<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Ingezonden commentaren op het openbare concept van het
achtergronddocument Groente en fruit
De volgende organisaties hebben commentaar ingestuurd:
  •  Barendse – Dutch Colours
  •  Dutch Blueberry Collective
  •  Federatie Nederlandse Levensmiddelen Industrie
  •  Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
  •  Unilever
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Van: Leon Barendse
Verzonden: vrijdag 10 april 2015 15:43
Aan: GR_RGV2015
Onderwerp: FW: Nieuwsbrief : Ontdek de Goed voor Ogen topper
Geachte dame / heer,
Volgens mij is het onderzoek nog niet helemaal compleet.
Veel succes
 Met vriendelijke groet,
 Léon Barendse
 Directeur
Wij zijn één van de 10 finalisten in ondernemingsverkiezing van Noord Holland.( www.ovnh.nl )
Stemmen op Barendse-DC? http://verkiezing.ovnh.nl/stem/index.php?route=users/login
Van: Karin Barendse
Verzonden: woensdag 8 april 2015 10:36
Aan: Ad de Groot; Ad de Groot; Annelies Looije; Annette Hermans; Danny van der Spek; Eugene van
Ruijven; Hans van de Bosch; Huub Zuidgeest; John en Ard Barendse; John van Wingerden; Leo
Uijtdewilligen BV; Leon Barendse (
Onderwerp: Nieuwsbrief : Ontdek de Goed voor Ogen topper
Beste allen,
Bijgaand de “Goed voor ogen” nieuwsbrief met veel aandacht voor oranje paprika.
Met vriendelijke groet,
Karin Barendse
    Eet gezond voor je ogen - ontdek hier een nieuw Goed      Klik hier wanneer u dit bericht niet kunt lezen
    voor Ogen chefrecept & de oranje paprika
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Oranje paprika dé Goed voor Ogen topper
Dit keer in de spotlight de Oranje Paprika. Waarom? Omdat de Oranje paprika in
tegenstelling tot zijn bekendere rode, groene en gele familie heel veel zeaxanthine bevat en
dat is weer Goed voor Ogen.
Ook weer een prachtig 3-gangen menu samengesteld door de koks van het Deltion College uit
Zwolle waar een heel pallet van MBO-opleidingen wordt gegeven, waaronder Optiek en
Horeca. Op deze MBO wordt steeds gezocht naar raakvlakken tussen de gegeven
vakgebieden. Dus was gezond koken voor Ogen en de optiekopleiding een zogenaamd
inkoppertje.
En als laatste aandacht voor de komende Goed voor Ogen-week die bij de deelnemende opticiens
wordt gehouden van 11 april tot 18 april onder het motto Preventieve Oogzorg.
Goed voor Ogen één oranje paprika per week
Oranje paprika’s zijn lekker en supergezond. Ze bevatten veel vitamines en mineralen, vaak
zelfs meer dan andere groenten en fruit. Zo bevat oranje paprika het meeste vitamine C van
alle veel gegeten groenten en fruit. Paprika is gezond eten. Want naast veel vitamine C
bevat paprika vitamine E, vitamine B1 en vitamine B2.
Uw lichaam zet bètacaroteen in paprika om in vitamine A – en precies de hoeveelheid die u
nodig hebt. U hebt er geen omkijken naar. Daarnaast bevat oranje paprika in hele sterke
mate nog een stofje namelijk zeaxanthine en dat is heel oog-gezond. Alle oog-gezonde vitamines
vind je hier >>
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Zeaxanthine is een natuurlijke oranje kleurstof, en lid van de 'caroteen familie', die in het
lichaam als antioxidant werkt. Een antioxidant is een opruimer van vrije radicalen, oftewel
de afvalstoffen. In het oog, het netvlies en zeker op de gele vlek komt, onder andere, veel
zeaxanthine voor. Gelukkig maar, want doordat we de hele dag ons oog gebruiken zijn er
veel afvalstoffen en hebben we die antioxidanten zoals zeaxanthine hard nodig. Het risico is
anders dat oogziektes zoals macula degeneratie een kans krijgen. Daarom zijn we heel blij dat
we de oranje paprika als basis kunnen gebruiken voor ons Goed voor Ogen-drankje
binnenkort verkrijgbaar bij uw opticien en/of www.frecious.nl.
Weetje: De dagelijks noodzakelijke hoeveelheid zeaxanthine is 0,3-0,5 mg. Iemand met
aanleg of beginnend LMD heeft baat bij 0,7-1 mg per dag. Echte LMD patiënten hebben baat
bij 1-2 mg per dag. En daarom staat oranje paprika in de spotlight want er zit 3 mg per 100
mg zeaxanthine in d.w.z. één grote oranje paprika per week is voldoende voor een gezond
persoon!
                   Lekkere gerechten met oranje paprika vind je hier
Word een échte Goed voor Ogen chef
Ook voor een uitgebreid diner zijn er genoeg Goed voor Ogen gerechten. Goed voor Ogen
koken op restaurantniveau. Het driegangenmenu van de Goed voor Ogen chef hieronder laat
zien hoe u dit in uw eigen keuken kunt bereiken.
                                                    Gemarineerde makreelfilet
                                                    Verras uw gasten met een heerlijk
                                                    voorafje, gemarineerde makreel. En
                                                    dankzij deze makreel, rucola en doperwten
                                                    is het ook nog eens zeer Goed voor Ogen.
                                                    Als u dit heerlijke gerecht een keer thuis
                                                    wil maken. Dan vind u hier het recept van de
                                                    gemarineerde makreel>>
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Zacht gegaarde varkenshaas
Perfect om de Goed voor Ogen makreel op
te volgen is deze varkenshaas. Zacht
gegaard en in combinatie met de pompoen
ontzettend Goed voor Ogen. Het recept van de
varkenshaas met pompoen vind je hier>>
                                                         Avocado bavarois met koffiesaus
                                                         Om de avond net zo goed af te sluiten als
                                                         deze begon is er ook nog een zalig desert.
                                                         Een zachte avocado bavarois met
                                                         koffiesaus. En natuurlijk is ook de afsluiter
                                                         van de avond Goed voor Ogen. Dit komt
                                                         dankzij de avocado, eieren en het
                                                         amandel- of kokosschaafsel in het gerecht.
                                                         Hier vind je het recept van dit Goed voor Ogen
                                                         dessert>>
Laat u regelmatig uw ogen checken?
Als u een oproep krijgt om uw auto weer een onderhoudsbeurt te laten geven, dan vind u
dat heel normaal. Tenslotte weet u dat bijna alles onderhoud nodig heeft. Maar hoe zit het
met uw ogen? De opticiens besteden in de Goed voor Ogen-week, welke loopt van 11 t/m
18 april, extra aandacht aan het checken van uw ogen en het geven van oogadvies. Zo
bieden zij alle klanten, en alle anderen die eens behoefte hebben aan een deskundig advies,
aan om langs te komen voor een check-up. Tijdens deze controle kijken ze ondermeer naar
uw oogdruk en leggen u graag uit waarom goede voeding zo belangrijk is voor uw ogen. De
bij Goed voor ogen aangesloten opticiens vindt u hier >>
Klanten die een oogcontrole hebben gehad, ontvangen bij de deelnemende opticiens een
100% natuurlijk Goed voor Ogen drankje (zolang de voorraad strekt.), met een mix van
ooggezonde groente en vruchten. Gewoon, omdat wij graag voor uw ogen zorgen. Het
drankje is een product van slow-juice, waardoor alle gezonde stoffen erin blijven en de
smaak zachter wordt. Stoffen als zeaxanthine, luteïne en vitamine C zitten op een
natuurlijke wijze in het sap. De kleurstoffen spelen een grote rol in ons netvlies, en leveren
daarmee een belangrijke bijdrage om uw zicht lang goed te houden. Wie wil er niet goed
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>blijven zien?
Met vriendelijke groet,
Goed voor Ogen
            Share            Tweet            Forward
Copyright © 2015 Goed voor Ogen, All rights reserved.
Als opticien aangesloten bij Goed voor Ogen ontvangt u deze mailing.
Our mailing address is:
Goed voor Ogen
Van Koppenweg 2
Naaldwijk, Zh 2672 EH
Netherlands
Add us to your address book
Afmelden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Van: Theo Douven
Verzonden: maandag 13 april 2015 13:34
Aan: GR_RGV2O15
Onderwerp: commentaar
Geachte commissie Richtlijnen goede voeding van de Gezondheidsraad
voor het advies Richtlijnen goede voeding 2015,
Als oud voorzitter van het Dutch Blueberry Collective DBC, was ik vanaf 2001 belast
met wetenschappelijk onderzoek naar de gezondheidsaspecten van blauwe bessen
wereldwijd. Dit heeft in 2006 geleid tot een Literatuuroverzicht gemaakt door
Plant Research International PRI Wageningen over Gezondheidsbevorderende stoffen
in de blauwe bes (Vaccinium corymbosum).
Vanwege het feit dat raseffecten, klimaat- en teeltomstandigheden een grote invloed
kunnen hebben op gehalten aan gezondheidsbevorderende stoffen in het algemeen,
maar zeker op antioxidanten en antioxidantcapaciteit is besloten om deze
gezondheidsbevorderende factoren te meten in in Nederland geteelde gangbare rassen.
Dit onderzoek is in 2007 uitgevoerd met 8 gangbare rassen wederom door boven genoemde
instituut, dat in de jaren daarna samen met de Universiteit van Maastricht
vervolgonderzoeken
 uitvoerde o.a. naar de stabiliteit bij verwerkingen van blauwe bessen tot b.v. sap ,jam en
vlaaivullingen (- 20 tot +220 graden C)en als laatste ‘de werking in de mens’.
 De eindrapportage van dit onderzoek uitgevoerd door de Universiteit Maastricht is
 bijgevoegd.
 Deze is ook gepubliceerd in wetenschappelijke literatuur.
 contactadres Theo de kok.
 Graag dit totaal volledige onderzoek dat ongeveer ruim 650.000 euro heeft gekost en tot
 2014
 heeft gelopen meenemen in uw Richtlijnen goede voeding.
 Het DBC is momenteel een slapende Organisatie, waarvoor ik deze zaak thans waarneem.
 Met vriendelijke groet,
 Theo Douven
 B-Berry
 Heren bosweg 24
 5962 NX Melderslo
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Rapportage onderzoek Blauwe bes
Gezondheidsbevorderende eigenschappen van de blauwe bes
Identificatie van bioactieve stoffen in de blauwe bes die bijdragen tot
de antioxidant werking in de mens
en ontrafeling van de onderliggende moleculaire mechanismen
 Dr. Simone van Breda
 Dr. Theo de Kok
 Universiteit Maastricht
 Vakgroep Toxicogenomics
 Februari 2014
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Voorwoord
In de voorliggende onderzoeksrapportage is het onderzoek beschreven dat is uitgevoerd door de
Universiteit Maastricht in het kader van de Samenwerkingsovereenkomst betreffende het
onderzoeksproject: Gezonde blauwe bessen, 25-11-2008. Partners in deze samenwerking zijn het
Dutch Blueberry Collective (DBC), Blueberry World, FruitWorid, de Coöperatieve veiling Zuidoost
Nederland (ZON), Plant Research International (PRI), de Limburgse Land- en Tuinbouw Bond (LLTB),
het Innovatie Centrum Gezonde Voeding (ICGV), en Best Fresh Functional Foods (BP3) als
pe nvoe rd er.
Deze rapportage heeft betrekking op het onderzoek naar de biologische activiteit en de mate van
antioxidantwerking van verschillende blauwe bessen rassen en bioactieve stoffen, en de moleculaire
mechanismen die betrokken zijn bij de bescherming van de mens tegen oxidatieve DNA
beschadiging.
De resultaten van het onderzoek naar de chemische samenstelling van de verschillende blauwe
bessen rassen en de invloed van verwerkingstechnologieën op de stabiliteit van bioactieve stoffen is
eerder gerapporteerd door PRI.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Verklarende begrippenlijst
Antioxidant           Stof die in staat is de door vrije (zuurstof) radicalen in het organisme
                     veroorzaakte beschadigingen te neutraliseren of te verminderen. De
                      vrije radicalen zijn met name verantwoordelijk voor de oxidatie van de
                      cellen, een belangrijk verschijnsel bij het verouderingsproces.
Apoptose              Gecontroleerde celdood; dit proces zorgt ervoor dat beschadigde
                      cellen op een gecontroleerde manier worden verwijderd en
                      opgeruimd zonder dat daarbij het omliggende weefsel wordt
                      beschadigd. Dit proces kan bijdragen aan de bescherming tegen
                      kanker door potentiele kankercellen op te ruimen.
DNA                   een verzameling van moleculen waarin de informatie voor erfelijke
                      eigenschappen opgeslagen ligt.
Gen                  Stukje DNA met een specifieke erfelijke eigenschap.
Genexpressie          De mate waarin een gen tot uitdrukking (expressie) gebracht word in
                      een cel. De activiteit van genen kan verschillend zijn van cel tot cel, en
                      wordt op allerlei manieren gereguleerd. Zo kunnen ook verschillende
                     voedingsstoffen invloed uitoefenen op de mate waarin een gen actief
                      of inactief is.
Genexpressie profiel  Het totaal van het tot expressie gebrachte genen; dit wordt vaak
                     gezien als een soort biologische vingerafdruk die iets zegt over de
                      conditie of mate van activiteit van een cel of weefsel.
Microarray techniek   Een techniek die gebruik maakt van zogenoemde DNA microarrays;
                      deze techniek maakt het mogelijk om de genexpressie van ongeveer
                      30.000 genen tegelijkertijd te bepalen.
Pathway               Een complexe reeks van processen waarin verschillende genen en
                     andere factoren gezamenlijk betrokken zijn en die leidt tot een
                      bepaalde functie of effect.
Radicaalvorming      Allerlei normale processen in het lichaam kunnen leiden tot de
                     vorming van (zuurstof)radicalen; blootstelling aan schadelijke stoffen
                      kunnen de radicaalvorming stimuleren waardoor schade in het
                      lichaam ontstaat.
Zuurstof radicalen   Zuurstof radicalen zijn zeer reactieve zuurstof verbindingen die snel
                      reageren met belangrijke molecurlen in het lichaam zoals eiwitten,
                     vetten en DNA
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Samenvatting
De blauwe bes staat bekend om zijn hoge gehalte aan antioxidanten en andere bioactieve stoffen.
Algemeen wordt aangenomen dat deze stoffen gunstige effecten hebben op de menselijke
gezondheid. In dit onderzoek is onderzocht in welke mate verschillende bioactieve stoffen en
verschillende blauwe bessen rassen in staat zijn bescherming te bieden tegen beschadigingen van
het DNA in de mens en welke biologische processen daarbij betrokken zijn. Beschadiging van het
DNA wordt gezien als een belangrijke factor in het ontstaan van verschillende chronische ziekten en
ve ro u de ring.
Het onderzoek richt zich specifiek op de rassen Aurora, Elliot, Draper en Bluecrop, en de bioactieve
stoffen cyanidine, peonidine, quercetine en vitamine C. Een serie experimenten met menselijke
gekweekte cellen laten zien dat een blootstelling gedurende 2 uur met de verschillende extracten al
zorgt voor een dosis-afhankelijke bescherming tegen DNA schade geïnduceerd door een sterke
oxidant (TBH). Van de verschillende rassen blijkt Elliot het grootste beschermend effect te laten zien
al is het verschil in het beschermend effect van de verschillende sappen niet heel erg groot. De
resultaten laten zien dat ook een blootstelling gedurende 2 uur zorgt voor een dosis-afhankelijke
bescherming tegen DNA schade geïnduceerd door TBH. Cyanidine en quercetine laten hier het
sterkste effect zien.
Het onderzoek naar de vorming van zuurstof radicalen laat zien dat sap van Aurora, Elliot, Bluecrop
en het sap dat in de humane interventiestudie is gebruikt allen zorgen voor een dosisafhankelijke
afname in de hoeveelheid gevormde zuurstofradicalen. Dit betekent dat stoffen in deze sappen in
staat zijn zuurstofradicalen in het lichaam onschadelijk te maken. Het positieve effect van de
voedingsinterventie zou dus (gedeeltelijk) verklaard kunnen worden door dit effect. Van de
individuele bioactieve stoffen laat alleen cyanidine een lineaire dosis afhankelijke afname zien van
de radicaalvorming.
Vervolgens is in de witte bloedcellen van mensen die gedurende een periode van 4 weken dagelijks
een liter blauwe bessen/appelsap hebben gedronken, onderzocht wat het effect is op bescherming
tegen DNA schade en welke moleculaire processen hierbij betrokken zijn. Dit is gedaan met behulp
van zogenoemde Genomics technieken om het effect van de voedingsinterventie op de activering
van 30.000 biologische eigenschappen (genen) tegelijkertijd te onderzoeken. Deze genen kunnen
geactiveerd of geïnactiveerd worden en de verandering van het geheel (het genexpressie profiel)
kan worden vertaald naar een stimulering of remming van bepaalde biologische processen. De
manier waarop gen expressie werd beïnvloed door de interventie gaf aan dat:
 1.    Een bescherming tegen DNA schade gepaard gaat met een gunstige beïnvloeding van processen
       die betrokken zijn bij ontstaan van kanker (apoptose pathway en immuun respons pathway).
       Dit toont aan dat de consumptie van blauwe bessen kan bijdragen aan een verlaagd
       kankerrisico;
 2.    Er een gunstig effect is op processen die betrokken zijn bij de bloedstolling. Dit betekent dat de
       consumptie van blauwe bessen kan bijdragen aan een verminderd risico op hart- en
       vaatziekten;
 3.    Er een gunstig effect is ten aanzien van het vetzuurmetabolisme dat een belangrijke rol speelt in
       het ontstaan van obesitas en diabetes.
 Om de resultaten van de interventiestudie te kunnen vertalen naar de effecten van de bioactieve
 stoffen in de blauwe bessen rassen is een vergelijking gemaakt met de genexpressie profielen die
 geïnduceerd worden in gekweekte cellen. De resultaten leiden tot de volgende conclusies:
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>1.   De genexpressie effecten voor de verschillende extracten komen voor een groot gedeelte
     overeen met de genexpressie effecten gevonden in de humane interventiestudie;
2.   Het extract van Elliot induceert voor bijna 80% van de geselecteerde genen uit de humane
     interventiestudie dezelfde effecten, en is hiermee nog beter vergelijkbaar dan het extract van
     het interventiesap;
3.   Het extract van Draper resulteert in de minst vergelijkbare genexpressie effecten met de
     humane interventiestudie, maar nog altijd voor ruim 40%;
4.   De individuele bioactieve stoffen zijn over het algemeen niet goed in staat om dezelfde
    genexpressie effecten te bewerkstelligen als in de humane interventiestudie. Dit betekent dat
    een mix van bioactieve stoffen in een biologische matrix zoals in de blauwe bes beter in staat is
    om gezondheidsbevorderende genexpressie effecten te induceren.
Op grond van de geïdentificeerde mechanismen wordt een causaal verband tussen inname van de
blauwe bes en gezondheids-bevorderende effecten aannemelijk gemaakt. Dit geldt nadrukkelijk voor
de vermindering van de risico’s op kanker, hart- en vaatziekten en diabetes.
Deze bevindingen versterken de basis voor het onderbouwen van een gezondheidsclaim en biedt
een goede wetenschappelijke basis voor verdere promotie van de blauwe bes.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Inleiding
Een gezonde voeding wordt in verband gebracht met een verlaagd risico op verschillende chronische
ziekten zoals kanker, hart en vaat ziekten, diabetes en veroudering. Grote bevolkingsonderzoeken
hebben door de jaren heen aangetoond dat vooral de consumptie van groeten en fruit bijdragen aan
het voorkomen van deze ziekten. Vooral groeten en fruit met hoge gehalten aan vitamines,
antioxidanten en andere zogenoemde bioactieve stoffen lijken bij te dragen aan dit beschermende
effect (de Kok et al 2010, 2012). In dit opzicht trekt de blauwe bes volop de aandacht vanwege de
grote verscheidenheid aan belangrijke stoffen die hierin te vinden zijn. In het verleden heeft Plant
Research Institute (PRI) aangetoond dat de blauwe bes een zeer hoge antioxidantcapaciteit heeft die
vooral wordt veroorzaakt door de aanwezige anthocyanen en andere polyphenolen zoals
quercetine, en in mindere mate door vitamine A, C en E (Helsper 2008).
De chemische samenstelling van de blauwe bes, en dus ook de mate van gezondheidsbevordering,
wordt door verschillende factoren bepaald, waaronder de variatie die bestaat tussen verschillende
rassen maar ook klimaat- en teeltomstandigheden. In het kader van dit onderzoek heeft PRI analyses
gedaan op de meest gangbare rassen die in Nederland geteeld worden onder Nederlandse klimaat-
en teeltomstandigheden om de verschillen in gehaltes aan bioactieve stoffen en de totale
antioxidant waarde te bepalen (Helsper 2008). Op basis van dit type onderzoek kan vastgesteld
worden welke rassen of kweekomstandigheden het meest gunstig zijn om bij te dragen aan de
inname van antioxidanten, maar dit onderzoek maakt het niet mogelijk om uitspraken te doen over
feitelijke gezondheidseffecten. Daarvoor is onderzoek in mensen nodig.
In 2007 is aan de Universiteit Maastricht een voedingsonderzoek met blauwe bessen uitgevoerd in
gezonde vrijwilligers. Dit onderzoek toonde aan dat na een periode van 4 weken waarin dagelijks
een liter blauwe bessen-appelsap werd gedronken, er een sterk verhoogde bescherming tegen
oxidatieve stress was geïnduceerd (Wilms et al 2007). Dit werd gemeten in witte bloedcellen die na
het drinken van het sap veel minder gevoelig bleken te zijn voor beschadiging van het DNA. Deze
DNA beschadigingen worden gezien als belangrijke factor bij het verouderingsproces en bij het
ontstaan van ziekten zoals kanker, hart- en vaatzieken en diabetes. Om aan te tonen dat het
beschermend effect toe te schrijven is aan de bioactieve stoffen in de blauwe bes is het nodig om
inzicht te krijgen in de moleculaire processen die tot het effect in de mens hebben geleid. Het
aantonen van een causaal (oorzakelijk) verband op basis van inzicht in de betrokken processen is een
cruciale factor bij de onderbouwing en acceptatie van uitspraken over de gezondheidseffecten van
voedingsmiddelen en dus ook voor de blauwe bes.
Het voorliggende onderzoek richt zich daarom op het verkrijgen van inzicht in de moleculaire
mechanismen die betrokken zijn bij de bescherming door de bioactieve stoffen in de blauwe bes in
de eerder genoemde voedingsinterventie studie. Hierbij is gebruik gemaakt van de nieuwste DNA
microarray technieken die hiervoor beschikbaar zijn. Deze techniek houdt in dat de invloed van de
voedingsinterventie met het bessensap kan worden vastgesteld op ongeveer 30.000 biologische
eigenschappen (genen) tegelijkertijd, dit in tegenstelling tot de eerdere technieken die slechts het
effect op één of enkele genen tegelijkertijd konden bepalen. Deze genen kunnen geactiveerd of
geïnactiveerd worden en de verandering van het geheel (het genexpressie profiel) kan worden
vertaald naar een stimulering of remming van bepaalde biologische processen. Als een proces dat
 bijvoorbeeld betrokken is bij het ontstaan van kanker door de voedingsinterventie wordt geremd
 dan kan dit worden geïnterpreteerd als een beschermend effect.
 De onderzoekshypothese van dit onderzoek is dat bioactieve stoffen in de blauwe bes effecten
 uitoefenen op de expressie van verschillende genen en dat deze ‘genexpressie-profielen’
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>karakteristiek zijn voor het beschermende effect.
Dit onderzoek richt zich op de betrokkenheid van het totale palet van bioactieve stoffen in de
blauwe bes, waaronder anthocyanen, quercetine en andere flavonoiden, en vitamine C. Door zowel
de antioxidantwerking van deze stoffen in de blauwe bes als het effect op de genexpressie vast te
stellen, is het mogelijk om verbanden te leggen tussen (combinaties) van stoffen die meer of minder
specifiek zijn voor de blauwe bes en het chemo preventieve effect dat eerder is vastgesteld in de
mens
Doelstellingen
1. Het verkrijgen van inzicht in de werkingsmechanismen van de bescherming door antioxidanten
       in de blauwe bes, en vergelijking tussen verschillende individuele stoffen en bessen rassen.
2. Het verkrijgen van inzicht in de mechanismen die betrokken zijn bij het antioxidanteffect dat
       gevonden is in het voedingsinterventie onderzoek.
3. Het leggen van een verband tussen bioactieve stoffen in de blauwe bes en het beschermende
       effect in de interventie studie.
Deze resultaten zijn van belang voor de wetenschappelijke onderbouwing van de
gezondheidseffecten die samenhangen met de consumptie van de blauwe bes en kunnen als basis
dienen voor promotie activiteiten ten behoeve van de blauwe bes.
Onderzoeksopzet en resultaten
1. Bescherming van darm cellen tegen zuurstof radicalen en DNA beschadiging.
Menselijke darmcellen (Caco-2 cellen) zijn in het laboratorium gekweekt in aanwezigheid van
verschillende bioactieve stoffen en extracten van verschillende bessenrassen. Deze pre-incubatie is
uitgevoerd met de rassen Aurora, Bluecrop, Draper en Elliot, die verkegen zijn van dhr. T. Douven,
van het Dutch Blueberry Collective, en de bioactieve stoffen cyanidine, peonidine, quercetine en
vitamine C. Dit is gebeurd bij verschillende concentraties en gedurende verschillende tijdsperioden.
De condities zijn zo gekozen dat ze niet schadelijk zijn voor de cellen. Vervolgens zijn de cellen
blootgesteld aan TBH, een stof die zuurstof radicalen genereert en daardoor breuken of andere
beschadigingen aan het DNA kan aanbrengen. Na deze blootstelling is gekeken naar de mate van
DNA-beschadiging met behulp van de zogenoemde COMET-assay en is de hoogte van de zuurstof
radicaalvorming bepaald met behulp van Electron Spin Resonantie spectroscopie (ESR). Deze
methoden zijn kort toegelicht in bijlage 1 en 2.
In figuur 1 is het effect te zien van de verschillende bessen extracten en het blauwe bessensap uit de
interventiestudie op de vorming van DNA-breuken door TBH. De resultaten laten duidelijk zien dat
een pre-incubatie gedurende slechts 2 uur met de verschillende extracten al zorgt voor een dosis-
afhankelijke bescherming tegen DNA schade geïnduceerd door TBH. Elliot blijkt het grootste
beschermend effect te laten zien al is het verschil in het beschermend effect van de verschillende
extracten gering.
 In figuur 2 is het effect te zien van verschillende bioactieve stoffen op DNA-schade. De resultaten
 laten zien dat ook een pre-incubatie gedurende 2 uur zorgt voor een dosis-afhankelijke bescherming
tegen DNA-schade geïnduceerd door TBH. Cyanidine en quercetine laten hier het sterkste effect
 zien.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>       25:3
                                                                                        E2:’J
       2:1.03
                                                                                      iD
                                                                                      IE
        S .30
                  Brik       S!nt         r/     SIvrt+TBH.’4m+T2H 2rn±TEH n,.+TEH
                                                 Con dit io Ii s
  Figuur 1: Beschermend effect van verschillende sap extracten op de vorming van DNA-breuken door
  TBH in de COMET assay; DNA-schade uitgedrukt als tail moment. BB/AJ: Blueberry Apple juice uit de
  interventie studie, A: Aurora, B: Bluecrop, D: Draper, E: Elliot. Concentraties zijn het onverdunde
  extract (max) en 2 verdunningen hiervan (1/2 of 1/4).
      30.00
                                                                                      • Vftarnii C
                                                                                        Cynidin
      2 S. 00
+1                                                                                      Peonidin
                                                                                        Quercetin
E     20.00
0
E
      15.00
 la)
      10.00
 w
        5.00
        0.00
                   Blank     Soluent   Blank+TBH  Soluent+TBH    2SLIM+TBH  SOuM+TBH    lOÛuM+TBH
                                                  Conditions
   Figuur 2: Beschermend effect van verschillende bioactieve stoffen op de vorming van DNA-breuken
   door TBH in de COMET-assay; DNA-schade uitgedrukt als tail moment.
   Figuur 3 laat zien dat een pre-incubatie, gedurende 2 uur met het extract van het sap uit de humane
   interventiestudie, zorgt voor een dosisafhankelijke afname in de hoeveelheid gevormde
   zuurstofradicalen. Dit betekent dat stoffen in het sap in staat zijn zuurstofradicalen in het lichaam
   onschadelijk te maken waardoor het positieve effect van de interventie gedeeltelijk verklaard zou
   kunnen worden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>In figuur 4 staat het effect voor de verschillende sappen op de radicaalvorming aangegeven. Pre
incubatie gedurende 2 uur met de verschillende extracten (behalve voor Draper) zorgt voor een
afname in de hoeveelheid zuurstofradicalen. Van de individuele bioactieve stoffen laat alleen
cyanidine een lineaire dosis afhankelijke afname zien van de radicaalvorming (figuur 5).
        80
    In
        70
    1h
    0
    *   60
        50
     u
        40
    1
     0
     In 30
    N
        20
        10
         0
                    Extract sap humane interventiestudie
Figuur 3: Effect van het extract van het blauwe bessen appelsap dat gebruikt is in de humane
                                                         —
interventie studie op de vorming van zuurstof radicalen. Max is het effect van het onverdunde sap;
Y2max en Y4max zijn respectievelijk de effecten van 2 en 4 x verdund sap.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                                                                                                      -T,
                                                                                                                             Piek hoo3te                                                                I’iek hoo3te                                                                       Peuk hoogte                                                      Pi’tk hoogte
                                                                                                                                                                                                                                                                                o    to    —     —                                       o   t’J    41.    0)    41    —    —   —           —     4
                                                                                                       o    tn          M                  1.4   ‘-ii
                                                                                                                                                    ti,  1                           0        til     —                                         )i
                                                                                                                              —,                                                                                N !ii                                                                                       41
                                                                                                                                                                                                                                                                      c         t)   0     0     41    0                                 00000                         St.)     t.    01415
                                                                                                      -,    CD          CD    til    CD      1   CD til CD                           •fl      CD      CD     bi Cl In CC                                                                                                                     t,     0      0     (S    0    0   Cl    CD    0     0
                                                                                                                                                                                                                                                                      1                                                                  o
                                                                                                       0    CD          Ci    t)     t)    0     (DCCC)                              (1       CD      CD      Or)C)CC
                                                                                                       t.   T                              T                                                                                                                                    o    o     t)    0     0    0                            O 0        0      0     0     0    0   (1    0     Cl    Cl
                                                                                                       t)   0           0     0      CD    0)    Cl           t)   CD                                                                                                           o    t.”   t-.   .1.   t.   4.
                                                                                                       CD   144         t.    t.            t.   t’                                  t)               til     til        111         til        til
                                                                                                                                                                                                                                                                      m
                                                                                                                                                                                                                                                                      (D
                                                                                                            JC;                       D                                                                                                                               t,
                                                                                                                                                                                                                                                                      lt’
                                                                                                                                                                                                                                                                      .3:
                                                                                                                                                                                                                                                                      Di                                             t:,                                                                                            t:
                                                                                                 t.
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     til        It
                                                                                                 in                                                                                                                                                                   D                                                                                                                                             0
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     t
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     g                                                                                              0
                                                                                                                                                                                                                                                                ‘In   rD
                                                                                                                                                                                                                                                                n
                                                                                                                                                                                                                                                                      1
                                                                                                                                                                                                                                                                      (4,
                                                                                                                                                                                                                                                                      0                                                                                                                                •       •0
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            t,’
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 4-,,
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       ‘t      3
                                                                                                                                                                                                                                                                      rD
                                                                                                                                                                                                                                                                      D
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            414
                                                                                                                                                                                                                                                                      (D
                                                                                                                                                                                                                                                                      Di
                                                                                                                                                                                                                                                                      (D                                                                                        Pleit hoogte
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         O t’ kt 0] 4” 41 01 ‘4 0) tO —
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         o S 0 0 0 0 0 0 0 0 0
                                                                                                                                                                                                            Piek hoo3te                                               (D                                                                 O 0 0 0 0 0 0 Cl t) 0 Ci
                                                                                                                             Piek Iwnogte                                            Cl       til           -‘
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         T T T  T T T
                                                                                                                                                                                                    p-’          ! !“ &                                               (.5                                                                o   t) 0 0 0
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               t)                           0 Cl      0     0     0
                                                                                                      O           til         t..’        t_                                         CD       CD    CD      til     CD         til         CD                                                                                            o     t.     t”    t.    t.   t.   S-. -t.   -t.   4..   41
                                                                                                                                                                                                                                                                      (D
                                                                                                      ne,                     b           te            (.1         til              0)       fl1   rfl     0)      00         fl1         Pl     lttl
                                                                                                      CD          t)          Cl          CD            t’          Cl                t        t     t-      1      t.         !-                 Cl   t)             1
                                                                                                                                                        T                            t.)      t.    t3i     til     Ul         st          te
                                                                                                                                                                                                                                                                      Di
                                                                                                                  t.          t)l         141           til         til                                                                                               (4,
                                                                                                                                                                                                                                                                      (.5                                                                                                                                           CD
                                                                                                                                                                                                                                                                      (D                                                                                                                                            t:
                                                                                                                                                                                              LLLLLLI                                                                                                                m           t
                                                                                                                                                                                          -                                                                                                                                                                                                                         CD
                                                                                                                                                                                0,
                                                                                                                                                                                                                                                                      0                                              ö                                                                                              .0
                                                                                                                                                                                                                                                                -t    ‘0    3                                        —               3
                                                                                                                                                                                In                                                                              30                                                                                                                                                  0
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     0
                                                                                                                                                                                                                                                                ,0     0
                                                                                                                                                                                                                                                                       (D
                                                                                                                                                                                                                                                                      13:
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       •       •         •
                                                                                                                                                                                                                                                                -tO
                                                                                                                                                                                                                                                                      0                                                                                                                                     t, 14       3
                                                                                                                                                                                                                                                                      1                                          •   •0
                                                                                                                                                                          »0)                                                                                                                                                                                                                               333
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           ‘t
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            14 3
                                                                                                                                                                                                                                                                      agt                                            t,
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     3
                                                                                                                                                                                                                                           •           •    •         Di
                                                                                                                                                                                                                                                                      D
                                                                                                                                                                                                                                                                      (14
                                                                                                                                                                                                                                                       3:             c
                                                                                                                                                                                                                                                                      1
                                                                                                                                                                                                                                                                      (4,
                                                                                                                                                                   7.
                                                                                                                                                                   t)                                                                                                 0
                                                                                                                                                                   1i4    p                                                                                           1
                                                                                                                                                                          St                                                                                          Di
                                                                                                                                                                          Pl                                                                                          0
                                                                                                                                                                                                                                                                      0
                                                                                                                                                                                                                                                                      Di
                                                                                                                                                                                                                                                                      (D
Figuur 5: Effect van de verschillende bioactieve stoffen op de vorming van zuurstof radicalen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>2. Moleculaire mechanismen in de humane interventie studie.
In een grootschalige interventiestudie met 168 personen naar het effect van een blauwe
bessen/appelsap is aangetoond dat het drinken van 1 liter blauwe bessen/appelsap per dag
gedurende vier weken leidt tot een afname van DNA-schade door zuurstof radicalen in witte
bloedcellen van gezonde vrijwilligers. Deze oxidatieve DNA-schade is gemeten met behulp van de
eerder genoemde COMET-assay. Daarnaast is aangetoond dat personen met een specifieke
genetische variant voor een zestal genen meer profijt van het beschermend effect hebben van de
interventie dan mensen die deze eigenschappen niet hebben. Dit betrof met name personen met de
‘wildtype’ variant voor de genen IGSTT1*O’ en XRCC1*4.
In de huidige studie is met behulp van de genomics-techniek onderzocht wat het effect is op de
activiteit van genen in de witte bloedcellen v66r en na de vier weken durende interventie. Om te
bepalen wat de belangrijkste biologische processen zijn die bijdragen tot het beschermende effect
zijn vier subgroepen gedefinieerd die een significante afname lieten zien in oxidatieve DNA schade
na de interventie. Deze vier subgroepen zijn:
1)     de gezonde vrijwilligers die gemiddeld een afname vertoonden in oxidatieve DNA-schade na de
       i nte rve ntie;
 2)    de personen die een zeer sterke afname lieten zien in oxidatieve DNA-schade na de interventie;
 3)    de mensen met de GSTT1*O wildtype variant;
4)     de personen met de XRCC1*4 variant.
 Met behulp van software-programma’s zijn de genen geïdentificeerd waarvan de activiteit
 veranderd was na de interventie. Deze veranderingen zijn vergeleken tussen de 4 genoemde
 subgroepen. Deze genen zijn vervolgens geanalyseerd op hun betrokkenheid in verschillende
 biologische processen.
 De resultaten laten zien dat een zeer groot aantal genen worden beïnvloed door de interventie. In
 tabel 1 is te zien dat duizenden genen zijn beïnvloed en dat de mensen met GSTT1 -1- genotype een
 veel sterkere respons laten zien dan GSTT1 wild-types. Verder zijn de meeste genen op-gereguleerd,
 wat betekent dat dit biologisch kenmerk sterker tot uitdrukking word gebracht na de interventie.
     GSTT1             Total      Up           Dowil
                       responsive
                       genes
     Wild-type         1091       656          435
     Variant           2579       1432         1147
 Tabel 1: Effect van de interventie op de verandering van genexpressie (geactiveerd: up-gereguleerd
  of geïnactiveerd: down gereguleerd) voor de verschillende GSTT1 genotypen.
  Door het identificeren van overeenkomstige effecten in de verschillende subgroepen, zijn de
  biologische processen geselecteerd die relevant zijn voor de beschermende werking van het blauwe
  bessensap. Deze processen zijn:
  - immune respons (afweer reactie);
  - cel adhesie (samenklonteren van cellen);
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>- vetzuurmetabolisme (omzetten van vet);
- apoptose (gecontroleerde) celdood van beschadigde cellen).
De gedetailleerde vergelijking tussen de groepen is te vinden in bijlage 3. De genactiviteiten die
veranderd zijn in deze processen kunnen leiden tot veranderingen in biologische activiteiten en
omvatten verbeterde controle op celgroei, geïnduceerde immuniteit, verminderde samenklontering
van bloedcellen, afname in de productie van reactieve zuurstofvormen door bloedplaatjes, regulatie
van vetniveaus in het bloed, en toename in verwijdering van beschadigde cellen (apoptose).
De manier waarop genexpressie wordt beïnvloed door de interventie geeft aan dat:
         1.  Een bescherming tegen DNA-schade gepaard gaat met een gunstige beïnvloeding van
             processen die betrokken zijn bij ontstaan van kanker (apoptose pathway en immuun
             respons pathway): Dit betekent dat de consumptie van blauwe bessen kan bijdragen aan
             een verlaagd kankerrisico;
         2.  Er een gunstig effect is op processen die betrokken zijn bij de bloedstolling: dit betekent
             dat de consumptie van blauwe bessen kan bijdragen aan een verminderd risico op hart
             en vaatziekten (verbeterde cardio-vasculaire gezondheid);
         3.  Er een gunstig effect is ten aanzien van het vetzuurmetabolisme dat een belangrijke rol
             speelt in het ontstaan van obesitas en diabetes.
De gedetailleerde beschrijving van de genetische processen voor de processen apoptose en
bloedstolling is te vinden in bijlage 4. Verdere details over de studie opzet en de wetenschappelijke
interpretatie is te vinden in de publicatie in Antioxidants & Redox Signaling (van Breda et al. 2014).
Conclusies: De resultaten van deze studie identificeren de relevante biologische processen die
beïnvloed worden na een interventie met blauwe bessen/appelsap in gezonde humane vrijwilligers.
De resultaten tonen aan dat de beschermende eigenschappen van het blauwe bessen/appelsap
gekoppeld kunnen worden aan processen die biologisch relevant zijn voor de ontwikkeling en het
ziekteproces van chronische ziekten waarin oxidatieve DNA schade is betrokken zoals kanker, hart
en vaatziekten en diabetes.
3. Gen expressie veranderingen door verschillende blauwe bessen rassen.
De resultaten van de interventiestudie kunnen vertaald worden naar de effecten van de bioactieve
stoffen in de blauwe bessen rassen door een vergelijking te maken met de genexpressie profielen
die geïnduceerd worden in gekweekte cellen. Daarom zijn een aantal genen geselecteerd die
relevant bleken te zijn in de interventiestudie en is voor deze genen onderzocht wat het effect is van
de verschillende extracten en bioactieve stoffen op de genexpressie. De onderzochte genen staan in
tabel 2. De vergelijking tussen de richting van de verandering van de genexpressie (up (activatie) of
down (inactivatie)) tussen de bevindingen in de human studie en de effecten van de verschillende
rassen en bioactieve stoffen is te vinden in bijlage 5.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Overzicht genexpressie effecten humane interventiestudie
Gen               Effect                    Biologie
ReIB               4’                       Immuun respons
1L8                4..                      Immuun respons (cel groei)
BCL2               4..                      Apoptose
MCL1               4..                      Apoptose
CTNNB1             4..                      Adhesie (cel groei)
CASP8              4’                       Apoptose
CASP3              t                        Apoptose
PIK3CA             4..                      Immuun respons/Adhesie/vetmetabolisme
                                            (signaling)
CASP1O              t                       Apoptose
 PIK3R1             4..                      Immuun respons! Adhesie! vetmetabolisme
                                             (signaling)
 AKT2               1’                       lmmuun respons! lipid metabolisme (signaling)
 STAT1              t                        Immuun response(signaling)
 STAT3              1,                       Immuun respons (signaling)
 STAT6              1’                       Immuun respons (signaling)
 JAK1               4.                       Immuun respons (signaling)
 JAK2               t                        Immuun respons (signaling)
 TYK2               t                         Immuun respons (signaling)
  HIF1A              4..                      Immuun respons (cel groei)
  Tabel 2: Overzicht van relevante genen uit de humane interventiestudie; een pijl omhoog geeft up
  regulatie aan; een pijl omlaag down-regulatie
  Een samenvatting van de resultaten in bijlage 5 staat in tabel 3 en dit leidt tot de volgende
  conclusies:
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>         1.  De genexpressie effecten voor de verschillende extracten komen voor een groot
             gedeelte overeen met de genexpressie effecten gevonden in de humane
             interventiestudie;
         2.  Het extract van Elliot induceert voor bijna 80% van de geselecteerde genen uit de
             humane interventiestudie dezelfde effecten, en is hiermee nog beter vergelijkbaar dan
             het extract van het interventiesap;
         3.  Het extract van Draper resulteert in de minst vergelijkbare genexpressie effecten met de
              humane interventiestudie, maar nog altijd voor ruim 40%;
         4.  De individuele bioactieve stoffen zijn over het algemeen niet goed in staat om dezelfde
             genexpressie effecten te bewerkstelligen als in de humane interventiestudie;
         5.  Dit impliceert dat een mix van bioactieve stoffen in een biologische matrix zoals in de
             blauwe bes beter in staat is om gezondheidsbevorderende genexpressie effecten te
             induceren.
                                                                                              Effect
                                  Effect                          Effect                       komt
                   effect                     Effect komt                       Effect komt
                                   komt                            komt       1              overeen
                   komt                         overeen                       1   overeen
                           %     overeen  %               %      overeen   Wo                   voor
                    niet                         voor 2                            voor 4
                                  voor 1                          voor 3                     langste
                  overeen                     tijdstippen                       tijdstippen
                                 tijdstip                      tijdstippen                  incubatie
                                                                                                ( 0k)
 Interventiesap       7    39        7    39        4     22       n.v.t,           n.v.t.    11 (61)
    Bluecrop          5    28
                               1    10    56        3      17      n.vt.            n.v.t.    11 (61)
     Draper          10              2    11        6     33       n.v,t.           r’.v.t.   8 (44)
      Elliot          4    22       11    61        3     17       n.v.t.           n,v.t.    14 (78)
     Aurora           7    39        3    17        8     44       n.v.t.           n,v.t.    11 (61)
   Vitamine C         8    44        7    39        2      11        1     6                   3 (17)
   Quercetine         6     33       3    17        9     50                                   8 (44)
    Peonidine        12    67        5    28                         1      6                  3 (17)
    Cyanidine        10     56       8    44                                                   5 (28)
Tabel 3: Overzicht van de aantallen en percentages van genen die in hun verandering geïnduceerd
door verschillende rassen of individuele bioactieve stoffen overeenkomen met de resultaten van de
humane interventie studie. De tijdstippen refereren naar de duur van de incubatie: 2 of 24 uur voor
de bessen sappen of 2, 6, 24 of 48 uur voor de bioactieve stoffen (zie bijlage 5).
Samenvattende conclusies
Op basis van het beschreven onderzoek kunnen we concluderen dat de verschillende blauwe
bessenrassen allen in staat zijn om het DNA te beschermen tegen beschadigingen door oxidatieve
processen. Van alle rassen heeft Elliot het grootste effect en is cyanidine de bioactieve stof die het
sterkst bijdraagt aan het onschadelijk maken van reactieve zuurstof radicalen.
De genexpressie analyses van de humane voedingsinterventie hebben aangetoond welke
moleculaire processen verantwoordelijk zijn voor het gezondheidseffect. De aard van deze
processen, zoals immuun respons en vetzuur metabolisme waarvan bekend is dat ze gerelateerd zijn
aan de verlaging van oxidatieve stress, benadrukt de biologische relevantie. Op grond van de
geïdentificeerde mechanismen wordt een causaal verband tussen inname van de blauwe bes en
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>gezondheidsbevorderende effecten aannemelijk gemaakt. Dit geldt nadrukkelijk voor de
vermindering van de risico’s op kanker, hart- en vaatziekten en diabetes.
Deze bevindingen versterken de basis voor het onderbouwen van een gezondheidsclaim en biedt
een goede wetenschappelijke basis voor verdere promotie van de blauwe bes.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Literatuur
Helsper, J (2008) Antioxidantcapaciteit en gehalten aan anthocyanen en fenolische verbindingen in
in Nederland geteelde rassen van blauwe bes (Vaccinium corymbosum L.) Rapportage Plant
Research International, Wageningen, Nederland.
de Kok TM, de Waard P, Wilms LC, van Breda SG. Antioxidative and antigenotoxic properties of
vegetables and dietary phytochemicals: the value of genomics biomarkers in molecular
epidemiology. Mol Nutr Food Res. 2010 Feb;54(2):208-17.
De Kok, T.M., van Breda, S.G. and Briedé, 1.1. (2012) Genomics-based identification of molecular
mechanisms behind the cancer preventive action of phytochemicals: potentials and challenges. Curr.
Pharmaceutical Biotechnol. 13, 255-264.
van Breda S, Wilms LC, Gaj S, Jennen D, Briede ii, Helsper JP, Kleinjans J, de Kok TM.
Can transcriptomics provide insight into the underlying chemopreventive mechanisms of complex
mixtures of phytochemicals in humans? Antioxid Redox Signal. 2013 Dec 13. [Epub ahead of print]
Wilms LC, Boots AW, de Boer VC, Maas LM, Pachen DM, Gottschalk RW, Ketelsiegers HB, Godschalk
RW, Haenen GR, van Schooten Fi, Kleinjans JC. Impact of multiple genetic polymorphisms on effects
of a 4-week blueberryjuice intervention on ex vivo induced Iymphocytic DNA damage in human
volunteers. Carcinogenesis. 2007 Aug;28(8):1800-6.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>Bijlage 1: De COMET assay
De COMET assay is een test om breuken in het DNA van cellen te meten. Door de cellen na
blootstelling in een elektrisch veld te plaatsen verplaatst het DNA zich in de richting van positieve
pool. Kleinere DNA fragmenten die ontstaan door breuken zullen sneller bewegen in het veld, en
kunnen zichtbaar worden gemaakt (figuur 1.1). Onder de microscoop ziet dit eruit als een soort
komeet-staart. Zie figuur 1.2.
                         Cornet Assay Overvïew
                    LrNAdama
                     CIr&rrricrI. UV
                    er tTrrdirtir»i
       1!            CeII wlth darrraged      SInge ceUs are         Irfutc eIe<troishotets
                     (releed) tNA Ir,vrrj drnt)edc(edopr a9mote- md (luoreeri
                      ringIdrrrar1d / dor’he• coarcd tijde nd Iysrrd statning.the darnaged
                      strand breaks                                  DNA is separated
                                                                     (ren) th irrracl NA
                                                                     (the head) and
                                                                     gerrerales a cornet
   Lving <dr (tom
   cutturen,edia,
   b(ood, er tlssue
Figuur 1.1: het principe van de COMET assay
                                               Uahl,.sr t(1( S$!ur1
t t l1It1                    F;n     -
 Figuur 1.2: het scoren van de COMET assay: van figuur A (onbeschadigd) naar maximale schade
 (figuur F). De score wordt uitgedrukt als tail moment en is afhankelijk van de lengte van de DNA
staart en de hoeveelheid DNA in de staart ten opzichte van de kern.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>Bijlage 2: ESR analyse van zuurstof radicaal vorming
Electron spin resonantie spectroscopie is gebruikt om de vorming van zuurstof radicalen te meten.
Deze radicalen hebben een erg korte levensduur van minder dan een milliseconde omdat ze zo
reactief zijn. Door deze reactiviteit kunnen ze DNA, eiwitten en andere structuren in de cel en het
lichaam beschadigen. Antioxidanten vangen deze radicalen weg en voeren zo hun beschermende
werking uit. Om dit effect te kunnen meten worden de radicalen gestabiliseerd met een
zogenoemde spin-trap. In het ESR apparaat kan vervolgens gemeten worden in welke mate radicalen
gevormd worden of juist weg gevangen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Bijlage 3: Vergelijking van veranderingen in biologische processen op basis van gen expressie analyse
                    Bio logica! pathways                                 CeIlularprocessesi
               Group
              TM<-2
    Leqend:
    A: Immune response         F: G-protein signahng      K: Aminoacid metabolism    P: FIuceotide metabolism
    B: Ceil adhesion           G: apoptosis               L: Muscie contraction      Q: Neurophysiological
    C: Cystic Fibrosis         H: Transport               rvl: Trans cription           processes
    0: Lipid metabolisrn       1: Cytoskeleton remodeling F1: Fleoplastic process es R: Proteolysis
    E: Development            J: Carbohydrate rnetabolism 0: Translation
De vergeleken groepen zijn de 4 subgroepen:
1)    de gezonde vrijwilligers die gemiddeld een afname vertoonden in oxidatieve DNA schade na de
      interventie;
2)    de personen die een zeer sterke afname lieten zien in oxidatieve DNA schade na de interventie;
      (TM<-2 = tail moment kleiner dan -2, dus met een sterke afname in DNA schade)
3)    de mensen met de GSTT1*O wildtype variant;
4)    de personen met de XRCC1*4 variant.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Bijlage 4: Invloed van de blauwe bessen interventie op de gen expressie van relevante processen.
4A: Apoptose. Het apoptose proces is betrokken bij het onschadelijk maken van cellen die door DNA
beschadiging tot kanker kunnen leiden. Het down-reguleren van cel-groei en proliferatie (in de
onderste balk aangegeven als groen (groen = down-regulatie/inactivering) kan geïnterpreteerd
worden als een bescherming. Ook het stimuleren van apoptose (aangegeven als rood (= up-regulatie
/activering)) en anti-tumor, kan als bescherming worden gezien.
                                                                                                            E’;trclI u 1
                                                   Itiin                                          iILSRA
                                                                                                              r.imbrn
                                                            IF        rp1c     1’PR     IL-4 1               1t-27
                                                                                  .                           C4oplm
                    li.jrnni?     Pl :     ?i-.  i.
                    :
                                                         -
                                                               S.
                                                                                               3
                   IçII                 M _I.fl î”                I-
                                                             /
                    -kB    \‘\
                           %•
                      m
                    Ti1çFi
                                 4
                                 --
                             FDt iPOisL     /v/   -     4..   --           —
                                                      HILA         NF     -..   [5G3     TM          5TAT€
                                                               -                                           Trn
                                                                                                 ‘-
          cal.ir,n
                        L
                     .-;:—
                     F)T4R
                             4
                           r2)<IPt
                                        i.
                                       GRB2
                                                    z
                                                I4-.3
                                                             .
                                                             P(
                                                                    141
                                                                    1Ls             CJA  043.? 0A1    MxA  McI L
  B)
                                                              nio;.nsis
        :rcvth                                              CCII praliferation      I1
            &
       ah€sion                                               Tumcri:.eni!
                                                                 M-tatasis
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                                                                     rn
 0)
                    S—
                    III
                        Iii       E
                                  In                ‘.5
                                                                     1I
                        Iii                                             ii’
 0)                     S                                            Li
                                  I:J                                   cn
4-,                 ‘ii
 (0       (0        ITI E       .4_S           •.—•
                                                        ‘-.5
                    S—                                                  Di
          >
          e0
                   -4-,                             a
 0)                w
 0        S-
-Q   S-   0)
     aj  4-
     0)
                                                     E
 >                                                                E
     0)   C
     S-   0)
 1-  0)
 0)
4-,
          S),
 0   GJ
     Q D
                              0
     0
          0
      ii
 E
 (0
 ‘1,
 0)
     0)
          2
               cij
                            9         1—._i-..  •--•
                                                    4-
          0)
     -
          S-   (0
 0)
     0)   (0
 0             (0
 S—
4-,                                                          -t,
 0)      -D    S
0    DS-0
4-,
     00
 (0
0
 S),
     S-G)
 0)
 S-)      cl)
 0   cl)       cl)
 0   cl)
          S-   cl)                                                E
 0)
 0)  4-,       S-
                                      ,
 S), cl)       cl)                                               S-)
     -    cl) -
     1
               S-)
 0
     >(0
     o
 4-,
 bJ
         -
               (0
                                                                            :
 S
     cl)       0)
 (0
 4-,      0)  •0)
 0)  4-,  0)
 0)            (0
 4-, cl) u
 (0
     0 (0     -
                             t-
0    (0   2    0)
      D0)Q
     , b      —
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Bijlage 5: Vergelijking van genexpressie veranderingen in de humane studie en gen expressie
geinduceerd door verschillende besensappen en bioactieve stoffen.
Extracten: maximale concentratie, 2 uur en 24 uur incubatie
Bioactieve stoffen: 50 pM, 2, 6, 24 en 48 uur incubatie.
Groene markering: effect komt overeen met effect in humane interventie.
                                   Sap humane interventie= HI
    Overzicht gen
                                                 Bluecrop=B
                                                                                                             v = vitamine c
expressie effecten                                                                                           Q= quercetine
                                                    raper
       humane                                                 —                                               P  =   peonidine
                                                  Aurora=A
  interventiestudie                                                                                           c  =   cyanidine
ReIB                       HI: X   -  B: X    -  D: £2   -  E: 12 124   - A: j2 j24              v: 1216- Q: £2 148            -   P: 48- C: X
1L8
                    HI: •1224- B: j2 24               - D: 24- E:          ï4-        A: 12           v: li’16-Q:                   124148
                t                                        124                                                  P:i.2Î48-C:X
BCL2                        HI: £2 £24      -   8: 24     - D: X   - E: 24    -  A: X               V: X   - Q: £2 £48- P: X            -  C: X
MCL1                HI:124l2-B:i2412-D:4-E:i24t2-A:1124                                         V:x-Q:12r24r48-P:X-C:48
CTNNB1                 HI: 24    -   B: X  -    D: 2124         E: 2 £24    -  A: £2 £24      V: X  - Q:   £2 î48    - P: £2 6 24             -  C: £48
CASP8                       HI: 12- B: 124- D: X              - E: 12  -       A: 12         v: i48    - Q: 12 124 148         -               -  C: 148
CASP3                    HI: X   -   8: 124- D: £2 124           - E: 12- A: j2 24          V: 2 6 124 148-Q: 12124148                         -  P: 2 £6
                       HI: £24-B:,24- D: ;2124—E: j24- A: £2124                             V: £12
                                                                                               14-Q: £2îî48- P: 2î6
                                                                                               4
PIK3CA
CASP1O                 HI: 124- 8: 12 124           -   D: X- E: 2 124- A: 12 124              V: 12-    Q:  £6         -   P: •2 124- C: £24
                               Sap humane interventie= BB/AJ
      Overzicht
                                                 Bluecrop=B
                                                                                                              v=     vitamine         c
    genexpressie                                                                                              Q=    quercetine
                                                    raper
 effecten humane                                              —                                                P = peonidine
 interventiestudie                                Aurora = A
                                                                                                               C = cyanidine
                                                    Elliot = E
PIK3R1               HI: £2124- 8: £24- D: 42 124- E: £24- A:                        2 £24  V: 1612 £48-        Q:  148- P: £2 £6 124- C:
AKT2          t            HI: 124- B: 12412 -D: £24- E: X                 -  A: 124            v: 16124-       Q:   X  -   P: 12124- C: 124
STAT1         T               HI: X    -  8: 12- D: £24- E: X           - A: 124                    v: 124 481      -  Q:    X -   P: X   -   C: X
STAT3                HI: £24- B: £2412- D: 12 124- E: 124- A:                                    v: £2   - Q:   148- P: £2 16 124- C: X
STAT6                         HI: X     - B: X    -  D: x   -  E: X  - A: j2 £24                   V: 124-     Q:  £24148- P: X              -   C: X
JAK1                HI: 24 12- 8: 24 £2             -   D: £2 £24- E: £24- A: 2 24             V: £2124-      Q:   48     -  P: 1216 24            - c: X
JAK2                     HI: £2- 8: £2- D: £2- E: £2124- A: £2 £24                                 V: 61- Q: 16148- P: X                -  C: £48
  YK2                   HI: 2 124- B: 12124- D: 24- E: 124                      - A:               v: 124    -Q:   124 148       -  P: X    -   C: x
HIF1A                HI:124-B:-D:4-E:12j24-A:L2124                                              V:124-Q:124-P:2124-C:148
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Van: Christine Grit
Verzonden: dinsdag 28 april 2015 13:27
Aan: GR_RGV2O15
Onderwerp: Respons op derde serie achtergronddocumenten Gezondheidsraad RGV
Geachte mevrouw/heer,
Bijgaand doe ik u onze opmerkingen en commentaren toekomen op basis van de derde
serie achtergronddocumenten bij de nieuwe Richtlijnen goede voeding van de
Gezondheidsraad. Tevens is er nog een additioneel artikel bijgevoegd.
Ik hoop dat dit document de Commissie van de GR behulpzaam kan zijn in het
uiteindelijk formuleren van de nieuwe RGV.
Met vriendelijke groet,
Christine Grit
Manager Voeding & Gezondheid
FNLI
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Consultatie respons derde ronde achtergrond documenten Gezondheidsraad
EGV     15    09      A
Notitie
Consultatierespons op 4 achtergronddocumenten
Onderwerp               Achtergronddocumenten Groente en fruit, Natrium, Vis en
                        Voedingspatronen
Datum            | 28 april 2015
Inleiding
Als eerste willen we ook bij deze derde reeks achtergrond documenten de Commissie
bedanken voor het kunnen inzien van de Werkwijze en de achtergronddocumenten voor
de Richtlijnen goede voeding (Rgv) 2015. Ook bij deze set documenten willen we graag
de Commissie complimenteren met het vele werk dat hiertoe moet zijn uitgevoerd.
Opnieuw is een reeks zeer grondig uitgewerkte documenten beschikbaar gesteld en dat is
wat ons betreft zeker een compliment waard.
We maken vervolgens graag van de gelegenheid gebruik om te reageren op de
verschillende achtergronddocumenten die bij deze derde ronde zijn verspreid voor
consultatie. Alle 4 achtergronddocumenten zijn in onze achterban doorgenomen waarbij
uiteraard de door de Commissie gestelde vragen zoveel mogelijk centraal hebben
gestaan. De reacties op de verschillende documenten volgen vanaf pagina 2 van deze
consultatierespons. De documenten worden in alfabetische volgorde behandeld, te
beginnen bij ‘groente en fruit’ en eindigend bij ‘voedingspatronen’.
In onze eerste respons hebben we een algemeen punt naar voren gebracht en hebben we
ook enige kanttekeningen bij de gevolgde werkwijze geplaatst. We gaan er vanuit dat
deze punten als bekend kunnen worden verondersteld, en willen daarom hier alleen
doorgeven dat het algemene punt en de bewuste kanttekeningen van toepassing blijven.
                                                       Respons consultatie derde ronde achtergronddocumenten| 1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Consultatie respons derde ronde achtergrond documenten Gezondheidsraad
Groente en fruit
Opmerkingen vooraf
Als eerste willen we opmerken dat de Commissie niet duidelijk maakt dat vruchtensap
en fruitsap, twee woorden – namelijk respectievelijk in het Nederlands Nederlands en het
Vlaams Nederlands – zijn voor hetzelfde product. Het is van vrij recente datum dat in het
Nederlandse grondgebied ook van fruitsap wordt gesproken.
Een tweede opmerking betreft het feit dat bij fruitsap/vruchtensap het lang niet altijd
duidelijk wordt of het studies betreft die ongezoet fruitsap, gezoet fruitsap, fruitdranken
of een combinatie van deze producten onder de loep namen. Voor de goede orde: in de
EU is fruitsap per definitie ongezoet (al is de wetgeving daartoe vrij recent in werking
getreden) terwijl fruitdranken zowel in met suiker gezoete vormen als in andere versies
(ongezoet, met zoetstoffen gezoet) kunnen voorkomen. Het integraal meetellen van
gezoet fruitsap en verschillende fruitdranken zou een vertekend beeld kunnen geven op
de uitkomsten.
Tot slot willen we de Commissie nog een viertal referenties meegeven met onderzoek dat
voor dit achtergronddocument van belang kan zijn en die op dit moment nog ontbreken
in de analyse. Daarbij wordt opgemerkt dat de onderzoeken tot verschillende conclusies
komen maar desalniettemin de analyse completeren.
Referenties
Anderson JW, Weiter KM, Christian AL, Ritchey MB, Bays HE. Raisins compared with
other snack effects on glycemia and blood pressure: a randomized, controlled trial.
Postgrad Med. 2014 Jan;126(1):37-43.
Daniels C, Popkin B. Impact of water intake on energy intake and weight status: a
systematic review. Nutrition Reviews 2010;68(9):505–521
Kapil V, Khambata RS, Robertson A, Caulfield M and Ahluwalia A Dietary nitrate
provides sustained blood pressure lowering in hypertensive patients: a randomized,
phase 2, double-blind, placebo-controlled study. Hypertension. 2015; 65(2): 320–327.
Morenga L, Mallard S, Mann J. Dietary sugars and body weight: systematic review and
meta-analyses of randomised controlled trials and cohort studies review. BMJ
2012;345:e7492 doi:10.1136/bmj.e7492
O’Neil CE, Nicklas TA. A review of the relationship between 100% fruit juice
consumption and weight in children and adolescents. American Journal of Lifestyle
Medicine. 2008;2(4):315-54.
Gedetailleerd commentaar per pagina en regel:
Pagina 4, Regels 69-74
In het achtergronddocument wordt het verband beschreven tussen het gebruik van
groente, groentesap, fruit en puur fruitsap en het risico op chronische ziekten. Echter, wij
vragen ons af of de commissie groenten verwerkt in producten, zoals in soepen, sauzen,
                                                        Respons consultatie derde ronde achtergronddocumenten| 2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Consultatie respons derde ronde achtergrond documenten Gezondheidsraad
en eventueel kant-en-klaarmaaltijden hierin ook meeneemt. Wij zouden graag zien dat
dit wordt verduidelijkt in de uiteindelijke versie. Ook vragen wij de commissie te
verduidelijken bij welke bereidingswijzen de conclusies met betrekking tot groente en het
risico op chronische ziekten toepasbaar zijn. Met andere woorden: is de bereidingswijze
van groente van invloed op de conclusies ten aanzien van het risico op chronische
ziekten?
Pagina 4: regel 75
Waar wordt rabarber onder gecategoriseerd?
Pagina 5, regel 87 (kader)
Wij vragen ons af of behalve de bosbes ook rode bessen, witte bessen, zwarte bessen en
kruisbessen worden meegeteld als niet-citrus fruit.
                                                       Respons consultatie derde ronde achtergronddocumenten| 3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Van: Caroline van Rossum
Verzonden: dinsdag 28 april 2015 17:12
Aan: GR_RGV2015
Onderwerp: derde ronde achtergronddocumenten
Beste GR,
Hierbij onze reactie op de achtergronddocumenten van de 3e ronde.
Groet,
Caroline
Caroline van Rossum, PhD
Centre for Nutrition, Prevention and Health Services
National Institute for Public Health and the Environment
PO Box 1
3720 BA Bilthoven
The Netherlands
See http://www.voedselconsumptiepeiling.nl for information on the Dutch food consumption surveys
See http://www.rivm.nl/nevo for information on the Dutch food composition database
Proclaimer RIVM http://www.rivm.nl/Proclaimer
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Reactie RIVM op concept-
achtergrondrapporten RGV ronde 3
dd 28-april 2015
Groente en fruit.
- Beschrijving van groente en fruit is niet volledig.
- Referentie 3 nog definitief maken aan de hand van definitieve rapportage.
- In de inleiding wordt aangegeven dat groentesap buiten beschouwing wordt gelaten, waarom
wordt in de bevindingen dan wel over bietensap gesproken?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Van: Elk, Kathelijn-van
Verzonden: dinsdag 28 april 2015 16:47
Aan: GR_Webmaster
Onderwerp: Unilever commentaar derde batch achtergronddocumenten Richtlijnen goede voeding
2015
Beste commissie van de Gezondheidsraad,
Bij dezen maken wij graag gebruik van de gelegenheid tot het geven van commentaar op
verschillende achtergronddocumenten van de derde batch. In de bijlage vindt u het Unilever
commentaar op de volgende achtergronddocumenten:
     -   ‘Natrium’
     -   ‘Groente en fruit’
Wij wensen de commissie veel succes met de komende fases van dit belangrijke werk, en kijken met
belangstelling uit naar de volgende achtergronddocumenten. Mocht u van de genoemde referenties
de abstract of de volledige publicatie ontvangen, dan verneem ik dat graag, ook indien er overige
vragen zijn.
Met vriendelijke groet,
Kathelijn van Elk
Kathelijn van Elk Nutrition and Health Manager
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>                                     [COMMENTAAR ACHTERGRONDDOCUMENT
                   28 April, 2015 GROENTE EN FRUIT]
INTRODUCTIE:
Wij danken de commissie voor de inzage in de werkwijze en achtergronddocumenten voor de Richtlijnen
Goede Voeding 2015. Bij dezen maken wij graag gebruik van de gelegenheid tot het geven van commentaar op
het achtergronddocument Groente en Fruit.
We complimenteren de commissie met de systematische en uitgebreide werkwijze voor de nieuwe richtlijnen.
Wij verwelkomen de afstemming van de conclusies met internationale richtlijnen. Het is in onze ogen erg
belangrijk dat voedingsadviezen breed worden gedragen. Internationale eenduidigheid in adviezen voor de
bevolking verschaft ook de voedingsmiddelenindustrie duidelijke richtingen voor het verbeteren van
producten.
Hieronder vindt u het gedetailleerder commentaar met betrekking tot het achtergronddocument Groente en
Fruit.
GEDETAILEERD COMMENTAAR:
 Regel 67-68
    “De bevindingen in cohortonderzoeken worden wel afzonderlijk voor groente, fruit en fruitsap beschreven.”
    Zoals eerder aangegeven in het Unilever commentaar op het achtergronddocument Dranken met
    toegevoegd suiker, verzoeken wij de commissie om fruitsappen zonder toegevoegde suiker op te nemen in
    het achtergronddocument Dranken met toegevoegd suiker.
    Fruitsappen zijn een bron van vrije suikers en net als bij de toegevoegde suikers in suikerhoudende
    frisdrank hebben deze suikers een bewezen negatief effect op lichaamsgewicht en tandcariës bij overmatig
    gebruik. Om deze reden verzoeken wij de commissie om bij de voedingsrichtlijnen met betrekking tot
    suikerhoudende dranken geen verschil te maken tussen de toegevoegde suikers en de natuurlijk
    voorkomende suikers in (fruit)dranken.
    Het feit dat puur fruitsap vitamines en andere positieve micronutriënten bevat, en puur ongefilterd
    fruitsap (echter, het overgrote deel van de verkochte fruitsappen wordt gefilterd) een kleine hoeveelheid
    vezels bevat, moet in de evaluatie van de richtlijnen worden afgewogen tegen de negatieve effecten van
    vrije suikergehalte.
    We willen de commissie erop attenderen dat twee publicaties ontbreken in zowel dit achtergrond-
    document, als het achtergronddocument Dranken met toegevoegd suiker. De meta-analyse van Daniels et
    al. (2010) toont aan dat de consumptie van fruitsap leidt tot een consistent hogere energie-inname in
    vergelijking met de consumptie van water (figuur 2). Bovendien, het gewogen gemiddelde van het effect
    op energie-inname is groter voor fruitsap dan voor HFCS (high fructose corn sirup) en dranken gezoet met
    suiker (sucrose) (figuur 3). De publicatie van Morenga et al. (2013) is de basis geweest voor de conclusies
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>                                   [COMMENTAAR ACHTERGRONDDOCUMENT
                 28 April, 2015 GROENTE EN FRUIT]
  van de WHO met betrekking tot suikerinname en het risico op gewichtstoename. In het document wordt
  gesteld: “Sugars exposures included sugar sweetened beverages, fruit juice, sweets (including jams, syrups,
  cakes, and desserts), sucrose, or total sugars”. Fruitsap wordt door de WHO geïncludeerd ter argumentatie
  dat suikerinname is gerelateerd aan risico op overgewicht en obesitas.
  Het opnemen van de twee genoemde publicaties in de achtergronddocumenten zou ertoe kunnen leiden
  dat de commissie overweegt een conclusie op te nemen met betrekking tot de consumptie van fruitsap en
  het risico op een positieve energiebalans dan wel het risico op gewichtstoename.
  Referenties:
       - Daniels C, Popkin B. Impact of water intake on energy intake and weight status: a systematic
           review. Nutrition Reviews 2010;68(9):505–521
       - Morenga L, Mallard S, Mann J. Dietary sugars and body weight: systematic review and meta-
           analyses of randomised controlled trials and cohort studies review. BMJ 2012;345:e7492
           doi:10.1136/bmj.e7492
 Regel 69-74
  “Definitie en gebruik van groente… Groentesappen vallen buiten de definitie van groente.”
  In het achtergronddocument wordt het verband beschreven tussen het gebruik van groente, groentesap,
  fruit en puur fruitsap en het risico op chronische ziekten. Echter, wij vragen ons af of de commissie
  groenten verwerkt in producten, zoals in soepen en sauzen, hier ook in meeneemt.
  Wij verzoeken de commissie dit te verduidelijken. Ook vragen wij de commissie te verduidelijken bij welke
  bereidingswijzen de conclusies met betrekking tot groente en het risico op chronische ziekten toepasbaar
  zijn. Kortom, is de bereidingswijze van groente van invloed op de conclusies ten aanzien van het risico op
  chronische ziekten?
 Regel 260-262
  “De commissie concludeert dat er te weinig onderzoek is naar specifieke soorten groente en fruit om een
  uitspraak te doen over het effect op de systolische bloeddruk.”
  Wij zouden de commissie er op willen attenderen dat er mogelijk meer bewijs is voor het effect van
  consumptie van specifieke soorten (vers/gedroogd/gepureerd) fruit(sap) op chronische ziekten. Als
  voorbeeld dragen wij de publicatie aan van Anderson et al. (2014) waarin het effect van
  rozijnenconsumptie op bloeddruk wordt beschreven.
  Referentie:
  Anderson JW, Weiter KM, Christian AL, Ritchey MB, Bays HE. Raisins compared with other snack effects on
  glycemia and blood pressure: a randomized, controlled trial. Postgrad Med. 2014 Jan;126(1):37-43.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Groente en fruit
GEZONDHEIDSRAAD                                                   Reactie op commentaren
Reactie van de commissie Richtlijnen goede voeding 2015
op het achtergronddocument over groente en fruit
De commissie heeft op het achtergronddocument over groente en fruit reacties
ontvangen van Barendse Dutch Colours (Barendse-DC), Dutch Blueberry Collective
(DBC), de Federatie Nederlandse Levensmiddelen Industrie (FNLI), het Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en Unilever. De commissie heeft de inhoudelijke
reacties betrokken bij het opstellen van het definitieve achtergronddocument en over het
algemeen de tekstuele suggesties overgenomen.
Geen van de commentaren heeft geresulteerd in wijzigingen van conclusies.
Op de volgende pagina’s beschrijft de commissie in een tabel alle inhoudelijke
commentaren en wat zij daarmee heeft gedaan.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Groente en fruit
GEZONDHEIDSRAAD                                                                                                                      Reactie op commentaren
Tabel Overzicht ontvangen inhoudelijke commentaren op achtergronddocument over groente en fruit en de reactie van de commissie.
 Commentatoren       Commentaar                                       Reactie commissie
 RIVM                Beschrijving van groente en fruit is niet        Niet verwerkt.
                     volledig.                                        De commissie heeft de beschrijving van groente uit het EPIC-onderzoek aangehouden.1
 FNLI                Waar wordt rabarber onder gecategoriseerd?       Niet verwerkt.
                                                                      De commissie heeft de beschrijving van groente uit het EPIC-onderzoek aangehouden.1
 FNLI                Tellen rode, witte en zwarte bessen en           Niet verwerkt.
                     kruisbessen ook mee onder niet-citrusfruit?      De commissie heeft de beschrijving van groente uit het EPIC-onderzoek aangehouden.1
 RIVM                Waarom wordt een effect van bietensap            Niet verwerkt.
                     beschreven, terwijl groentesappen buiten de      Groentesappen vallen inderdaad buiten de definitie van groente. Wel vindt de commissie
                     definitie van groente vallen?                    het van belang na te gaan wat er bekend is over de invloed van specifieke
                                                                      bewerkingsmethoden op gezondheidseffecten van groente (en fruit). Er is echter te
                                                                      weinig onderzoek uitgevoerd naar het verband tussen groentesappen en chronische
                                                                      ziekten om in dit document te beschrijven.
 FNLI                Het is lang niet altijd duidelijk of onderzoeken Niet verwerkt.
                     naar fruit juice alleen 100% fruitsap of ook     De commissie heeft zich bij de analyses met betrekking tot puur fruitsap beperkt tot meta-
                     fruitdranken omvatten.                           analyses van 100% fruitsap.
 Unilever            Voeg de beschrijving van de effecten van puur    Niet verwerkt.
                     fruitsap toe aan het achtergronddocument         De commissie handhaaft de beschrijving van puur fruitsap in het achtergronddocument
                     over dranken met toegevoegd suiker.              over groente en fruit, omdat de commissie ook wil ingaan op de invloed van
                                                                      bewerkingsmethoden op gezondheidseffecten van groente en fruit.
 Unilever            Neemt de commissie groenten verwerkt in          Verwerkt.
 FNLI                producten als soepen, sauzen en eventueel        In de tekst wordt nu aangegeven dat in de meeste cohortonderzoeken groenten verwerkt
                     ook kant- en klaarproducten ook mee?             in soepen en sauzen en kant- en klaarproducten niet zijn nagevraagd.
 Unilever            Is de bereidingswijze van groente van invloed    Niet verwerkt.
                     op het verband met het risico op chronische      De commissie heeft geen systematische reviews of meta-analyses gevonden naar het
                     ziekten?                                         effect van de bereidingswijze van groente op het risico op chronische ziekten. Wel
                                                                      beschrijft de commissie de effecten van puur fruitsap en bietensap.
Pagina 2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>Groente en fruit
GEZONDHEIDSRAAD                                                                                                                  Reactie op commentaren
 Commentatoren   Commentaar                                     Reactie commissie
 Unilever        Er is meer onderzoek naar effecten van         Niet verwerkt.
                 specifieke soorten vers/gedroogd/gepureerd     De commissie heeft bij de beschrijving van interventieonderzoek zich beperkt tot
                 fruit(sap) op de systolische bloeddruk, zoals  onderzoek naar de combinatie van groente en fruit, omdat voor specifieke soorten
                 Anderson e.a.2.                                groente en fruit geen meta-analyses beschikbaar waren.
 FNLI            Neem nog een aantal referenties op in het      Niet verwerkt.
                 achtergronddocument.2-6                             Anderson e.a. 20142 De commissie heeft bij de beschrijving van
                                                                      interventieonderzoek zich beperkt tot onderzoek naar de combinatie van groente en
                                                                      fruit, omdat daarvoor meta-analyses beschikbaar waren.
                                                                     Daniels en Popkins 20103 In dit artikel staan effecten op de energie-inname
                                                                      centraal en niet de effecten op lichaamsgewicht. De energie-inname is in
                                                                      tegenstelling tot lichaamsgewicht geen uitkomstmaat van de commissie.
                                                                     Kapil e.a. 20154 Dit artikel betreft een interventieonderzoek dat na de deadline van
                                                                      ons literatuuronderzoek is verschenen.
                                                                     Te Morenga e.a. 20135 Dit artikel gaat niet over groente en fruit.
                                                                     O’Neil e.a. 20086 Dit artikel beschrijft dwarsdoorsnede en cohortonderzoek naar het
                                                                      verband tussen de consumptie van puur fruitsap en het lichaamsgewicht. Deze
                                                                      onderzoeken vallen buiten de werkwijze van de commissie. De commissie richt zich
                                                                      namelijk op interventieonderzoek naar lichaamsgewicht.
 DBC             Beschrijf ook onderzoek naar gehalten van      Niet verwerkt.
                 gezondheidsbevorderende stoffen in blauwe      Dit type onderzoek valt buiten de werkwijze van de commissie, zoals beschreven in het
                 bessen.                                        werkwijze document.
 Barendse-DC     Beschrijf de betekenis van oranje paprika voor Niet verwerkt.
                 gezondheid van ogen.                           Oogziekten staan niet in de Nederlandse top 10 van ziekten in termen van sterfte,
                                                                verloren levensjaren of ziektelast en vallen daarom buiten de werkwijze van de
                                                                commissie.
Pagina 3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Groente en fruit
GEZONDHEIDSRAAD                                                                Reactie op commentaren
Literatuur
1      Cooper AJ, Forouhi NG, Ye Z, Buijsse B, Arriola L, Balkau B e.a. Fruit and vegetable intake and
       type 2 diabetes: EPIC-InterAct prospective study and meta-analysis. Eur J Clin Nutr 2012; 66(10):
       1082-1092.
2      Anderson JW, Weiter KM, Christian AL, Ritchey MB, Bays HE. Raisins compared with other snack
       effects on glycemia and blood pressure: a randomized, controlled trial. Postgrad Med 2014; 126(1):
       37-43.
3      Daniels MC, Popkin BM. Impact of water intake on energy intake and weight status: a systematic
       review. Nutr Rev 2010; 68(9): 505-521.
4      Kapil V, Khambata RS, Robertson A, Caulfield MJ, Ahluwalia A. Dietary nitrate provides sustained
       blood pressure lowering in hypertensive patients: a randomized, phase 2, double-blind, placebo-
       controlled study. Hypertension 2015; 65(2): 320-327.
5      Te Morenga L, Mallard S, Mann J. Dietary sugars and body weight: systematic review and meta-
       analyses of randomised controlled trials and cohort studies. BMJ 2013; 346: e7492.
6      O’Neil CE, Nicklas TA. A review of the relationship between 100% fruit juice consumption and
       weight in children and adolescents. Am J Lifestyle Med 2008; 2(4): 315-354.
Pagina 4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>