<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Onderwerp                    : Briefadvies Gezondheidsrisico’s van leds
Ons kenmerk                  : U-8303/EvV/tvdk/789-C1                   Publicatienr. 2015/02
Bijlagen                     :1
Datum                        : 27 januari 2015
Geachte staatssecretaris,
Een belangrijke pijler van het milieubeleid in Nederland is de toepassing van energiezuinige
technologie. De gloeilamp werd vervangen door de spaarlamp, de spaarlamp op zijn beurt weer
door de ledlamp. Daarnaast zijn beeldschermen met ledtechnologie gewoon geworden. Het is al
langer bekend dat licht de centrale biologische klok van mensen kan verstoren en zo ongunstige
effecten op hun gezondheid en welbevinden kan hebben. De laatste tijd zijn er aanwijzingen dat
ledlicht dit sterker doet dan licht uit andere bronnen. Behalve het kunstlicht zelf is ook het patroon
van kunstlichtgebruik veranderd, als gevolg van flexibele werktijden en meer recreatief gebruik
van beeldschermen. Op dit moment valt niet te zeggen of veelvuldige blootstelling aan ledlicht van
verlichting en beeldschermen bijdraagt aan het ontstaan van oogschade. Uit het oogpunt van
voorzorg verdienen de gezondheidsrisico’s van blootstelling aan ledlicht meer aandacht. Dit
briefadvies verwoordt de visie van de Commissie Signalering gezondheid en milieu. Het is
beoordeeld door de Beraadsgroep Gezondheid en omgeving, één van de vaste colleges van
deskundigen van de raad.
Leds worden meer en meer toegepast
Vanwege hun levensduur en energiezuinigheid worden leds meer en meer toegepast, op zowel
verlichtings- als ICT-gebied. Lampen met ledtechnologie worden in toenemende mate in de
openbare ruimte en door consumenten gebruikt.1,2 Een extra pré is dat ze aan het eind van hun
leven geen kwikafval opleveren, zoals spaarlampen doen. Leds zijn ook in opmars in
beeldschermen voor computers en televisies, ter vervanging van TFT- en plasmaschermen. De
levensduur en energiezuinigheid van de ledschermen speelt hierbij een rol, maar ook hun betere
beeldkwaliteit en dunnere uitvoering. Verder is de populariteit van mobiele ICT- en
communicatieapparaten als tablet en smartphone snel groeiende.3 De technologie van
B ezoe kadre s                                                                 Postadres
Rijnstraat 50                                                                  Postbus 16052
2515 XP Den Haag                                                               2500 BB Den Haag
E - m a i l : p w. v a n .v l i et @ g r . nl                                  www.gr.nl
Telefoon (070) 340 7327
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp                    : Briefadvies Gezondheidsrisico’s van leds
Ons kenmerk                  : U-8303/EvV/tvdk/789-C1                   Publicatienr. 2015/02
Pagina                       :2
Datum                        : 27 januari 2015
ledbeeldschermen wordt voortdurend gemoderniseerd. In deze vernieuwingstrend lopen de
beeldschermen van mobiele apparaten voorop.
De blootstelling aan ledlicht neemt toe
Waarschijnlijk neemt de blootstelling van mensen aan kunstlicht in het algemeen en aan ledlicht in
het bijzonder in de toekomst verder toe. Niet alleen worden er steeds meer lampen en
beeldschermen op basis van ledtechnologie verkocht, maar ook worden deze producten met elke
generatie lichtsterker. Bovendien brengen mensen steeds meer tijd voor een beeldscherm door, niet
alleen thuis, maar ook onderweg en op het werk. Mede door flexibele werktijden en meer
beeldschermgebruik bij de besteding van hun vrije tijd doen zij dit bovendien vaker in de donkere
avonduren dan voorheen. Ruwweg tekenen zich twee patronen van blootstelling aan kunst- en
ledlicht af: achtergrondblootstelling afkomstig van verlichting binnen en buiten en rechtstreekse
inval in het oog van licht uit beeldschermen van tv’s, computers, tablets en smartphones.
Ledlicht heeft andere samenstelling
Door de moderniseringen op verlichtings- en ICT-gebied is de samenstelling van het uitgestraalde
licht veranderd. Wit licht is een mengsel van verschillende kleuren licht. Een witte gloeilamp
zendt relatief weinig licht uit in het blauwe deel van het emissiespectrum, terwijl het licht van
ledlampen waarvan het licht ook als wita wordt waargenomen, daar een hogere emissie heeft.4 Bij
spaarlampen is het emissiespectrum grilliger. De toepassing van leds in beeldschermen heeft een
extra toename van blootstelling aan licht uit het blauwe deel van het spectrum tot gevolg gehad.
Dus met de geschetste moderniseringen is de blootstelling van mensen aan blauw licht
toegenomen. De meeste mensen beseffen dit niet, omdat het niet opvalt. Het wordt pas zichtbaar
als de verschillende typen wit licht direct worden vergeleken.
De biologische klok regelt fysiologische processen en gedrag
Licht heeft invloed op de centrale inwendige biologische klok van mens en dier. Deze biologische
klok zorgt voor een cyclisch verloop van talrijke fysiologische en gedragsprocessen. Hiertoe
behoren de hartslag, hormoonsecretie, lichaamstemperatuur en cyclus van slapen en waken. De
a
  Dezelfde tint (warm of koel) wit
B ezoe kadre s                                                                 Postadres
Rijnstraat 50                                                                  Postbus 16052
2515 XP Den Haag                                                               2500 BB Den Haag
E - m a i l : p w. v a n .v l i et @ g r . nl                                  www.gr.nl
Telefoon (070) 340 7327
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp                    : Briefadvies Gezondheidsrisico’s van leds
Ons kenmerk                  : U-8303/EvV/tvdk/789-C1                   Publicatienr. 2015/02
Pagina                       :3
Datum                        : 27 januari 2015
biologische klok wordt aangestuurd door een klein gebied in de hersenen, de nucleus
suprachiasmaticus. Deze kern werkt autonoom, maar kan door factoren van buitenaf worden
beïnvloed. Van deze factoren is licht de voornaamste. Het aardse licht-donkerritme houdt de
cyclus van de klok op 24 uur.
       Bij het cyclische verloop van veel van de bovengenoemde variabelen is het hormoon
melatonine betrokken. Normaal wordt de melatonineproductie overdag onderdrukt en stijgt de
melatoninespiegel in de avond en de nacht, terwijl mensen dan ook slaperig worden. Aan dit
laatste dankt het zijn bijnaam ‘slaaphormoon’. Een eenvoudig oorzakelijk verband tussen licht en
melatonineproductie is er niet, want licht ’s avonds laat en ’s nachts leidt tot onderdrukking van de
melatonineproductie, maar donker overdag maakt mensen slaperig zonder dat hun
melatoninespiegel stijgt.5-7 Het tijdstip waarop de melatoninespiegel piekt wordt veel gebruikt om
te bepalen hoe iemands klok is afgesteld: er zijn ochtend- en avondmensen.8
       De afstelling van de klok verandert onder invloed van de seizoenen en gedurende het leven.8
In de winter verschuift de slaap naar iets vroeger, waarschijnlijk door de combinatie van langere
nachten, latere zonsopkomst en minder licht in zijn geheel. Tijdens de ontwikkeling van kind naar
volwassene verschuift hij naar later, waarna hij bij senioren weer terugschuift.
       Er is veel onderzoek gedaan naar het werkingsmechanisme van de biologische klok (zie
bijvoorbeeld 9-11). Een van de belangrijke inzichten die dit heeft opgeleverd, is dat bij sommige
geneesmiddelen het tijdstip van inname of toediening bepaalt hoe goed het middel werkt.12
Kunstlicht kan de biologische klok verstoren
Door ’s avonds kunstlicht te gebruiken zetten mensen hun biologische klok achteruit. Dat blijkt uit
een vertraagde stijging van de melatoninespiegel. Blauw licht met golflengtes tussen de 440 en
480 nm heeft het grootste effect.13-15 Dat maakt mensen bovendien het meest alert. De verstoring
van de biologische klok wordt ervan verdacht uiteenlopende gevolgen te hebben. Op de korte
termijn zijn dat een kortere slaap, verminderde aandacht en een grotere kans op ongevallen.13,16,17
Op de lange termijn draagt verstoring mogelijk bij aan het ontstaan van kanker, obesitas, hart- en
vaatziekten en psychische aandoeningen.18-21 Chronische ontregeling van de klok speelt
bijvoorbeeld bij mensen die langdurig in ploegendienst werken en bij cabinepersoneel van
luchtvaartmaatschappijen dat regelmatig jetlag ondervindt door intercontinentale vluchten. De
Gezondheidsraad bereidt een apart advies voor over de invloed van onregelmatige werktijden op
de gezondheid van werknemers.
B ezoe kadre s                                                                 Postadres
Rijnstraat 50                                                                  Postbus 16052
2515 XP Den Haag                                                               2500 BB Den Haag
E - m a i l : p w. v a n .v l i et @ g r . nl                                  www.gr.nl
Telefoon (070) 340 7327
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp                    : Briefadvies Gezondheidsrisico’s van leds
Ons kenmerk                  : U-8303/EvV/tvdk/789-C1                   Publicatienr. 2015/02
Pagina                       :4
Datum                        : 27 januari 2015
Ledtechnologie levert onbedoeld een bijdrage
Als gevolg van het grotere aandeel blauw licht kunnen witte ledlampen een groter effect op de
biologische klok en de alertheid hebben dan witte gloei- en spaarlampen. Daardoor brengt het
groeiende marktaandeel van ledverlichting mogelijk onbedoeld een verdere verstoring van de
biologische klok met zich mee. Ook buitenlandse en EU-instanties wijzen op de nadelige effecten
die kunstlicht in het algemeen en licht van ledlampen in het bijzonder op de biologische klok
kunnen hebben.22,23 De toenemende populariteit van beeldschermen op basis van ledtechnologie
maakt het plausibel dat zich bij beeldschermen iets overeenkomstigs voordoet.
Laat beeldschermgebruik verstoort de biologische klok
Verscheidene recente onderzoeksbevindingen bevestigen dat blauw achtergrondlicht ’s avonds de
biologische klok achteruit kan zetten en mensen alerter en langer wakker kan houden (zie
bijvoorbeeld 24,25). Voor het eerst is ook onderzoek gedaan naar de gevolgen van rechtstreekse
lichtinval in het oog. Vijf uur werken aan een computer met ledbeeldscherm vertraagde het stijgen
van de melatoninespiegel en maakte de proefpersonen minder slaperig en beter geconcentreerd dan
vijf uur werken aan een computer met een beeldscherm zonder leds.26 Het ledbeeldscherm gaf
ruim tweemaal zoveel blauw licht af als het beeldscherm zonder leds. Verder veroorzaakte twee
uur werken met een tablet een lagere melatoninespiegel dan twee uur werken met de tablet waarbij
bij dat werk een bril werd gedragen die geen blauw licht doorlaat.27 Extra blauw ledlicht versterkte
de verlaging van de melatoninespiegel. Ten slotte bleek het uit te maken of mensen voor het
slapen gaan een gewoon boek lezen, of een elektronisch boek op een tablet.28 In het laatste geval
steeg de melatoninespiegel later. Ook sliepen de proefpersonen later in en waren ze de volgende
morgen minder alert. De lichtsterkte van de tablet stond op maximaal ingesteld, terwijl het
uitgestraalde licht rijk was aan blauw. Beeldschermgebruik lijkt dus effecten op de biologische
klok en de alertheid te hebben die overeenkomen met die van (blauw) achtergrondlicht.
De sociale klok spoort niet met de biologische klok
De sociale klok in onze maatschappij wordt in belangrijke mate bepaald door werktijden.
Avondmensen slapen in het algemeen op werkdagen te kort en moeten de gemiste slaap in het
weekend inhalen. Ochtendmensen komen slaap te kort wanneer ze ’s avonds lang opblijven. In dat
B ezoe kadre s                                                                 Postadres
Rijnstraat 50                                                                  Postbus 16052
2515 XP Den Haag                                                               2500 BB Den Haag
E - m a i l : p w. v a n .v l i et @ g r . nl                                  www.gr.nl
Telefoon (070) 340 7327
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp                    : Briefadvies Gezondheidsrisico’s van leds
Ons kenmerk                  : U-8303/EvV/tvdk/789-C1                   Publicatienr. 2015/02
Pagina                       :5
Datum                        : 27 januari 2015
geval stijgt hun melatoninespiegel vertraagd, zijn ze ’s morgens minder fit en moeten ze in het
weekend slaap inhalen. Daardoor gaat hun fysiologie lijken op die van avondmensen. Naast
werktijden bepalen ook school- en collegetijden voor veel mensen de sociale klok. Sterke,
langdurige verstoring van de biologische klok treedt onder meer op bij de eerder genoemde
ploegendienst. Een andere bekende oorzaak van verstoring van de biologische klok is de jaarlijks
terugkerende, tijdelijke invoering van de zomer- en wintertijd. De discrepantie tussen sociale en
biologische klok heeft in veel gevallen een chronisch karakter en staat bekend als sociale jetlag,
naar analogie van de voorbijgaande ontregeling van de biologische klok na een vliegreis tussen
verschillende tijdzones.8
Ledtechnologie vergroot het verschil tussen sociale en biologische klok
Bij veel mensen is het verschil tussen sociale en biologische tijd ongemerkt gegroeid.8 Dat komt
door maatschappelijke veranderingen als de flexibilisering van werktijden, stimulansen om thuis te
werken en de mogelijkheden om op elk uur van de dag tv-uitzendingen en films te bekijken. De
groei van het verschil tussen sociale en biologische tijd is mede mogelijk gemaakt door de
moderniseringen die zich op verlichtings- en ICT-gebied hebben voorgedaan. Toenemend gebruik
van verlichting en beeldschermen, met een stijgend aandeel van ledlampen en -beeldschermen, in
de donkere uren zal het verschil waarschijnlijk verder doen toenemen. In een eerder advies heeft
de Gezondheidsraad al eens geconstateerd dat het werken met beeldschermen gevarieerder is
geworden, maar dat inzicht ontbreekt in de gezondheidseffecten hiervan.29
       In hoeverre de biologische klok verstoord raakt, wordt vermoedelijk primair bepaald door het
patroon van blootstelling aan licht in het algemeen. De toepassing van ledtechnologie kan een
aanvullend effect hebben. Het stijgende aandeel van ledtechnologie in verlichting en
beeldschermen verdient daarom meer aandacht. De lange levensduur van de producten, die gunstig
is vanuit het perspectief van duurzaamheid, heeft ook een keerzijde: het duurt relatief lang eer
verkochte producten worden afgedankt en vervangen door nieuwere types die licht uitstralen met
een kleiner aandeel blauw.
       De biologische klok kan zich tot op zekere hoogte aanpassen aan een andere lichtsituatie.30
Het is echter onduidelijk welke betekenis dit heeft voor de gezondheid en het welbevinden van
mensen bij wie de biologische klok gedurende langere tijd ontregeld is.
B ezoe kadre s                                                                 Postadres
Rijnstraat 50                                                                  Postbus 16052
2515 XP Den Haag                                                               2500 BB Den Haag
E - m a i l : p w. v a n .v l i et @ g r . nl                                  www.gr.nl
Telefoon (070) 340 7327
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp                    : Briefadvies Gezondheidsrisico’s van leds
Ons kenmerk                  : U-8303/EvV/tvdk/789-C1                   Publicatienr. 2015/02
Pagina                       :6
Datum                        : 27 januari 2015
Blootstellingsmetingen zijn zinvol
Er is verhoudingsgewijs weinig aandacht voor het licht dat beeldschermen van tv’s en andere
consumentenelektronica afgeven. Vanwege de rechtstreekse lichtinval in het oog verdient dat licht
meer aandacht. Over de mate waarin mensen via consumentenelektronica zijn blootgesteld aan
ledlicht met een groter aandeel blauw is weinig bekend. Daarom zijn meer gegevens nodig over
het lichtspectrum en de lichtintensiteit van de beeldschermen in deze producten. Ook is meer
inzicht vereist in de gebruikspatronen en de daarin te verwachten veranderingen. Die informatie is
nodig voor een goede beoordeling van de mate waarin de trends op verlichtings- en ICT-gebied de
discrepantie tussen sociale en biologische klok vergroten.
Ledlicht kan bewust worden ingezet
Met herhaalde blootstelling aan extra kunstlicht, al dan niet afkomstig uit leds, kan bij daglicht een
effect op de biologische klok worden bereikt dat niet verstorend is, maar juist gunstig. Kunstlicht
kan mensen wakker houden en ze alerter maken en beter in staat om cognitieve prestaties te
leveren.31 Dat is overdag doorgaans gewenst. Daarnaast kan met extra (blauw) licht overdag het
welzijn van avondmensen worden verbeterd.32 Door ze direct na het opstaan korte tijd bloot te
stellen aan extra blauw achtergrondlicht kan hun biologische klok naar een vroeger tijdstip worden
geschoven. Dat blijkt uit een vervroegde start van de melatoninestijging ’s avonds. Ze krijgen ook
minder last van slaperigheid overdag. Een tweede mogelijke toepassing is behandeling van
seizoensgebonden depressie en winterdip, door iemand met deze klachten ’s morgens korte tijd
van dichtbij in een speciaal voor dit doel ontwikkelde lamp te laten kijken.32 Op het gebied van de
arbeidsomstandigheden tekenen zich eveneens mogelijkheden voor toepassing af. Er zijn namelijk
aanwijzingen dat mensen zich met extra (blauw) licht tijdens het werk overdag prettiger, alerter en
minder moe voelen.33 Tot slot zijn er collectieve toepassingen met gunstige effecten. Zo kan
ledlicht in openbare verlichting, door zijn grotere lichtsterkte en aandeel blauw, een gunstig effect
hebben op zicht en alertheid van mensen, en daarmee verkeersdeelname veiliger maken.
Te sterk licht kan het oog beschadigen
Naast verstoring van de biologische klok kan licht nog een ander ongewenst effect hebben:
oogschade. Door korte tijd in sterk licht (van de zon of van een kunstmatige bron) te kijken kan
B ezoe kadre s                                                                 Postadres
Rijnstraat 50                                                                  Postbus 16052
2515 XP Den Haag                                                               2500 BB Den Haag
E - m a i l : p w. v a n .v l i et @ g r . nl                                  www.gr.nl
Telefoon (070) 340 7327
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp                    : Briefadvies Gezondheidsrisico’s van leds
Ons kenmerk                  : U-8303/EvV/tvdk/789-C1                   Publicatienr. 2015/02
Pagina                       :7
Datum                        : 27 januari 2015
iemands netvlies beschadigd en gezichtsvermogen aangetast raken (zie bijvoorbeeld het advies
Optische straling van de Gezondheidsraad uit 199334). Blauw licht is het schadelijkst, vandaar de
naam ‘blauw licht-schade’.
       Mede daarom wordt langdurige blootstelling aan minder intens blauw licht ervan verdacht
een rol te spelen bij het ontstaan van oogaandoeningen.23 Dit geldt in het bijzonder voor de
zogeheten leeftijdgebonden maculadegeneratie, waarbij het centrale deel van het netvlies is
aangetast. Deze aandoening is onomkeerbaar, treft vooral ouderen en is een belangrijke oorzaak
van blind- en slechtziendheid. De epidemiologische aanwijzingen voor een rol van langdurige
blootstelling aan zon- en kunstlicht bij het ontstaan van leeftijdgebonden maculadegeneratie zijn
echter mager.23 Voor een bijdrage van de blauwe component van het licht zijn deze indicaties nog
beperkter.
       Naar schatting zal het aantal Nederlanders met oogaandoeningen in 2020 vermoedelijk met
43 procent gestegen zijn ten opzichte van 2007.35 Een specifieke prognose voor leeftijdgebonden
maculadegeneratie ontbreekt, maar uit het oogpunt van voorzorg is het verstandig om aan te
nemen dat zich ook daar groei bij zal voordoen. Voor een deel valt de toename van
oogaandoeningen te verklaren uit de steeds hogere leeftijd die mensen bereiken. Mogelijk draagt
er bij leeftijdgebonden maculadegeneratie ook stijgende blootstelling aan ledlicht aan bij.
Veiligheidsnormen zijn extra reden voor onderzoek naar rol ledlicht
Consumentenproducten moeten volgens een algemene richtlijn van de EU veilig zijn voor de
gebruiker.36 Voor verlichting is deze eis nader uitgewerkt in een vervolgrichtlijn.37 Om oogschade
te voorkomen zijn bovengrenzen gesteld aan de lichtsterkte, waarbij rekening is gehouden met de
samenstelling van het uitgestraalde licht. Aan de richtlijn ligt een internationaal breed aanvaarde
wetenschappelijke analyse ten grondslag.38,39 Die komt in grote lijnen overeen met het
eerdergenoemde Gezondheidsraadadvies uit 1993.34
       In dat advies heeft de Gezondheidsraad een lichtsterkte afgeleid voor kortdurende
blootstelling (gedurende één etmaal) waar beneden geen retinaschade te verwachten valt. Ook
geeft hij aan hoe rekening kan worden gehouden met de samenstelling van het licht. Voor
langdurige blootstelling ontbraken de gegevens om een overeenkomstige analyse te maken.
Verscheidene internationale adviescommissies hebben destijds in grote lijnen overeenkomstige
conclusies getrokken38 en één hiervan heeft een aanvullend advies gepubliceerd.39 Een
internationale commissie op het gebied van de elektrotechniek heeft de adviezen vertaald in
B ezoe kadre s                                                                 Postadres
Rijnstraat 50                                                                  Postbus 16052
2515 XP Den Haag                                                               2500 BB Den Haag
E - m a i l : p w. v a n .v l i et @ g r . nl                                  www.gr.nl
Telefoon (070) 340 7327
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp                    : Briefadvies Gezondheidsrisico’s van leds
Ons kenmerk                  : U-8303/EvV/tvdk/789-C1                   Publicatienr. 2015/02
Pagina                       :8
Datum                        : 27 januari 2015
criteria en methodes om van kunstlichtbronnen te beoordelen of het uitgestraalde licht veilig is
voor de ogen.40 Deze zijn vervolgens in de bovengenoemde EU-regelgeving opgenomen.37
       De bovengrenzen voor de lichtsterkte berusten echter op gegevens over de gevolgen van
kortdurende blootstelling (gedurende één etmaal), omdat gegevens over die van langdurige
blootstelling ontbreken.38,39 De hieruit voortvloeiende onzekerheid is in de getallen verdisconteerd.
De hiaten in de wetenschappelijke gegevens zijn de afgelopen decennia blijven bestaan.34,38,39
Wellicht is het ook niet mogelijk ze in de nabije toekomst te vullen. Dit is een extra argument voor
nader onderzoek naar de risico’s van veelvuldige blootstelling aan blauw licht uit witte
ledverlichting en aan het licht van ledbeeldschermen.
Conclusies en aanbevelingen
De geschetste maatschappelijke en technologische ontwikkelingen hebben invloed op de
biologische klok van mensen. Daarmee kunnen ze onbedoelde en niet onderkende gevolgen
hebben voor hun gezondheid en welbevinden. De effecten zijn niet voor iedereen hetzelfde.
Plausibel is dat de effecten voor een deel chronisch zijn, of kunnen worden. Te denken valt aan
stress, moeheid, slaaptekort en slapeloosheid. In welke mate dit in de Nederlandse samenleving het
geval is, of zal zijn, valt op grond van de beschikbare gegevens niet te zeggen. Naar deze gevolgen
is uit het oogpunt van voorzorg meer onderzoek nodig. In een RIVM-rapport dat binnenkort
verschijnt wordt deze aanbeveling nader uitgewerkt.
       De wijdverbreide toepassing van leds in verlichting en beeldschermen heeft de blootstelling
aan wit licht met meer blauw dan voorheen doen toenemen. De aanwijzingen dat van dit licht een
sterkere verstorende werking op de biologische klok uitgaat dan van licht dat arm is aan blauw,
waren tot voor kort alleen afkomstig uit onderzoek met verlichting als lichtbron. Daar zijn nu
enkele rechtstreekse aanwijzingen bij gekomen uit onderzoek bij vrijwilligers die
ledbeeldschermen gebruiken om te werken of te lezen op een voor de biologische klok ongunstig
tijdstip van de dag.
       Hoewel ook buitenlandse en EU-instanties wijzen op de nadelige effecten op de biologische
klok van kunstlicht in het algemeen en licht van ledlampen in het bijzonder, bezien zij deze
effecten niet in een breder perspectief. Zo houden zij nauwelijks of geen rekening met de
ontwikkelingen op ICT-gebied, noch met de veranderende leefpatronen in de samenleving, die
eveneens van invloed zijn op de biologische klok. De commissie acht nadere beleidsaandacht voor
leds en hun toepassingen raadzaam, met inachtneming van deze bredere maatschappelijke context.
B ezoe kadre s                                                                 Postadres
Rijnstraat 50                                                                  Postbus 16052
2515 XP Den Haag                                                               2500 BB Den Haag
E - m a i l : p w. v a n .v l i et @ g r . nl                                  www.gr.nl
Telefoon (070) 340 7327
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp                    : Briefadvies Gezondheidsrisico’s van leds
Ons kenmerk                  : U-8303/EvV/tvdk/789-C1                   Publicatienr. 2015/02
Pagina                       :9
Datum                        : 27 januari 2015
       Dankzij het inzicht in de werking van de biologische klok wordt duidelijk dat het verschil
tussen sociale en biologische tijd met maatwerk op individuele basis kan worden verkleind. Dit
gebeurt wanneer iemand kan werken en ontspannen op tijden die gunstiger zijn voor zijn
biologische klok. Het resultaat is dan positief: meer alertheid op momenten dat dit wenselijk is,
meer slaap en minder sociale jet lag.
       Of veelvuldige blootstelling aan ledlicht via verlichting en beeldschermen bijdraagt aan het
ontstaan van netvliesschade, of deze in bestaande gevallen verergert, valt op dit moment niet te
zeggen. Gezien de hoge vlucht die de toepassing van leds heeft genomen en naar verwachting zal
blijven nemen, is het verstandig om hier uit voorzorg onderzoek naar te laten doen.
       De technologische ontwikkelingen op het gebied van verlichting gaan reeds in de goede
richting. Zo zijn er inmiddels witte ledlampen op de markt die licht met een kleiner aandeel blauw
afgeven dan de eerste generaties van deze lampen. Ledverlichting heeft echter een lange
levensduur, waardoor reeds verkochte lampen met een relatief groot aandeel blauw waarschijnlijk
nog wel een tijd zullen worden gebruikt. Bij beeldschermtechnologie krijgt het verband tussen de
samenstelling van het uitgestraalde licht en de biologische klok van de gebruiker nog relatief
weinig aandacht. Op afzienbare termijn zijn echter de eerste beeldschermen te verwachten
waarvan het uitgestraalde licht minder blauw bevat.41
       Hoewel de technologische ontwikkelingen snel gaan, bestaat er niettemin gelegenheid om ze
in goede banen te leiden, door de positieve kanten van de ledtechnologie te benutten en de
negatieve te beperken. De overheid doet er verstandig aan om de ontwikkelingen goed te
begeleiden. Dat zou zij kunnen doen door de industrie te vragen om lampen en beeldschermen met
(nog) gunstiger lichtspectra te ontwikkelen en de lampen te voorzien van labels waarop staat voor
welk doel ze geschikt zijn (bijvoorbeeld voor verlichting van de slaapkamer). Ook is het raadzaam
om burgers voor te (laten) lichten over de potentiële invloed die licht in het algemeen, en ledlicht
in het bijzonder, op hun biologische klok kan hebben, en daarmee op hun gezondheid en
welbevinden, zodat zij de mogelijkheden kunnen benutten om daar in hun gebruik van de
verschillende lampen en beeldschermen rekening mee te houden, in de privésfeer en op het werk.
Vanwege de arbeidsomstandigheden geldt hetzelfde voor werkgevers. Denk bijvoorbeeld aan
nachtelijk beeldschermwerk. Deze aanpak is zinvol, omdat ledlampen en -beeldschermen een
lange levensduur hebben. Aangezien er relatief weinig bekend is over het lichtspectrum en de
lichtintensiteit van tv- en computerbeeldschermen en over het gebruikspatroon, beveelt de
commissie aan hier nader onderzoek naar te laten doen. Wellicht is een rol weggelegd voor
B ezoe kadre s                                                                 Postadres
Rijnstraat 50                                                                  Postbus 16052
2515 XP Den Haag                                                               2500 BB Den Haag
E - m a i l : p w. v a n .v l i et @ g r . nl                                  www.gr.nl
Telefoon (070) 340 7327
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands
Onderwerp                    : Briefadvies Gezondheidsrisico’s van leds
Ons kenmerk                  : U-8303/EvV/tvdk/789-C1                   Publicatienr. 2015/02
Pagina                       : 10
Datum                        : 27 januari 2015
software die de kleur en intensiteit van het licht van een beeldscherm aanpast aan het uur van de
dag. Dergelijke software bestaat reeds, maar geniet nog weinig bekendheid.42
Ik onderschrijf de conclusie en het advies van de commissie. Ze zijn relevant voor de gezondheid
en het welbevinden van burgers, in hun vrije tijd en op hun werk. Consumentenproducten spelen
hier een belangrijke rol. Daarom heb ik dit briefadvies ook aangeboden aan de minister van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport, de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de
minister van Economische Zaken.
Met vriendelijke groet,
prof. dr. J.L. Severens,
vicevoorzitter Gezondheidsraad
B ezoe kadre s                                                                 Postadres
Rijnstraat 50                                                                  Postbus 16052
2515 XP Den Haag                                                               2500 BB Den Haag
E - m a i l : p w. v a n .v l i et @ g r . nl                                  www.gr.nl
Telefoon (070) 340 7327
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>   Gezondheidsraad
   Health Council of the Netherlands
   Onderwerp                    : Briefadvies Gezondheidsrisico’s van leds
   Ons kenmerk                  : U-8303/EvV/tvdk/789-C1                   Publicatienr. 2015/02
   Pagina                       : 11
   Datum                        : 27 januari 2015
   Literatuur
1  Stichting LightRec Nederland. 2012 Doorgelicht. Inzameling en recycling van lampen belicht (Jaarboek
   2012). Internet. http://www.lightrec.nl/jaarboek/downloads/ geraadpleegd 19-01-2015.
2  Stichting LightRec Nederland. Aantallen lampen op de markt gebracht 2009-2013. Internet.
   http://www.lightrec.nl/jaarboek/inzamelresultaten/ geraadpleegd 19-01-2015.
3  Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Steeds vaker laptop, smartphone en tablet in huis. Internet.
   http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/vrije-tijd-cultuur/publicaties/artikelen/archief/2013/2013-3926-wm.htm
   geraadpleegd 19-01-2015.
4  Global Lighting Association. Optical and photobiological safety of LED, CFLs and other high efficiency
   general lighting sources. Brussel, België: Global Lighting Association; 2012. Internet:
   http://www.globallightingassociation.org/library. geraadpleegd 19-01-2015.
5  Phipps-Nelson J, Redman JR, Dijk DJ, Rajaratnam SM. Daytime exposure to bright light, as compared to dim
   light, decreases sleepiness and improves psychomotor vigilance performance. Sleep 2003; 26(6): 695-700.
6  Ruger M, Gordijn MC, Beersma DG, de VB, Daan S. Acute and phase-shifting effects of ocular and
   extraocular light in human circadian physiology. J Biol Rhythms 2003; 18(5): 409-419.
7  Ruger M, Gordijn MC, Beersma DG, de VB, Daan S. Weak relationships between suppression of melatonin
   and suppression of sleepiness/fatigue in response to light exposure. J Sleep Res 2005; 14(3): 221-227.
8  Roenneberg T, Kantermann T, Juda M, Vetter C, Allebrandt KV. Light and the human circadian clock. Handb
   Exp Pharmacol 2013;(217): 311-331.
9  Destici E, Jacobs EH, Tamanini F, Loos M, van der Horst GT, Oklejewicz M. Altered phase-relationship
   between peripheral oscillators and environmental time in Cry1 or Cry2 deficient mouse models for early and
   late chronotypes. PLoS One 2013; 8(12): e83602.
10 Fu L, Lee CC. The circadian clock: pacemaker and tumour suppressor. Nat Rev Cancer 2003; 3(5): 350-361.
11 Takahashi JS, Hong HK, Ko CH, McDearmon EL. The genetics of mammalian circadian order and disorder:
   implications for physiology and disease. Nat Rev Genet 2008; 9(10): 764-775.
12 Sewlall S, Pillay V, Danckwerts MP, Choonara YE, Ndesendo VM, du Toit LC. A timely review of state-of-the-
   art chronopharmaceuticals synchronized with biological rhythms. Curr Drug Deliv 2010; 7(5): 370-388.
13 Cajochen C. Alerting effects of light. Sleep Med Rev 2007; 11(6): 453-464.
   B ezoe kadre s                                                                   Postadres
   Rijnstraat 50                                                                    Postbus 16052
   2515 XP Den Haag                                                                 2500 BB Den Haag
   E - m a i l : p w. v a n .v l i et @ g r . nl                                    www.gr.nl
   Telefoon (070) 340 7327
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>   Gezondheidsraad
   Health Council of the Netherlands
   Onderwerp                    : Briefadvies Gezondheidsrisico’s van leds
   Ons kenmerk                  : U-8303/EvV/tvdk/789-C1                       Publicatienr. 2015/02
   Pagina                       : 12
   Datum                        : 27 januari 2015
14 Brainard GC, Hanifin JP, Greeson JM, Byrne B, Glickman G, Gerner E e.a. Action spectrum for melatonin
   regulation in humans: evidence for a novel circadian photoreceptor. J Neurosci 2001; 21(16): 6405-6412.
15 West KE, Jablonski MR, Warfield B, Cecil KS, James M, Ayers MA e.a. Blue light from light-emitting diodes
   elicits a dose-dependent suppression of melatonin in humans. J Appl Physiol 2011; 110(3): 619-626.
16 Bonnet MH, Arand DL. We are chronically sleep deprived. Sleep 1995; 18(10): 908-911.
17 Reid KJ, Zee PC. Circadian rhythm sleep disorders. Handb Clin Neurol 2011; 99: 963-977.
18 Froy O. Circadian rhythms and obesity in mammals. ISRN Obes 2012; 2012: 437198.
19 Fu L, Kettner NM. The circadian clock in cancer development and therapy. Prog Mol Biol Transl Sci 2013;
   119: 221-282.
20 McClung CA. Circadian genes, rhythms and the biology of mood disorders. Pharmacol Ther 2007; 114(2):
   222-232.
21 Rudic RD. Time is of the essence: vascular implications of the circadian clock. Circulation 2009; 120(17):
   1714-1721.
22 ANSES. Opinion of the French Agency for Food, Environmental and Occupational Health & Safety in
   response to the internally-sollicited request entitled 'Health effects of lighting systems using light-emitting
   diodes (LEDs)'. Maisons-Alfort, Frankrijk: ANSES; 2010.
23 SCENIHR (Scientific Committee on Emerging and Newly Identified Health Risks). Health effects of artificial
   light. Brussel: Europese Commissie; 2012.
24 Chellappa SL, Steiner R, Blattner P, Oelhafen P, Gotz T, Cajochen C. Non-visual effects of light on
   melatonin, alertness and cognitive performance: can blue-enriched light keep us alert? PLoS One 2011; 6(1):
   e16429.
25 Beaven CM, Ekstrom J. A comparison of blue light and caffeine effects on cognitive function and alertness in
   humans. PLoS One 2013; 8(10): e76707.
26 Cajochen C, Frey S, Anders D, Spati J, Bues M, Pross A e.a. Evening exposure to a light-emitting diodes
   (LED)-backlit computer screen affects circadian physiology and cognitive performance. J Appl Physiol 2011;
   110(5): 1432-1438.
27 Wood B, Rea MS, Plitnick B, Figueiro MG. Light level and duration of exposure determine the impact of self-
   luminous tablets on melatonin suppression. Appl Ergon 2013; 44(2): 237-240.
28 Chang A, Aeschbach D, Duffy JF, Czeisler CA. Evening use of light-emitting eReaders negatively affects
   sleep, circadian timing, and next-morning alertness (Epub ahead of print). Proc Natl Acad Sci U S A 2014;
   B ezoe kadre s                                                                       Postadres
   Rijnstraat 50                                                                        Postbus 16052
   2515 XP Den Haag                                                                     2500 BB Den Haag
   E - m a i l : p w. v a n .v l i et @ g r . nl                                        www.gr.nl
   Telefoon (070) 340 7327
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>   Gezondheidsraad
   Health Council of the Netherlands
   Onderwerp                    : Briefadvies Gezondheidsrisico’s van leds
   Ons kenmerk                  : U-8303/EvV/tvdk/789-C1                      Publicatienr. 2015/02
   Pagina                       : 13
   Datum                        : 27 januari 2015
29 Gezondheidsraad. Beeldschermwerken. Den Haag: Gezondheidsraad; 2012: publicatienr. 2012/38.
30 Gimenez MC, Beersma DG, Bollen P, van der Linden ML, Gordijn MC. Effects of a chronic reduction of short-
   wavelength light input on melatonin and sleep patterns in humans: Evidence for adaptation. Chronobiol Int
   2014; 31(5): 690-697.
31 Chellappa SL, Gordijn MC, Cajochen C. Can light make us bright? Effects of light on cognition and sleep.
   Prog Brain Res 2011; 190: 119-133.
32 Hommes V, Meesters Y, Geerdink M, Gordijn M, Beersma D. Blue light implemented. In: Völker S,
   Schumacher H, editors. 8. Symposium Licht und Gesundheid, 19. und 20. März 2014, Messegelände Berlin;
   Schriftenreihe des Fachgebietes Lichttechnik 2, 184-197. Berlin: Universitätsverlag der TU Berlin; 2014:
33 Mills PR, Tomkins SC, Schlangen LJ. The effect of high correlated colour temperature office lighting on
   employee wellbeing and work performance. J Circadian Rhythms 2007; 5: 2.
34 Gezondheidsraad: Commissie Optische straling. Optische straling. Gezondheidskundige advieswaarden voor
   blootstelling aan elektromagnetische straling met golflengten tussen 100 nanometer en 1 millimeter. Den
   Haag: Gezondheidsraad; 1993: Advies 1993/09.
35 Keunen JE, Verezen CA, Imhof SM, van Rens GH, Asselbergs MB, Limburg JJ. Toename in de vraag naar
   oogzorg in Nederland 2010-2020. Ned Tijdschr Geneeskd 2011; 155(41): A3461.
36 Richtlijn 2001/95/EG van het Europees Parlement en de Raad van 3 december 2001 inzake algemene
   productveiligheid. Publicatieblad van de Europese Unie 2001; L11(15 januari 2002): 4-17.
37 Richtlijn 2006/25/EG van het Europees Parlement en de Raad van 5 april 2006 betreffende de
   minimumvoorschriften inzake gezondheid en veiligheid met betrekking tot de blootstelling van werknemers
   aan risico's van fysische agentia (kunstmatige optische straling). Publicatieblad van de Europese Unie 2006;
   L114(27 april 2006): 38-59.
38 Vos JJ, van Norren D. Retinal damage by optical radiation. An alternative to current, ACGIH-inspired
   guidelines. Clin Exp Optom 2005; 88(4): 200-211.
39 International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection (ICNIRP). ICNIRP Guidelines on limits of
   exposure to incoherent visible and infrafred radiation. Health-Physics 2013; 105(1): 74-96.
40 International Electrotechnical Committee (IEC). Photobiological safety of lamps and lamp systems. Standard
   no IEC 62471. Internet. http://www.iec.ch/ geraadpleegd 19-01-2015.
41 AOC. AOC maakt backlight gezonder voor ogen. Internet. http://nl.hardware.info/nieuws/41443/aoc-maakt-
   backlight-gezonder-voor-ogen. geraadpleegd 19-01-2015.
42 f.luxtm software to make your life better. Internet. http://justgetflux.com/ geraadpleegd 19-01-2015.
   B ezoe kadre s                                                                     Postadres
   Rijnstraat 50                                                                      Postbus 16052
   2515 XP Den Haag                                                                   2500 BB Den Haag
   E - m a i l : p w. v a n .v l i et @ g r . nl                                      www.gr.nl
   Telefoon (070) 340 7327
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Bijlage A
        De commissie
        De Commissie Signalering gezondheid en milieu heeft als taak om belangrijke onder-
        werpen op het terrein van gezondheid en milieu onder de aandacht te brengen van rege-
        ring en parlement, en kansen en bedreigingen in kaart te brengen. Het kan om nieuwe
        kwesties gaan, maar even goed om oude thema’s die opnieuw aandacht verdienen.
        Samenstelling van de commissie:
        • dr. F. Woudenberg, voorzitter
            psycholoog en hoofd cluster medische milieukunde, GGD Amsterdam
        • prof. dr. M. van den Berg
            hoogleraar toxicologie, Institute for Risk Assessment Sciences, Universiteit Utrecht
        • prof. dr. ir. J.W. Erisman
            bijzonder hoogleraar integrale stikstofproblematiek, Vrije Universiteit, Amsterdam;
            directeur Louis Bolk Instituut, Driebergen
        • dr. P.J. van den Hazel
            medisch-milieukundige, Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland Midden,
            Arnhem
        • prof. dr. ir. E. Lebret
            hoogleraar environmental health impact assessment, Institute for Risk Assessment
            Sciences, Universiteit Utrecht; Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Bilt-
            hoven
        • prof. dr. R. Leemans
            hoogleraar milieusysteemanalyse, Wageningen University and Research Centre
        De commissie                                                                             15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>   •    dr. J.P. van der Sluijs
        senior onderzoeker nieuwe risico’s, Copernicus Instituut voor Duurzame Ontwikke-
        ling, Universiteit Utrecht
   •    ing. A.J.H.M. Dobbelsteen, waarnemer
        ministerie van Infrastructuur en Milieu, Den Haag
   •    dr. A.A.J. van Iersel, waarnemer
        ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
   •    dr. ir. P.W. van Vliet, secretaris
        Gezondheidsraad, Den Haag
   De commissie heeft de volgende deskundigen met specifieke expertise geraadpleegd:
   • dr. T.T.J.M. Berendschot
        medisch fysicus, Maastricht UMC+, Maastricht
   • dr. M.G.M. Gordijn
        chronobioloog, Chrono@work B.V., Groningen
   • prof. dr. G.T.J. van der Horst
        hoogleraar chronobiologie en gezondheid, Erasmus MC, Rotterdam
   • prof. dr. J.E.E. Keunen
        hoogleraar oogheelkunde, UMC St. Radboud, Nijmegen
   • prof. dr. D. van Norren
        emeritus hoogleraar oogheelkundige fysica UMC Utrecht, Leusden
   De Gezondheidsraad en belangen
   Leden van Gezondheidsraadcommissies worden benoemd op persoonlijke titel, wegens
   hun bijzondere expertise inzake de te behandelen adviesvraag. Zij kunnen echter, dik-
   wijls juist vanwege die expertise, ook belangen hebben. Dat behoeft op zich geen
   bezwaar te zijn voor het lidmaatschap van een Gezondheidsraadcommissie. Openheid
   over mogelijke belangenconflicten is echter belangrijk, zowel naar de voorzitter en de
   overige leden van de commissie, als naar de voorzitter van de Gezondheidsraad. Bij de
   uitnodiging om tot de commissie toe te treden wordt daarom aan commissieleden
   gevraagd door middel van het invullen van een formulier inzicht te geven in de functies
   die zij bekleden, en andere materiële en niet-materiële belangen die relevant kunnen zijn
   voor het werk van de commissie. Het is aan de voorzitter van de raad te oordelen of
   gemelde belangen reden zijn iemand niet te benoemen. Soms zal een adviseurschap het
   dan mogelijk maken van de expertise van de betrokken deskundige gebruik te maken.
   Tijdens de installatievergadering vindt een bespreking plaats van de verklaringen die
   zijn verstrekt, opdat alle commissieleden van elkaars eventuele belangen op de hoogte
   zijn.
16 Gezondheidsrisico’s van leds
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>