmental Problems and Human Behavior. Pearson Custom Publishing;
   1996.
73 Lazarus RS, Folkman S. Stress, Appraisal, and Coping. Springer; 1984.
74 Rippetoe PA, Rogers RW. Effects of components of protection-motivation theory on adaptive and
   maladaptive coping with a health threat. J Pers Soc Psychol 1987;52(3):596-604.
75 Cavalini PM. It's an ill wind that brings no good. Studies on odour annoyance and the dispersion of
   odorant concentrations from industries. [PhD-thesis]. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen; 1992.
   Internet: http://dissertations.ub.rug.nl/faculties/gmw/1992/p.m.cavalini/, consulted 20-04-2012.
76 Lercher P. Environmental noise and health: An integrated research perspective. Environ Int
   1996;22(1):117-29.
77 Stallen PJM. A theoretical framework for environmental noise annoyance. Noise Health
   1999;1(3):69-79.
78 Maris E, Stallen PJ, Vermunt R, Steensma H. Noise within the social context: Annoyance reduction
   through fair procedures. J Acoust Soc Am 2007;121(4):2000-10.
79 Devilee J, Maris E, van Kamp I. De maatschappelijke betekenis van geluid. Bilthoven: Rijksinstituut
   voor Volksgezondheid en Milieu; 2010. Internet: http://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/
   815120004.html, geraadpleegd: 20-04-2012.
84 Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>80 Moser G. Quality of life and sustainability: Toward person-environment congruity. J Environ Psychol
   2009;29(3):351-7.
81 Bonnes M, Uzzell D, Carrus G, Kelay T. Inhabitants' and Experts' Assessments of Environmental
   Quality for Urban Sustainability. JSoc Issues 2007;63(1):59-78, doi:10.1111/j.1540-
   4560.2007.00496.x.
82 Rolfe RE. Social Cohesion and Community Resilience: Multi-Disciplinary Review of Literature for
   Rural Health Researc. Halifax, NS: Saint Mary’s University, Faculty of Graduate Studies and
   Research, Department of International Development Studies; 2006 May. Paper prepared for
   submission to the Social Cohesion and Community Resiliency Working Group of the Atlantic
   Canada based Rural Centre. Internet: http://www.theruralcentre.com/
   SCCR%20Literature%20Review.pdf, geraadpleegd: 20-04-2012.
83 Rich RC, Edelstein M, Hallman WK, Wandersman AH. Citizen participation and empowerment: the
   case of local environmental hazards. Am J Community Psychol 1995;23(5):657-76.
84 Pacione M. Urban environmental quality and human wellbeing--a social geographical perspective.
   Landscape Urban Plan 2003;65(1-2):19-30.
85 Social and Economic Determinants of Health. Seattle, WA: Washington State Department of Health;
   2007 October 8. Internet: http://www.b-sustainable.org/social-environment/health-equity/
   WA%20State%20Socioeconomic%20Determinants%20of%20Health.pdf, geraadpleegd: 20-04-
   2012.
86 Krieger N. A glossary for social epidemiology. J Epidemiol Community Health 2001;55(10):693-
   700, doi:10.1136/jech.55.10.693.
87 Forastiere F, Stafoggia M, Tasco C, Picciotto S, Agabiti N, Cesaroni G, e a. Socioeconomic status,
   particulate air pollution, and daily mortality: Differential exposure or differential susceptibility. Am J
   Ind Med 2007;50(3):208-16.
88 Kruize H. On environmental equity : Exploring the distribution of environmental quality among
   socio-economic categories in the Netherlands [PhD thesis]. Utrecht: Utrecht University; 2007.
   Internet: http://en.scientificcommons.org/23307412, consulted 20-04-2012.
89 Cesaroni G, Badaloni C, Romano V, Donato E, Perucci C, Forastiere F. Socioeconomic position and
   health status of people who live near busy roads: the Rome Longitudinal Study (RoLS). Environ
   Health 2010;9(1):41.
90 Gezondheidsraad. Gezondheid en milieu: mogelijkheden van monitoring. Den Haag:
   Gezondheidsraad; 2003 augustus 26. Publicatie nr 2003/13. Internet: http://www.gezondheidsraad.nl/
   nl/adviezen/gezondheid-en-milieu-mogelijkheden-van-monitoring, geraadpleegd: 20-04-2012.
91 Breugelmans ORP, van Wiechen CMAG, van Kamp I, Heisterkamp SH, Houthuijs DJM. Gezondheid
   en beleving van de omgevingskwaliteit in de regio Schiphol: 2002 - Tussenrapportage Monitoring
   Gezondheidskundige Evaluatie Schiphol. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu;
   2004. RIVM Rapport 630100001. Internet: http://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/
   630100001.html, geraadpleegd: 20-04-2012.
   Referenties                                                                                                85
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>92  Evaluatie Schipholbeleid. Schiphol beleefd door omwonenden. Bilthoven/Amsterdam: Rijksinstituut
    voor Volksgezondheid en Milieu/RIGO; 2005 oktober. Internet: http://www.schipholbeleid.nl/
    download/2411/schiphol_beleefd_omwonenden.pdf, geraadpleegd: 20-04-2012.
93  Hoek G, Brunekreef B, Goldbohm S, Fischer P, van den Brandt PA. Association between mortality
    and indicators of traffic-related air pollution in the Netherlands: a cohort study. Lancet
    2002;360(9341):1203-9.
94  Schreckenberg D, Schürner R, Möhler U. Railway-noise annoyance and 'misfeasance' under
    conditions of change; 2001. Proceedings of Internoise 2001, The Hague, CD-ROM C344, cl 66.
    Internet: http://www.verkehrslaermwirkung.de/01DS9602.pdf, geraadpleegd: 20-04-2012.
95  Maas J, Verheij RA, Groenewegen PP, de Vries S, Spreeuwenberg P. Green space, urbanity, and
    health: how strong is the relation? J Epidemiol Community Health 2006;60(7):587-92.
96  Mobile Telecommunications and Health Research Programme - Report 2007. London: Mobile
    Telecommunications and Health Research Programme; 2007.
97  Mennen MG, van Bruggen M, van Kliest JJG, Bloemen HJTM, Zwartjes RJW, Fortezza F, e a.
    Emissie en verspreiding van geur en toxische stoffen in de omgeving van de Tweede en Derde
    Merwedehaven te Dordrecht en de hiermee samenhangende gezondheidsaspecten. Bilthoven:
    Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu; 2000. RIVM Rapport 609021018. Internet: http://
    www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/609021018.html, geraadpleegd: 20-04-2012.
98  Kruize H, Bouwman AA. Environmental (in)equity in the Netherlands - A case study on the
    distribution of environmental quality in the Rijnmond region Bilthoven: Rijksinstituut voor
    Volksgezondheid en Milieu; 2004. RIVM Rapport 550012003. Internet: http://www.rivm.nl/
    bibliotheek/rapporten/550012003.pdf, geraadpleegd: 20-04-2012.
99  Slottje P. Long-term physical health effects of the air disaster in Amsterdam in professional
    assistance workers [PhD Thesis]. Amsterdam: Vrije Universiteit; 2006 May 11.
100 Grievink L, van der Velden PG, Stellato RK, Dusseldorp A, Gersons BPR, Kleber RJ, e a. A
    longitudinal comparative study of the physical and mental health problems of affected residents of
    the firework disaster Enschede, The Netherlands. Public Health 2007;121(5):367-74.
101 van den Berg B, Grievink L, van der Velden PG, Yzermans CJ, Stellato RK, Lebret E, e a. Risk
    factors for physical symptoms after a disaster: a longitudinal study. Psychol Med 2008;38(4):499-
    510.
102 van Kamp I, van der Velden PG, Stellato RK, Roorda J, van Loon J, Kleber RJ, e a. Physical and
    mental health shortly after a disaster: first results from the Enschede firework disaster study. Eur J
    Public Health 2006;16 (3):253-9.
103 Evans GW, Kantrowitz E. Socioeconomic status and health: the potential role of environmental risk
    exposure. Annu Rev Public Health 2002;23:303-31.
104 Lundberg O. Causal explanations for class inequality in health--An empirical analysis. Soc Sci Med
    1991;32(4):385-93.
86  Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>105 Marmot MG. The importance of psychosocial factors in the workplace to the development of disease.
    In: Marmot MG, Wilkinson RG, editors. Social determinants of health. New York: Oxford University
    Press; 1999.
106 Brulle RJ, Pellow DN. Environmental justice: human health and environmental inequalities. Annu
    Rev Public Health 2006;27:103-24, doi:10.1146/annurev.publhealth.27.021405.102124.
107 Payne-Sturges D, Zenick H, Wells C, Sanders W. We cannot do it alone: Building a multi-systems
    approach for assessing and eliminating environmental health disparities. Environ Res
    2006;102(2):141-5.
108 Pickett KE, Pearl M. Multilevel analyses of neighbourhood socioeconomic context and health
    outcomes: a critical review. J Epidemiol Community Health 2001;55(2):111-22.
109 Macintyre S, Maciver S, Sooman A. Area, Class and Health: Should we be Focusing on Places or
    People? J Soc Policy 1993;22(02):213-34, doi:doi:10.1017/S0047279400019310.
110 Dunn JR, Cummins S, editors. Placing health in context. 2007; Soc Sci Med 65 (9).
111 Groenewegen PP, Westert GP, Boshuizen HC. Regional differences in healthy life expectancy in the
    Netherlands. Public Health 2003;117(6):424-9.
112 Cummins S, Macintyre S, Davidson S, Ellaway A. Measuring neighbourhood social and material
    context: generation and interpretation of ecological data from routine and non-routine sources. Health
    Place 2005;11(3):249-60.
113 Marmot M, Wilkinson RG, editors. Social Determinants of Health. 2nd ed. Oxford: Oxford
    University Press; 2006.
114 van Hooijdonk C, Droomers M, van Loon JAM, van der Lucht F, Kunst AE. Exceptions to the rule:
    Healthy deprived areas and unhealthy wealthy areas. Soc Sci Med 2007;64(6):1326-42.
115 Fergus S, Zimmerman MA. Adolescent Resilience: A Framework for Understanding Healthy
    Development in the Face of Risk. Annu Rev Public Health 2005;26(1):399-419, doi:doi:10.1146/
    annurev.publhealth.26.021304.144357.
116 Wendel-Vos W, Droomers M, Kremers S, Brug J, van Lenthe F. Potential environmental determinants
    of physical activity in adults: a systematic review. Obes Rev 2007;8(5):425-40.
117 Wynia S. Eén minister maakt nog geen prachtwijken. Elsevier. 2007 maart 26. Internet: http://
    www.elsevier.nl/web/Commentaren/En-minister-maakt-nog-geen-
    prachtwijken.htm?forum=117143&post=true#article_form, geraadpleegd: 20-04-2012.
118 Savelkoul M, Fleer J, Schroevers MJ. Wat is omgaan met stress? Volksgezondheid Toekomst
    Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en
    Milieu; 2008 april 14. Rubriek Gezondheidsdeterminanten\ Leefstijl\ Omgaan met stress. Internet:
    http://www.nationaalkompas.nl/gezondheidsdeterminanten/leefstijl/omgaan-met-stress/wat-is-
    omgaan-met-stress/, geraadpleegd: 20-04-2012.
119 Evans GW. Environmental stress and health. In: Baum A, Revenson T, Singer JE, editors. Handbook
    of Health Psychology. Mahway, NJ: Erlbaum; 2001.
120 Ursin H, Eriksen H. Cognitive activation theory of stress, sensitization, and common health
    complaints. Ann NY Acad Sci 2007;1113:304-10.
    Referenties                                                                                            87
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>121 Campbell JM. Ambient Stressors. Environ Behav 1983;15(3):355-80.
122 Gezondheidsraad, Raad voor Ruimtelijk, Milieu- en Natuuronderzoek. Natuur en gezondheid.
    Invloed van natuur op sociaal, psychisch en lichamelijk welbevinden [Nature and Health. The
    influence of nature on social, psychological and physical well-being]. Den Haag: Gezondheidsraad,
    Raad voor Ruimtelijk, Milieu- en Natuuronderzoek; 2004. Publicatie Gezondheidsraad nr 2004/09,
    publicatie RMNO nr A02a. Internet: http://www.gezondheidsraad.nl/nl/adviezen/natuur-en-
    gezondheid-invloed-van-natuur-op-sociaal-psychisch-en-lichamelijk-welbevinden, geraadpleegd:
    20-04-2012.
123 Gezondheidsraad. Stille gebieden en gezondheid. Den Haag: Gezondheidsraad; 2006. Publicatie nr
    2006/12. Internet: http://www.gezondheidsraad.nl/nl/adviezen/stille-gebieden-en-gezondheid,
    geraadpleegd: 20-04-2012.
124 Hartig T, Evans GW, Jamner LD, Davis DS, Gärling T. Tracking restoration in natural and urban field
    settings. J Environ Psychol 2003;23(2):109-23.
125 Mitchell R, Popham F. Greenspace, urbanity and health: relationships in England. J Epidemiol
    Community Health 2007;61(8):681-3.
126 den Hertog FRJ, Bronkhorst MJ, Moerman M, van Wilgenburg R. De Gezonde Wijk. Een onderzoek
    naar de relatie tussen fysieke wijkkenmerken en lichamelijke activiteit. Amsterdam: EMGO Instituut;
    2006 december. Internet: http://www.rivm.nl/milieuportaal/images/
    Den%20Hertog%20et%20al%20(2006).%20De%20Gezonde%20Wijk.pdf, geraadpleegd: 20-04-
    2012.
127 van Poll R. The perceived quality of the urban residential environment [PhD Thesis]:
    Rijksuniversiteit Groningen; 1997. Internet: http://dissertations.ub.rug.nl/FILES/faculties/science/
    1997/h.f.p.m.van.poll/thesis.pdf, consulted 20-04-2012.
128 Bonaiuto M, Aiello A, Perugini M, Bonnes M, Ercolani AP. Multidimensional perception of
    residential environment quality and neighbourhood attachment in the urban environment. J Environ
    Psychol 1999;19(4):331-52.
129 Bonaiuto M, Fornara F, Bonnes M. Indexes of perceived residential environment quality and
    neighbourhood attachment in urban environments: a confirmation study on the city of Rome.
    Landscape Urban Plan 2003;65(1-2):41-52.
130 Ellaway A, Macintyre S, Kearns A. Perceptions of Place and Health in Socially Contrasting
    Neighbourhoods. Urban Studies 2001;38(12):2299-316.
131 Connerly C, Marans RW. Neighborhood quality: a description and analysis of indicators. In: Huttman
    E, van Vliet W, editors. Handbook of Housing and the built Environment in the United States. New
    York: Greenwood; 1988. p. 37-61.
132 Drukker M. The Neighbourhood Matters. The neighbourhood social environment and differences in
    self-reported quality of life and mental health [PhD thesis]. Maastricht: Universiteit Maastricht; 2004
    november 12. Internet: http://arno.unimaas.nl/show.cgi?fid=7676, consulted 20-04-2012.
88  Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>133 Drukker M, Kaplan C, Schneiders J, Feron F, van Os J. The wider social environment and changes in
    self-reported quality of life in the transition from late childhood to early adolescence: a cohort study.
    BMC Public Health 2006;6(1):133, doi:10.1186/1471-2458-6-133.
134 Braubach M. Residential conditions and their impact on residential environment satisfaction and
    health: results of the WHO large analysis and review of European housing and health status (LARES)
    study. Int J Environ Pollut 2007;30(3/4):384-403.
135 Kroesen M, Molin EJE, Miedema HME, Vos H, Janssen SA, van Wee B. Estimation of the effects of
    aircraft noise on residential satisfaction. Transport Res D-Tr E 2010;15(3):144-53.
136 Bonnefoy XR, editor. Proceedings of the 2nd WHO International Housing and Health Symposium:
    Bonn, Germany; 2005. Symposium: September 29 - October 1, 2004, Vilnius, Lithuania.
137 Bonnefoy X. Inadequate housing and health: an overview. Int J Environ Pollut 2007;30(3-4):411-29.
138 Bonnefoy X, Braubach M, Krapavickaite D, Ormand D, Zurlyte I. Housing conditions and self-
    reported health status: A study in panel block buildings in three cities of Eastern Europe. J Hous Built
    Environ 2003;18(4):329-52.
139 Bonnefoy XR, Braubach M, Moissonnier B, Monolbaev K, Robbel N. Housing and Health in
    Europe: Preliminary Results of a Pan-European Study. Am J Public Health 2003;93(9):1559-63,
    doi:10.2105/ajph.93.9.1559.
140 Ormandy D, editor. Housing and Health in Europe The WHO LARES project. London, New York:
    Routledge; 2009; Housing and Society Series. ISBN: 978-0-415-47735-2.
141 Leidelmeijer K, van Lensel J, Giesbers. Kwaliteit van buurt en straat - tussen feit en fictie. Den Haag:
    Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer; 2009 januari. Internet:
    http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/woningmarkt/documenten-en-publicaties/rapporten/2009/
    11/09/kwaliteit-van-buurt-en-straat-tussen-feit-en-fictie.html, geraadpleegd: 20-04-2012.
142 Ostendorf W, Musterd S, de Vos S. Social Mix and the Neighbourhood Effect. Policy Ambitions and
    Empirical Evidence. Housing Studies 2001;16(3):371-80.
143 Cummins S, Curtis S, Diez-Roux AV, Macintyre S. Understanding and representing 'place' in health
    research: a relational approach. Soc Sci Med 2007;65(9):1825-38.
144 Krieger N. Theories for social epidemiology in the 21st century: an ecosocial perspective. Int J
    Epidemiol 2001;30(4):668-77, doi:10.1093/ije/30.4.668.
145 Whitehead M, Dahlgren G. European strategies for tackling social inequities in health: Levelling up
    Part 1. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2007. Internet: http://www.euro.who.int/
    document/e89383.pdf, geraadpleegd: 20-04-2012.
146 Beck U, Willms J. Conversations with Ulrich Beck. Cambridge: Polity Press; 2003.
147 GGD Rotterdam-Rijnmond, cluster Milieu & Hygiëne. Gezonde plannen: overzicht van instrumenten
    voor het bevorderen van gezondheids- en milieuprestaties in ruimtelijke plannen. Den Haag:
    Ministerie van VROM; 2008 januari 31. Internet: http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-
    publicaties/rapporten/2008/11/01/gezonde-plannen.html, geraadpleegd: 20-04-2012.
    Referenties                                                                                               89
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>148 Lebret E. Hoe (on-)gezond is onze leefomgeving? : attributie, appreciatie en acceptatie van milieu-
    gezondheid risico’s. Utrecht: Universiteit Utrecht; 2008 juli 7. Rede uitgesproken op 7 juli 2008 bij
    het aanvaarden van het ambt van hoogleraar in de Environmental Health Impact Assessment.
149 Faustini A, Martuzzi M, Miti F, Forastiere F. Cross-cutting issues in Risk Assessment Susceptibility
    and Integrated Assessment of Health Risks. London: Imperial College School of Medicine; 2010.
    INTARESE Work Package 1.5. Internet: http://www.integrated-assessment.eu/content/
    susceptibile_groups, geraadpleegd: 20-04-2012.
150 Sacks JD, Stanek LW, Luben TJ, Johns DO, Buckley BJ, Brown JS, e a. Particulate Matter-Induced
    Health Effects: Who Is Susceptible? Environ Health Perspect 2011;119(4):446-54.
151 Gezondheidsraad. Leidraad voor identificatie en bescherming van hoogrisicogroepen. Den Haag:
    Gezondheidsraad; 2011. Publicatienr. 2011/39. Internet: http://www.gezondheidsraad.nl/sites/default/
    files/201139Leidraad%20hoogrisicogroepen.pdf, geraadpleegd: 20-04-2012.
152 Cesaroni G, Boogaard H, Jonkers S, Porta D, Badaloni C, Cattani G, e a. Health benefits of traffic-
    related air pollution reduction in different socioeconomic groups: the effect of low-emission zoning
    in Rome. Occup Environ Med 2011;69(2):133-9, doi:10.1136/oem.2010.063750.
153 Melse J, Petersen A. Van onderzoeker naar ondersteuner? Over positivisme, post-normal science en
    reflexiviteit; ontwikkelingen in het denken over wetenschap, politiek en maatschappij, en de
    betekenissen daarvan voor MNP en MNP’ers. Een discussiestuk. Bilthoven: Rijksinstuut voor
    Volksgezondheid en Milieu, Milieu en Natuur Planbureau; 2002.
154 'Thuis'. Op weg naar een integrale aanpak van het leefomgevingsbeleid. Den Haag: Ministerie van
    VROM; 1996.
155 Leefomgevingsbalans, voorzet voor vorm en inhoud. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid
    en Milieu; 1998. RIVM-rapport nr. 408504001. Internet: http://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/
    408504001.html, geraadpleegd: 20-04-2012.
156 Elzenga JG, Ros JPM, Bouwman AF. Het ruimtebeslag van Nederlanders, 1995-2030.
    Achtergronddocument bij de MV5. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu; 2000.
    RIVM Rapport 408129010. Internet: http://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/408129010.html,
    geraadpleegd: 20-04-2012.
157 Ros JPM, editor. Voetafdrukken van Nederlanders. Energie- en ruimtegebruik als gevolg van
    Consumptie. Achtergronden MB98 en MB99. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en
    Milieu; 2000. RIVM Rapport 251701040. Internet: http://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/
    251701040.html, geraadpleegd: 20-04-2012.
158 Europe 2005. The Ecological Footprint. Brussels: WWF European Policy Office; 2005.
159 Fast T, van de Weerdt DHJ. Gezondheidseffectscreening Stad en Milieu 2008. Handboek voor een
    gezonde inrichting van de woonomgeving. Utrecht: GGD Nederland; 2010 juli. Rapport in opdracht
    van het Ministerie van VROM en het Ministerie van VWS. Versie 1.5. Internet: http://
    www.rijksoverheid.nl/bestanden/documenten-en-publicaties/brochures/2010/07/01/handboek-
    gezondheidseffectscreening-stad-milieu-voor-de-inrichting-van-een-gezonde-leefomgeving/
    w1421.pdf, geraadpleegd: 20-04-2012.
90  Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>160 Gezondheidsraad: Commissie Risicomaten en risicobeoordeling. Niet alle risico's zijn gelijk. Den
    Haag: Gezondheidsraad; 1995. Publicatie nr 1995/06. Internet: http://www.gezondheidsraad.nl/nl/
    adviezen/niet-alle-risico-s-zijn-gelijk-kanttekeningen-bij-de-grondslag-van-de-risicobenadering-het-,
    geraadpleegd: 20-04-2012.
161 Passchier WF, Kleinjans JCS, Lebret E, Midden CJH. Gezondheidseffectscreening Moerdijkse Hoek.
    Eerste advies van de Wetenschappelijke Toetsingscommissie Gezondheid-effectscreening
    Moerdijkse Hoek. 's-Hertogenbosch: Provincie Noord-Brabant; 2004. Internet: http://
    www.brabant.nl/politiek-en-bestuur/provinciale-staten/vergaderstukken-en-besluiten-ps-en-
    commissies/agenda-en-vergaderstukken-statencommissies/historische-statencommissies/
    cmh.aspx?qvi=14733, geraadpleegd: 20-04-2012.
162 Passchier WF, Lebret E, Midden CJH. Gezondheidseffectscreening Moerdijkse Hoek. Tweede advies
    van de Wetenschappelijke Toetsingscommissie Gezondheid-effectscreening Moerdijkse Hoek. 's-
    Hertogenbosch: Provincie Noord-Brabant; 2004.
163 Murray CJL, Acharya AK. Understanding DALYs. J Health Econ 1997;16 703-30.
164 de Hollander AEM, Melse JM, Lebret E, Kramers PG. An aggregate public health indicator to
    represent the impact of multiple environmental exposures. Epidemiol 1999;10(5):606-17.
165 Gezondheidsraad. Maten voor milieugezondheidseffecten. Den Haag: Gezondheidsraad; 2007
    oktober 16. Publicatie nr 2007/21. Internet: http://www.gezondheidsraad.nl/nl/adviezen/maten-voor-
    milieugezondheidseffecten, geraadpleegd: 20-04-2012.
166 Knol AB. Health and the environment : assessing the impacts, addressing the uncertainties [PhD
    thesis]. Utrecht: Utrecht University; 2010. Internet: http://igitur-archive.library.uu.nl/dissertations/
    2010-0401-200203/UUindex.html, consulted 20-04-2012.
167 Knol AB, Staatsen BAM. Trends in the environmental burden of disease in the Netherlands 1980-
    2020. Bilthoven: National Institute of Public Health and the Environment; 2005. RIVM rapport
    500029001. Internet: http://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/500029001.html, geraadpleegd: 20-
    04-2012.
168 Hänninen O, Knol A, editors. European Perspectives on Environmental Burden of Disease. Estimates
    for Nine Stressors in Six European Countries. Helsinki: National Institue for Health and Welfare
    (THL); 2011. Report 1/2011. Internet: http://www.thl.fi/thl-client/pdfs/b75f6999-e7c4-4550-a939-
    3bccb19e41c1, geraadpleegd: 20-04-2012.
169 Schram-Bijkerk D, van Kempen E, Knol AB, Kruize H, Staatsen B, van Kamp I. Quantitative health
    impact assessment of transport policies: two simulations related to speed limit reduction and traffic
    re-allocation in the Netherlands. Occup Environ Med 2009;66(10):691-8, doi:10.1136/
    oem.2008.041046.
170 Macintyre S, Ellaway A. Neighbourhoods and Health: Overvie. In: Kawachi I, Berkman L, editors.
    Neighbourhoods and Health. Oxford: Oxford University Press; 2003. p. 20-42.
171 van Iersel J, Leidelmeijer K. APK voor wijken - instrumentontwikkeling. Amsterdam: RIGO
    Research en Advies BV/Atlas voor gemeenten; 2007.
    Referenties                                                                                              91
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>172 Leidelmeijer K, Marlet G. Leefbaarometer meting 2008. Eerste uitkomsten en methodische
    verantwoording. Amsterdam/Utrecht: RIGO Research en Advies BV/Atlas voor gemeenten; 2009
    mei. Internet: http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/rapporten/2009/05/01/meting-
    leefbaarometer-2008-pdf.html, geraadpleegd: 20-04-2012.
173 Knol F. Wijkkwaliteiten. De kwaliteit van de fysieke woonomgeving 1994–2002. Den Haag: Sociaal
    Cultureel Planbureau; 2005 april 8. Werkdocument 112. Internet: http://www.scp.nl/
    dsresource?objectid=20835&type=org, geraadpleegd: 20-04-2012.
174 van Oers JAM, editor. Gezondheid op koers? Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2002.
    Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu; 2002. RIVM-rapportnummer 270551001.
    Internet: http://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/270551001.pdf, geraadpleegd: 21-12-2008.
175 Knol F. Kwaliteit van de fysieke woonomgeving. Hoofdstuk 11. In: Roes T, editor. De sociale staat
    van Nederland 2003. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau; 2003. p. 245-62. Internet: http://
    www.scp.nl/Publicaties/Alle_publicaties/Publicaties_2003/De_sociale_staat_van_Nederland_2003,
    geraadpleegd: 30-05-2011.
176 Kruize H, Van Kamp I, Doornbos G, Köhler AR. Kwaliteit van de leefomgeving en gezondheid in
    verschillende typen buurten. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu; 2011. in
    druk.
177 Jarup L. Health and environment information systems for exposure and disease mapping, and risk
    assessment. Environ Health Perspect 2004;112(9):995-7.
178 Kokki E, Ranta J, Penttinen A, Pukkala E, Pekkanen J. Small area estimation of incidence of cancer
    around a known source of exposure with fine resolution data. Occup Environ Med 2001;58(5):315-
    20, doi:10.1136/oem.58.5.315.
179 Hoek G, Boogaard H, Porta D, Cesaroni G, Badaloni C, Stafoggia M, e a. Final full assessment report
    INTARESE WP3.1 Transport. London: Imperial College; 2011 March 16. Internet: http://
    www.intarese.org/ktapi, geraadpleegd: 20-04-2012.
180 Nolte E, Shkolnikov V, McKee M. Changing mortality patterns in East and West Germany and
    Poland. II: short-term trends during transition and in the 1990s. J Epidemiol Community Health
    2000;54(12):899-906.
92  Sociale aspecten van de leefomgeving in relatie tot milieu en gezondheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>