<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Gezond groen
in en om de stad
Aan: de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
		 de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Nr. 2017/05, Den Haag 15 juni 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                                                                                                  Gezond groen in en om de stad | pagina 2 van 17
inhoud
   Samenvatting3                                                           05 Mogelijkheden voor beleid                                       9
                                                                               5.1  Stedelijk groen goed voor meerdere ecosysteemdiensten      9
01 Inleiding                                                             4    5.2  Aanknopingspunten in de Omgevingswet                       9
02 De natuur als bron                                                    4 06 Conclusies en aanbevelingen                                     9
   2.1  Biodiversiteit en ecosysteemdiensten                             4
   2.2  Ecosysteemdiensten in Nederland onder de loep genomen            4    Literatuur10
03 Betekenis voor de volksgezondheid                                     5    Bijlagen12
   3.1  Mondiale milieu-invloed op onze gezondheid                       5    A    Ecosysteemdiensten in Nederland, mogelijke
   3.2  Nieuw overzicht biodiversiteit, ecosysteemdiensten en gezondheid 6         gezondheidseffecten van aantasting van deze
   3.3  Gezondheidseffecten in Nederland                                 6         diensten en maatregelen                                   13
   3.4  Gezondheidsrisico’s met een mogelijke rol voor ecosystemen       6    B    Ecosysteemdiensten in Nederland 1990-2013                 15
   3.5  Gelegenheid voor binnenlandse beleidsmaatregelen                 6
04 De invloed van culturele ecosysteemdiensten
   op de gezondheid                                                      7
   4.1  Drie culturele ecosysteemdiensten                                7
   4.2  Effecten van groene recreatie op de gezondheid                   8
   4.3  Nieuwe gegevens                                                  8
   4.4  Ongunstige trend in groene recreatiemogelijkheden                8
     Gezondheidsraad | Nr. 2017/05
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                                                                                                    Gezond groen in en om de stad | pagina 3 van 17
samenvatting
Recreatie in het groen is belangrijk voor de      ´groen´ opgevat als natuur in brede zin, water-
volksgezondheid in Nederland. De afgelopen        componenten inbegrepen. De gezondheid van
decennia zijn de mogelijkheden hiervoor in en     de Nederlandse bevolking is gediend met
om de steden echter achtergebleven bij de         uitbreiding van de mogelijkheden voor vrijetijds-
vraag van een groeiende bevolking. Een bevol-     besteding in de natuur in en om de steden. De
king die bovendien vergrijst, en die daardoor     Omgevingswet biedt gemeenten de gelegenheid
meer tijd heeft om buiten te verpozen. De         om deze uitbreiding te verwerken in visies en
Gezondheidsraad beveelt in dit advies aan om      plannen voor een gezonde, duurzame, klimaat-
de mogelijkheden voor ‘groene recreatie’ in de    bestendige en waterveilige stad.
stedelijke omgeving uit te breiden. Daarbij wordt
        Gezondheidsraad | Nr. 2017/05
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                                                                                        Gezond groen in en om de stad | pagina 4 van 17
01 inleiding                                                                 02 de natuur als bron
In 2015 hield de Gezondheidsraad een enquête binnen zijn netwerk             2.1 Biodiversiteit en ecosysteemdiensten
waarin de vraag centraal stond aan welke milieu-invloeden op de volksge-     In het denken over het duurzamer maken van de samenleving zijn ‘biodi-
zondheid de raad aandacht zou moeten geven in zijn advisering aan het        versiteit’ en ‘ecosysteemdiensten’ tegenwoordig sleutelbegrippen (zie
ministerie van Infrastructuur en Milieu. Over de gevolgde werkwijze en       bijvoorbeeld 2,3). Onder biodiversiteit wordt verstaan: de levende wereld
eerste resultaten heeft de vicevoorzitter van de raad de staatssecretaris    met al haar variatie. Tot een ecosysteem worden ook bodem, water en
van Infrastructuur en Milieu in een brief bericht.1 De aantasting van biodi- lucht gerekend. Gezonde ecosystemen zijn van belang voor het behoud
versiteit en ecosystemen in Nederland was een van de onderwerpen             van biodiversiteit, maar omgekeerd is biodiversiteit ook essentieel voor
waarover de geënquêteerden bezorgdheid uitspraken. De Commissie              gezonde ecosystemen. Gezonde ecosystemen leveren de samenleving
Signalering gezondheid en milieu heeft naar aanleiding daarvan dit           veel goeds op, de zogeheten ecosysteemdiensten.4,5 Bekende voor-
advies opgesteld. Het is beoordeeld door de Beraadsgroep                     beelden van ecosysteemdiensten zijn de levering van zuurstof, water,
Volksgezondheid van de Gezondheidsraad.                                      voedsel en hout (zogeheten productiediensten), klimaatregulering, water-
Ecosystemen hebben waarde voor de samenleving. Een technische term           berging en biologische plaagbestrijding in de land- en tuinbouw (regule-
daarvoor is ecosysteemdienst. Er zijn kwantitatieve gegevens over de         rende diensten). Minder bekend zijn de ecosysteemdiensten van niet-
ontwikkeling van zeventien ecosysteemdiensten in Nederland beschik-          materiële aard (culturele diensten), waaronder het bieden van
baar. Deze ecosysteemdiensten zijn alle belangrijk voor de Nederlandse       gelegenheid voor vrijetijdsbesteding in de natuur en voor natuurbeleving.
volksgezondheid. Eén ervan vertoont een ongunstige ontwikkeling en           Aantasting van ecosystemen kan nadelige effecten hebben op één of
leent zich goed voor binnenlandse maatregelen. Dat is ‘groene recreatie’     meer diensten.6
in de leefomgeving. In dit advies wordt ‘groen’ opgevat als natuur in brede
zin, watercomponenten inbegrepen. De vicevoorzitter van de Gezond-           2.2 Ecosysteemdiensten in Nederland onder de loep genomen
heidsraad heeft het advies aan de staatssecretaris van IenM en aan de        In 2013 hebben Wageningen University & Research en het Planbureau
minister van VWS aangeboden.                                                 voor de Leefomgeving (PBL) de omvang van en de behoefte aan zeven-
                                                                             tien voor Nederland belangrijke ecosysteemdiensten geïnventariseerd.7
        Gezondheidsraad | Nr. 2017/05
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                             Gezond groen in en om de stad | pagina 5 van 17
Ze gingen na in hoeverre deze grootheden van 1990 tot 2013 zijn veran-                                            kosten leiden of ongewenste neveneffecten hebben. Via wegvervoer
derd. Dat deden ze onder de vlag van het begrip ‘natuurlijk kapitaal’a.8                                          bijvoorbeeld kan import de luchtkwaliteit belasten en gewasbeschermings-
In deze eerste grootscheepse kwantificering van ecosysteemdiensten in                                             middelen kunnen in het oppervlaktewater terechtkomen.
Nederland zijn vijf productiediensten, negen regulerende diensten en drie
culturele diensten in beschouwing genomen (zie bijlagen A en B voor
nadere gegevens).7 In geen enkel geval blijken de Nederlandse ecosys-                                             03 betekenis voor de
temen in de gehele Nederlandse vraag te voorzien. Bovendien vertonen
de ecosysteemdiensten in ruim de helft van de gevallen in het onder-                                                        volksgezondheid
zochte tijdvak een ongunstige trend in de verhouding tussen vraag en
aanbod.                                                                                                           3.1 Mondiale milieu-invloed op onze gezondheid
De verschillen tussen vraag en aanbod worden geheel of gedeeltelijk                                               In 2008 vroegen Huynen en collega’s aandacht voor de mogelijke
overbrugd door import, of door inzet van technische alternatieven.                                                gevolgen van wereldwijde ontwikkelingen als afnemende biodiversiteit en
Voedsel, hout en biomassab voor de opwekking van energie worden ten                                               een veranderend klimaat voor de Nederlandse volksgezondheid.9 De
dele ingevoerd om in de Nederlandse behoefte te voorzien. Dankzij water-                                          conclusies van de Gezondheidsraad in zijn in 2009 verschenen signale-
zuiveringsinstallaties kan Nederland over voldoende drinkwater en water                                           ment Mondiale milieu-invloed op onze gezondheid sloten hierbij aan.10 De
voor overig gebruik beschikken. Dijken ─ in plaats van waterrijke natuur-                                         raad achtte het aannemelijk dat afname van de biodiversiteit risico’s voor
gebieden ─ beschermen de polders, plagen worden met gewasbescher-                                                 de Nederlandse volksgezondheid met zich meebrengt. Hij benadrukte dat
mingsmiddelen bestreden in plaats van door natuurlijke vijanden en telers                                         de kennis tekortschoot voor een gedegen beoordeling van deze risico’s en
laten gewassen bestuiven door bijenvolken, in plaats van dit over te laten                                        van de samenhang met andere mondiale milieu-invloeden als klimaatver-
aan wilde bestuivers. Import en technische alternatieven kunnen tot meer                                          andering en met factoren als leefstijl en welvaartsniveau. De onzekerheid
                                                                                                                  over de aard van de gezondheidsbedreigingen, hun omvang, plaats en
a
  Het PBL omschrijft natuurlijk kapitaal als de op aarde aanwezige hoeveelheid fysieke en natuurlijke hulpbronnen
                                                                                                                  tijdstip van optreden werd groot gevonden. Dit gold voor bijvoorbeeld de
  die het vermogen bezit om ecosysteemdiensten te leveren. Ecosysteemdiensten zijn te zien als de rente die het
                                                                                                                  verspreiding van infectieziekten en de afname van de voedselproductie.
  kapitaal oplevert.
b
  Bijvoorbeeld landbouwgewassen als maïs en koolzaad, reststromen als stro en stengels en afval uit de voedings-
  middelenindustrie
           Gezondheidsraad | Nr. 2017/05
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                                                                                        Gezond groen in en om de stad | pagina 6 van 17
3.2 Nieuw overzicht biodiversiteit, ecosysteemdiensten en                    karakter een rol.
       gezondheid                                                            Van één van de zeventien ecosysteemdiensten, verkoeling in de stad, is
Recent kwamen de WHO en het secretariaat van de Conventie voor               een direct effect op de gezondheid van de bevolking aangetoond. Verkoe-
Biologische Diversiteit (CBD) tot soortgelijke conclusies.11 Ecosysteem-     ling verkleint de kans op hittestress en door hitte veroorzaakte extra sterf-
diensten zijn belangrijk voor de gezondheid en de veiligheid van mensen      gevallen.15,16
wereldwijd en aantasting ervan levert gezondheids- (en veiligheids)risico’s
op. Voor de bovengenoemde zeventien ecosysteemdiensten zijn de               3.4 Gezondheidsrisico’s met een mogelijke rol voor
belangrijkste risico´s samengevat in bijlage A. In alle zeventien gevallen         ecosystemen
leidt aantasting tot gezondheids- (en veiligheids)risico’s. De mogelijke     Voor Nederland zijn verder de risico’s van nieuwe plagen en infectie-
gezondheidseffecten in de tabel lopen ver uiteen ─ van vermoeidheid tot      ziekten relevant, ook mogelijk al op korte termijn. Insecten die infecties
gebreksziekten ─ en omvatten effecten op het welbevinden.12,13 Mensen in     kunnen overbrengen blijken zich mondiaal te kunnen verspreiden en
ontwikkelingslanden lopen de grootste kans op nadelige gezondheidsef-        zouden zich ook, of weer in Nederland kunnen gaan vestigen. Denk
fecten van aantasting van de biodiversiteit en ecosysteemdiensten, omdat     bijvoorbeeld aan muggen die het westnijlvirus, het zikavirus, of de mala-
zij sterk van ecosysteemdiensten afhankelijk zijn voor hun basale levens-    riaparasiet dragen. Incidenteel zijn dergelijke insecten al, of opnieuw in
behoeften.9-11 In een ontwikkeld land als Nederland is dat niet het geval en Nederland waargenomen.17,18 Het toegenomen intercontinentale reizigers-
is de kans klein dat dergelijke effecten zich zullen voordoen.               verkeer en goederentransport is hier vermoedelijk debet aan. Wat bepa-
                                                                             lend is voor de kans dat zij zich hier vestigen is onbekend. Wellicht is de
3.3 Gezondheidseffecten in Nederland                                         veerkracht van ecosystemen een belangrijke tegenkracht. In ieder geval
Nederlanders leven steeds langer en steeds langer gezond.14 Toch wil dit     kunnen maatregelen als het verschaffen van informatie aan reizigers en
niet zeggen dat milieuveranderingen in ons land geen nadelige effecten       importeurs helpen de komst van uitheemse insecten te bemoeilijken.
op de gezondheid van mensen kunnen hebben. Mogelijk blijven ze uit
dankzij import of de inzet van technische alternatieven, of spelen andere    3.5 Gelegenheid voor binnenlandse beleidsmaatregelen
factoren als de indirectheid van de gezondheidseffecten, de samenhang        Het type ecosysteemdienst bepaalt in hoeverre Nederland mogelijkheden
tussen ecosysteemdiensten onderling en hun grensoverschrijdende              voor eigen beleid heeft waarvan weinig of geen nadelige invloed buiten
        Gezondheidsraad | Nr. 2017/05
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                                                     Gezond groen in en om de stad | pagina 7 van 17
onze landsgrenzen uitgaat.                                                 voor voedsel op ecosystemen elders in de wereld legt.
De vijf productiediensten kunnen in principe worden vervangen door         Ook de drie culturele ecosysteemdiensten moeten worden geleverd op, of
import (en zijn dat ook voor een deel). Door goederen van elders te        nabij de plaats waar de vraag bestaat. Zij lenen zich voor onafhankelijke
betrekken heeft de levenswijze van de Nederlandse bevolking echter         binnenlandse gezondheidsbeschermende en bevorderende maatregelen,
invloed op ecosystemen tot ver buiten onze landsgrenzen. De zorg voor      waarvan geen invloeden buiten de landsgrenzen bekend zijn.
een gezond en duurzaam leefmilieu wereldwijd vraagt om internationale
samenwerking en vergt dat Nederland zich inzet om sociale en ecologi-
sche effecten van de Nederlandse levenswijze elders in de wereld te        04 de invloed van culturele
beperken. Bij de regulerende en de culturele ecosysteemdiensten speelt
dit minder, of zijn de effecten indirecter.                                         ecosysteemdiensten op de
De negen regulerende ecosysteemdiensten moeten worden geleverd op,
of nabij de plaats waar de vraag bestaat. Voor verkoeling in de stad heeft          gezondheid
Nederland voor periodes van aanhoudende hitte een Nationaal Hitteplan,
waarin de verantwoordelijkheden van verschillende organisaties ─ waar-     4.1 Drie culturele ecosysteemdiensten
onder GGD-en, brancheorganisaties en zorginstellingen ─ staan aange-       Drie van de zeventien ecosysteemdiensten zijn van het culturele type:
geven.19 Verder kan de aanleg van extra groen en water voor verkoeling     groene recreatie in de leefomgeving, natuurlijk erfgoed en de symbool-
zorgen. Voor de overige regulerende diensten zijn eveneens binnenlandse    waarde van natuur. Uit enquêtes blijkt dat mensen de aanwezigheid van
maatregelen ter beperking van gezondheidsrisico’s mogelijk, en zijn deze   erfgoed en symbolen prettig vinden. Dat kan tot een gevoel van verbon-
ook al getroffen (zie voor een overzicht bijlage A). Door de wereldwijde   denheid met de natuur leiden en daarmee bijdragen aan hun welbe-
ecologische en economische samenhangen die er bestaan hebben deze          vinden. Het is niet bekend in hoeverre er samenhang bestaat tussen de
maatregelen, ondanks hun binnenlandse reikwijdte, soms indirecte           invloeden van groene recreatie in de leefomgeving, natuurlijk erfgoed en
effecten elders in de wereld. Door bijvoorbeeld de bestuiving van bomen    natuursymbolen op de gezondheid van mensen.
en planten in Nederland te beschermen kan de voedselproductie in ons
land worden gewaarborgd en wordt het beslag beperkt dat Nederland
        Gezondheidsraad | Nr. 2017/05
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                                                                                       Gezond groen in en om de stad | pagina 8 van 17
4.2 Effecten van groene recreatie op de gezondheid                         en Natuuronderzoek van destijds. Niet duidelijk is of mensen die relatief
Van deze drie ´groene´ ecosysteemdiensten is de invloed van groene         veel tijd in en om het huis doorbrengen (kinderen, ouderen en huis-
recreatie in de leefomgeving het beste wetenschappelijk onderzocht. De     vrouwen) meer baat bij groen in de nabijheid hebben dan anderen.21 Ook
Gezondheidsraad en de Raad voor Ruimtelijk, Milieu- en Natuuronder-        over de invloed van sociaaleconomische verschillen is weinig bekend. De
zoek achtten het in 2004 al plausibel dat contact met groen indirect een   beperkte gegevens suggereren dat mensen uit een lage sociaaleconomi-
gunstige invloed heeft op de gezondheid van mensen.20 De raden wezen       sche klasse meer baat bij groen in de nabijheid hebben dan mensen uit
ook twee mogelijke mechanismes aan. Contact met groen kan helpen bij       hogere sociaaleconomische klassen.21,22 Of biodiversiteit een rol bij de
herstel van stress en aandachtsmoeheid en zo het ontstaan van chroni-      waargenomen verbanden speelt, is niet bekend.23,24
sche stress tegengaan. Chronische stress speelt een belangrijke rol in het
ontstaan en beloop van ernstige, veel voorkomende lichamelijke en          4.4 Ongunstige trend in groene recreatiemogelijkheden
psychische aandoeningen en gezondheidsklachten. Groen kan ook              De analyse van de groene recreatie in de leefomgeving is beperkt tot
aanzetten tot bewegen en op deze wijze het ontstaan en de verergering      fietsen en wandelen, de twee populairste vormen van vrijetijdsbesteding
van overgewicht en obesitas tegengaan, evenals van hiermee samenhan-       buitenshuis.7 Nederland heeft op zich ruim voldoende mogelijkheden om
gende ziekten als diabetes en hart- en vaatziekten. Over een mogelijk      in de natuur te fietsen of te wandelen, maar die komen lang niet allemaal
derde mechanisme, het bevorderen van sociale contacten, was nauwelijks     voor op plaatsen waar er behoefte aan bestaat. In de analyseperiode,
wetenschappelijke kennis beschikbaar.                                      1990-2013, is de verhouding tussen vraag en aanbod ongunstiger
                                                                           geworden. Deze ongunstige trend heeft twee oorzaken. De stedelijke
4.3 Nieuwe gegevens                                                        bevolking neemt sterker toe, maar heeft minder groene recreatiemogelijk-
Uit een recent overzicht van methodologisch goed uitgevoerde onder-        heden in haar nabijheid dan de bevolking die buiten de stad woont. De
zoeken blijkt een verband tussen de hoeveelheid natuur in de nabijheid en  tweede belangrijke oorzaak is de vergrijzing van de bevolking. Daardoor
de algemene gezondheid, de geestelijke gezondheid en de overlijdens-       hebben mensen meer tijd gekregen voor recreatie, in het algemeen en in
kans.21 Meer groen in de nabijheid gaat gepaard met een betere gezond-     de natuur. De prognoses wijzen op verdere vergrijzing en verstedelijking.14
heid en een lagere overlijdenskans. Het overzicht geeft dus steun aan de   Hierdoor zal de ongunstige trend in de groene recreatie in de leefomge-
conclusies van de Gezondheidsraad en de Raad voor Ruimtelijk, Milieu-      ving zich waarschijnlijk voortzetten. Het is plausibel dat het in het belang
       Gezondheidsraad | Nr. 2017/05
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                                                       Gezond groen in en om de stad | pagina 9 van 17
van de volksgezondheid is om meer groen in de stedelijke omgeving aan      krijgen ze een grotere verantwoordelijkheid om gezondheidsaspecten
te leggen.                                                                 mee te wegen. In Omgevingsvisies en -plannen kunnen ze niet alleen
                                                                           rekening houden met de belangen van ruimte, water, infrastructuur,
                                                                           (stads)landbouw, milieu, natuur en wonen, die spelen bij beoordeling van
05 mogelijkheden voor beleid                                               de ruimtelijke kwaliteit, maar ook met het belang van gezondheid. In
                                                                           samenspraak met andere overheden zouden gemeentes hun gebied zo
5.1 Stedelijk groen goed voor meerdere ecosysteemdiensten                  kunnen inrichten of herinrichten dat het aanbod van groene recreatiemo-
Al met al zijn er voldoende redenen om de hoeveelheid groen in de stede-   gelijkheden in de leefomgeving beter aansluit bij de vraag.
lijke omgeving uit te breiden. In de eerste plaats ontstaan meer mogelijk-
heden voor recreatie, en daarmee voor stressreductie en beweging. Daar-
naast biedt groen in de nabijheid kinderen gelegenheid om buiten te        06 conclusies en aanbevelingen
spelen. Groene educatie, waarmee kinderen van jongs af aan vertrouwd
kunnen worden gemaakt met de natuur door middel van groene buiten-         Over de verbanden tussen biodiversiteit, ecosysteemdiensten en de
speelruimte is in het belang van de ontwikkeling van kinderen en kan ze    menselijke gezondheid is niet veel meer bekend dan een kleine tien jaar
waarden van natuur en duurzaamheid bijbrengen.20 Verder kan groen een      geleden. Dat geldt zowel in het algemeen, als specifiek voor Nederland.
bijdrage leveren aan waterberging en verkoeling in de stad, twee van de    Met groene recreatie zijn in Nederland mogelijk positieve gezondheidsef-
regulerende ecosysteemdiensten van de lijst van zeventien.                 fecten te bereiken. Dat is al langer bekend. Nieuw zijn cijfers waaruit blijkt
                                                                           dat er een stijgend tekort is aan gelegenheden voor groene recreatie in de
5.2 Aanknopingspunten in de Omgevingswet                                   stedelijke omgeving.
                                                                           De Gezondheidsraad adviseert om in en om steden meer groen voor
De nieuwe Omgevingswet biedt betere mogelijkheden om de stedelijke         recreatie aan te leggen, zodat beter in de groeiende behoefte kan worden
omgeving van meer groen te voorzien dan de regelgeving die hij vervangt.   voorzien. Daarbij is aandacht gewenst voor de bijdrage die de groeninfra-
Onder de Omgevingswet krijgen decentrale overheden meer vrijheid om        structuur kan leveren aan andere ecosysteemdiensten als waterberging
hun ideeën over de inrichting van hun gebied vorm te geven. Daarbij        en verkoeling bij hittegolven.
        Gezondheidsraad | Nr. 2017/05
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                                                                                   Gezond groen in en om de stad | pagina 10 van 17
De Omgevingswet biedt gemeenten de gelegenheid om bovenstaande           4
                                                                            Millennium Ecosystem Assessment. Internet: http://www.millenniumas-
aanbevelingen te verwerken in visies en plannen voor een gezonde, duur-     sessment.org/en/index.html. Geraadpleegd: 30-05-2017.
zame, klimaatbestendige en waterveilige stad.                            5
                                                                            Haines-Young R, Potschin M. Common International Classification of
                                                                            Ecosystem Services (CICES): Consultation on Version 4, August-
                                                                            December 2012. Nottingham, Groot-Brittannië: University of
        literatuur                                                          Nottingham, 2013; EEA Framework Contract No EEA/IEA/09/003.
                                                                            http://test.matth.eu/content/uploads/sites/8/2012/07/CICES-V43_
1
  Gezondheidsraad. Brief van de vicevoorzitter van de Gezondheidsraad       Revised-Final_Report_29012013.pdf. Geraadpleegd: 30-05-2017.
  aan de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu van 12 november   6
                                                                            Erisman JW, van Eekeren N, de Wit J, Koopmans C, Cuijpers W,
  2015 over enquête signalering gezondheid en milieu. Internet: https://    Oerlemans N, e.a. Agriculture and biodiversity: a better balance bene-
  www.gezondheidsraad.nl/nl/nieuws/gezondheidsraadenquete-voor-             fits both. AIMS Agriculture and Food 2016; 1(2): 157-74.
  signalering-gezondheid-en-milieu. Geraadpleegd: 30-05-2017.            7
                                                                            Graadmeter Diensten van Natuur. Vraag, aanbod, gebruik en trend van
2
  Tweede Kamer der Staten-Generaal. Brief van de Staatssecretaris van       goederen en diensten uit ecosystemen in Nederland. Wageningen:
  Economische Zaken en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu     Wageningen UR en Planbureau voor de Leefomgeving, 2014; WOt-
  aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal van 22          technical report 13, 2014.
  juni 2013 over de Uitvoeringsagenda natuurlijk kapitaal: behoud en     8
                                                                            Dirkx J, de Knecht B. Natuurlijk kapitaal als nieuw beleidsconcept.
  duurzaam gebruik van biodiversiteit. Den Haag: Tweede Kamer der           Balans van de Leefomgeving 2014, deel 7. Den Haag: Planbureau voor
  Staten-Generaal. Vergaderjaar 2012-2013, 26407, nr. 85.                   de Leefomgeving, met medewerking van Wageningen UR, 2014; PBL-
3
  Europese Commissie. Mededeling van de Commissie aan het Europees          publicatienummer 1545.
  Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en       9
                                                                            Huynen MMTE, de Hollander AEM, Martens P, Mackenbach JP.
  het Comité van de Regio’s. Onze levensverzekering, ons natuurlijk         Mondiale milieuveranderingen en volksgezondheid: stand van de
  kapitaal: een EU-biodiversiteitstrategie voor 2020. COM(2011)244.         kennis. Bilthoven: RIVM, 2008.
  Internet: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELE  10
                                                                            Gezondheidsraad. Mondiale milieu-invloed op onze gezondheid. Den
  X:52011DC0244&from=EN. Geraadpleegd: 30-05-2017.                          Haag: Gezondheidsraad, 2009; publicatienr. 2009/15.
       Gezondheidsraad | Nr. 2017/05
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                                                        Gezond groen in en om de stad | pagina 11 van 17
11
   UNEP, Convention on Biological Diversity, World Health Organization.      18
                                                                                Duijster JW, Fanoy EB, Stroo CJ, te Wierik MJM, van den Kerkhof
   Connecting global priorities: biodiversity and human health. A state of      JHCT, Braks MAH. Risico’s op verspreiding van zikavirus binnen
   knowledge review. Genève, Zwitserland: World Health Organization             Europa. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 2016; 160(D495).
   and Secretariat of the Convention on Biological Diversity, 2015.          19
                                                                                Hagens W, van Bruggen M. Nationaal Hitteplan: versie 2015. Bilthoven,
12
   Gezondheidsraad. Meewegen van gezondheid in omgevingsbeleid.                 2015; RIVM Briefrapport 2014-0051.
   Evenwichtig en rechtvaardig omgaan met risico’s en kansen. Den            20
                                                                                Gezondheidsraad en Raad voor Ruimtelijk, Milieu- en Natuuronder-
   Haag, 2016; publicatienr. 2016/12.                                           zoek. Natuur en gezondheid. Invloed van natuur op sociaal, psychisch
13
   WHO. Definition of health. Preamble to the Constitution of the World         en lichamelijk welbevinden. Den Haag: Gezondheidsraad, 2004; publi-
   Health Organization as adopted by the International Health Confe-            catie nr 2004/09.
   rence, New York, 19-22 June, 1946; signed on 22 July 1946 by the          21
                                                                                Van den Berg M, Wendel-Vos W, van Poppel M, Kemper H, Van
   representatives of 61 States (Official Records of the World Health           Mechelen W, Maas J. Health benefits of green spaces in the living
   Organization, no. 2, p. 100) and entered into force on 7 April 1948. New     environment: a systematic rview of epidemiological studies. Urban
   York, 1948.                                                                  Forestry & Urban Greening 2015; 14: 806-16.
14
   Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). https://www.cbs.nl/. Geraad-    22
                                                                                Jennings V, Larson L, Yun J. Advancing Sustainability through Urban
   pleegd: 30-05-2017.                                                          Green Space: Cultural Ecosystem Services, Equity, and Social Deter-
15
   Boeckmann M, Rohn I. Is planned adaptation to heat reducing heat-            minants of Health. International Journal of Environmental Research and
   related mortality and illness? A systematic review. BMC Public Health        Public Health 2016; 13(2): 196; doi:10.3390/ijerph13020196.
   2014; 14(1): 1112.                                                        23
                                                                                Clark NE, Lovell R, Wheeler BW, Higgins SL, Depledge MH, Norris K.
16
   Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). GGD-richtlijn          Biodiversity, cultural pathways, and human health: a framework. Trends
   medische milieukunde. Gezondheidsrisico’s van zomerse omstandig-             in Ecology & Evolution 2014; 29(4): 198-204.
   heden. Bilthoven: RIVM, 2012; RIVM Rapport 609400007/2012.                24
                                                                                Keniger L, Gaston J, Irvine K, Fuller R. What are the benefits of interac-
17
   Braks M, Medlock J, Hubalek Z, Hjertqvist M, Perrin Y, Lancelot R, e.a.      ting with nature? Int J Environ Res Public Health 2013; 10: 913-35.
   Vector-borne disease intelligence: strategies to deal with disease burden
   and threats. Frontiers in Public Health 2014; 2(article 280): 1-11.
        Gezondheidsraad | Nr. 2017/05
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                Gezond groen in en om de stad | pagina 12 van 17
bijlagen
  Gezondheidsraad | Nr. 2017/05
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                 Gezond groen in en om de stad | pagina 13 van 17
A         ecosysteemdiensten in Nederland, mogelijke gezondheidseffecten
          van aantasting van deze diensten en maatregelen
Functiea   Ecosysteemdienst           Vraag in Nederland Aanbod in Neder- Aanbod in Neder-  Gezondheidsrisico van aantasting (bij vraag achter- Maatregelen
                                      sedert 1990        land sedert 1990 land is achterge- blijvend aanbod)
                                                                          bleven bij vraag
productie  voedsel                    toegenomen         toegenomen       nee               ondervoeding, gebreksziekten door tekort aan essen-    voedselimport
                                                                                            tiële voedingsstoffen
           drinkwater                 toegenomen         afgenomen        ja                uitdroging, infectieziekten, schadelijke effecten van  waterzuivering met fysische en chemische
                                                                                            chemische stoffen                                      technieken
           water voor overig gebruik  stabiel            afgenomen        ja                maatschappelijke ontwrichting door schade aan          waterzuivering met fysische en chemische
           (in landbouw, industrie en                                                       woningen, bedrijven, landbouw en infrastructuur en     technieken
           huishoudens),                                                                    door afnemende hygiëne in huishoudens
           hout                       afgenomen          stabiel          nee               tekort aan brandstof en bouwmateriaal, met als         aanleg van productiebossen; houtimport
                                                                                            gevolgen onderkoeling en infectieziekten
           energie                    toegenomen         toegenomen       nee               tekort aan brandstof, met als gevolgen onderkoeling en energiebesparing, energiewinning uit wind en
                                                                                            ondervoeding                                           zonlicht; gebruik van fossiele brandstoffen
regule-    bodemvruchtbaarheid        toegenomen         afgenomen        ja                voedselschaarste met als gevolgen ondervoeding,        natuurinclusieve landbouw (heeft een zo klein
rend                                                                                        gebreksziekten door tekort aan essentiële voedings-    mogelijk nadelig effect op de natuur, terwijl
                                                                                            stoffen                                                natuur een zo groot mogelijk positief effect
                                                                                                                                                   heeft op de landbouw); toepassing van
                                                                                                                                                   kunstmest
           erosiebestrijding          toegenomen         stabiel          ja                voedselschaarste, met als gevolgen ondervoeding,       natuurinclusieve landbouw; opbrengen van
                                                                                            gebreksziekten door tekort aan essentiële voedings-    papierpulp of plastic
                                                                                            stoffen
           waterberging               toegenomen         toegenomen       ?                 overstromingen, die leiden tot verdrinkingen, maat-    klimaatbeleid; vermogen van landschap
                                                                                            schappelijke ontwrichting door schade aan woningen,    vergroten om water vast te houden, te bergen
                                                                                            bedrijven, landbouw en infrastructuur en uitbraak      en vertraagd af te voeren; Vergroting rioolca-
                                                                                            infectieziekten en vrijkomen van bestrijdingsmiddelen  paciteit
                                                                                            en andere voor de gezondheid schadelijke stoffen
           kustbescherming            toegenomen         stabiel          ja                overstromingen, die leiden tot verdrinkingen, maat-    klimaatbeleid; dijken, dammen, en semi-
                                                                                            schappelijke ontwrichting door schade aan woningen,    natuurlijke oplossingen als zandsuppletie
                                                                                            bedrijven, landbouw en infrastructuur en uitbraak
                                                                                            infectieziekten en vrijkomen van bestrijdingsmiddelen
                                                                                            en andere voor de gezondheid schadelijke stoffen
        Gezondheidsraad | Nr. 2017/05
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                     Gezond groen in en om de stad | pagina 14 van 17
              verkoeling in de stad        toegenomen              stabiel                ja                    hittestress (hinder van de warmte door onder meer       klimaatbeleid; meer groen in de stad; Natio-
                                                                                                                vermoeidheid, concentratieproblemen, huidaandoe-        naal Hitteplan: aanleg van zonwering; koeling
                                                                                                                ningen, flauwvallen, zonnesteek); overlijden            met airco’s, inspanning beperken, extra
                                                                                                                                                                        drinken
              waterzuivering               afgenomen               stabiel                nee                   infectieziekten, toxische effecten van stoffen          behoud van natuurlijke waterzuiveringsge-
                                                                                                                                                                        bieden (met filterende werking bodem,
                                                                                                                                                                        omzetting door micro-organismen, onttrekken
                                                                                                                                                                        van voedingsstoffen door plantenwortels en
                                                                                                                                                                        sedimentatie (slibvang)); fysische, chemische
                                                                                                                                                                        en biologische waterzuivering in rioolwaterzui-
                                                                                                                                                                        veringsinstallaties
              plaagonderdrukking in        stabiel                 afgenomen              ja                    plagen, met als gevolgen,voedselschaarste met als       gekweekte natuurlijke vijanden, gekweekte
              landbouwecosystemen                                                                               gevolgen ondervoeding, gebreksziekten door tekort       biologische plaagbestrijders, chemische
              met natuurlijke vijanden                                                                          aan essentiële voedingsstoffen                          gewasbescherming
              die van nature in de
              omgeving voorkomen
              bestuiving van bomen en      afgenomen               stabiel                nee                   voedselschaarste met als gevolgen ondervoeding,         behoud diversiteit vegetatie; gedomesticeerde
              planten                                                                                           gebreksziekten door tekort aan essentiële voedings-     bestuivers als de honingbij
                                                                                                                stoffen; schaarste aan andere nuttige gewassen als
                                                                                                                leveranciers van hout, katoen en natuurlijke grond-
                                                                                                                stoffen voor geneesmiddelen
              koolstofvastlegging          toegenomen              afgenomen              ja                    klimaatverandering met als gevolgen opwarming en        klimaatbeleid; CO2-emissiehandel, bos
                                                                                                                hittegolven (voor effecten: zie Verkoeling in de stad), aanplanten
                                                                                                                minder groen en minder voedsel (voor effecten: zie
                                                                                                                aldaar)
  cultureel   groene recreatie in de       toegenomen              stabiel                ja                    stress, aantasting geestelijke gezondheid (angststoor-  natuur behouden, herstellen, ontwikkelen en
              leefomgeving                                                                                      nissen en depressies), overgewicht, hart- en vaat-      duurzaam gebruiken
                                                                                                                ziekten, diabetes; van hinder tot gezondheidsschade
                                                                                                                door onder meer eikenprocessierupsen, muggen en
                                                                                                                teken (overbrenging ziekte van Lyme)
              natuurlijk erfgoed (waar-    stabiel                 stabiel                nee                   aantasting geestelijk welbevinden                       natuur behouden, herstellen, ontwikkelen en
              dering van aanwezigheid                                                                                                                                   duurzaam gebruiken
              en voortbestaan van wilde
              soorten)
              symboolwaarde van            stabiel                 toename                nee                   aantasting geestelijk welbevinden                       tegengaan van onder meer versnippering,
              natuur, bijvoorbeeld                                                                                                                                      verdroging, vermesting en verzuring van de
              presentie van diersoorten                                                                                                                                 bodem
              als zeehond en edelhert
a
   Gegevens over vraag naar en aanbod van ecosysteemdiensten in Nederland zijn ontleend aan het rapport Graadmeter Diensten van Natuur.7
            Gezondheidsraad | Nr. 2017/05
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                        Gezond groen in en om de stad | pagina 15 van 17
B            ecosysteemdiensten in                                                                                bouw, de industrie en huishoudens), hout en energie. De onderzoekers
                                                                                                                  hebben ook negen regulerende diensten onder de loep genomen: bodem-
             Nederland 1990-2013                                                                                  vruchtbaarheid, erosiebestrijding, waterberging, kustbescherming, verkoe-
                                                                                                                  ling in de stad, waterzuivering, plaagonderdrukking in landbouwecosys-
                                                                                                                  temen met natuurlijke vijanden die van nature in de omgeving voorkomen,
Ecosysteemdiensten in Nederland onder de loep genomen                                                             bestuiving van bomen en planten, alsmede koolstofvastleggingb. Verder
In 2013 hebben Wageningen University & Research en het Planbureau                                                 hebben ze drie culturele diensten onderzocht: ‘groene recreatie’ in de
voor de Leefomgeving (PBL) de omvang van en de behoefte aan zeven-                                                leefomgeving (vrijetijdsbesteding in de natuur), natuurlijk erfgoed (behoud
tien voor Nederland belangrijke ecosysteemdiensten geïnventariseerd.7                                             van inheemse wilde soorten dieren en planten) en de symboolwaarde van
Ze gingen na in hoeverre deze grootheden van 1990 tot 2013 zijn veran-                                            natuur (de aanwezigheid van bijzondere wilde soorten, bijvoorbeeld
derd. Dat deden ze onder de vlag van het begrip ‘natuurlijk kapitaal’a.8                                          zeehond en edelhert).
Voor de gebruikte methoden hebben de onderzoekers zich laten leiden
door praktische overwegingen. In het geval van de groene recreatie in de                                          Bevindingen
leefomgeving bijvoorbeeld hebben ze keuzes gemaakt inzake de soorten                                              In geen enkel geval voorzien Nederlandse ecosystemen in de gehele
natuur die worden onderscheiden en blijven verschillen in waardering van                                          Nederlandse vraag naar een ecosysteemdienst. Bovendien vertonen veel
die soorten buiten beschouwing. Ook bevat het groen in deze ecosys-                                               ecosysteemdiensten in het onderzochte tijdvak een ongunstige trend in de
teemdienst water, waardoor ‘blauw’ er een bijdrage aan levert. Niettemin                                          verhouding tussen vraag en aanbod.
verschaffen de resultaten waardevolle inzichten.
In deze eerste grootscheepse kwantificering van ecosysteemdiensten in                                             Ecosystemen voorzien niet in de gehele vraag
Nederland zijn vijf productiediensten in beschouwing genomen, te weten                                            In alle zeventien gevallen voorzien Nederlandse ecosystemen slechts in
de levering van voedsel, drinkwater, water voor overig gebruik (in de land-                                       een deel van de Nederlandse vraag. De verschillen tussen vraag en
                                                                                                                  aanbod worden geheel of gedeeltelijk overbrugd door import, of door inzet
a
  Het PBL omschrijft natuurlijk kapitaal als de op aarde aanwezige hoeveelheid fysieke en natuurlijke hulpbronnen
  die het vermogen bezit om ecosysteemdiensten te leveren. Ecosysteemdiensten zijn te zien als de rente die het
  kapitaal oplevert.                                                                                              b
                                                                                                                    Gaat uitstoot van het broeikasgas kooldioxide tegen
           Gezondheidsraad | Nr. 2017/05
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                            Gezond groen in en om de stad | pagina 16 van 17
van technische alternatieven.7 Voedsel, hout en biomassaa voor de                                                naar water voor overig gebruik bijvoorbeeld zijn gegroeid doordat de
opwekking van energie worden ten dele ingevoerd om in de Nederlandse                                             bevolking is toegenomen en doordat de toepassingen in de industrie zijn
behoefte te voorzien. Nederland exporteert weliswaar meer voedsel dan                                            veranderd. De levering van water is echter afgenomen. Deze afname
het importeert, maar sommige producten, waaronder citrusfruit, moeten uit                                        komt vooral voor rekening van de intensivering van de landbouw. Het
het buitenland komen. Dankzij waterzuiveringsinstallaties kan Nederland                                          resultaat is dat de verhouding tussen vraag en aanbod ongunstiger is
over voldoende drinkwater en water voor overig gebruik beschikken.                                               geworden. Bij bodemvruchtbaarheid is de behoefte aan vruchtbare land-
                                                                                                                 bouwgrond gestegen, doordat boeren een zo hoog mogelijke opbrengst
Ongunstige trend in verhouding tussen vraag en aanbod                                                            per hectare nastreven. Het landbouwareaal is echter gedaald. Hierdoor is
Bij ruim de helft van de ecosysteemdiensten is de verhouding tussen                                              ook in dit geval de verhouding tussen vraag en aanbod ongunstiger
vraag en aanbod in het onderzochte tijdvak ongunstiger geworden. Bij                                             geworden.
twee van de vijf productiediensten ─ drinkwater en water voor overig                                             Ook bij de regulerende diensten zijn technische alternatieven in zwang.
gebruik ─ blijkt het aanbod van 1990 tot 2013 te zijn achtergebleven bij de                                      Zo beschermen dijken ─ in plaats van waterrijke natuurgebieden ─ de
vraag. Bij zes van de negen regulerende ecosysteemdiensten is dit ook                                            polders, worden plagen met gewasbeschermingsmiddelen bestreden in
het geval. Waterzuivering en bestuiving zijn niet achtergebleven bij de                                          plaats van door natuurlijke vijanden en laten telers gewassen bestuiven
behoefte. Over de verhouding tussen vraag en aanbod bij waterberging                                             door bijenvolken, in plaats van dit over te laten aan wilde bestuivers. Voor
kan men geen betrouwbare uitspraak doen. In de groep van de culturele                                            de culturele diensten bestaan geen vervangers.
ecosysteemdiensten is het aanbod van groene recreatie in de leefomge-                                            Import en technische alternatieven kunnen tot meer kosten leiden of onge-
ving achtergebleven bij de behoefte.                                                                             wenste neveneffecten hebben. Via wegvervoer bijvoorbeeld kan import de
                                                                                                                 luchtkwaliteit belasten en gewasbeschermingsmiddelen kunnen in het
Oorzaken van de veranderingen in vraag en aanbod                                                                 oppervlaktewater terechtkomen. Het idee achter het concept van het
De waargenomen veranderingen in vraag en aanbod hebben verschei-                                                 natuurlijk kapitaal is dat natuurlijke oplossingen vaak meerdere baten
dene, soms gedeelde oorzaken.7 De vraag naar drinkwater en de vraag                                              tegelijk leveren, terwijl een technisch alternatief slechts één probleem
                                                                                                                 oplost. Zo is een bos een prettig recreatiegebied, produceert het hout, legt
a
  Bijvoorbeeld landbouwgewassen als maïs en koolzaad, reststromen als stro en stengels en afval uit de voedings- koolstof vast, reguleert het lokale klimaat en produceert het zuurstof.
  middelenindustrie
          Gezondheidsraad | Nr. 2017/05
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der
wetenschap ten aanzien van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; Infrastructuur en Milieu;
Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Economische Zaken. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen, en ontwikkelingen of trends
­signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
 De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
 benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.
 U kunt dit document downloaden van www.gezondheidsraad.nl.
 Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
 Gezondheidsraad. Gezond groen in en om de stad. Den Haag: Gezondheidsraad, 2017;
 publicatienr. 2017/05.
 Auteursrecht voorbehouden
          Gezondheidsraad | Nr. 2017/05
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>