<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Invloed van langer doorwerken
op de gezondheid
Nr. 2018/14C, Den Haag 26 juni 2018
Achtergronddocument bij:
Gezondheid en langer doorwerken
Nr. 2018/14, Den Haag 26 juni 2018
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                                                                Invloed van langer doorwerken op de gezondheid | pagina 2 van 18
inhoud
01 Inleiding                                              3 04 Effect van pensionering op de gezondheid                      8
                                                                 4.1  Cohortonderzoek en natuurlijke experimenten             9
02 Methode bij literatuuronderzoek en                            4.2  Fysieke gezondheid en ervaren gezondheid                9
   beoordeling bewijskracht                               3     4.3  Mentale gezondheid                                     10
                                                                 4.4  Cognitieve achteruitgang                               10
03 Effect van terugkeer naar werk op de gezondheid        4     4.5  Vroegtijdig overlijden                                 12
   3.1  Selectie van systematische reviews                4     4.6  Conclusies in perspectief                              12
   3.2  Depressieve symptomen                             5
   3.3  Psychische problemen                              6     Literatuur                                                  13
   3.4  Mentaal welbevinden, psychiatrische morbiditeit en
        fysieke gezondheid                                7     Bijlage                                                     16
   3.5  Conclusies in perspectief                         7     A    Beslisboom voor het trekken van conclusies             17
     Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14C
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                                                                                     Invloed van langer doorwerken op de gezondheid | pagina 3 van 18
01 inleiding                                                               02 methode bij literatuuronderzoek
Gezondheid kan enerzijds invloed hebben op iemands vermogen om                        en beoordeling bewijskracht
langer door te werken, anderzijds kan langer doorwerken ook de gezond-
heid beïnvloeden. In dit document wordt beschreven wat over dit laatste    Bij het literatuuronderzoek naar het effect van terugkeer naar werk (ten
bekend is uit onderzoek bij jongere leeftijdsgroepen naar het effect op de opzichte van werkloosheid) zijn systematische reviews en meta-analyses
gezondheid van 1) terugkeer naar werk vanuit werkloosheid, en 2) van       van cohortonderzoeken gezocht in PubMed met de zoektermen:
– veelal vroege – pensionering. Er is namelijk nagenoeg geen onderzoek     re-employment; employment[Mesh] AND health status[Mesh]. Onder
uitgevoerd naar het effect van daadwerkelijk langer doorwerken op de       cohortonderzoek wordt zowel prospectief als retrospectief longitudinaal
gezondheid. Er is weliswaar een kleine groep die een baan heeft naast      onderzoek verstaan. Ook is aan de hand van literatuurlijsten en de optie
een pensioenuitkering (ongeveer 10%). De commissie heeft het onder-        similar articles in PubMed verder gezocht naar literatuur en is gebruikge-
zoek naar werken na pensionering echter niet meegenomen omdat zij de       maakt van literatuur die door commissieleden is aangeleverd.
groep die nu doorwerkt na de pensioengerechtigde leeftijd niet represen-   Het beschikbare onderzoek leende zich voor een grondige beoordeling
tatief acht voor de algemene bevolking die te maken krijgt met een         van de bewijskracht. Bij het bepalen van de bewijskracht heeft de
opschuivende pensioengerechtigde leeftijd. De groep die nu na de pensi-    commissie hetzelfde beoordelingskader gehanteerd als eerder bij het
oengerechtigde leeftijd doorwerkt is niet alleen klein, maar kenmerkt zich adies Beweegrichtlijnen 2017. Een schematische weergave van die zoge-
ook door extremen. Het kunnen bijvoorbeeld zelfstandigen zijn die te       noemde beslisboom staat in de bijlage.4
weinig pensioen hebben opgebouwd, maar ook hoogopgeleiden die nog          De commissie heeft zich bij het literatuuronderzoek naar het effect van
heel gemotiveerd zijn om te werken.1,2 Daarnaast heeft deze kleine groep   pensionering op gezondheid gebaseerd op cohortonderzoeken en natuur-
de vrijheid om keuzes te maken die de grote groep, voor wie werken na      lijke experimenten. Hierbij maakte de commissie bij voorkeur gebruik van
65 jaar de norm wordt, niet heeft.3                                        systematische reviews. De commissie heeft de volgende Mesh-zoekterm
                                                                           in PubMed gehanteerd: retirement[Mesh] waarbij gebruik is gemaakt van
                                                                           de filters systematic reviews and meta-analysis. Aan de hand van referen-
                                                                           tielijsten van deze overzichtsartikelen heeft zij andere artikelen gezocht.
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14C
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                                                                        Invloed van langer doorwerken op de gezondheid | pagina 4 van 18
Voor natuurlijke experimenten kon voor een deel gebruikgemaakt worden         dingen in. Daarbij maakt de commissie eerst een selectie uit de beschik-
van dezelfde zoekopdracht. Verder is gezocht met de optie similar articles    bare systematische reviews over terugkeer naar werk en gezondheid,
in PubMed.                                                                    trekt zij vervolgens op grond van deze onderzoeken conclusies en plaatst
Omdat in PubMed maar een deel van de natuurlijke experimenten is              zij deze conclusies in perspectief.
gepubliceerd, is ook gebruikgemaakt van zowel peer-reviewed als grijze
literatuur die door commissieleden is aangereikt en zijn de referentielijsten 3.1 Selectie van systematische reviews
van artikelen doorzocht.                                                      Er is één recente umbrella review van 11 systematische reviews5 en 2
Het cohortonderzoek leende zich voor kwalitatieve beoordeling van de          afzonderlijke systematische reviews van cohortonderzoeken die niet in het
bewijskracht, waarbij de commissie in grote lijnen gebruik heeft gemaakt      umbrella review zijn beschreven.6,7 Uit deze onderzoeken blijken geen
van de beslisboom voor het trekken van conclusies uit het advies              ongunstige effecten van terugkeer naar werk op de gezondheid. Omdat
Beweegrichtlijnen 2017 (bijlage A).4                                          de kwaliteit van de reviews echter wisselend is, heeft de commmissie een
                                                                              selectie gemaakt van reviews en op grond van de resultaten van die
                                                                              selectie conclusies getrokken.
03 effect van terugkeer naar werk                                             In de umbrella review zijn de 11 systematische reviews op kwaliteit beoor-
                                                                              deeld aan de hand van de AMSTAR-checklist (A MeaSurement Tool to
         op de gezondheid                                                     Assess systematic Reviews). Hieruit bleek dat geen van de 11 reviewarti-
                                                                              kelen van goede kwaliteit was; 4 hebben een matige kwaliteit en de rest
In cohortonderzoeken wordt een verband gevonden tussen terugkeer naar         scoort slechter. Van de 4 overzichtsartikelen van matige kwaliteit
werk en een lagere kans op depressieve symptomen en psychische                beschrijven er 2 gezondheidsuitkomsten: Klumb en Lampert8 en McKee-
problemen ten opzichte van een voortdurende werkloosheid (bewijs-             Ryan e.a.9
kracht sterk). Ook lijkt terugkeer naar werk ten opzichte van werkloosheid    De 2 systematische reviews van cohortonderzoeken die niet in de
samen te hangen met minder psychiatrische morbiditeit en een grotere          umbrella review zijn opgenomen richten zich eveneens op gezondheids-
kans op een goed mentaal welbevinden (bewijskracht zwak).                     uitkomsten bij de algemene bevolking. Het gaat om Van der Noordt e.a.6
In onderstaande tekst gaat de commissie in meer detail op deze bevin-         en Rueda e.a.7
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14C
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                                                                        Invloed van langer doorwerken op de gezondheid | pagina 5 van 18
Van deze 4 geselecteerde systematische reviews, heeft alleen die van         de vorm van depressieve symptomen of psychische problemen (psycholo-
Van der Noort e.a. voldoende zeggingskracht. De andere 3 hebben onvol-       gical distress), algemene gezondheid, fysieke gezondheid en vroegtijdige
doende zeggingskracht waardoor de commissie ze niet mee heeft kunnen         sterfte. Omdat deze uitkomstmaten gedeeltelijk overlappen, komen
wegen in de conclusie.                                                       sommige bevindingen bij verschillende uitkomstenmaten in de systemati-
Rueda e.a. hebben bijvoorbeeld alle gezondheidsuitkomsten in één             sche review terug. De auteurs vatten per uitkomstmaat de bewijsvoering
analyse gecombineerd, variërend van ervaren gezondheid, kwaliteit van        eerst kwalitatief samen, om vervolgens bij het deel van de onderzoeken
leven, lichamelijke klachten, psychische klachten en psychiatrische          dat zich daarvoor leende ook een kwantitatieve, cijfermatige schatting te
aandoeningen tot sterfterisico.7 Hierdoor is het niet mogelijk een uitspraak geven.
te doen over specifieke gezondheidsuitkomsten. Klumb en Lampert
hebben 13 cohortonderzoeken bij vrouwen beschreven, waarbij de               3.2 Depressieve symptomen
gezondheid van vrouwen met een betaalde baan is vergeleken met huis-
                                                                             Tabel 1. Samenvatting bewijsvoering voor een verband tussen terugkeer naar
vrouwen.8 Bij deze analyses kan sociale selectie echter niet worden uitge-   werk ten opzichte van werkloosheid en depressieve symptomen
sloten, waardoor de bevindingen onvoldoende zeggingskracht hebben. In         Aspect                           Toelichting
                                                                              Geselecteerde onderzoeken        1 systematische review van 10 cohortonderzoeken, waarvan er 5 in
de systematische review van McKee-Ryan e.a. beschrijven de auteurs 19                                          een meta-analyse zijn samengevat naar risico en 4 in een meta-
cohortonderzoeken.9 In de publicatie wordt echter niet toegelicht op welke                                     analyse naar score6
                                                                              Heterogeniteit                   Ja, in de grootte van het verband
selectie van de 19 onderzoeken de uitspraken over de verschillende            Schatter verband                 RR=0,52 (0,33 tot 0,83)
                                                                                                               SMD=-1,63 (-3,25 tot 0)
gezondheidsuitkomsten precies zijn gebaseerd. Dit maakt dat de bevin-
                                                                              Onderzochte populatie            Europa, Noord-Amerika, Azië
dingen in deze systematische review niet goed op waarde zijn te schatten     RR= Relatief Risico; SMD=gestandaardiseerd gemiddeld verschil.
en ook niet goed te interpreteren.
De systematische review van Van der Noordt e.a. heeft wel voldoende          Toelichting
zeggingskracht. Zij hebben 33 cohortonderzoeken samengevat die over-         Van der Noordt e.a. beschrijven dat terugkeer naar werk na werkloosheid
wegend zijn uitgevoerd bij schoolverlaters en volwassenen tot ongeveer       samenhangt met een lager risico op depressieve symptomen.6 In 7 (6 van
50 jaar, slechts een drietal onderzoeken omvatte ook mensen van onge-        goede kwaliteit) van 10 samengevatte cohortonderzoeken was er een
veer 50 jaar en ouder.6 Uitkomstmaten betreffen mentale gezondheid in        verband met een lager risico op depressieve symptomen. Van die 7
       Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14C
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                                                                       Invloed van langer doorwerken op de gezondheid | pagina 6 van 18
leenden 5 cohortonderzoeken zich voor een meta-analyse van risico-          3.3 Psychische problemen
schattingen, zie tabellen 1 en 3. De kans op depressieve symptomen was
                                                                            Tabel 2. Samenvatting bewijsvoering voor een verband tussen terugkeer naar
48% lager in de groep die terugkeerde naar werk dan in de werkloze          werk ten opzichte van werkloosheid en psychische problemen
groep (5 cohortonderzoeken; OR=0,52; 0,33-0,83). Het aantal cases waar       Aspect                           Toelichting
                                                                             Geselecteerde onderzoeken        1 systematische review van 9 cohortonderzoeken, waarvan er 3 in
deze analyse op was gebaseerd was beperkt (N=327). Heterogeniteit was                                         een meta-analyse naar risico zijn samengevat en 4 in een meta-
groot en was vooral aanwezig in de grootte van het verband.                                                   analyse naar score6
                                                                             Heterogeniteit                   Ja in analyse naar score, onverklaard
Het was voor 3 cohortonderzoeken mogelijk om het verband tussen terug-       Schatter verband                 RR=0,79 (0,72 tot 0,86)
                                                                                                              SMD=(-0,80; -1,52 tot 0,09)
keer naar werk en de score op vragenlijsten naar depressieve symptomen
                                                                             Onderzochte populatie            Europa, Noord-Amerika
te schatten met meta-analyse. Deze analyse wijst in dezelfde richting       RR= Relatief Risico; SMD=gestandaardiseerd gemiddeld verschil.
(gestandaardiseerd gemiddeld verschil: -1,63; 3,25 tot 0). Er was sprake
van aanzienlijke heterogeniteit in de grootte van het verband. De auteurs   Toelichting
wijten de heterogeniteit aan het gebruik van uiteenlopende vragenlijsten in Van der Noordt e.a. beschrijven 9 cohortonderzoeken, waarvan 7 van
de verschillende onderzoeken. De commissie is van mening dat ook de         hoge kwaliteit, naar het verband tussen terugkeer naar werk na werk-
uiteenlopende follow-up tijd (variërend van 3 tot 4 maanden, 1 à 2 jaar tot loosheid en het risico of score op psychische problemen.6 Psychische
15 jaar) hierbij een rol kan spelen.                                        problemen zijn in de 7 onderzoeken van hoge kwaliteit gemeten met de
                                                                            General Health Questionnaire, de CES-Depression scale en een zelfge-
Concluderend: terugkeer naar werk na werkloosheid hangt samen met           maakte vragenlijst. In 4 van de 7 studies van hoge kwaliteit werd een
een lager risico op depressieve symptomen. Met het oog op het aantal        gunstig verband gevonden en in de resterende 3 was er geen significant
onderzoeken (N=10) en de consistentie in de richting van het verband        verband, maar wel in dezelfde gunstige richting. Het risico op psychische
beoordeelt de commissie de bewijskracht als sterk. Omdat er heterogeni-     problemen was 21% lager in de 3 cohortonderzoeken die zich leenden
teit in de grootte van het verband was, heeft de commissie het verband      voor een kwantitatieve schatting (OR=0,79; 0,72-0,86) (tabellen 2 en 3).
niet gekwantificeerd.                                                       Er waren geen aanwijzingen voor heterogeniteit, wat de auteurs verklaren
                                                                            door het feit dat de 3 cohortonderzoeken dezelfde vragenlijst hebben
                                                                            gebruikt. Vier cohortonderzoeken vinden dat de score op een vragenlijst
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14C
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                                                                            Invloed van langer doorwerken op de gezondheid | pagina 7 van 18
voor psychische problemen eveneens kleiner is bij terugkeer naar werk                                               3.4 Mentaal welbevinden, psychiatrische morbiditeit en fysieke
(-0,80; -1,52 tot 0,09). Er was echter aanzienlijke heterogeniteit in de                                                  gezondheid
grootte van dit laatste verband, die niet verder door de auteurs is onder-                                          De systematische review van Van der Noordt e.a. levert verder aanwij-
zocht.                                                                                                              zingen dat terugkeer naar werk na werkloosheid samenhangt met een
                                                                                                                    grotere kans op een goed mentaal welbevinden (6 studies, 4 van hoge
Concluderend: terugkeer naar werk na werkloosheid hangt samen met                                                   kwaliteit) en een lagere kans op psychiatrische morbiditeit (4 studies, 2
een lager risico op psychische problemen. Omdat alle 7 cohortonder-                                                 van hoge kwaliteit).6 De uitkomstmaten in de onderzoeken naar mentaal
zoeken van hoge kwaliteit in dezelfde richting wijzen, beoordeelt de                                                welbevinden waren dermate verschillend dat zij zich niet leenden voor een
commissie de bewijskracht als sterk.                                                                                meta-analyse. Met het oog op de sterk uiteenlopende uitkomstmaten voor
                                                                                                                    mentaal welbevinden, beoordeelt de commissie de bewijskracht voor dit
Tabel 3. Meta-analyse Van der Noordt e.a. van cohortonderzoek naar de relatie tussen
terugkeer naar werk ten opzichte van werkloosheid en het risico op depressie en                                     verband als zwak.
psychische problemen6                                                                                               Ook beschrijft de systematische review dat er aanwijzingen zijn dat terug-
  Aantal       Follow up (jaren)       N              N cases      Schatting           95% b.i.         Heteroge-
                                                                                                                    keer naar werk na werkloosheid samenhangt met een lagere kans op
  cohorten                                                         verband                              niteit (I2)
  Depressieve symptomen                                                                                             psychiatrische morbiditeit (4 studies, 2 van hoge kwaliteit). Met het oog op
  5            1-2 jaar en in 1        1.639          327          0,52 (RR)           0,33-0,83        54
               studie 15 jaara                                                                                      het kleine aantal studies van hoge kwaliteit, beoordeelt de commissie de
  3            2-3 jaar en in 1        753            n.v.t        -1,63 (SMD)         -3,25 tot 0,00   99          bewijsvoering eveneens als zwak.
               studie 15 jaar
  Psychische problemen                                                                                              Onderzoeken naar het verband met fysieke gezondheid waren niet
  3            1-8                     38.496         11.368       0,79 (RR)           0,72-0,86        0
                                                                                                                    eenduidig en er waren te weinig onderzoeken naar angst, somatische
  4            1,5-5                   2.484          n.v.t.       -0,80 (SMD)         -1,52 tot 0,09   98
b.i. = betrouwbaarheidsinterval; RR= Relatief Risico; SMD=gestandaardiseerd gemiddeld verschil.                     symptomen en vroegtijdige sterfte om een conclusie te trekken.6
a
   Één onderzoek had een kortere follow-up tijd dan één jaar. Daarin is het effect van terugkeer naar werk bij
   vrouwen drie tot vier maanden na de bevalling onderzocht.
                                                                                                                    3.5 Conclusies in perspectief
                                                                                                                    Cohortonderzoeken naar terugkeer naar werk, veelal na werkloosheid,
                                                                                                                    vinden een verband met een lager risico op psychische problemen in het
                                                                                                                    algemeen en depressieve symptomen in het bijzonder. Het is echter niet
            Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14C
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                                                                    Invloed van langer doorwerken op de gezondheid | pagina 8 van 18
duidelijk in hoeverre factoren als opleiding en werkomstandigheden van    04 effect van pensionering op de
invloed zijn op deze effecten. Er kon in de systematische review namelijk
niet worden onderzocht of er verschillen zijn tussen lager en hoger opge-            gezondheid
leiden in de effecten van terugkeer naar werk.6
Er zijn aanwijzingen uit individuele cohortonderzoeken dat opleiding het  In cohortonderzoek lijkt een verband te bestaan tussen pensionering en
verband tussen terugkeer naar werk na werkloosheid en gezondheid          een gunstige mentale gezondheid na pensionering. Dat verband is sterker
beïnvloedt. In een quasi-experimenteel onderzoek bij werklozen met        bij hoger opgeleiden dan bij lager opgeleiden. In natuurlijke experimenten
mentale gezondheidsklachten hing terugkeer naar werk samen met een        lijkt er een verband te bestaan tussen pensionering en een verminderd
grotere verbetering in mentale gezondheid bij hoger opgeleide personen    cognitief functioneren na pensionering, terwijl dit in cohortonderzoek niet
dan lager opgeleide personen.10 En op basis van jaarlijkse metingen in    eenduidig is. Het verband tussen pensionering en fysieke gezondheid,
het European Community Household Panel (ECHP) is gevonden dat bij         ervaren gezondheid en risico op vroegtijdig overlijden is in zowel cohort-
hoog en middelbaar opgeleide personen de zelfgerapporteerde slechte       onderzoek als natuurlijke experimenten niet eenduidig. Opleidingsniveau
gezond-heid afnam voordat ze terugkeerden naar werk. Bij laag opgeleide   lijkt het verband tussen pensionering en ervaren gezondheid en fysieke
personen nam de zelfgerapporteerde slechte gezondheid juist zowel het     gezondheid niet te beïnvloeden. Leeftijd bij pensionering, type pensione-
jaar dat ze terugkeerden naar werk als de jaren erna af.11                ring (vrijwillig of onvrijwillig) en het moment na pensionering waarop de
Ook de invloed van de aard van de werkomstandigheden op de relatie        gezondheid is gemeten lijken deze bevindingen te beïnvloeden, al is nog
tussen terugkeer naar werk na werkloosheid en gezondheid kon niet         niet met zekerheid te zeggen hoe precies.
worden onderzocht in de systematische review.6 Reviews van onderzoek      In onderstaande tekst gaat de commissie in meer detail op deze bevin-
bij werkenden in het algemeen wijzen op het verband tussen aan de ene     dingen in. Daarbij trekt de commissie conclusies uit cohortonderzoeken en
kant goede werkomstandigheden en waardering en respect en aan de          natuurlijke experimenten naar pensioen en gezondheid en plaatst zij deze
andere kant een goede fysieke en mentale gezondheid.12-14                 in perspectief.
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14C
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                                          Invloed van langer doorwerken op de gezondheid | pagina 9 van 18
4.1 Cohortonderzoek en natuurlijke experimenten                                4.2 Fysieke gezondheid en ervaren gezondheid
Cohortonderzoek naar het effect van pensionering op de gezondheid richt        Van der Heide e.a. vinden in hun systematische review van cohortonder-
zich vooral op vroegpensioen, maar ook andere vormen van pensionering          zoeken aanwijzingen dat het verband tussen pensionering en fysieke
zijn onderzocht, zoals, wettelijk geregelde, gezondheidsgerelateerde,          gezondheid en ervaren gezondheid niet eenduidig is.15 Opleidingsniveau
vrijwillig of onvrijwillige pensionering. In een drietal systematische reviews lijkt dit verband niet te beïnvloeden volgens het systematische review van
van cohortonderzoeken is het verband tussen pensionering en mentale            Schaap e.a. Omdat het aantal onderzoeken in deze laatste systematische
gezondheid, fysieke gezondheid, ervaren gezondheid, cognitieve achter-         review klein was en de uitkomsten zeer heterogeen, dient deze conclusie
uitgang en vroegtijdig overlijden samengevat.15-17                             met de nodige voorzichtigheid te worden geïnterpreteerd.23 Volgens de
Cohortonderzoek levert inzicht in verbanden tussen pensionering en             systematische review van Van der Heide e.a. was er te weinig onderzoek
gezondheid, maar hieruit kan niet worden afgeleid of een verband ook           om een onderscheid te maken tussen het type pensionering (vrijwillig,
oorzakelijk is. Het is namelijk mogelijk dat er andere (niet gemeten) varia-   onvrijwillig of wettelijk geregeld).15 Ook was het niet mogelijk onderscheid
belen zijn die het verband verklaren.                                          te maken in verbanden met gezondheidsuitkomsten die vlak na pensione-
Naast cohortonderzoek worden hier ook de uitkomsten van natuurlijke            ring en op de langere termijn bepaald zijn.
experimenten beschreven. Deze leveren inzicht in oorzakelijke effecten
van pensionering op gezondheid, omdat effecten van veranderingen in het        Concluderend: in cohortonderzoek is het verband tussen pensionering en
pensioensysteem worden onderzocht die door een willekeurige grens              fysieke en ervaren gezondheid niet eenduidig.
(bijvoorbeeld geboortedag) sommige groepen wel beïnvloeden en andere
vergelijkbare groepen niet. Omdat deze experimenten niet zijn samen-           Natuurlijke experimenten naar het effect van pensionering op de alge-
gevat in systematische reviews, baseert de commissie zich op afzonder-         mene gezondheid zijn eveneens niet eenduidig. In de HRS wordt bijvoor-
lijke publicaties. De publicaties over natuurlijke experimenten naar pensio-   beeld weinig effect gevonden van pensionering op de gezondheid,
nering en gezondheid zijn hoofdzakelijk gebaseerd op gegevens uit twee         behalve dat bij hoogopgeleiden pensionering samenhangt met een verbe-
onderzoeken: de Amerikaanse Health and Retirement Study (HRS) en de            tering in het uitvoeren van dagelijkse activiteiten (ADL) na pensionering.24
Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE).18-22 In beide       In een andere publicatie over dezelfde studie vinden de auteurs dat de
onderzoeken worden mensen langdurig gevolgd.                                   achteruitgang in mobilitieit en met name de functie van grote spiergroepen
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14C
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                                                                 Invloed van langer doorwerken op de gezondheid | pagina 10 van 18
na pensionering minder snel gaat, ongeacht het opleidingsniveau. Wel     (vrijwillig, onvrijwillig of wettelijk geregeld).15 Ook was het niet mogelijk
vonden de auteurs gunstigere resultaten voor rijke mensen ten opzicht    onderscheid te maken in verbanden met gezondheidsuitkomsten die vlak
van arme mensen: de afname in achteruitgang leek bij rijke mensen        na pensionering en op de langere termijn bepaald zijn.
namelijk groter dan bij arme mensen. Rijkdom was in dit onderzoek
bepaald aan de hand van de waarde van bezittingen en schulden.25 In een  Concluderend: in cohortonderzoek hangt pensionering samen met een
derde publicatie over deze studie tonen de auteurs daarentegen een       gunstigere mentale gezondheid. Omdat de uitkomstmaten voor mentale
aantal ongunstige effecten van pensionering aan op mobiliteit en ADL en  gezondheid sterk uiteenliepen, kon geen meta-analyse worden uitgevoerd
ziektes, vooral bij onvrijwillige pensionering. Deze ongunstige effecten en heeft de commissie geen niveau van bewijskracht aan deze conclusie
waren kleiner bij mensen die getrouwd zijn, sociale steun hebben, fysiek toegekend.
actief blijven of part-time blijven werken.26
                                                                         Net als natuurlijke experimenten naar het effect van pensionering op alge-
4.3 Mentale gezondheid                                                   mene gezondheid zijn die naar effecten op de mentale gezondheid niet
Van der Heide e.a. vinden in hun systematische review van cohortonder-   eenduidig. In de Amerikaanse HRS wordt bijvoorbeeld weinig effect
zoeken aanwijzingen dat pensionering samenhangt met een gunstiger        gevonden van pensionering op de mentale gezondheid.24 In een andere
mentale gezondheid.15 Mentale gezondheid is in de onderliggende onder-   publicatie over dezelfde studie vinden de auteurs daarentegen een ongun-
zoeken geoperationaliseerd als welbevinden en gestrest zijn (distress),  stig effect van pensionering op mentale gezondheid, vooral bij onvrijwillige
depressieve symptomen en gebruik van antidepressiva. Van der Heide       pensionering. Deze effecten waren kleiner bij mensen die getrouwd zijn,
e.a. vatten 13 cohortonderzoeken samen. In 10 daarvan (waarvan 6 van     sociale steun hebben, fysiek actief blijven of part-time blijven werken.26
goede kwaliteit) was er een gunstig verband en in de 3 andere (allemaal
van matige kwaliteit) waren er geen aanwijzingen voor een verband.       4.4 Cognitieve achteruitgang
Schaap e.a. vinden dat het verband sterker is bij mensen met een hoge    Meng e.a. hebben 7 cohortonderzoeken samengevat naar het verband
opleiding dan mensen met een lage opleiding.23                           tussen pensionering en leeftijdgerelateerde cognitieve achteruitgang.16
Volgens de systematische review van Van der Heide e.a. was er te weinig  Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen fluïde cognitieve maten, als
onderzoek om een onderscheid te maken tussen het type pensionering       verwerkingssnelheid (processing speed), werkgeheugen en ruimtelijk
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14C
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                                    Invloed van langer doorwerken op de gezondheid | pagina 11 van 18
inzicht, en gekristalliseerde cognitieve maten als verbale vaardigheden en  gentest waarbij eerst tien woorden worden geleerd en vervolgens worden
kennis. Het verband tussen pensionering en fluïde cognitieve maten was      herinnerd.
niet eenduidig tussen zeven cohortonderzoeken.                              Bonsang e.a. vinden in 2010 bijvoorbeeld op basis van de zowel de
Gekristaliseerde cognitieve maten worden in 2 van de 7 cohortonder-         Amerikaanse als Europese gegevens dat pensionering samenhangt met
zoeken beschreven. In het ene onderzoek hing pensionering samen met         een afname in cognitief functioneren in de periode na pensionering.21
een achteruitgang in gekristalliseerde cognitie bij mensen die voor hun     Deze bevinding is in lijn met andere publicaties naar pensionering in het
pensionering een baan hadden die gekenmerkt werd door een hoge              algemeen19,20,22,27 en vroegpensioen.19
complexiteit en waarbij werken met mensen centraal stond. In het andere     Echter, publicaties verschillen met betrekking tot de vraag of de afname in
onderzoek leek geen verband te bestaan tussen pensionering en achter-       cognitieve functie eenmalig is of toeneemt naarmate werkenden langer
uitgang in gekristalliseerde cognitie.                                      met pensioen zijn. Mazzonna e.a. vinden in hun analyses van Europese
                                                                            gegevens dat de achteruitgang toeneemt naarmate werkenden langer met
Concluderend: er is te weinig cohortonderzoek om een uitspraak te doen      pensioen zijn.20 Bonsang e.a.27 vinden daarentegen op basis van Ameri-
over het verband tussen pensionering en gekristalliseerde cognitieve        kaans onderzoek een eenmalige daling ongeveer één jaar na pensione-
uitkomstmaten.                                                              ring, terwijl Clouston e.a.22 op basis van hetzelfde Amerikaanse onder-
                                                                            zoek, maar dan met meer recente gegevens dan Bonsang e.a.27,
Publicaties over natuurlijke experimenten vinden in de regel een achteruit- aantonen dat de achteruitgang sneller gaat naarmate mensen langer met
gang in cognitief functioneren na pensionering. De publicaties zijn echter  pensioen zijn.
niet eenduidig met betrekking tot de vraag of deze effecten toenemen met    In deze onderzoeken is geen onderscheid gemaakt naar opleidingsniveau
de duur van pensionering en in hoeverre deze effecten verschillen tussen    of type pensionering. In één onderzoek is – specifiek voor vroegpensioen
werkenden die met vroegpensioen gaan of die met pensioen gaan na te         – onderzocht of het effect van de duur van pensionering verschillend is
hebben doorgewerkt tot de pensioengerechtigde leeftijd (type pensione-      voor handarbeiders (blue collar workers) en kantoormedewerkers (white
ring).18-22,27,28 Zoals eerder beschreven zijn de publicaties hoofdzakelijk collar workers).28 Hoewel Coe e.a. in eerste instantie met een eenvoudige
gebaseerd op gegevens uit de HRS21,22,27,28 en de SHARE.18-21 Cognitief     schatting op basis van gegevens uit de HRS een verband vinden tussen
functioneren is in beide onderzoeken ondermeer bepaald met een geheu-       enerzijds de duur van (vroeg)pensionering en anderzijds sterkere cogni-
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14C
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                                                                   Invloed van langer doorwerken op de gezondheid | pagina 12 van 18
tieve achteruitgang in de periode na pensionering, blijkt uit aanvullende  pensionering, opleidingsniveau en werkomstandigheden het lijken te beïn-
analyses dat bij hoger opgeleiden geen verband wordt gevonden en bij       vloeden.
lager opgeleiden juist een minder snelle cognitieve achteruitgang. De
auteurs trekken op basis van deze analyses in twijfel of het verband       4.5 Vroegtijdig overlijden
tussen duur van (vroeg)pensionering en cognitieve achteruitgang wel        Shim e.a. hebben het verband tussen pensionering en het risico op vroeg-
oorzakelijk is.                                                            tijdig overlijden onderzocht.17 Op basis van 13 cohortonderzoeken vinden
In de bovenstaande onderzoeken is niet onderzocht of en in hoeverre het    zij een verband tussen pensionering en een hoger risico op vroegtijdig
effect op cognitieve functie afhankelijk is van het type van pensionering. overlijden. Er was echter aanzienlijke heterogeniteit in de verbanden met
Er is een onderzoek naar het effect van het type van pensionering (vroeg-  vroegtijdig overlijden voor de verschillende vormen van pensionering (op
pensioen of met de pensioengerechtigde leeftijd) op het verband tussen     tijd, gezondheidsgerelateerd of vroeg). Voor ‘op tijd’ pensionering was het
(duur van) pensionering en cognitieve achteruitgang. Celidoni e.a. vinden  beeld niet eenduidig. Gezondheidsgerelateerde pensionering lijkt samen
op basis van SHARE dat vroeg-pensionering bij 50-plussers samenhangt       te hangen met een hoger risico op vroegtijdig overlijden, terwijl vroegtij-
met een verbetering in cognitief functioneren kort na pensionering.18 Op   dige pensionering niet hiermee lijkt samen te hangen. Recente ‘natuurlijke
de lange termijn vinden ze geen verband meer. Daartegenover staat dat      experimenten’ naar vroegtijdige pensionering vinden geen aanwijzingen
wanneer werkenden op de pensioengerechtigde leeftijd met pensioen          voor een verband24,29, of juist aanwijzingen voor een lagere kans op vroeg-
gaan de achteruitgang in cognitief functioneren toeneemt naarmate de       tijdig overlijden.29-31
duur van pensionering toeneemt. Hier spelen andere factoren doorheen:
mensen die vroeg met pensioen gaan zijn over het algemeen mannen met       Concluderend: het verband tussen pensionering in het algemeen en het
een eenvoudige baan, terwijl mensen die laat met pensioen gaan tevre-      type pensionering in het bijzonder en risico op vroegtijdig overlijden is niet
dener zijn met hun salaris en de vrijheid binnen hun werk.18               eenduidig.
Concluderend: in de meeste natuurlijke experimenten hangt pensionering     4.6 Conclusies in perspectief
samen met een verminderd cognitief functioneren na pensionering. Het       De overzichtsartikelen hebben alleen de invloed van opleidingsniveau op
verband is echter nog niet geheel duidelijk, omdat factoren als het type   het verband tussen pensionering en gezondheid onderzocht, maar niet de
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14C
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                                                                      Invloed van langer doorwerken op de gezondheid | pagina 13 van 18
invloed van werkomstandigheden, leeftijd bij pensionering, het aantal          minder sterke cognitieve achteruitgang na pensionering, onafhankelijk van
maanden of jaren na pensionering waarop gezondheid is gemeten en het           de complexiteit van het eerdere werk.35
type vrije tijdsbesteding na pensionering. Daarvoor was te weinig onder-       Door de uiteenlopende bevindingen tussen individuele onderzoeken is
zoek beschikbaar.                                                              nog niet met zekerheid te zeggen hoe factoren als werkomstandigheden
Wel zijn er aanwijzingen uit individuele cohortonderzoeken en natuurlijke      en leeftijd bij pensionering de relatie tussen pensionering en gezondheid
experimenten uit Europa en de Verenigde Staten dat deze factoren van           precies beïnvloeden.
invloed kunnen zijn op het verband tussen pensionering en gezondheid.
Door het beperkte aantal onderzoeken is hier echter nog geen harde
uitspraak over te doen.11,32-35                                                          literatuur
In de Franse GAZEL-studie bijvoorbeeld hangen slechte werkomstandig-
heden voor pensionering samen met een sterkere toename in subopti-             1
                                                                                  Henkens K, van Solinge H, van Dalen H. Nederlands Interdisciplinair
male gezondheid wanneer mensen nog aan het werk zijn en met een                   Demografisch Instituut. Doorwerken over de drempel van het pensioen.
grotere verbetering in gezondheid na pensionering. Bij mensen met ideale          Amsterdam, 2013; Boek 87.
werkomstandigheden is dit verband niet gevonden. De pensioengerech-            2
                                                                                  Dingemans E, Henkens K, van Solinge H. Working retirees in Europe:
tigde leeftijd was in dit onderzoek echter 55 jaar.32 Schuring e.a. vinden in     individual and societal determinants. Work, Employment and Society
de European Community Household Study dat lageropgeleiden met een                 2017; 31(6): 972-91.
slechte gezondheid eerder met vroegpensioen gaan, waarna hun gezond-           3
                                                                                  Dingemans E. Keuzevrijheid in doorwerken na pensioen. http://www.
heid niet verder lijkt te verslechteren, terwijl bij hogeropgeleiden pensione-    versvak.nl/arbeidsmarkt-educatie/keuzevrijheid-in-doorwerken-na-
ring samenhangt met verslechtering van de ervaren gezondheid.11 Van               pensioen/. Geraadpleegd: 22 december 2017.
Solinge e.a. vinden dat oudere Nederlanse werkenden die tussen 1995 en         4
                                                                                  Gezondheidsraad. Werkwijze bij de evaluatie van de literatuur. Achter-
2001 voor hun gevoel onvrijwillig met pensioen moesten hun ervaren                gronddocument bij Beweegrichtlijnen 2017. Den Haag: Gezond-
gezondheid slechter beoordelen dan degenen die vrijwillig met pensioen            heidsraad, 2017; publicatienr. 2017/08A.
gingen.34 En Andel e.a. vinden op basis van een Zweeds onderzoek dat           5
                                                                                  Modini M, Joyce S, Mykletun A, Christensen H, Bryant RA, Mitchell PB,
cognitieve en lichamelijke activiteit in de vrije tijd samenhangen met een        e.a. The mental health benefits of employment: results of a systematic
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14C
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                                                                    Invloed van langer doorwerken op de gezondheid | pagina 14 van 18
   meta-review. Australasian Psychiatry 2016; 24(4): 331-6.                    View on the Effects of Work on Health in Later Life. Gerontologist 2016;
6
   Noordt M van der, IJzelenberg H, Droomers M, Proper KI. Health              56 Suppl 2: S281-92.
   effects of employment: a systematic review of prospective studies.       14
                                                                               Harvey SB, Modini M, Joyce S, Milligan-Saville JS, Tan L, Mykletun A,
   Occup Environ Med 2014; 71(10): 730-6.                                      e.a. Can work make you mentally ill? A systematic meta-review of
7
   Rueda S, Chambers L, Wilson M, Mustard C, Rourke SB, Bayoumi A,             work-related risk factors for common mental health problems. Occup
   e.a. Association of returning to work with better health in working-aged    Environ Med 2017; 74(4): 301-10.
   adults: a systematic review. Am J Public Health 2012; 102(3): 541-56.    15
                                                                               Heide I van der, van Rijn RM, Robroek SJ, Burdorf A, Proper KI. Is
8
   Klumb PL, Lampert T. Women, work, and well-being 1950-2000: a               retirement good for your health? A systematic review of longitudinal
   review and methodological critique. Soc Sci Med 2004; 58(6): 1007-24.       studies. BMC Public Health 2013; 13: 1180.
9
   McKee-Ryan F, Song Z, Wanberg CR, Kinicki AJ. Psychological and          16
                                                                               Meng A, Nexo MA, Borg V. The impact of retirement on age related
   physical well-being during unemployment: a meta-analytic study. J Appl      cognitive decline - a systematic review. BMC Geriatr 2017; 17(1): 160.
   Psychol 2005; 90(1): 53-76.                                              17
                                                                               Shim MJ, Gimeno D, Pruitt SL, McLeod CB, Foster MJ, Amick BC, III. A
10
   Schuring M, Robroek SJ, Burdorf A. The benefits of paid employment          systematic review of retirement as a risk factor for mortality. Editor:
   among persons with common mental health problems: evidence for the          McGehee MA and Bradshaw BS. Applied Demography and Public
   selection and causation mechanism. Scand J Work Environ Health              Health: Dordrecht: Springer: 2009.
   2017; 43(6): 540-9.                                                      18
                                                                               Celidoni M, Dal Bianco C, Weber G. Retirement and cognitive decline.
11
   Schuring M, Robroek SJ, Lingsma HF, Burdorf A. Educational differ-          A longitudinal analysis using SHARE data. J Health Econ 2017; 56:
   ences in trajectories of self-rated health before, during, and after        113-25.
   entering or leaving paid employment in the European workforce. Scand     19
                                                                               Rohwedder S, Willis RJ. Mental Retirement. J Econ Perspect 2010;
   J Work Environ Health 2015; 41(5): 441-50.                                  24(1): 119-38.
12
   Barnay T. Health, work and working conditions: a review of the Euro-     20
                                                                               Mazzonna F, Peracchia A. Ageing, cognitive abilities and retirement.
   pean economic literature. The European Journal of Health Economics          European Economic Review 2012; 56: 691-710.
   2016; 17(6): 693-709.                                                    21
                                                                               Bonsang E, Adam S, Perelman S. Does retirement affect cognitive
13
   Staudinger UM, Finkelstein R, Calvo E, Sivaramakrishnan K. A Global         functioning? 2010; Discussion paper 11/2010-069. http://arno.uvt.nl/
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14C
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                                                                     Invloed van langer doorwerken op de gezondheid | pagina 15 van 18
   show.cgi?fid=113197. Geraadpleegd: 04-01-2018.                                impact mortality? J Health Econ 2013; 32(3): 586-98.
22
   Clouston SA, Denier N. Mental retirement and health selection: Anal-       30
                                                                                 Bloemen HG, Hochguertel S, Zweerink JR. The causal effect of retire-
   yses from the U.S. Health and Retirement Study. Soc Sci Med 2017;             ment on mortality: evidence from targeted incentives to retire early.
   178: 78-86.                                                                   Health Econ 2017; 26(12): e204-e18.
23
   Schaap R, de Wind A, Coenen P, Proper K, Boot C. The effects of exit       31
                                                                                 Hallberg D, Johansson P, Josephson M. Is an early retirement offer
   from work on health across different socioeconomic groups: A system-          good for your health? Quasi-experimental evidence from the army. J
   atic literature review. Soc Sci Med 2017; 198: 36-45.                         Health Econ 2015 ; 44: 274-85.
24
   Coe N, Lindeboom M. Does retirement kill you? Evidence from early          32
                                                                                 Westerlund H, Kivimaki M, Singh-Manoux A, Melchior M, Ferrie JE,
   retirement windows. CentER Discussion Paper Series No. 2008-93 and            Pentti J, e.a. Self-rated health before and after retirement in France
   IZA Discussion Paper No. 3817: https://ssrn.com/abstract=1295315              (GAZEL): a cohort study. Lancet 2009; 374(9705): 1889-96.
   and http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1295315. Geraadpleegd:                  33
                                                                                 Jokela M, Ferrie JE, Gimeno D, Chandola T, Shipley MJ, Head J, e.a.
   04-01-2018.                                                                   From midlife to early old age: health trajectories associated with retire-
25
   Zon SKR van, Bültmann U, Reijneveld SA, de Leon CFM. Functional               ment. Epidemiology 2010; 21(3): 284-90.
   health decline before and after retirement: A longitudinal analysis of the 34
                                                                                 Solinge H van. Health change in retirement. A longitudinal study among
   Health and Retirement Study. Social Science & Medicine 2016;                  older workers in the Netherlands. Research on Aging 2007; 29(3):
   170: 26-34.                                                                   225-56.
26
   Dave D, Rashad I, Spasojevic J. The effects of retirement on physical      35
                                                                                 Andel R, Finkel D, Pedersen NL. Effects of Preretirement Work
   and mental health outcomes. Cambridge, MA: National Bureau of                 Complexity and Postretirement Leisure Activity on Cognitive Aging. J
   Economic Research, 2006; Working Paper 12123.                                 Gerontol B Psychol Sci Soc Sci 2016; 71(5): 849-56.
27
   Bonsang E, Adam S, Perelman S. Does retirement affect cognitive
   functioning? J Health Econ 2012; 31(3): 490-501.
28
   Coe NB, Von Gaudecker H, Lindeboom M, Maurer J. The effect of
   retirement on cognitive functioning. Health Econ 2012; 21(8): 913-27.
29
   Hernaes E, Markussen S, Piggott J, Vestad OL. Does retirement age
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14C
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                                     Invloed van langer doorwerken op de gezondheid | pagina 16 van 18
bijlage
  Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14C
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                                                                                   Invloed van langer doorwerken op de gezondheid | pagina 17 van 18
A        beslisboom voor het trekken van conclusies
                                          N studies = 1 of 2      Te weinig onderzoek
                                                                 Effect vlakbij 0 (RCT’s)
                                                                                           Te weinig onderzoek
                                                                       of 1 (cohort)
                                        N studies = 3 of 4 & N
                                          deelnemers ≥ 90                                    Heterogeniteit in
                                       (RCT’s) of 300 (cohort)                                                          Niet eenduidig
                                                                                                  richting
                Prospectieve studies                                Effect niet vlakbij 0
                                                                   (RCT’s) of 1 (cohort)                                 Geen andere
                                                                                                                                             Zwakke bewijskracht
                                                                                                                        overwegingen
                                                                                          Geen heterogeniteit in
                                                                                                  richting
                                                                                                                    Andere overwegingen,
                                                                                                                     bijv. publicatie bias, Zwakke bewijskracht of
                                                                                                                      betrouwbaarheids-      te weinig onderzoek
                                                                                                                    intervalgrens vlakbij 0
                                                                 Effect vlakbij 0 (RCT’s)
                                                                                          Effect onwaarschijnlijk
                                                                       of 1 (cohort)
                                          N studies ≥ 5 & N
                                         deelnemers ≥ 150                                    Heterogeniteit in
                                       (RCT’s) of 500 (cohort)                                                          Niet eenduidig
                                                                                                  richting
                                                                    Effect niet vlakbij 0
                                                                   (RCT’s) of 1 (cohort)                                 Geen andere         Sterke bewijskracht –
                                                                                                                        overwegingen             kwantitatief
                                                                                          Geen heterogeniteit in
                                                                                                  richting
                                                                                                                    Andere overwegingen,
                                                                                                                                             Sterke bewijskracht –
                                                                                                                    bijv. heterogeniteit in
                                                                                                                                             kwalitatief of zwakke
                                                                                                                        grootte effect,
                                                                                                                                                 bewijskracht
                                                                                                                        publicatie bias
Figuur 1. Beslisboom voor het trekken van conclusies over effecten (RCT’s) en verbanden (cohortonderzoeken). Voor RCT’s met risicomaten geldt voor het effectcriterium 1 in
plaats van 0, analoog aan cohortonderzoek4
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14C
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap
ten aanzien van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; Infrastructuur en Waterstaat;
Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen, en ontwikke-
lingen of trends ­signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.
U kunt dit document downloaden van www.gezondheidsraad.nl.
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Gezondheidsraad. Invloed van langer doorwerken op de gezondheid. Achtergronddocument
bij het advies Gezondheid en langer doorwerken. Den Haag: Gezondheidsraad, 2018;
publicatienr. 2018/14C.
Auteursrecht voorbehouden
          Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14C
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>