<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Potentiële
randvoorwaarden
Nr. 2018/14D, Den Haag 26 juni 2018
Achtergronddocument bij:
Gezondheid en langer doorwerken
Nr. 2018/14, Den Haag 26 juni 2018
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                                                                                   Potentiële randvoorwaarden | pagina 2 van 12
inhoud
01 Inleiding                                           3 05 Factoren op beleidsmatig niveau                                 9
                                                             5.1  Literatuuronderzoek Brouwer e.a. tot 2011                  9
02 Beschikbaarheid literatuur                          3    5.2  Ander en nieuw onderzoek                                   9
03 Individuele factoren                                4    Literatuur10
   3.1  Literatuuronderzoek Brouwer e.a. tot 2011      4
   3.2  Nieuw onderzoek                                5
   3.3  Conclusie                                      6
04 Organisatiefactoren                                 6
   4.1  Literatuuronderzoek Brouwer e.a. tot 2011      6
   4.2  Nieuw onderzoek                                7
   4.3  Conclusie                                      9
     Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14D
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                 Potentiële randvoorwaarden | pagina 3 van 12
01 inleiding                                                                                      02 beschikbaarheid literatuur
Naast de gezondheidstoestand op hogere leeftijd zijn er nog veel andere                           In 2012 hebben Brouwer e.a. een rapport uitgebracht waarin is onder-
factoren die verband houden met de inzetbaarheid van oudere                                       zocht welke factoren specifiek bij oudere werkenden samenhangen met
werkenden. Uit een analyse van de beschikbare literatuur blijkt dat                               langer doorwerken.1 Langer doorwerken wordt in het betreffende rapport
factoren op beleidsmatig niveau zoals pensioenregelingen een centrale rol                         duurzame inzetbaarheid genoemd en is geoperationaliseerd met de
spelen bij langer doorwerken. Daarnaast spelen ook factoren op indivi-                            maten werkvermogen, pensionering, verzuim, arbeidsongeschiktheid en
dueel niveau (zoals vrijetijdsbesteding, leefstijl) en op organisatieniveau                       doorwerken na pensioen (bridge employment). De onderzoekers moesten
(zoals werkinhoud, loopbaanbeleid) een rol (zie kader).                                           zich bij gebrek aan onderzoek bij 65-plussers baseren op onderzoek op
In dit achtergronddocument gaat de commissie in op wat er in de beschik-                          jongere leeftijd. In dit onderzoek liep de scheidslijn tussen oudere en
bare literatuur bekend is over de invloed van de verschillende factoren.                          jongere werkenden uiteen van 45 tot 55 jaar.
Het meeste onderzoek naar deze randvoorwaarden is observationeel.                                 Brouwer e.a. beschrijven dat er tot begin 2011 (het literatuuronderzoek
Omdat hierdoor niet zeker is of een verandering in een factor ook daad-                           liep tot 27 april 2011) enkele wetenschappelijke publicaties over factoren
werkelijk leidt tot een verandering in langer doorwerken, spreekt de                              op individueel niveau zijn verschenen, maar nog zeer weinig over factoren
commissie in dit document van ‘potentiële’ randvoorwaarden.                                       op organisatie- of beleidsmatig niveau. Daarom hebben zij in hun rapport
                                                                                                  inzichten uit de wetenschappelijke literatuur gecombineerd met die uit
   Voorbeelden van factoren op individueel, organisatie en beleidsmatig niveau
                                                                                                  grijze literatuur.
   Factoren op individueel niveau
                                                                                                  Sinds het rapport van Brouwer e.a. zijn slechts enkele systematische
   Individuele eigenschappen van de werkende zoals opleiding, werkplezier, persoonlijke ontwikke-
   ling, vrijetijdsbesteding, leefstijl.                                                          reviews gepubliceerd die ook recentere onderzoeken naar potentiële
                                                                                                  randvoorwaarden beschrijven.2-4 Daarom kiest de commissie ervoor om
   Factoren op organisatieniveau
   Werkkenmerken op het terrein van fysieke en mentale belasting, werkverhoudingen, werkinhoud    naast de bevindingen uit deze systematische reviews, ook recente bevin-
   en voorwaarden en organisatiegerelateerde kenmerken als HRM-beleid, beschikbaarheid
                                                                                                  dingen uit twee Nederlandse cohortonderzoeken en een Europees cohort-
   HR-instrumenten en loopbaanbeleid.
                                                                                                  onderzoek bij oudere werkenden (45- of 50-plus) te beschrijven. Het
   Factoren op beleidsmatig niveau
                                                                                                  betreft de Study on Transitions in Employment, Ability and Motivation
   Pensioenregelingen, CAO’s, financiële regelingen, overheidsbeleid.
          Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14D
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                                                                                            Potentiële randvoorwaarden | pagina 4 van 12
(STREAM), de Maastricht Cohort Study en de Survey of Health, Ageing,          enkele jaren. Hierdoor is niet met zekerheid te zeggen wat het effect van
and Retirement in Europe (SHARE).                                             deze randvoorwaarden op de langere termijn is. Ten slotte blijkt uit onder-
De commissie beoogde niet alleen in te gaan op bevindingen bij oudere         zoek ook dat voor sommige randvoorwaarden geldt dat ze kunnen
werkenden in het algemeen, maar ook specifiek bij oudere werkenden            verschillen tussen leeftijdscategorieën.5
met gezondheidsproblemen of een laag opleidingsniveau. Omdat in de
bovengenoemde drie cohortonderzoeken weinig onderzoek is uitgevoerd
naar werkenden met verschillende opleidingsniveaus, heeft de commissie        03 individuele factoren
ook bevindingen uit het Permanent Onderzoek naar de Leefsituatie
(POLS-onderzoek) bij 18 tot 65-jarigen meegenomen.                            3.1 Literatuuronderzoek Brouwer e.a. tot 2011
                                                                              Brouwer e.a. concluderen dat zowel de wetenschappelijke als grijze litera-
Kanttekeningen bij de beschikbare bevindingen op individueel                  tuur bij herhaling dezelfde factoren op individueel niveau vindt die samen-
en organisatieniveau                                                          hangen met langer doorwerken.1 Het gaat hierbij om:
De beschikbare onderzoeken geven een idee van potentiële randvoor-            • hoge opleiding;
waarden voor een goede inzetbaarheid van oudere werkenden op indivi-          • hoog inkomen/goede financiële situatie;
dueel niveau en op organisatieniveau. Er zijn echter wel enkele kantteke-     • gezonde leefstijl;
ningen te plaatsen bij de bevindingen. In het meeste onderzoek ligt de        • hoog kennis- en ervaringsniveau;
focus op een bepaald type factoren waardoor de context buiten beeld           • het hebben van een werkende partner;
blijft. Bij onderzoek naar individuele factoren blijven factoren op organisa- • het hebben van een tijdbesteding buiten het werk (hobby’s, familieleven).
tieniveau vaak buiten beschouwing en worden factoren op beleidsmatig
niveau weggelaten. Ook bij onderzoek naar factoren op organisatieniveau       Daarnaast worden in de grijze literatuur de volgende werkgerelateerde
blijven deze factoren buiten beschouwing. Hierdoor is onzeker of de           individuele kenmerken genoemd in samenhang met langer doorwerken:
gevonden verbanden ook blijven bestaan wanneer bijvoorbeeld de                • beschikken over competenties;
beleidscontext verandert.                                                     • hebben van arbeidsmotivatie;
Daarnaast is in veel cohortonderzoek de follow-up tijd beperkt tot één of     • het up to date houden van kennis.
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14D
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                                                                                         Potentiële randvoorwaarden | pagina 5 van 12
3.2 Nieuw onderzoek                                                        herstelbehoefte na het werk aan de andere kant.5
                                                                           In STREAM is een groot scala aan factoren in relatie tot de kans op
3.2.1 Systematische reviews                                                vroegpensioen onderzocht. Daaruit blijkt dat een positieve houding van de
In twee systematische reviews is de relatie tussen individuele factoren en partner ten opzichte van vroegpensioen en de financiële mogelijkheid om
uitstroom uit werk onderzocht aan de hand van onderzoeken in de hele       vroegtijdig te stoppen met werken samenhangen met een hogere kans op
werkende populatie. Robroek e.a. vinden aanwijzingen dat obesitas          vroegpensioen, terwijl het niet hebben van een partner verband houdt met
samenhangt met een grotere kans op een arbeidsongeschiktheidsuitke-        een lagere kans.6,7 Verder komt uit dit onderzoek naar voren dat werkge-
ring, en dat gebrek aan lichaamsbeweging mogelijk samenhangt met een       relateerde individuele factoren in de vorm van een geringe focus op
grotere kans op een dergelijke uitkering of werkloosheid. Er waren geen    ontwikkeling van vaardigheden en kennis en gebrek aan bevlogenheid
aanwijzingen voor een verband tussen overgewicht, obesitas of gebrek       samenhangen met een grotere kans op vroegpensioen.6,8
aan lichaamsbeweging en vroegpensioen.2                                    Uit analyses van Europese gegevens (SHARE) blijkt dat een gebrek aan
                                                                           lichamelijke activiteit samenhangt met zowel arbeidsongeschiktheid als
3.2.2 Cohortonderzoek                                                      werkloosheid.9
In recent Nederlands cohortonderzoek bij oudere werkenden is onder-
zocht in hoeverre factoren op individueel niveau samenhangen met           Individuele factoren bij werkenden met gezondheidsproblemen of een
herstelbehoefte na het werk, afwezigheid door ziekte en uitstroom uit      laag opleidingsniveau
werk. Randvoorwaarden voor werkenden met een verschillend opleidings-      Uit de AKC-bibliotheek komt het beeld naar voren dat individuele rand-
niveau zijn alleen onder de algemene Nederlandse beroepsbevolking          voorwaarden voor werkenden met en zonder gezondheidsproblemen
onderzocht.                                                                vergelijkbaar zijn.10
                                                                           In een publicatie over STREAM wordt een uitzondering gevonden voor
Individuele factoren bij de oudere werkenden                               een werkgerelateerde individuele factor: een goede beheersing van het
De Maastricht Cohort Study vindt bij 55 tot 65-jarigen een verband tussen  vak hangt bij mensen met chronische ziekten wel samen met doorwerken
ingrijpende gebeurtenis in het laatste jaar (life event) en ontevredenheid tot de pensioengerechtigde leeftijd in plaats van uitstromen via vroegpen-
met de financiële omstandigheden aan de ene kant en een hogere             sioen en bij mensen zonder chronische ziekten niet.11
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14D
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                                                                                            Potentiële randvoorwaarden | pagina 6 van 12
Geen van bovengenoemde onderzoeken heeft specifiek gekeken naar              04 organisatiefactoren
verschillen in deze factoren tussen ouderen met een laag of hoog oplei-
dingsniveau. Daarom heeft de commissie ook gekeken naar bevindingen          4.1 Literatuuronderzoek Brouwer e.a. tot 2011
over jongere werkenden.                                                      Tot begin 2011 is weinig wetenschappelijk onderzoek beschikbaar over
Schuring e.a.12 vinden in het POLS-onderzoek bij werkenden tussen de 18      organisatiegerelateerde factoren. In de grijze literatuur is daar wel veel
en 65 jaar dat laagopgeleiden een groter kans hadden op een arbeidson-       aandacht voor.1
geschiktheidsuitkering, werkloosheid en economische inactiviteit, zelfs na   Er is een organisatiegerelateerde factor die zowel uit het wetenschappelijk
correctie voor een slechte gezondheid. Robroek e.a. 201513 laten in          onderzoek als uit de grijze literatuur naar voren komt in het rapport van
hetzelfde onderzoek zien dat de opleidingsverschillen in arbeidsonge-        Brouwer e.a.: het hebben van regelmogelijkheden op het werk. Met deze
schiktheidsuitkering voor 40% worden verklaard door verschillen in           term heeft de commissie de Engelse begrippen autonomy, job control en
gezondheidsfactoren (ervaren gezondheid), voor 31% door verschillen in       decision latitude vertaald.
leefstijlfactoren (roken, weinig lichamelijke activiteit en body mass index) Factoren die verder in verband worden gebracht met langer doorwerken
en voor 12% door verschillen in werkgerelateerde factoren (zie hoofdstuk     zijn:
4). De opleidingsverschillen in werkloosheid en economische inactiviteit     • acceptabele fysieke en mentale belasting;
werden tot 14% en 21% verklaard door vooral de leefstijlfactoren roken en    • invloed op het werk;
body mass index.                                                             • ondersteunend personeelsbeleid en scholingsbeleid.
3.3 Conclusie                                                                Bij personeelsbeleid worden zowel maatwerk ofwel individugericht perso-
Over algemene persoonskenmerken als financiële omstandigheden en             neelsbeleid als levensfasebewust personeelsbeleid beschreven. Brouwer
vrije tijd zijn de bevindingen uit recente onderzoeken grotendeels in lijn   e.a. stellen dat het van werkgevers maatwerk en een proactieve houding
met die uit het eerdere literatuuronderzoek van Brouwer e.a.1                vereist om werkenden duurzaam aan het werk te houden.
Nieuw is het onderzoek naar opleidingsniveau, waarin de grotere kans op
uitval bij werkenden met een laag opleidingsniveau ten dele statistisch
wordt verklaard door verschillen in gezondheid en leefstijlfactoren.
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14D
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                                                       Potentiële randvoorwaarden | pagina 7 van 12
4.2 Nieuw onderzoek                                                     4.2.2 Cohortonderzoek
                                                                        Recente cohortonderzoeken op Nederlands en Europees niveau hebben
4.2.1 Systematische reviews                                             onderzocht in hoeverre factoren op organisatieniveau samenhangen met
Pak e.a.4 hebben in een systematische review HRM-factoren onderzocht    herstelbehoefte, afwezigheid door ziekte en uitstroom uit werk. Daarnaast
die samenhangen met duurzame inzetbaarheid. Een onderdeel van duur-     zijn er onderzoeken naar potentiële werkgerelateerde randvoorwaarden
zame inzetbaarheid is werkvermogen. Volgens de review is er sterke      bij oudere werkenden met gezondheidsproblemen. Randvoorwaarden
bewijskracht voor een verband tussen:                                   voor werkenden met een verschillend opleidingsniveau zijn niet specifiek
• hoge fysieke werkbelasting en een lager werkvermogen;                 in oudere cohorten onderzocht, maar wel onder de algemene Neder-
• regelmogelijkheden op het werk en sociale steun op het werk en een    landse beroepsbevolking.
   hoger werkvermogen.
                                                                        Organisatiefactoren voor oudere werkenden
De onderzoekers kwalificeren de bewijskracht als sterk als er sprake is In verschillende publicaties over de Maastricht Cohort Study is het
van minstens zes onderzoeken met consistente bevindingen.               verband tussen werkfactoren en herstelbehoefte onderzocht. Fysiek
                                                                        zwaar werk, emotioneel zwaar werk, weinig beslissingsbevoegdheid
Voor een viertal factoren was de bewijskracht voor een verband met een  (decision latitude), conflicten met collega’s of leidinggevende, werken in
hoger werkvermogen zwak:                                                ploegendiensten en het ontberen van bepaalde vaardigheden hangen
• geen disbalans inspanning en beloning (no effort-reward inbalance);   samen met een grotere herstelbehoefte.5,14-16
• voldoende afwisseling in het werk (skill discretion);                 Ook is in de Maastricht Cohort Study een verband gevonden tussen een
• gunstige werktijden (geen overwerk of ploegendienst);                 aanhoudende fysieke belasting en het ontberen van bepaalde vaardig-
• aanwezigheid van HR-beleid waarbij middels gezondheidsbevordering     heden en een grotere kans op werkloosheid.14,16
   het behoud van het huidige niveau van functioneren op het werk wordt In onderzoek op Europees niveau (SHARE) bestond een verband tussen
   nagestreefd.                                                         gebrek aan controle over het werk (job control) en een grotere kans op
                                                                        een arbeidsongeschiktheidsuitkering, werkloosheid en vroegpensioen.9
                                                                        In twee publicaties over STREAM is specifiek gekeken naar factoren die
       Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14D
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                                                                                         Potentiële randvoorwaarden | pagina 8 van 12
samenhangen met vroegpensioen. Hieruit komt een lage waardering op       Werkgerelateerde factoren hadden geen invloed op het effect van gezond-
het werk voren als factor die samenhangt met een grotere kans op vroeg-  heidsproblemen en ziekten op uitstroom via werkloosheid of vroegpen-
pensioen.6 Uit een andere publicatie blijkt dat er een verband is tussen sioen.18
een hoge fysieke werkbelasting, lage werkdruk en weinig waardering en    Uit een derde publicatie, eveneens over dit cohort, bleek verder dat veel
een grotere kans op vroegpensioen. Dit verband loopt volgens modelbere-  organisatiegerelateerde randvoorwaarden zowel voor oudere werkenden
keningen via een tweetal andere factoren, te weten een lager werkver-    met als zonder chronische ziekten gelden. De onderzoekers vonden één
mogen en minder mogelijkheden om te werken (negatieve houding van        uitzondering: een hoge autonomie op het werk hangt bij mensen met
collega’s en managers om tot je 65e door te werken).7                    chronische ziekten wel samen met doorwerken tot de pensioengerech-
                                                                         tigde leeftijd in plaats van uitstromen via vroegpensioen en bij mensen
Organisatiefactoren bij werkenden met gezondheidsproblemen en naar       zonder chronische ziekten niet.11
opleidingsniveau                                                         In een vierde publicatie zijn organisatiegerelateerde factoren bij
In een viertal publicaties zijn werkgerelateerde randvoorwaarden bij     werkenden met hart- en vaatziekten of diabetes op Europees niveau
werkenden met gezondheidsproblemen onderzocht. In STREAM is het          (SHARE) onderzocht. Een hoge werkbelasting en lage beloning of weinig
verband tussen organisatie gerelateerde factoren en afwezigheid door     controle over het werk hingen samen met een grotere kans op vroege
ziekte in groepen met uiteenlopende gezondheidsproblemen bestudeerd.     uitstroom uit werk bij groepen met uiteenlopende gezondheidspro-
Daaruit blijkt dat hoge werkdruk de kans op ziekteverzuim bij mensen met blemen.19
ernstige hoofdpijnen en psychologische klachten vergroot. Een lage auto- In bovenstaande onderzoeken zijn geen werkgerelateerde randvoor-
nomie vergroot de kans op afwezigheid door ziekte bij mensen met         waarden bij mensen met een verschillend opleidingsniveau onderzocht.
aandoeningen aan het bewegingsapparaat en bloedsomloop en bij            Robroek e.a. 201313 vinden in het POLS-onderzoek bij werkenden tussen
psychologische klachten.17                                               de 18 en 65 jaar dat een lage opleiding samenhangt met een grotere kans
In een tweede publicatie, ook over STREAM, is gekeken naar uitstroom     op een arbeidsongeschiktheidsuitkering, werkloosheid en economische
uit werk. Bij werkenden met gezondheidsproblemen hing een lagere auto-   inactiviteit, maar niet met vroegpensioen. De opleidingsverschillen in
nomie, minder steun en hoge psychologische belasting op het werk         arbeidsongeschiktheidsuitkering worden als volgt statistisch verklaard:
samen met een grotere kans op een arbeidsongeschiktheidsuitkering.
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14D
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                                                          Potentiële randvoorwaarden | pagina 9 van 12
• voor 12% door verschillen in de werkgerelateerde factoren werkbelas-    ontbrak, hebben Brouwer e.a.1 zich voor deze factoren op grijze literatuur
    ting, controle over het werk, beloning en fysieke werkbelasting;      gebaseerd.
• voor 40% door verschillen in gezondheidsfactoren;
• voor 31% door verschillen in leefstijlfactoren.                         5.2 Ander en nieuw onderzoek
                                                                          Uit internationaal onderzoek blijkt dat het bij factoren op beleidsmatig
4.3 Conclusie                                                             niveau vooral om financiële prikkels gaat, bijvoorbeeld in de vorm van
De bevindingen over fysieke belasting en psychosociale belasting (bijv.   wettelijke regels op het gebied van het pensioen- en sociale zekerheids-
autonomie, controle over het werk en sociale steun) in de onderzoeken     stelsel. Dit leidt de commissie af uit een aantal observaties.
zijn in lijn met die van Brouwer e.a.1                                    In 1997 publiceerden Gruber and Wise20 een onderzoek waaruit blijkt dat
Een onderzoek bij mensen met gezondheidsproblemen bevestigt het           de arbeidsparticipatie van ouderen sterk wordt beïnvloed door financiële
belang van werkgerelateerde factoren in relatie tot langer doorwerken. In prikkels. De auteurs hebben in elf landen het percentage mannen dat niet
een onderzoek naar opleidingsniveau blijkt dat de grotere kans op uitval  werkt gerelateerd aan het gemiddelde bedrag aan (pre)pensioen dat ze
bij werkenden met een laag opleidingsniveau voor ruim 10% wordt           mislopen als ze besluiten door te werken tot de pensioengerechtigde
verklaard door verschillen in werkgerelateerde factoren.                  leeftijd. In landen met gunstige mogelijkheden voor vervroegde uittreding
                                                                          via sociale zekerheidsprogramma’s bleken er beduidend minder ouderen
                                                                          aan het werk te zijn dan in landen met minder gunstige mogelijkheden.
05 factoren op beleidsmatig                                               Ook in de huidige situatie in Nederland is het belang van financiële prik-
                                                                          kels bij arbeidsparticipatie terug te zien. Vanaf de invoering van beleid in
           niveau                                                         2006 dat het financieel onaantrekkelijk maakt om vervroegd met pensioen
                                                                          te gaan en mensen later AOW krijgen, steeg de leeftijd waarop mensen
5.1 Literatuuronderzoek Brouwer e.a. tot 2011                             daadwerkelijk met pensioen gaan tot aan 2015; in 2016 was de leeftijd
Brouwer e.a.1 noemen als factoren die op beleidsmatig niveau een rol      even hoog als in 2015.21
spelen bij langer doorwerken ontziemaatregelen en CAO’s. Omdat weten-     Bovenstaande observationele gegevens worden bevestigd in een Noors
schappelijk onderzoek naar factoren op beleidsmatig niveau toentertijd    onderzoek. Het gaat om een natuurlijk experiment bij werkenden van 64
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14D
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                                                                                            Potentiële randvoorwaarden | pagina 10 van 12
jaar (op baseline) waarin onderzocht werd wat het effect is van een finan-   4
                                                                                Pak K, Kooij D, de Lange A, van Veldhoven M. Human Resource
ciële vroegpensioenregeling op stoppen met werken voor de pensioen-             Management and the ability, motivation and opportunity to continue
leeftijd of doorwerken tot aan de pensioenleeftijd. In de groep die toegang     working: A review of quantitative studies. Submitted.
had tot de regeling was op de leeftijd van 66,5 jaar nog 35% aan het werk.   5
                                                                                Gommans FG, Jansen NW, Stynen D, de Grip A, Kant I. Need for reco-
In de groep die geen toegang tot de regeling had, was dat 63%. Een              very across work careers: the impact of work, health and personal
statistisch significant verschil.22 Als deze resultaten worden doorgetrokken    characteristics. Int Arch Occup Environ Health 2015; 88(3): 281-95.
op macroniveau, kan geconcludeerd worden dat financiële regelingen           6
                                                                                Wind A de, Geuskens GA, Ybema JF, Blatter BM, Burdorf A, Bongers
gericht op doorwerken/stoppen met werken een centrale rol spelen bij de         PM, et al. Health, job characteristics, skills, and social and financial
leeftijd waarop men de arbeidsmarkt verlaat.                                    factors in relation to early retirement--results from a longitudinal study
                                                                                in the Netherlands. Scand J Work Environ Health 2014; 40(2): 186-94.
                                                                             7
                                                                                Wind A de, Geuskens GA, Ybema JF, Bongers PM, van der Beek AJ.
          literatuur                                                            The role of ability, motivation, and opportunity to work in the transition
                                                                                from work to early retirement--testing and optimizing the Early Retire-
1
   Brouwer S, de Lange A, van der Mei S, Wessels M, Koolhaas W, Bult-           ment Model. Scand J Work Environ Health 2015; 41(1): 24-35.
   mann U, et al. Duurzame inzetbaarheid van oudere werknemers: stand        8
                                                                                Wind A de, Leijten FR, Hoekstra T, Geuskens GA, Burdorf A, van der
   van zaken: overzicht van determinanten, interventies en meetinstru-          Beek AJ. “Mental retirement?” Trajectories of work engagement prece-
   menten vanuit verschillende perspectieven. Groningen: UMCG, 2012.            ding retirement among older workers. Scand J Work Environ Health
2
   Robroek SJ, Reeuwijk KG, Hillier FC, Bambra CL, van Rijn RM, Burdorf         2017; 43(1): 34-41.
   A. The contribution of overweight, obesity, and lack of physical activity 9
                                                                                Robroek SJ, Schuring M, Croezen S, Stattin M, Burdorf A. Poor health,
   to exit from paid employment: a meta-analysis. Scand J Work Environ          unhealthy behaviors, and unfavorable work characteristics influence
   Health 2013; 39(3): 233-40.                                                  pathways of exit from paid employment among older workers in
3
   van Rijn RM, Robroek SJ, Brouwer S, Burdorf A. Influence of poor             Europe: a four year follow-up study. Scand J Work Environ Health
   health on exit from paid employment: a systematic review. Occup              2013; 39(2): 125-33.
   Environ Med 2014; 71(4): 295-301.                                         10
                                                                                Arbeidsdeskundig Kennis Centrum. Bibliotheek arbeidsparticipatie en
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14D
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                                                         Potentiële randvoorwaarden | pagina 11 van 12
   chronische ziekte. http://www.bibliotheek-arbeidenchronischeziekte.         under-skilling on need for recovery, losing employment and retirement
   nl/#. Geraadpleegd: mei 2017.                                               intentions among older office workers: A prospective cohort study.
11
   Sewdas R, van der Beek AJ, de Wind A, van der Zwaan LGL, Boot               International Labour Review 2017; 156(3-4): 525-48.
   CRL. Determinants of working until retirement compared to a transition   17
                                                                               Leijten FR, van den Heuvel SG, Ybema JF, Robroek SJ, Burdorf A. Do
   to early retirement among older workers with and without chronic            work factors modify the association between chronic health problems
   diseases: Results from a Dutch prospective cohort study. Scand J            and sickness absence among older employees? Scand J Work Environ
   Public Health 2017: 1403494817735223.                                       Health 2013; 39(5): 477-85.
12
   Schuring M, Robroek SJ, Otten FW, Arts CH, Burdorf A. The effect of ill  18
                                                                               Leijten FRM, de Wind A, van den Heuvel SG, Ybema JF, van der Beek
   health and socioeconomic status on labor force exit and re-employ-          AJ, Robroek SJW, et al. The influence of chronic health problems and
   ment: a prospective study with ten years follow-up in the Netherlands.      work-related factors on loss of paid employment among older workers.
   Scand J Work Environ Health 2013; 39(2): 134-43.                            Journal of Epidemiology and Community Health 2015; 69(11): 1058-65.
13
   Robroek SJ, Rongen A, Arts CH, Otten FW, Burdorf A, Schuring M.          19
                                                                               Kouwenhoven-Pasmooij TA, Burdorf A, Roos-Hesselink JW, Hunink
   Educational Inequalities in Exit from Paid Employment among Dutch           MG, Robroek SJ. Cardiovascular disease, diabetes and early exit from
   Workers: The Influence of Health, Lifestyle and Work. PLoS One 2015;        paid employment in Europe; the impact of work-related factors. Int J
   10(8): e0134867.                                                            Cardiol 2016; 215: 332-7.
14
   Gommans FG, Jansen NWH, Mackey MG, Stynen D, de Grip A, Kant I.          20
                                                                               Gruber J, Wise D. Social Security and Retirement: An International
   The Impact of Physical Work Demands on Need for Recovery, Employ-           Comparison. The American Economic Review 1998; 88(2): 158-63.
   ment Status, Retirement Intentions, and Ability to Extend Working        21
                                                                               Centraal Bureau voor de statistiek. Van arbeid naar pensioen;
   Careers: A Longitudinal Study Among Older Workers. Journal of Occu-         personen 55 jaar of ouder. https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/
   pational and Environmental Medicine 2016; 58(4): e140-e51.                  dataset/80396ned/table?ts=1511513817398. Geraadpleegd:
15
   Gommans F, Jansen N, Stynen D, de Grip A, Kant I. The ageing shift          november 2017.
   worker: a prospective cohort study on need for recovery, disability, and 22
                                                                               Bratberg E, Holmås TH, Thøgersen Ø. Assessing the effects of an early
   retirement intentions. Scand J Work Environ Health 2015; 41(4): 356-67.     retirement program. Journal of Population Economics 2004; 17(3):
16
   Gommans F, Jansen NWH, Stynen D, Kant I, De Grip A. The effects of          387-408.
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14D
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap
ten aanzien van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; Infrastructuur en Waterstaat;
Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen, en ontwikke-
lingen of trends ­signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.
U kunt dit document downloaden van www.gezondheidsraad.nl.
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Gezondheidsraad. Potentiële randvoorwaarden. Achtergronddocument bij het
advies Gezondheid en langer doorwerken. Den Haag: Gezondheidsraad, 2018;
publicatienr. 2018/14D.
Auteursrecht voorbehouden
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14D
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>