<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Effectiviteit van maatregelen
Nr. 2018/14E, Den Haag 26 juni 2018
Achtergronddocument bij:
Gezondheid en langer doorwerken
Nr. 2018/14, Den Haag 26 juni 2018
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                                                                                    Effectiviteit van maatregelen | pagina 2 van 24
inhoud
01 Inleiding                                             3 04 Resultaten interventieonderzoeken bij alle
                                                               werkenden, ongeacht leeftijd                                    13
02 Werkwijze                                             3
   2.1  Criteria voor selectie van relevante literatuur  3    Literatuur16
   2.2  Analyse                                          5
                                                               Bijlage22
03 Resultaten interventieonderzoeken                           A    beslisboom voor het trekken van conclusies                  23
   bij oudere werkenden                                  7
   3.1  Effectiviteit in het algemeen                    7
   3.2  Effectiviteit naar doelgroep                    12
   3.3  Effectiviteit naar type maatregel               12
     Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                                                                                                         Effectiviteit van maatregelen | pagina 3 van 24
01 inleiding                                                               02 werkwijze
Bij oudere werkenden is een achttal interventieonderzoeken beschikbaar     2.1 Criteria voor selectie van relevante literatuur
naar maatregelen die de inzetbaarheid beogen te ondersteunen. Deze         De commissie selecteerde relevante literatuur op basis van onder andere
maatregelen zijn uitgevoerd op individueel niveau en op organisatie-       uitkomstmaat, onderzoekspopulatie en studietype. Ze hanteerde daarbij
niveau. Daaruit blijkt, alles overziend, dat deze maatregelen overwegend   de volgende criteria voor inclusie en exclusie:
gunstige effecten hebben op de inzetbaarheid van oudere werkenden,
maar dat die effecten overwegend klein zijn. Dat beeld wordt bevestigd in  Onderzoeken werden geïncludeerd als:
interventieonderzoek onder de werkende bevolking ongeacht de leeftijd.     • het minimaal één van de indicatoren van inzetbaarheid (herstelbe-
Het is echter niet goed duidelijk welke maatregelen voor wie op welk          hoefte, werkvermogen, ziekteverzuim, uitval uit werk) als uitkomstmaat
moment in het arbeidsleven effectief zijn. Ook is niet duidelijk of voor      beschreef;
laagopgeleide (oudere) werkenden specifieke maatregelen nodig zijn om      • de maatregel in de algemeen werkende populatie was uitgevoerd (met
de inzetbaarheid te ondersteunen en welke dat dan zouden moeten zijn.         andere woorden als er in het onderzoek geen selectie op gezondheid
                                                                              had plaatsgevonden) of in een werkende populatie met beginnende,
In dit achtergronddocument gaat de commissie in op de gehanteerde             lichte of matige gezondheidsproblemen, zoals depressieve klachten
werkwijze (literatuurselectie, analyse, bepalen van bewijskracht) en op de    of rugklachten, of met een verhoogd risico op een verminderde
uitkomsten van de geanalyseerde interventieonderzoeken. Bij het bepalen       gezondheid;
van de bewijskracht heeft de commissie hetzelfde beoordelingskader         • het om een RCT ging (inclusief cluster RCT en stepped wedge RCT);
gehanteerd als bij het advies Beweegrichtlijnen 2017. Een schematische     • het om een Engelstalige publicatie ging in een wetenschappelijk tijd-
weergave van die zogenoemde beslisboom staat in de bijlage.                   schrift die peer review heeft ondergaan.
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                                                                                                    Effectiviteit van maatregelen | pagina 4 van 24
Onderzoeken werden geëxcludeerd als:                                     2.1.2 Oorspronkelijke RCT’s
• de maatregel in een populatie was uitgevoerd die bij aanvang al        De commissie is vervolgens op zoek gegaan naar oorspronkelijke RCT’s.
   verzuimde door ziekte of om andere redenen niet werkte;               Daarvoor heeft ze de 7 overzichtsartikelen en een eigen zoekstrategie als
• alleen in een populatie was uitgevoerd die bestond uit werkenden die   bron gebruikt.
   lijden aan een specifieke ziekte;
• het onderzoek alleen een per-protocol analyse uitvoerde;               Zoekstrategie
• de methodologie van het onderzoek onduidelijk was;                     De eigen zoekstrategie is uitgevoerd over een periode van 2012-2017,
• de populatie uit studenten bestond;                                    met de veronderstelling dat eerdere studies zijn opgenomen in de
• het om een protocol/design publicatie ging;                            gevonden reviews. De zoektermen die gebruikt zijn bij het opstellen van
• de maatregel farmacotherapeutisch van aard was, of                     de AKC bibliotheek8 zijn daarvoor als uitgangspunt genomen en naar
• in een klinische setting plaatsvond.                                   behoefte aangepast, zie kader.
Bij voorkeur gebruikt de commissie systematische overzichtsartikelen
                                                                            Zoektermen
waarin de resultaten van RCT’s zijn samengevat.
                                                                            Langer doorwerken
                                                                            (“need for recovery”[All Fields] OR workability[All Fields] OR “work ability”[All Fields] OR “work
2.1.1 Systematische overzichtsartikelen                                     functioning”[All Fields] OR “sick leave”[MeSH Terms] OR (sick[All Fields] AND leave[All Fields])
De commissie heeft 7 overzichtsartikelen geïdentificeerd over maat-         OR “sick leave”[All Fields] OR absenteeism[MeSH Terms] OR absenteeism[All Fields] OR
                                                                            “sickness absence”[All Fields] OR “work participation”[All Fields] OR “work disability”[All Fields]
regelen om langer doorwerken te ondersteunen. Het gaat om 4 umbrella        OR “unemployment”[All Fields] OR “early retirement”[All Fields] OR “disability pension”[All
reviews1-4 en 3 afzonderlijke reviews bij oudere werkenden.5-7 Binnen en    Fields] OR “disability benefit”[All Fields]) NOT “return to work”
tussen de onderzoeken uit de overzichtsartikelen is grote variatie in       Randomized controlled trails
onderzoekspopulaties, uitkomstmaten en geïncludeerde studietypen.           “randomized controlled trial”[pt] OR “controlled clinical trial”[pt] OR randomized[tiab] OR
                                                                            placebo[tiab] OR “clinical trials as topic”[MeSH:noexp] OR randomly[tiab] OR trial[ti] OR evalua-
Daardoor was de overeenkomst met de criteria van de commissie beperkt       tion studies[publication type] OR “intervention studies”[MeSH Terms] OR intervention studies[All
en was het niet mogelijk aan de hand van de voorgenomen werkwijze           Fields]
conclusies te trekken op basis van deze overzichtsartikelen. Wel zijn ze    Limits
gebruikt als bron van oorspronkelijke RCT’s.                                2012:2017[dp] AND English[lang]
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                                                                                                Effectiviteit van maatregelen | pagina 5 van 24
2.1.3 Artikelen geschikt voor analyse                                           globaal besproken, omdat ze na wilde gaan of de bevindingen voor
In totaal werden er met de eigen zoekstrategie tot eind augustus 2017,          oudere werkenden overeenkomen met die voor alle werkenden, ongeacht
938 artikelen gevonden. Daarvan voldeden er 46 aan alle criteria voor           de leeftijd, en of RCT’s bij alle werkenden nog andere inzichten opleveren.
inclusie. Uit de update tot eind december 2017 kwam nog 1 extra relevant
artikel. Ruim een derde van de gevonden studies is in Nederland uit-            2.2 Analyse
gevoerd.
Aanvullend op de 47 artikelen die met de eigen zoekstrategie werden             2.2.1 Bepalen van bewijskracht en effectgrootte
gevonden, werden er uit de overzichtsartikelen nog 5 artikelen geselec-         Van de 7 maatregelen die gericht zijn op oudere werkenden heeft de
teerd.9-13 Daarnaast leverde de commissie zelf nog 3 artikelen aan, één         commissie de bewijskracht voor effectiviteit beoordeeld: hoe zeker is het
daarvan is gepubliceerd in een proefschrift.14-16 Dat bracht het totaal op 55   dat de maatregelen effect hebben? Zij baseert zich daarbij op het aantal
geschikte artikelen voor de analyse. In 9 geselecteerde artikelen12,17-24       beschikbare onderzoeken, de richting van het effect en eventuele hetero-
wordt niet expliciet genoemd welk type analyse is uitgevoerd: intention-to-     geniteit in het effect en de onderzochte populatie, conform de werkwijze
treat op basis van complete cases of per-protocol. Omdat de commissie           gehanteerd bij het advies Beweegrichtlijnen 2017 (zie bijlage A voor een
niet kan uitsluiten dat een intention-to-treat analyse is uitgevoerd, heeft zij schematische weergave van het beoordelingskader).25
deze artikelen wel geïncludeerd.                                                De commissie heeft ook de mate van effectiviteit beoordeeld: hoe groot is
                                                                                het effect? Omdat de maatregelen uitkomsten presenteren op de verschil-
2.1.4 Focus op oudere werkenden                                                 lende indicatoren van inzetbaarheid en eenzelfde indicator soms op
De commissie focust zich op de effecten van maatregelen bij oudere              verschillende manieren gemeten wordt, heeft de commissie waar mogelijk
werkenden, hier gedefinieerd als werkenden van 40 jaar en ouder omdat           een algemene maat voor effectgrootte berekend: de Cohen’s d. Bij de
deze leeftijdsgrens in veel interventieonderzoeken werd gehanteerd. Van         berekening van de Cohen’s d is gebruik gemaakt van formule A.26 De
de 55 geanalyseerde artikelen, gaan er 8 over deze doelgroep. Deze 8            commissie heeft zich beperkt tot het berekenen van een effectgrootte van
artikelen beschrijven samen 7 maatregelen.                                      continue maten , zoals werkvermogen score en het aantal dagen ziekte-
De overige 47 artikelen gaan over werkenden ongeacht de leeftijd en             verzuim. De interpretatie van de effectgrootte is weergegeven in tabel 1.
beschrijven samen 56 maatregelen. De commissie heeft deze RCT’s
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                                                                                                        Effectiviteit van maatregelen | pagina 6 van 24
    Cohen’s d = ∆Mi - ∆Mc              SDpooled = √ ((Ni-1)SDi2 + (Nc-1)SDc2)            Bij werkenden ongeacht leeftijd heeft de commissie alleen alle maat-
				                 SDpooled					Ni + Nc -2                                             regelen samen beoordeeld en geen subgroep analyse gedaan.
                                                                                         Maatregelen op het gebied van werk/werksituatie proberen werkomstan-
Formule A. Berekening van Cohen’s d
i = interventie; c = controle; ∆M = verschil in gemiddelde tussen baseline en follow-up;
                                                                                         digheden gunstig te veranderen om zo de gezondheid en/of de inzetbaar-
SD = standaard deviatie; N = aantal deelnemers.                                          heid van deelnemers te verbeteren. Het kunnen bijvoorbeeld maatregelen
                                                                                         zijn die er op gericht zijn ergonomisch werken te bevorderen, sociale
Tabel 1. Interpretatie van Cohen’s d effectgrootte                                       steun op het werk te verbeteren, flexibel te werken, de fysieke werkom-
 Effect grootte                 Cohen´s d
                                                                                         geving zodanig in te richten dat men meer beweegt, of werknemers beter
 zeer groot                     ≥ 1,30
 groot                          0,80 tot 1,29                                            om te leren gaan met stress op het werk.
 middelgroot                    0,50 tot 0,79
                                                                                         Maatregelen op het gebied van leefstijl proberen de leefstijl op een
 klein                          0,20 tot 0,49
 geen/verwaarloosbaar           0 tot 0,19                                               gunstige manier te beïnvloeden en zo de gezondheid en/of de inzetbaar-
                                                                                         heid te verbeteren. Denk bijvoorbeeld aan maatregelen waarbij deel-
Voor werkenden ongeacht leeftijd heeft de commissie alleen gekeken                       nemers al dan niet onder begeleiding gaan sporten of bewegen, maar ook
naar de richting en significantie van de gerapporteerde resultaten.                      aan maatregelen die de ontspanning bevorderen zoals mindfulness.
2.2.2 Subgroepanalyses                                                                   2.2.3 Data extractie
De commissie heeft eerst alle maatregelen bij oudere werkenden samen                     Wanneer de effectiviteit van de maatregel op meerdere meetmomenten is
beoordeeld. Vervolgens heeft zij twee subgroepanalyses gedaan. Bij de                    vastgesteld in een onderzoek, heeft de commissie het effect van de maat-
eerste zijn de maatregelen ingedeeld naar type doelgroep (alle oudere                    regelen over alle meetmomenten gebruikt. Als dit overall effect niet is
werkenden (universeel) dan wel oudere werkenden met beginnende,                          gepresenteerd in een artikel, heeft de commissie de richting en signifi-
lichte of matige gezondheidsproblemen of met een verhoogd risico op een                  cantie van het effect op de verschillende meetmomenten bekeken.
verminderde gezondheid (selectief)). Bij de tweede subgroepanalyse zijn                  Kwamen die op alle momenten overeen, dan is het totale effect van de
de maatregelen ingedeeld naar type maatregel (werk/werksituatie dan wel                  maatregel in die richting en met de betreffende mate van significantie
leefstijl dan).                                                                          opgenomen. Wanneer de richting op de verschillende meetmomenten
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                                                            Effectiviteit van maatregelen | pagina 7 van 24
tegenstrijdig was kon de commissie geen uitspraak doen over de richting  03 resultaten interventieonder-
van het totale effect.
Wanneer een onderzoek meerdere maatregelen vergelijkt met een contro-             zoeken bij oudere werkenden
legroep, zijn de effecten van de maatregelen afzonderlijk meegenomen.
Onder de uitkomstmaat werkvermogen heeft de commissie zowel werk-        De commissie heeft 8 artikelen geanalyseerd over de effectiviteit van 7
vermogen gemeten met de volledige Work ability index (WAI)-score         maatregelen gericht op oudere werkenden. In tabel 2 en 3 staan de
meegenomen als werkvermogen gemeten met alleen de eerste dimensie        interventieonderzoeken en de resultaten beschreven. Vervolgens gaat de
van die vragenlijst. Wanneer ze allebei beschikbaar waren, is alleen de  commissie in op de effectiviteit van deze maatregelen in het algemeen en
uitkomst op de volledige schaal meegenomen. Daarnaast zijn ook beper-    presenteert ze de resultaten van de subgroepanalyses naar doelgroep en
kingen in werkvermogen gemeten met de Work Limitations Questionnaire     type maatregel.
(WLQ) of de work functioning questionnaire (WFQ) meegenomen onder
de uitkomstmaat werkvermogen. Wanneer een studie effecten rappor-        3.1 Effectiviteit in het algemeen
teerde op meerdere maten van ziekteverzuim (bijvoorbeeld duur,           De 8 artikelen over de effectiviteit van deze 7 maatregelen beschrijven
frequentie en percentage) of routes van uitval uit werk (bijvoorbeeld    tezamen 19 effecten op de verschillende indicatoren van inzetbaarheid,
arbeidsongeschiktheid en vroegpensioen) zijn die effecten los van elkaar zie tabel 4.9,14,19,20,27-30 Met het oog op het aantal onderzoeken, de beperkte
behandeld.                                                               heterogeniteit (14 van de 19 beschreven effecten zijn gunstig) en effect-
Omdat de onderzoeken in de algemene populatie op een hoger abstrac-      groottes die overwegend klein zijn (zie tabel 5), concludeert de commissie
tieniveau zijn bekeken, heeft de commissie bij deze onderzoeken steeds   dat er sterk bewijs is dat er overwegend kleine, gunstige effecten zijn van
alleen de resultaten van verzuimduur meegenomen wanneer er meerdere      maatregelen bij oudere werkenden.
uitkomsten van ziekteverzuim gepresenteerd werden. Wanneer er
meerdere type analyses zijn uitgevoerd, heeft de commissie alleen de
resultaten van de intention-to-treat analyse gebruikt.
       Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                             Effectiviteit van maatregelen | pagina 8 van 24
Tabel 2. Beschrijving van geïncludeerde studies bij alle oudere werkenden, deelnemers niet geselecteerd op gezondheidsproblemen of -risico’s (universele maatregelen)
 Auteur      Populatie (leeftijd), Interventie en controle                       Follow-up Uitkomst     Meetmethode                 Analyse                         Uitkomst
 (jaartal),  n,                                                                  (duur     (primaire/
 land        (n interventie,                                                     inter-    secundaire
             n controle)                                                         ventie)   uitkomst-
                                                                                           maat)
 Toppinen-   Werknemers uit 17     I: Towards successful seniority: 4 groeps-    24 mnd    Ziekte-      Geregistreerd aantal dagen  Zero-Inflated Negative          Effectief in het verminderen van langere
 Tanner      organisaties in de    workshops van 4 uur gericht op loopbaan-      (1 á 2    verzuim (p)  ziekteverzuim in het jaar   Binomial model gecorrigeerd     episodes (> 14 dgn) van verzuim (OR
 (2016),27   publieke en private   ontwikkeling (o.a. vaardigheden en compe-     wkn)                   voor interventie en maxi-   voor baseline waarde van de     0,53 (95%BI 0,35; 0,82)). Op alle
 Finland     sector (≥ 40 jaar     tenties benoemen, levenlang leren,                                   maal 2 jaar na interventie. uitkomst, leeftijd, geslacht en overige maten van verzuim (duur (OR
             actief geworven,      omgaan met verandering, stress manage-                               Op 5 manieren weer-         organisatie. Analyse uitge-     0,86 95%BI 0,68; 1,09), frequentie (OR
             maar ook aantal die   ment). Gegeven door getrainde mede-                                  gegeven:                    voerd op populatie waarvan      1,06 95%BI 0,94; 1,21), frequentie van
             jonger waren          werker uit de eigen organisatie.                                     - Dagen verzuim             ziekteverzuim data mocht        episodes < 4 dgn (OR 1,07 95%BI
             geïncludeerd,                                                                              - Aantal episodes           worden gebruikt n=684           0,93; 1,23), frequentie van episodes
             gemiddelde leeftijd   C: literatuur over loopbaanontwikkeling en                           - Aantal episodes < 4 dgn   (ni=350; nc=334).               ≥ 4 dgn (OR 0,88 95%BI 0,72; 1,07))
             50 jaar), n=718       gezondheid.                                                          - Aantal episodes ≥ 4 dgn                                   werd geen significant effect van de
             (ni=369; nc=349).                                                                          - Aantal episodes > 14 dgn.                                 interventie gevonden.
 Strijk      Werknemers uit        I: Vital@Work: folder over gezonde leefstijl, 12 mnd    Ziekte-      Zelfgerapporteerd ziekte-   Logistische regressie analyse   Geen significant effect van de interventie
 (2013),28   twee academische      beweegprogramma wekelijks 3 x 45 min.         (6 mnd)   verzuim (s)  verzuim (j/n) (PRODISQ)     gecorrigeerd voor baseline      op ziekteverzuim na 6 of 12 mnd (OR 1,4
 Nederland   ziekenhuizen (≥ 45    (on)begeleide sessies (yoga en fitness),                             tijdens de afgelopen        waarde van de uitkomst op       (95%BI 0,94; 2,00); OR 1,3 (95%BI
             jaar), n=730 (ni=367; gratis fruit tijdens contactmomenten en 3                            3 mnd.                      complete cases n=500            0,82-2,00)).
             nc=363).              bezoeken aan vitaliteitscoach.                                                                   (ni=250; nc=250) en sensitivi-  Sensitiviteitsanalyse geeft zelfde beeld.
                                                                                                                                    teitsanalyse met geïmpu-        Percentage verzuim (j): baseline I 25,6%
                                   C: folder over gezonde leefstijl.                                                                teerde data.                    vs. C 26,0; 6 mnd I 34% vs. C 27,2%; 12
                                                                                                                                                                    mnd I 21,2% vs. C 17,2%.
 Strijk      Werknemers uit        I: Vital@Work: folder over gezonde leefstijl, 6 mnd     Herstel-     VBBA (range 0-100),         Lineaire regressie analyse      Effectief in verlagen herstelbehoefte (β
 (2012),29   twee academische      beweegprogramma wekelijks 3 x 45 min          (6 mnd)   behoefte (s) hogere score betekent       gecorrigeerd voor baseline      -3,5 (95%BI -6,4; -0,54)).
 Nederland   ziekenhuizen (≥ 45    (on)begeleide sessies (yoga en fitness),                             hogere herstelbehoefte.     waarde van de uitkomst op       Sensitiviteitsanalyse geeft zelfde beeld.
             jaar), n=730 (ni=367; gratis fruit tijdens contactmomenten en 3                                                        complete cases n=575
             nc=363).              bezoeken aan vitaliteitscoach.                                                                   (ni=293; nc=282) en sensitivi-
                                                                                                                                    teitsanalyse met geïmpu-
                                   C: folder over gezonde leefstijl.                                                                teerde data.
 De Boer     Werknemers van een    I: minimaal 3 bezoeken aan de bedrijfsarts    24 mnd    1) Werk-     1) WAI (range 7-49),        1) Herhaalde meting analyse     1) Na 6 mnd had I een significant hoger
 (2004),9    grote organisatie die waarbij een actieplan werd gemaakt met        (6 mnd)   vermogen (s) hogere score betekent       met interactie effect van       werkvermogen dan C (I 35,2 vs. C 30,7,
 Nederland   elektronische appara- bijvoorbeeld noodzakelijke aanpassingen                              beter werkvermogen.         groep x tijd. 6mnd n=113        p<0,001). Na 24 mnd was er geen
             tuur ontwikkelt en    op het werk, consultatie van de leidingge-                                                       (ni=61; nc=52). 24mnd n=74      verschil meer tussen de groepen (I 35,5
             maakt die             vende en personeelsmanager van de                                                                (ni=40; nc=34).                 vs. C 34,4, ns). Resultaten van groep x
             verwachtten niet door deelnemer en verwijzing naar andere                                                                                              tijd interactie worden niet expliciet
             te kunnen werken tot  zorgprofessional als nodig.                                                                                                      gegeven. Geen significant verschil in
             de AOW-leeftijd (> 50                                                                                                                                  WAI score op baseline (I 34,4 vs C
             jaar), n=116          C: normale zorg (werknemer niet actief                                                                                           33,4).
             (ni=61; nc=55).       benaderd door bedrijfsarts, maar mocht wel
                                   op eigen initiatief naar bedrijfsarts).
           Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                   Effectiviteit van maatregelen | pagina 9 van 24
                                                                                                          2) Ziekte-        2) Aantal ziektedagen         2) Mann-Whitney U test.         2) Na 6 mnd en 24 mnd waren er geen
                                                                                                          verzuim (s)       volgens registratie.          6 mnd n=92 (ni=48; nc=44).      verschillen in dagen verzuim tussen
                                                                                                                                                          24 mnd n=71 (ni=40; nc=31).     I en C (6mnd: I 15,4 vs. C 21,4, p=0,23;
                                                                                                                                                                                          24 mnd: I 82,3 vs. C 107,8, p=0,47).
                                                                                                          3) Uitval uit     3) Vroegpensioen:             3) Chi-kwadraat test. 24 mnd    3) Uitval uit werk niet bekeken op 6
                                                                                                          werk via          pensioen voor 65 jr.          n=100 (ni=53; nc=47)            mnd. Na 24 mnd waren er in I signifi-
                                                                                                          vroegpen-         arbeidsongeschikt: stoppen                                    cant minder mensen met vroegpensioen
                                                                                                          sioen (p) en      met werken omdat het                                          dan in C (I 11% vs. C 28%, p=0,04) en
                                                                                                          arbeidsonge-      gezondheidskundig niet                                        er was geen significant verschil in
                                                                                                          schiktheid (s).   meer kan.                                                     mensen die arbeidsongeschikt waren
                                                                                                                                                                                          geworden (I 6% vs. C 0%, ns).
                                                                                                                                                          Alle analyses uitgevoerd op     Non-response analyse wees uit dat de
                                                                                                                                                          complete cases. Non-            groep die na 24 mnd was uitgevallen op
                                                                                                                                                          response analyse gedaan.        6 mnd een slechter werkvermogen had
                                                                                                                                                                                          dan degene die in de studie bleven.
                                                                                                                                                                                          Non-response was in I en C gelijk-
                                                                                                                                                                                          waardig.
n=aantal; ni=aantal in interventiegroep; nc=aantal in controlegroep; I=interventiegroep; C=controlegroep; p=primaire uitkomstmaat; s=secundaire uitkomstmaat; PRODISQ=productivity and disease questionnaire; VBBA=vragenlijst
beleving en beoordeling van de arbeid; WAI=work ability Index; OR=odds ratio; BI=betrouwbaarheidsinterval
Tabel 3. Beschrijving van geïncludeerde studies bij oudere werkenden met beginnende, lichte of matige gezondheidsproblemen of met een verhoogd risico op een verminderde
gezondheid (selectieve maatregelen)
 Auteur         Populatie (leef-         Interventie en controle                          Follow-up    Uitkomst          Meetmethode                   Analyse                             Uitkomst
 (jaartal),     tijd), n,                                                                 (duur        (primaire/
 land           (n interventie,                                                           inter-       secundaire
                n controle)                                                               ventie)      uitkomst-
                                                                                                       maat)
 Kouwen-        Werknemers van           I: web-based HRA met gepersonali-                12 mnd       1) Werk-          1) WAI dimensie 1 (range      Mixed effect models met random      1) Geen significant effect van de
 hoven-         defensie, politie en     seerde terugkoppeling o.b.v. risicoprofiel       (n.g.)       vermogen (s)      0-10) hogere score betekent   intercept voor cluster (want        interventie op werkvermogen na 6 en
 Pasmooij       een universitair         en motivatie, nieuwsbrief met informatie                                        beter werkvermogen. WLQ       cluster RCT) en gecorrigeerd        12 mnd (gecorrigeerd verschil WAI
 (2017),14      ziekenhuis met           over de interventie en gezonde leefstijl                                        (0-100%) hoger percentage     voor leeftijd, geslacht, opleiding  score 0,08 (95%BI -0,19; 0,36) en -0,01
 Nederland      minimaal een             en motiverende paragraaf, 7 individuele                                         betekent een groter deel      en baseline waarde van              (95%BI -0,47; 0,46)); (gecorrigeerd
                verhoogd cardio-         coachingsessies met de bedrijfsarts                                             van de tijd beperkt in het    uitkomstmaat. Voor de analyses      verschil WLQ% -0,17 (95%BI -1,07;
                vasculair risico         o.b.v. motivational interviewing.                                               uivoeren van werk door        werd gebruik gemaakt van            0,73) en -0,44 (95%BI -1,80; 0,92)).
                (≥ 40 jaar), n=491                                                                                       gezondheidsproblemen.         geïmputeerde data.
                (ni=274; nc=217).        C: web-based HRA met gepersonali-
                                         seerde terugkoppeling o.b.v. risicoprofiel,                   2) Ziekte-        2) % mensen met ziektever-                                        2) Geen significant effect van de
                                         nieuwsbrief met informatie over de                            verzuim (s)       zuim van ≥ 10 dgn gemeten                                         interventie op ziekteverzuim op 6 en 12
                                         interventie en gezonde leefstijl.                                               met WAI dimensie 5.                                               mnd ((I vs. C) 1,6% reductie in verzuim
                                                                                                                                                                                           (95%BI -7,0; 5,2) en 7,2% reductie in
                                                                                                                                                                                           verzuim (95%BI -15,5; 1,2)).
           Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                  Effectiviteit van maatregelen | pagina 10 van 24
 Adler          Werkenden uit de         I: website met informatie over depressie 4 mnd                1) Werk-         1) WLQ (range 0-27)            Mixed effect models op                1) Effectief in het verminderen van %
 (2015),30 VS publieke en private        en hulpmogelijkheden, interventie                (4 mnd)      vermogen (p)     hogere score betekent een      complete cases n=150 (ni=78;          tijd dat men beperkt wordt in het
                sector (≥ 45 jaar).      bestaande uit 8 telefonische sessies van                                       groter deel van de tijd        nc=72). Sensitiviteitsanalyse         uitvoeren van werk β -3.3 (95%BI -4,6;
                Subgroep analyse         50 min met een therapeut gefocust op                                           beperkt in het uitvoeren van   voor WQL met geïmputeerde             -2,0), effect grootte -0,91 (p<0,001).
                van deelnemers           werk ook kregen deelnemers huiswerk-                                           werk door gezondheidspro-      data.
                met dysthymie            opdrachten. Therapeuten paste                                                  blemen.
                (online gescreend        motivational interviewing toe.
                met de PC-SAD)                                                                         2) Ziekte-       2) Dagen gezondheids-                                                2) geen significant effect van de
                en beperkingen in        C: website met informatie over depressie                      verzuim (s)      gerelateerd verzuim (range                                           interventie op aantal dagen verzuim
                het werk, n=167          en hulpmogelijkheden.                                                          0-14) in afgelopen twee                                              β -0,5 (95%BI -1,1; 0,1), effect grootte
                (ni=85; nc=82).                                                                                         weken gemeten met WLQ.                                               -0,31 (p=0,09).
                60% gebruikte                                                                                                                                                                Sensitiviteitsanalyse geeft vergelijk-
                antidepressiva op                                                                                                                                                            baar beeld.
                baseline.
 Rutanen        Werkende                 I: 3 colleges over fysieke activiteit en         6 mnd        Werk-            WAI (range 7-49), hogere       Lineaire regressie analyse voor       Geen significant effect van de inter-
 (2014),20      vrouwen met              gezondheid en 4 keer per week sporten            (6 mnd)      vermogen (s)     score betekent beter           totaal score. Analyses uitge-         ventie op werkvermogen. WAI score: β
 Finland        menopausale              (50 min per keer, o.a. nordic walking)                                         werkvermogen.                  voerd op complete cases n=115         0,97 (95%BI -0,33; 2,26).
                symptomen (40-62         met oplopende intensiteit.                                                                                    (ni=46-57; nc=51-58). Analyses
                jaar), n=123                                                                                                                           gecorrigeerd voor baseline
                (ni=63; nc=60).          C: 3 colleges over fysieke activiteit en                                                                      waarde van de uitkomstmaat,
                Secundaire               gezondheid. Normale fysieke activiteit                                                                        leeftijd en eisen van het werk
                analyse over de          aanhouden.                                                                                                    (mentaal, fysiek, beiden).
                werkende vrouwen                                                                                                                       Geen non-response analyse of
                uit originele trial                                                                                                                    sensitiviteitsanalyse met geïm-
                                                                                                                                                       puteerde data.
 Palumbo        Verpleegkundigen         I: 1x per week Tai Chi les op het werk           15 wkn       1) Werk-         1) WLQ (range 1-100)           1) Wilcoxon two-sample test op        1) Effectief in het verminderen van
 (2012), VS uit een acade-
        19
                                         van 45 min + 4x per week zelf thuis 10           (15 wkn)     vermogen (s)     hoger percentage betekent complete cases n=11 (ni=6;                 % tijd dat men beperkt wordt in het
                misch ziekenhuis         min oefenen.                                                                   een groter deel van de tijd    nc=5).                                uitvoeren van werk (I -3,1% vs.
                die vanwege werk                                                                                        beperkt in het uitvoeren van                                         C -0,8%, p=0,03).
                met patiënten een        C: geen interventie.                                                           werk door gezondheids-
                verhoogd risico                                                                                         problemen.
                hadden op bewe-
                gingsapparaat                                                                          2) Ziekte-       2) Geregistreerde uren         2) Effect niet getoetst.              2) Verzuim lijkt lager in I vs. C (op
                klachten                                                                               verzuim (s)      verzuim in 15 wkn voor                                               baseline beiden 3 uur; op follow-up
                (≥ 40 jaar), n=14                                                                                       interventie en 15 wkn          Geen non-response analyse of          I 0 uur vs. C 10 uur).
                (ni=7; nc=7).                                                                                           tijdens interventie.           sensitiviteitsanalyse met geïm-
                                                                                                                                                       puteerde data.
n=aantal; ni=aantal in interventiegroep; nc=aantal in controlegroep; I=interventiegroep; C=controlegroep; HRA=health risk assessment; n.g.=niet gerapporteerd; p=primaire uitkomstmaat; s=secundaire uitkomstmaat; WLQ=work limitati-
ons questionnaire; WAI=work ability index; RCT=randomized controlled trial; BI=betrouwbaarheidsinterval
           Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                             Effectiviteit van maatregelen | pagina 11 van 24
Tabel 4. Effecten van 7 maatregelen bij oudere werkenden, gesorteerd naar indicator van inzetbaarheid
                                                              Totaal                                 Herstelbehoefte                        Werkvermogen                         Ziekteverzuim                   Uitval uit werk
                                                              ++      +       -       --       ?     ++      +        -      --     ?       ++     +       -      --     ?       ++      +     -     --  ?       ++     +       -      --    ?
  Kouwenhoven-Pasmooij, 2017        14
                                                                      xx                       x                                                   x                     x               x
  Toppinen-Tanner, 2016     27
                                                              x       xx      xx                                                                                                 x       xx    xx
  Adler, 2015 30
                                                              x       x                                                                     x                                            x
  Rutanen, 2014   20
                                                                      x                                                                            x
  Strijk, 2013 ; Strijk, 2012
              28               29
                                                              x               x                      x                                                                                         x
  Palumbo, 2012    19
                                                              x       x                                                                     x                                            x
  De Boer, 2004  9
                                                              xx      x       x                                                             xa
                                                                                                                                                                                         x                       x              x
  Totaal                                                      6       8       4                1     1                                      3      2                     1       1       6     3                 1              1
++ Significant gunstig effect (p≤0,05); + Niet significant gunstig effect; - Niet significant ongunstig effect; -- Significant ongunstig effect (p≤0,05); ? Geen richting van effect te geven.
a
  Op 6 maanden follow-up statistisch significant effect, op 24 maanden wel effect in dezelfde richting maar niet statistisch significant
Tabel 5. Effectgrootte uitgedrukt in Cohen’s d                                                                                    Rutanen, 201420
                                                Herstel-           Werk-               Ziekte-            Uitval uit                WAI- score                                                    0,17
                                                behoefte           vermogen            verzuim            werk                    Strijk, 2013  28
  Kouwenhoven-Pasmooij, 2017        14                                                                                              Percentage verzuim                                                           a
    Dimensie 1 WAI                                                 0,11                                                           Strijk, 201229
    WLQ                                                            -0,10                                                            VBBA score                                  -0,14
    Categorieën ziekteverzuimdagen                                                     a                                          Palumbo, 2012      19
  Toppinen-Tanner, 2016     27                                                                                                      WLQ                                                           b
    Dagen verzuim                                                                      -0,03                                        Uren verzuim                                                                 -1,79
    Episodes verzuim                                                                   0,03                                       De Boer, 2004    9
    Korte episodes < 4 dagen                                                           0,05                                         WAI-score                                                     0,52
    Lange episodes ≥ 4 dagen                                                           0,12                                         Dagen verzuim                                                                b
    Lange episodes >14 dagen                                                           0,05                                         Percentage vroegpensioen                                                                       a
  Adler, 201530                                                                                                                     Percentage arbeidsongeschikt                                                                   a
    WLQ                                                            -0,91                                                         WLQ=work limitations questionnaire; WAI=work ablity index; VBBA= vragenlijst beleving en beoordeling van de
                                                                                                                                 arbeid; a Effectgrootte niet berekend vanwege dichotome of categoriale maat; b Cohen’s d niet te berekenen op
    Dagen verzuim                                                                      -0,39
                                                                                                                                 basis van gerapporteerde data.
            Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                               Effectiviteit van maatregelen | pagina 12 van 24
                                                                                                                  Tabel 7. Effecten van selectieve maatregelen bij oudere werkenden (deelnemers
3.2 Effectiviteit naar doelgroep                                                                                  geselecteerd op gezondheidsproblemen of -risico’s hebben)
De commissie heeft ook de bewijskracht beoordeeld voor maatregelen                                                                                                                   Totaal
                                                                                                                                                                                     ++          +           -          --        ?
uitgesplitst naar doelgroep (universeel of selectief). Voor de effecten van
                                                                                                                   Kouwenhoven-Pasmooij, 2017          14
                                                                                                                                                                                                 xx                               x
universele maatregelen, bij oudere werkenden in het algemeen, beoordeelt                                           Adler, 2015   30
                                                                                                                                                                                     x           x
                                                                                                                   Rutanen, 2014    20
                                                                                                                                                                                                 x
de commissie de bewijskracht voor gunstige effecten als zwak. Ze komt tot                                          Palumbo, 201219                                                   x           x
de zelfde conclusie over effecten van selectieve maatregelen, specifiek bij                                        Totaal                                                            2           5                                1
                                                                                                                  ++ Significant gunstig effect (p≤0,05); + Niet significant gunstig effect; - Niet significant ongunstig effect;
oudere werkenden die al enige gezondheidsproblemen hebben.                                                        -- Significant ongunstig effect (p≤0,05); ? Geen richting van effect te geven
De conclusie is gebaseerd op een gering aantal onderzoeken per
subgroep: voor universele maatregelen 4 onderzoeken over 3 maatre-                                                3.3 Effectiviteit naar type maatregel
gelen9,27-29 en voor selectieve maatregelen 4 onderzoeken over 4 maatre-                                          De commissie heeft ook beoordeeld of het type maatregel van invloed is
gelen.14,19,20,30 Verder is de homogeniteit in de richting van de gevonden                                        op de effectiviteit. Voor de effecten van maatregelen op het gebied van
effecten groot, zie tabellen 6 en 7. De homogeniteit in effecten bij selec-                                       werk/werksituatie (3 publicaties over 3 maatregelen9,27,30) concludeert de
tieve maatregelen (7 van de 8 effecten gunstig) is groter dan bij de univer-                                      commissie dat er een zwakke bewijskracht is voor overwegend kleine
sele maatregelen (7 van de 11 effecten gunstig). Of selectieve maatre-                                            gunstige effecten van dergelijke maatregelen. Hetzelfde geldt voor de
gelen ook daadwerkelijk effectiever zijn dan universele maatregelen, valt                                         maatregelen op het gebied van leefstijl (5 publicaties over 4 maat-
door het kleine aantal onderzoeken echter niet te zeggen.                                                         regelen14,19,20,28,29).
                                                                                                                  De commissie baseert haar conclusies op het geringe aantal studies in
Tabel 6. Effecten van universele maatregelen bij oudere werkenden (niet geselecteerd                              combinatie met de homogeniteit in de richting van de gevonden effecten.
op gezondheidsproblemen of -risico’s)
                                                                   Totaal
                                                                   ++          +           -          --        ? Tabellen 8 en 9 vatten de gevonden effecten uitgesplitst naar type maat-
 Toppinen-Tanner, 2016     27
                                                                   x           xx          xx
 Strijk, 201328; Strijk, 201229                                    x                       x                      regel samen.
 De Boer, 20049                                                    xx          x           x
 Totaal                                                            4           3           4
++ Significant gunstig effect (p≤0,05); + Niet significant gunstig effect; - Niet significant ongunstig effect;
-- Significant ongunstig effect (p≤0,05); ? Geen richting van effect te geven
            Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                               Effectiviteit van maatregelen | pagina 13 van 24
Tabel 8. Effecten van maatregelen op het gebied van werk/werksituatie bij oudere
werkenden
                                                                   Totaal
                                                                                                                  04 resultaten interventie-
                                                                   ++          +           -          --        ?
 Toppinen-Tanner, 2016
 De Boer, 2004    9
                            27
                                                                   x
                                                                   xx
                                                                               xx
                                                                               x
                                                                                           xx
                                                                                           x
                                                                                                                           onderzoeken bij alle
 Adler, 201530                                                     x           x
 Totaal                                                            4           4           3
++ Significant gunstig effect (p≤0,05); + Niet significant gunstig effect; - Niet significant ongunstig effect;
                                                                                                                           werkenden, ongeacht leeftijd
-- Significant ongunstig effect (p≤0,05); ? Geen richting van effect te geven
                                                                                                                  Er zijn beduidend meer RCT’s uitgevoerd bij werkenden ongeacht leeftijd
Tabel 9. Effecten van maatregelen op het gebied van leefstijl bij oudere werkenden                                dan bij oudere werkenden. Van de 55 geselecteerde artikelen gaan er 47
                                                                   Totaal
                                                                   ++          +           -          --        ?
                                                                                                                  over werkenden ongeacht leeftijd. Deze artikelen beschrijven 56 maat-
 Kouwenhoven-Pasmooij, 201714                                                  xx                               x regelen. Ongeveer een derde daarvan is uitgevoerd in Nederland. De rich-
 Rutanen, 2014     20
                                                                               x
 Strijk, 201328; Strijk, 201229                                    x                       x
                                                                                                                  ting van het effect en mate van significantie zijn per onderzoek en indi-
 Palumbo, 201219                                                   x           x                                  cator van inzetbaarheid weergegeven in tabel 10.
 Totaal                                                            2           4           1                    1
++ Significant gunstig effect (p≤0,05); + Niet significant gunstig effect; - Niet significant ongunstig effect;
                                                                                                                  De onderzoeken bij alle werkenden, ongeacht leeftijd, laten een gevari-
-- Significant ongunstig effect (p≤0,05); ? Geen richting van effect te geven                                     eerd beeld zien qua effectiviteit van maatregelen. Welke maatregelen
                                                                                                                  precies effectief zijn behoeft dan ook verder onderzoek. Wel is het zo dat
                                                                                                                  de effecten overwegend een gunstige richting hebben, zoals de
                                                                                                                  commissie ook bij oudere werkenden zag.
                                                                                                                  Voor werkenden met een laag opleidingsniveau zijn de effecten van maat-
                                                                                                                  regelen niet eenduidig, zie tabel 11.
            Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                                                                                                         Effectiviteit van maatregelen | pagina 14 van 24
Tabel 10. Maatregelen bij werkenden ongeacht leeftijd
                                                                     Totaal         Herstelbehoefte      Werkvermogen         Ziekteverzuim        Uitval uit werk
                                                                     ++   +  - -- ? ++   +    -     -- ? ++  +   -    --  ?   ++   +    -   -- ?   ++    +      -  -- ?
 Becker, 2017   22
                            Fysiotherapie + psychosociale                 x                                  x
                            ondersteuning
 Comper, 201731             Taak rotatie programma                        xx             x                                         x
 De Vries, 2017    32
                            Hardloop interventie                     x    x              x               x
 Gussenhoven,               VEP (Vocational Enablement Protocol)             x                x
 201733
 Haufe, 201734              Beweeginterventie                             x                                  x
 Justesen, 2017     35
                            Fysieke activiteit op maat               x    x                              x                         x
 Ketelaar, 2017   36
                            Stijl van leidinggeven                        x                                                        x
 Michishita, 2017     24
                            10 min lunch fitness                                  x                                       x
 Michishita, 2017     23
                            10 min lunch fitness                     x                                   x
 Van Holland, 2017       37
                            POSE (Promotion Of Sustained                     x x                                 x                          x
                            Employability)
 Arbogast, 201617           Handhygiëne interventie                       x                                                        x
 Birney, 2016 38
                            MoodHacker interventie                   x    x                                  x                x
 Buijze, 2016 39
                            Wisseldouches                            x                                                        x
 Ebert, 2016 40
                            IBI GET.ON stress interventie                    x                                                          x
 Ebert, 2016 41
                            GET.ON stress interventie                     x                                                        x
 Framke, 2016    42
                            Focus op hoofdtaken                      x                                                        x
 Muller, 2016 43
                            SOC groepstraining (Selection,                x                                  x
                            Optimization, Compensation)
 Rasmussen, 201644          Ergonomische aanpassingen + CBT               x  x    x                    x         x                 x
                            gericht op pijn + sporten + betrekken
                            leidinggevende
 Zolnierczyk-Zreda,         Stress reductie interventie op basis van x                                                        x
 201645                     Mindfullness
 Hutting, 201546            Self-management interventie                   x  x    x      x                       x                             x
 Mahmud, 2015      47
                            Ergonomische training                                 x                                                            x
 Stansfeld, 2015     21
                            ‘Managing employee pressure at work’             x                                                          x
 Viester, 2015  48
                            Leefstijlinterventie op maat                  x       x                          x                                 xa
 Addley, 201418             Health risk assessment                                x                                       x
                            Health risk assessment + ondersteunen                 x                                       x
                            gedragsverandering
 Barene, 201449             Voetbal                                               x                                       x
                            Zumba                                         x                                  x
          Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                                                                                                      Effectiviteit van maatregelen | pagina 15 van 24
                                                                 Totaal          Herstelbehoefte      Werkvermogen         Ziekteverzuim        Uitval uit werk
                                                                 ++   +  -  -- ? ++   +    -     -- ? ++  +   -    --  ?   ++   +    -   -- ?   ++    +      -  -- ?
Coffeng, 2014 en
              50
                        Sociale + fysieke omgeving                    x  x            x                                              x
201451                  Sociale omgeving                              x  x            x                                              x
                        Fysieke omgeving                              xx              x                                         x
Ebert, 201452           Digitale probleem oplossingstraining          x                                                         x
Geraedts, 2014   53
                        Happy@work                                    x                                                         x
Rantonen, 2014    54
                        Back book + advies arbo verpleegkun-                   x                                                            x
en 201255               dige (bij lichte LBP)54
                        Graded activity door fysiotherapeut (bij      x                                                         x
                        matige LBP)55
Van Berkel, 201456      Mindful VIP (Vitality In Practice)                     x                    x
Christensen, 2013    57
                        FINALE-health voor groep overgewicht             xx                                   x                      x
                        FINALE-health voor groep met normaal             xx                                   x                      x
                        gewicht
Ketelaar, 201358 en     E-mental health (medewerkers met              xx       x      x                   x            x
Gartner, 201359         risico)58
                        E-mental health (medewerkers zonder           x                                   x
                        risico)58
                        Gezondheidsmonitor + feedback +          x             x                    x x
                        arboarts (medewerkers met risico)59
Odeen, 201360           Educatie + sociale steun                      x                                                         x
                        Educatie + sociale steun + arbozorg      x                                                         x
Oude Hengel,            Interventie op fysieke en mentale             xx x                 x              x                     x
201361 en 201262        werkkenmerken
Gram, 201263            Beweeginterventie                             xx                                  x                     x
Morgan, 2012  64
                        POWER (Preventing Obesity Without        xx                                   x                    x
                        Eating like a Rabbit)
Reijonsaari, 201265     Beweeginterventie                                      x                                                            x
Lexis, 201115
                        Balansmeter + preventieve psychologi-    x                                                         xb
                        sche behandeling
Haukka, 200810          Ergonomische interventie                         x                                                           x
Kant, 2008 16
                        Balansmeter + vroeg consult met de            x                                                         x
                        bedrijfsarts
Bernaards, 200711       Werkstijlinterventie                          x                                   x
                        Werkstijlinterventie + stimuleren tot                  x                                       x
                        fysieke activiteit
Van den Heuvel,         Pauzes                                                 x                                                            x
200312                  Beweegpauzes                                           x                                                            x
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                             Effectiviteit van maatregelen | pagina 16 van 24
                                                                                Totaal                             Herstelbehoefte                  Werkvermogen                      Ziekteverzuim                Uitval uit werk
                                                                                ++     +      -    --      ?       ++     +      -     --     ?     ++     +     -      --    ?       ++    +    -    --      ?    ++     +      -     --    ?
  Eriksen, 2002  13
                           Beweeg interventie                                                              x                                                                                                  x
                           Stress management training                                                      x                                                                                                  x
                           Integraal gezondheids programma                                                 x                                                                                                  x
  TOTAAL                                                                        12     32     14   1       19             7      2            3     5      11    5            6       7     14   7    1       10
++ Significant gunstig effect (p≤0,05); + Niet significant gunstig effect; - Niet significant ongunstig effect; -- Significant ongunstig effect (p≤0,05); ? Geen richting van effect te geven. CBT=cognitieve gedragstherapie; LBP=low back pain.
a
   Op het meetmoment van 6 maanden was het effect in de gunstige richting en niet statistisch significant. Op het meetmoment van 12 maanden was het effect in de ongunstige richting en niet statistisch significant. De commissie kan
   daarom geen richting aan het effect geven. b Op 12 maanden follow-up statistisch significant effect, op 18 maanden wel effect in dezelfde richting maar niet statistisch significant.
Tabel 11. Effecten van maatregelen bij werkenden ongeacht leeftijd met een laag                                                    3
                                                                                                                                     Wagner SL, Koehn C, White MI, Harder HG, Schultz IZ, Williams-Whitt K,
opleidingsniveau
                                                                                                                                     e.a. Mental health interventions in the workplace and work outcomes:
                                                                   Totaal
                                                                   ++          +           -          --           ?                 a best-evidence synthesis of systematic reviews. Int J Occup Environ
  Van Holland, 2017   37
                                                                                           x          x
  Viester, 201548                                                              x                                   x
                                                                                                                                     Med 2016; 7(1): 1-14.
  Oude Hengel, 201361 en 201262                                                xx          x                                       4
                                                                                                                                     White MI, Dionne CE, Warje O, Koehoorn M, Wagner SL, Schultz I, e.a.
  Totaal                                                                       3           2          1            1
                                                                                                                                     Physical activity and exercise interventions in the workplace impacting
                                                                                                                                     work outcomes: a stakeholder-centered best evidence synthesis of
                                                                                                                                     systematic reviews. Int J Occup Environ Med 2016; 7(2): 61-74.
             literatuur                                                                                                            5
                                                                                                                                     Cloostermans L, Bekkers MB, Uiters E, Proper KI. The effectiveness of
                                                                                                                                     interventions for ageing workers on (early) retirement, work ability and
1
     Wagner SL, White M, Schultz I, Williams-Whitt K, Koehn C, Dionne CE,                                                            productivity: a systematic review. Int Arch Occup Environ Health 2015;
     e.a. Social support and supervisory quality interventions in the work-                                                          88(5): 521-32.
     place: a stakeholder-centered best-evidence synthesis of systematic                                                           6
                                                                                                                                     Brouwer S, de Lange A, van der Mei S, Wessels M, Koolhaas W, Bult-
     reviews on work outcomes. Int J Occup Environ Med 2015; 6: 189-204.                                                             mann U, e.a. Duurzame inzetbaarheid van oudere werknemers: stand
2
     Williams-Whitt K, White M, Wagner SL, Schultz I, Koehn C, Dionne CE,                                                            van zaken: overzicht van determinanten, interventies en meetinstru-
     e.a. Job demand and control interventions: a stakeholder-centered                                                               menten vanuit verschillende perspectieven. Groningen: UMCG, 2012.
     best-evidence synthesis of systematic reviews on workplace disability.                                                        7
                                                                                                                                     Poscia A, Moscato U, La Milia DI, Milovanovic S, Stojanovic J, Borghini A,
     Int J Occup Environ Med 2015; 6: 61-78.                                                                                         e.a. Workplace health promotion for older workers: a systematic litera-
           Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                                                                                             Effectiviteit van maatregelen | pagina 17 van 24
   ture review. BMC Health Serv Res 2016; 16 Suppl 5: 329.                        intervention ‘PerfectFit’: a cluster randomised trial in employees at risk
8
   Vries H de, Brouwer S, van Rijn RM, Burdorf A. Bibliotheek arbeidspar-         for cardiovascular diseases. Perfectfit@work: effectiveness of blended
   ticipatie en chronische ziekte. Ontwikkeling en gebruikswijzer. 2014.          web-based workplace health promotion programs: 61-79. Rotterdam:
9
   Boer AG de, van Beek JC, Durinck J, Verbeek JH, van Dijk FJ. An                november 2017. https://repub.eur.nl/pub/102921. Geraadpleegd:
   occupational health intervention programme for workers at risk for early       januari 2018.
   retirement; a randomised controlled trial. Occup Environ Med 2004;          15
                                                                                  Lexis MA, Jansen NW, Huibers MJ, van Amelsvoort LG, Berkouwer A,
   61(11): 924-9.                                                                 Tjin A Ton G, e.a. Prevention of long-term sickness absence and major
10
   Haukka E, Leino-Arjas P, Viikari-Juntura E, Takala EP, Malmivaara A,           depression in high-risk employees: a randomised controlled trial. Occup
   Hopsu L, e.a. A randomised controlled trial on whether a participatory         Environ Med 2011; 68(6): 400-7.
   ergonomics intervention could prevent musculoskeletal disorders.            16
                                                                                  Kant I, Jansen NW, van Amelsvoort LG, van Leusden R, Berkouwer A.
   Occup Environ Med 2008; 65(12): 849-56.                                        Structured early consultation with the occupational physician reduces
11
   Bernaards CM, Ariens GA, Knol DL, Hildebrandt VH. The effectiveness            sickness absence among office workers at high risk for long-term sick-
   of a work style intervention and a lifestyle physical activity intervention    ness absence: a randomized controlled trial. J Occup Rehabil 2008;
   on the recovery from neck and upper limb symptoms in computer                  18(1): 79-86.
   workers. Pain 2007; 132(1-2): 142-53.                                       17
                                                                                  Arbogast JW, Moore-Schiltz L, Jarvis WR, Harpster-Hagen A, Hughes
12
   Heuvel SG van den, de Looze MP, Hildebrandt VH, Thé KH. Effects of             J, Parker A. Impact of a comprehensive workplace hand hygiene
   software programs stimulating regular breaks and exercises on work-            program on employer health care insurance claims and costs, absen-
   related neck and upper-limb disorders. Scandinavian Journal of Work,           teeism, and employee perceptions and practices. J Occup Environ Med
   Environment & Health 2003; (2): 106-16.                                        2016; 58(6): e231-40.
13
   Eriksen HR, Ihlebaek C, Mikkelsen A, Gronningsaeter H, Sandal GM,           18
                                                                                  Addley K, Boyd S, Kerr R, McQuillan P, Houdmont J, McCrory M. The
   Ursin H. Improving subjective health at the worksite: a randomized             impact of two workplace-based health risk appraisal interventions on
   controlled trial of stress management training, physical exercise and an       employee lifestyle parameters, mental health and work ability: results of
   integrated health programme. Occup Med (Lond) 2002; 52(7): 383-91.             a randomized controlled trial. Health Educ Res 2014; 29(2): 247-58.
14
   Kouwenhoven-Pasmooij TA. Effectiveness of the blended-care lifestyle        19
                                                                                  Palumbo MV, Wu G, Shaner-McRae H, Rambur B, McIntosh B. Tai Chi
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                                                                                                             Effectiviteit van maatregelen | pagina 18 van 24
   for older nurses: a workplace wellness pilot study. Appl Nurs Res 2012;       gronddocument bij Beweegrichtlijnen 2017. Den Haag: Gezondheids-
   25(1): 54-9.                                                                  raad, 2017; publicatienr. 2017/08A.
20
   Rutanen R, Nygard CH, Moilanen J, Mikkola T, Raitanen J, Tomas E,          26
                                                                                 Cohen J. Statistical power analysis for the behavioral sciences. 1988.
   e.a. Effect of physical exercise on work ability and daily strain in symp-    https://books.google.nl/books?id=2v9zDAsLvA0C&pg=PP1&redir_
   tomatic menopausal women: a randomized controlled trial. Work 2014;           esc=y#v=onepage&q&f=false. Geraadpleegd: januari 2018.
   47(2): 281-6.                                                              27
                                                                                 Toppinen-Tanner S, Bockerman P, Mutanen P, Martimo KP, Vuori J.
21
   Stansfeld SA, Kerry S, Chandola T, Russell J, Berney L, Hounsome N,           Preventing sickness absence with career management intervention:
   e.a. Pilot study of a cluster randomised trial of a guided e-learning         a randomized controlled field trial. J Occup Environ Med 2016; 58(12):
   health promotion intervention for managers based on management                1202-6.
   standards for the improvement of employee well-being and reduction of      28
                                                                                 Strijk JE, Proper KI, van Mechelen W, van der Beek AJ. Effectiveness
   sickness absence: GEM Study. BMJ Open 2015; 5(10): e007981.                   of a worksite lifestyle intervention on vitality, work engagement, produc-
22
   Becker A, Angerer P, Muller A. The prevention of musculoskeletal              tivity, and sick leave: results of a randomized controlled trial. Scand J
   complaints: a randomized controlled trial on additional effects of a          Work Environ Health 2013; 39(1): 66-75.
   work-related psychosocial coaching intervention compared to physio-        29
                                                                                 Strijk JE, Proper KI, van der Beek AJ, van Mechelen W. A worksite
   therapy alone. Int Arch Occup Environ Health 2017; 90(4): 357-71.             vitality intervention to improve older workers’ lifestyle and vitality-related
23
   Michishita R, Jiang Y, Ariyoshi D, Yoshida M, Moriyama H, Obata Y, e.a.       outcomes: results of a randomised controlled trial. J Epidemiol Commu-
   The introduction of an active rest program by workplace units improved        nity Health 2012; 66(11): 1071-8.
   the workplace vigor and presenteeism among workers: a randomized           30
                                                                                 Adler DA, Lerner D, Visco ZL, Greenhill A, Chang H, Cymerman E, e.a.
   controlled trial. J Occup Environ Med 2017; 59(12): 1140-7.                   Improving work outcomes of dysthymia (persistent depressive disorder)
24
   Michishita R, Jiang Y, Ariyoshi D, Yoshida M, Moriyama H, Yamato H.           in an employed population. Gen Hosp Psychiatry 2015; 37(4): 352-9.
   The practice of active rest by workplace units improves personal rela-     31
                                                                                 Comper MLC, Dennerlein JT, Evangelista GDS, Rodrigues da Silva P,
   tionships, mental health, and physical activity among workers. J Occup        Padula RS. Effectiveness of job rotation for preventing work-related
   Health 2017; 59(2): 122-30.                                                   musculoskeletal diseases: a cluster randomised controlled trial. Occup
25
   Gezondheidsraad. Werkwijze bij de evaluatie van de literatuur. Achter-        Environ Med 2017; 74(8): 543-4.
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                                                                                                          Effectiviteit van maatregelen | pagina 19 van 24
32
   Vries JD de, van Hooff ML, Guerts SA, Kompier MA. Exercise to reduce      38
                                                                                Birney AJ, Gunn R, Russell JK, Ary DV. MoodHacker mobile web app
   work-related fatigue among employees: a randomized controlled trial.         with email for adults to self-manage mild-to-moderate depression:
   Scand J Work Environ Health 2017; 43(4): 337-49.                             randomized controlled trial. JMIR Mhealth Uhealth 2016; 4(1): e8.
33
   Gussenhoven AHM, Anema JR, Witte BI, Goverts TS, Kramer SE. The           39
                                                                                Buijze GA, Sierevelt IN, van der Heijden BC, Dijkgraaf MG, Frings-
   effectiveness of a vocational enablement protocol for employees with         Dresen MH. The effect of cold showering on health and work: a rando-
   hearing difficulties: results of a randomized controlled trial. Trends in    mized controlled trial. PLoS One 2016; 11(9): e0161749.
   Hearing 2017; 21: 1-12.                                                   40
                                                                                Ebert DD, Lehr D, Heber E, Riper H, Cuijpers P, Berking M. Internet-
34
   Haufe S, Wiechmann K, Stein L, Kuck M, Smith A, Meineke S, e.a.              and mobile-based stress management for employees with adherence-
   Low-dose, non-supervised, health insurance initiated exercise for the        focused guidance: efficacy and mechanism of change. Scand J Work
   treatment and prevention of chronic low back pain in employees.              Environ Health 2016; 42(5): 382-94.
   Results from a randomized controlled trial. PLoS One 2017; 12(6):         41
                                                                                Ebert DD, Heber E, Berking M, Riper H, Cuijpers P, Funk B, e.a. Self-
   e0178585.                                                                    guided internet-based and mobile-based stress management for
35
   Justesen JB, Sogaard K, Dalager T, Christensen JR, Sjogaard G. The           employees: results of a randomised controlled trial. Occup Environ Med
   effect of intelligent physical exercise training on sickness presenteeism    2016; 73(5): 315-23.
   and absenteeism among office workers. J Occup Environ Med 2017;           42
                                                                                Framke E, Sorensen OH, Pedersen J, Rugulies R. Effect of a participa-
   59(10): 942-8.                                                               tory organizational-level occupational health intervention on short-term
36
   Ketelaar SM, Schaafsma FG, Geldof MF, Boot CR, Kraaijeveld RA,               sickness absence: a cluster randomized controlled trial. Scand J Work
   Shaw WS, e.a. Employees’ perceptions of social norms as a result of          Environ Health 2016; 42(3): 192-200.
   implementing the participatory approach at supervisor level: results of a 43
                                                                                Muller A, Heiden B, Herbig B, Poppe F, Angerer P. Improving well-being
   randomized controlled trial. J Occup Rehabil 2017; 27(3): 319-28.            at work: A randomized controlled intervention based on selection, opti-
37
   Holland BJ van, Reneman MF, Soer R, Brouwer S, de Boer MR. Effecti-          mization, and compensation. J Occup Health Psychol 2016; 21(2):
   veness and cost-benefit evaluation of a comprehensive workers’ health        169-81.
   surveillance program for sustainable employability of meat processing     44
                                                                                Rasmussen CD, Holtermann A, Jorgensen MB, Orberg A, Mortensen
   workers. J Occup Rehabil 2017: epub doi:10.1007/s10926-017-9699-9.           OS, Sogaard K. A multi-faceted workplace intervention targeting low
       Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                                                                                                       Effectiviteit van maatregelen | pagina 20 van 24
   back pain was effective for physical work demands and maladaptive         Hendriksen IJ. Effectiveness of a worksite social & physical environ-
   pain behaviours, but not for work ability and sickness absence:           ment intervention on need for recovery, physical activity and relaxation;
   Stepped wedge cluster randomised trial. Scand J Public Health 2016;       results of a randomized controlled trial. PLoS One 2014; 9(12):
   44(6): 560-70.                                                            e114860.
45
   Zolnierczyk-Zreda D, Sanderson M, Bedynska S. Mindfulness-based        51
                                                                             Coffeng JK, Hendriksen IJ, Duijts SF, Twisk JW, van Mechelen W, Boot
   stress reduction for managers: a randomized controlled study. Occup       CR. Effectiveness of a combined social and physical environmental
   Med (Lond) 2016: epub.                                                    intervention on presenteeism, absenteeism, work performance, and
46
   Hutting N, Staal JB, Engels JA, Heerkens YF, Detaille SI, Nijhuis-van     work engagement in office employees. J Occup Environ Med 2014;
   der Sanden MW. Effect evaluation of a self-management programme           56(3): 258-65.
   for employees with complaints of the arm, neck or shoulder: a rando-   52
                                                                             Ebert DD, Lehr D, Boss L, Riper H, Cuijpers P, Andersson G, e.a. Effi-
   mised controlled trial. Occup Environ Med 2015; 72(12): 852-61.           cacy of an internet-based problem-solving training for teachers: results
47
   Mahmud N, Kenny DT, Md Zein R, Nurani Hassan S. The effects of            of a randomized controlled trial. Scand J Work Environ Health 2014;
   office ergonomic training on musculoskeletal complaints, sickness         40(6): 582-96.
   absence, and psychological well-being: a cluster randomized control    53
                                                                             Geraedts AS, Kleiboer AM, Twisk J, Wiezer NM, van Mechelen W,
   trial. Asia Pac J Public Health 2015; 27(2): NP1652-68.                   Cuijpers P. Long-term results of a web-based guided self-help interven-
48
   Viester L, Verhagen EA, Bongers PM, van der Beek AJ. The effect of a      tion for employees with depressive symptoms: randomized controlled
   health promotion intervention for construction workers on work-related    trial. J Med Internet Res 2014; 16(7): e168.
   outcomes: results from a randomized controlled trial. Int Arch Occup   54
                                                                             Rantonen J, Vehtari A, Karppinen J, Luoto S, Viikari-Juntura E, Hupli M,
   Environ Health 2015; 88(6): 789-98.                                       e.a. Face-to-face information combined with a booklet versus a booklet
49
   Barene S, Krustrup P, Holtermann A. Effects of the workplace health       alone for treatment of mild low-back pain: a randomized controlled trial.
   promotion activities soccer and zumba on muscle pain, work ability and    Scand J Work Environ Health 2014; 40(2): 156-66.
   perceived physical exertion among female hospital employees. PLoS      55
                                                                             Rantonen J, Luoto S, Vehtari A, Hupli M, Karppinen J, Malmivaara A,
   One 2014; 9(12): e115059.                                                 e.a. The effectiveness of two active interventions compared to self-care
50
   Coffeng JK, Boot CR, Duijts SF, Twisk JW, van Mechelen W,                 advice in employees with non-acute low back symptoms: a rando-
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                                                                                                           Effectiviteit van maatregelen | pagina 21 van 24
   mised, controlled trial with a 4-year follow-up in the occupational health    Beek AJ. The effectiveness of a construction worksite prevention
   setting. Occup Environ Med 2012; 69(1): 12-20.                                program on work ability, health, and sick leave: results from a cluster
56
   Berkel J van, Boot CR, Proper KI, Bongers PM, van der Beek AJ. Effec-         randomized controlled trial. Scand J Work Environ Health 2013; 39(5):
   tiveness of a worksite mindfulness-related multi-component health             456-67.
   promotion intervention on work engagement and mental health: results       62
                                                                                 Oude Hengel KM, Blatter BM, Joling CI, van der Beek AJ, Bongers PM.
   of a randomized controlled trial. PLoS One 2014; 9(1): e84118.                Effectiveness of an intervention at construction worksites on work
57
   Christensen JR, Overgaard K, Hansen K, Sogaard K, Holtermann A.               engagement, social support, physical workload, and need for recovery:
   Effects on presenteeism and absenteeism from a 1-year workplace               results from a cluster randomized controlled trial. BMC Public Health
   randomized controlled trial among health care workers. J Occup                2012; 12: 1008.
   Environ Med 2013; 55(10): 1186-90.                                         63
                                                                                 Gram B, Holtermann A, Bultmann U, Sjogaard G, Sogaard K. Does an
58
   Ketelaar SM, Nieuwenhuijsen K, Gartner FR, Bolier L, Smeets O,                exercise intervention improving aerobic capacity among construction
   Sluiter JK. Effect of an E-mental health approach to workers’ health          workers also improve musculoskeletal pain, work ability, productivity,
   surveillance versus control group on work functioning of hospital             perceived physical exertion, and sick leave?: a randomized controlled
   employees: a cluster-RCT. PLoS One 2013; 8(9): e72546.                        trial. J Occup Environ Med 2012; 54(12): 1520-6.
59
   Gartner FR, Nieuwenhuijsen K, Ketelaar SM, van Dijk FJ, Sluiter JK.        64
                                                                                 Morgan PJ, Collins CE, Plotnikoff RC, Cook AT, Berthon B, Mitchell S,
   The mental vitality @ work study: effectiveness of a mental module for        e.a. The impact of a workplace-based weight loss program on work-
   workers’ health surveillance for nurses and allied health care professio-     related outcomes in overweight male shift workers. J Occup Environ
   nals on their help-seeking behavior. J Occup Environ Med 2013;                Med 2012; 54(2): 122-7.
   55(10): 1219-29.                                                           65
                                                                                 Reijonsaari K, Vehtari A, Kahilakoski OP, van Mechelen W, Aro T,
60
   Odeen M, Ihlebaek C, Indahl A, Wormgoor ME, Lie SA, Eriksen HR.               Taimela S. The effectiveness of physical activity monitoring and
   Effect of peer-based low back pain information and reassurance at the         distance counseling in an occupational setting - results from a rando-
   workplace on sick leave: a cluster randomized trial. J Occup Rehabil          mized controlled trial (CoAct). BMC Public Health 2012; 12: 344.
   2013; 23(2): 209-19.
61
   Oude Hengel KM, Blatter BM, van der Molen HF, Bongers PM, van der
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>                                                     Effectiviteit van maatregelen | pagina 22 van 24
bijlage
  Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                             Effectiviteit van maatregelen | pagina 23 van 24
A            beslisboom voor het trekken van conclusies
                                                              N studies = 1 of 2            Te weinig onderzoek
                                                                                            Effect vlakbij 0 (RCT’s)
                                                                                                                                Te weinig onderzoek
                                                                                                 of 1 (cohort)
                                                            N studies = 3 of 4 & N
                                                              deelnemers ≥ 90                                                     Heterogeniteit in
                                                           (RCT’s) of 300 (cohort)                                                                                     Niet eenduidig
                                                                                                                                       richting
                         Prospectieve studies                                                 Effect niet vlakbij 0
                                                                                             (RCT’s) of 1 (cohort)                                                      Geen andere
                                                                                                                                                                                                       Zwakke bewijskracht
                                                                                                                                                                       overwegingen
                                                                                                                               Geen heterogeniteit in
                                                                                                                                       richting
                                                                                                                                                                  Andere overwegingen,
                                                                                                                                                                    bijv. publicatie bias,           Zwakke bewijskracht of
                                                                                                                                                                     betrouwbaarheids-                 te weinig onderzoek
                                                                                                                                                                   intervalgrens vlakbij 0
                                                                                           Effect vlakbij 0 (RCT’s)
                                                                                                                               Effect onwaarschijnlijk
                                                                                                 of 1 (cohort)
                                                              N studies ≥ 5 & N
                                                             deelnemers ≥ 150                                                     Heterogeniteit in
                                                           (RCT’s) of 500 (cohort)                                                                                     Niet eenduidig
                                                                                                                                       richting
                                                                                              Effect niet vlakbij 0
                                                                                             (RCT’s) of 1 (cohort)                                                      Geen andere                   Sterke bewijskracht –
                                                                                                                                                                       overwegingen                        kwantitatief
                                                                                                                               Geen heterogeniteit in
                                                                                                                                       richting
                                                                                                                                                                  Andere overwegingen,
                                                                                                                                                                                                      Sterke bewijskracht –
                                                                                                                                                                   bijv. heterogeniteit in
                                                                                                                                                                                                      kwalitatief of zwakke
                                                                                                                                                                       grootte effect,
                                                                                                                                                                                                           bewijskracht
                                                                                                                                                                       publicatie bias
Figuur 1. Beslisboom voor het trekken van conclusies over effecten (RCT’s) en verbanden (cohortonderzoeken).a
a
  Effect vlakbij 0 of 1 betekent dat het verschil in uitkomst tussen de interventiegroep en de controlegroep dichtbij 0 ligt, of wanneer het effect is uitgedrukt in een risicomaat (relatief risico of odds ratio) dat het dichtbij 1 ligt. In beide
  gevallen betekent het dat er geen effect is. Voor RCT’s met risicomaten geldt voor het effectcriterium 1 in plaats van 0, analoog aan cohortonderzoek.25
           Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap
ten aanzien van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; Infrastructuur en Waterstaat;
Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen, en ontwikke-
lingen of trends ­signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.
U kunt dit document downloaden van www.gezondheidsraad.nl.
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Gezondheidsraad. Effectiviteit van maatregelen. Achtergronddocument bij het
advies Gezondheid en langer doorwerken. Den Haag: Gezondheidsraad, 2018;
publicatienr. 2018/14E.
Auteursrecht voorbehouden
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>