<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Gevaarlijke stoffen in
een circulaire economie
Aan: de staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat
Nr. 2018/10, Den Haag 15 mei 2018
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                                                                          Gevaarlijke stoffen in een circulaire economie | pagina 2 van 21
inhoud
   Samenvatting3                                                  05 Kennisontwikkeling over risicopreventie
                                                                      in recycling                                                    14
01 Inleiding                                                    5    5.1  Concentraties meten, monitoren en registeren                14
                                                                      5.2  Nieuwe scheidingstechnieken                                 16
02 Van lineaire naar circulaire economie                        5    5.3  Conclusie                                                   16
   2.1  Beperkte houdbaarheid huidige economische systeem       5
   2.2  Circulaire economie als alternatief systeem             6 06 Kansen voor risicopreventie
   2.3  Beleidsambities EU en Nederland                         6    in systeemaanpassingen                                          16
   2.4  Veranderingen in de praktijk                            8    6.1  Producten ‘circulair ontwerpen’                             17
                                                                      6.2  Andere risicobeoordeling nodig                              17
03 Risico’s van gevaarlijke stoffen in recycling                9    6.3  Diensten in plaats van producten                            18
   3.1  Over gevaarlijke stoffen                                9    6.4  Conclusie                                                   18
   3.2  Voorbeelden van gesignaleerde problemen               10
   3.3  Conclusie                                              11    Literatuur19
04 Benodigde aanpassingen in wetgeving
   rond recycling                                             12
   4.1  Hiaten in EU-regelgeving waar EC aandacht voor vraagt 12
   4.2  EU-regels voor voedselverpakking                      13
   4.3  Conclusie                                             14
     Gezondheidsraad | Nr. 2018/10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                                                                                         Gevaarlijke stoffen in een circulaire economie | pagina 3 van 21
samenvatting                                                                                            De Gezondheidsraad ziet bijvoorbeeld kansen
                                                                                                        voor risicopreventie door de regelgeving rond
                                                                                                        recycling te verbeteren. De Europese
Nederland heeft grote ambities om te komen tot     Een circulaire economie zal meer omvatten dan        Commissie heeft recent aandacht gevraagd
een circulaire economie. In januari 2017 hebben    recycling, maar dat neemt niet weg dat in een        voor tekortkomingen in wet- en regelgeving en
de Nederlandse overheid en het bedrijfsleven in    circulaire economie meer dan nu gerecycled zal       nodigt uit tot een breed debat over mogelijke
het Grondstoffenakkoord afgesproken om de          worden. Recycling kan risico’s met zich              oplossingen. De Gezondheidsraad beveelt de
Nederlandse economie in 2050 volledig te laten     meebrengen. Als gevaarlijke stoffen als vlam-        staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat
draaien op herbruikbare grondstoffen. Hoe de       vertragers, weekmakers en drukinkt onbedoeld         aan om een hoge prioriteit te geven aan partici-
circulaire economie eruit gaat zien staat nog niet via recycling terechtkomen in bijvoorbeeld           patie in dat debat en daarbij nadrukkelijk
vast; de overheid is nu volop bezig om de over-    speelgoed of voedselverpakkingen kan dat             aandacht te besteden voor de volksgezondheid.
gang van een lineaire naar een circulaire          mogelijk schadelijke effecten voor de gezond-
economie vorm te geven. De raad vindt het van      heid met zich meebrengen.                            Ook kennisontwikkeling biedt kansen voor de
belang om juist nu in deze overgangsfase                                                                preventie van gezondheidsrisico’s. Het gaat dan
aandacht te besteden aan de vraag hoe              Meer recycling hoeft niet zonder meer te bete-       vooral om kennis over welke gevaarlijke stoffen
gezondheid van mensen een integraal onder-         kenen dat dit soort risico’s ook toenemen. Juist     zich in de grondstof voor gerecyclede producten
deel kan worden van de inrichting van de circu-    omdat de overstap naar een circulaire economie       bevinden en hoe deze gemeten, gevolgd en
laire economie. Hoe kan zo veel mogelijk           een nieuwe inrichting van het economisch             verwijderd kunnen worden.
worden voorkomen dat gevaarlijke stoffen via       systeem vergt, ontstaat de kans om het zo vorm
recycling terechtkomen in producten waarmee        te geven dat gezondheidsrisico’s zo veel moge-       De meeste kansen voor de integratie van risico-
mensen in aanraking komen?                         lijk voorkomen worden.                               preventie ziet de Gezondheidsraad in de nood-
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                                                                        Gevaarlijke stoffen in een circulaire economie | pagina 4 van 21
zakelijke aanpassingen aan het economische         aanbieden van diensten in plaats van producten.
systeem die nu in ontwikkeling zijn. Zo kan er bij Wanneer fabrikanten verantwoordelijk zijn voor
het ontwerpen van een product al rekening          de hele keten, dus niet alleen de productie maar
worden gehouden met lang en veilig gebruik en      ook bijvoorbeeld voor repareren en recyclen,
hergebruik. Circulair ontwerpen heet dat prin-     zullen producten beter benut worden en minder
cipe. Een andere kansrijke ontwikkeling is het     snel in de afvalketen terechtkomen.
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                                                                        Gevaarlijke stoffen in een circulaire economie | pagina 5 van 21
01 inleiding                                                               de staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat (IenW). Doel van
                                                                           deze commissie is om de internationale ontwikkelingen op het aandachts-
Vanwege het grootschalige gebruik van grondstoffen bij de fabricage van    gebied ‘gezondheid en omgeving’ te volgen en eventuele milieu-
goederen en materialen is beleid ingezet voor de vermindering van grond-   invloeden die van belang zijn voor Nederland te signaleren. De
stoffengebruik. Om verbruik van grondstoffen zo veel mogelijk te           aanbiedingsbrief en de samenstelling van de commissie zijn te vinden op
vermijden, wordt ingezet op overschakeling naar een systeem waarin         www.gezondheids-raad.nl.
nagenoeg alles wat wordt geproduceerd op den duur wordt hergebruikt:       In het volgende hoofdstuk beschrijft de commissie waarin een circulaire
de circulaire economie. Het is nog niet duidelijk hoe die circulaire       economie verschilt van de huidige lineaire economie. In hoofdstuk 3 gaat
economie eruit komt te zien. Wel is duidelijk dat de transitie naar een    zij in op de risico’s van gevaarlijke stoffen in recycling. Vervolgens wordt
circulaire economie zowel sociaal als economisch ingrijpende gevolgen      ingezoomd op de kansen die de transitie naar een circulaire economie
zal hebben.                                                                biedt om die risico’s te vermijden. Hoofdstuk 4 gaat over Europese wet-
De Nederlandse overheid en de Europese Unie (EU) geven al langere tijd     en regelgeving op dit gebied. Benodigde kennisontwikkelingen en kans-
blijk van grote ambities om te komen tot een circulaire economie. Beleids- rijke systeemaanpassingen komen achtereenvolgens aan bod in hoofd-
plannen en initiatieven, inbegrepen wet- en regelgeving, ontwikkelen zich  stuk 5 en 6.
inmiddels in een hoog tempo. De Gezondheidsraad onderschrijft het
belang van deze overgang naar een circulaire economie. Nu de Neder-
landse overheid samen met het bedrijfsleven volop bezig is om die over-    02 van lineaire naar circulaire
stap vorm te geven, wil de raad aandacht vragen voor de mogelijkheden
om dat op een dusdanige manier te doen dat zo veel mogelijk wordt voor-              economie
komen dat gevaarlijke stoffen via recycling terechtkomen in producten
waarmee mensen direct (bijvoorbeeld via voedselverpakking) of indirect     2.1 Beperkte houdbaarheid huidige economische systeem
(bijvoorbeeld via veevoeder) in aanraking komen.                           Volgens schattingen van McKinsey zal in 2020 wereldwijd jaarlijks 82
Dit advies is opgesteld door de vaste commissie ‘Signalering gezondheid    miljard ton aan grondstoffen zoals metaalerts en aardolie op ‘lineaire’
en milieu’ van de Gezondheidsraad en op 15 mei 2018 aangeboden aan         wijze worden verbruikt.1 Dat wil zeggen: de producten die uit de grond-
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                                                                          Gevaarlijke stoffen in een circulaire economie | pagina 6 van 21
stoffen worden vervaardigd (elektronica, speelgoed, verpakkingen van         2.2 Circulaire economie als alternatief systeem
voedsel),worden aan het einde van hun levensduur deels als afval             Een circulaire economie zou het alternatief kunnen vormen voor het
verbrand of gestort en deels gerecycled. Dit lineaire systeem heeft als      huidige lineaire economische systeem. Een circulaire economie is geba-
groot nadeel dat de volgende generatie wordt belast met de gevolgen van      seerd op een kringloop van materialen: reststoffen vloeien na gebruik
de huidige consumptie, zoals klimaatverandering door broeikasgassen en       terug in nieuwe productieketens. Zo wordt waardevernietiging voorkomen.
grootschalige vervuiling van bodem, water en lucht. Dat resulteert bijvoor-  Zowel de instroom van grondstoffen als de hoeveelheid grondstoffen die
beeld in gezondheidseffecten door luchtvervuiling maar ook indirecte         uiteindelijk als afval wordt behandeld of wordt vernietigd is in een circulair
gevolgen voor de gezondheid door een aangetaste biodiversiteit.              systeem relatief beperkt.
Daar komt bij dat de huidige lineaire economie niet in stand te houden is
doordat er op termijn minder grondstoffen zullen zijn. De voorraden          Circulaire economie nog niet duidelijk gedefinieerd
fossiele grondstoffen zijn eindig en ze zijn langzaam maar zeker aan het     Het is nog niet uitgekristalliseerd hoe de circulaire economie er uit komt te
opraken. De hoeveelheden grondstoffen die wereldwijd worden gewonnen         zien. Dat brengt ook met zich mee dat het nog niet duidelijk gedefinieerd
nemen nog steeds toe.2                                                       is. Uit een recente inventarisatie blijkt dat er 114 verschillende definities
Het nog steeds toenemende gebruik van het grondstoffen is op de langere      zijn voor circulaire economie.3
termijn economisch, ecologisch en maatschappelijk onhoudbaar. Maar           De reikwijdte van die definities varieert van een economisch systeem
ook op dit moment speelt er al een probleem: de aanvoer van grond-           waarin zoveel mogelijk wordt hergebruikt tot definities met inbegrip van
stoffen van buiten de EU is niet meer gegarandeerd. Dit komt enerzijds       alle systeemaanpassingen die nodig zijn om uiteindelijk zo min mogelijk
door de geopolitieke instabiliteit in veel van de landen die de grondstoffen afval over te houden. In dit advies wordt die laatste variant gehanteerd.
leveren, anderzijds door prijsschommelingen op de grondstoffenmarkt.
Ook dat gegeven maakt de overschakeling naar een alternatief econo-          2.3 Beleidsambities EU en Nederland
misch systeem urgent.                                                        De EU en de Nederlandse overheid hebben enige tijd geleden doelstel-
                                                                             lingen geformuleerd voor de overgang naar een circulaire economie. Zo
                                                                             heeft de EU in 2015 (onder voorzitterschap van Nederland) het actieplan
                                                                             Maak de cirkel rond gelanceerd.4 Het actieplan behelst een pakket maat-
       Gezondheidsraad | Nr. 2018/10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                                                Gevaarlijke stoffen in een circulaire economie | pagina 7 van 21
                 In een circulaire economie is zowel de instroom van grondstoffen als het afval beperkt
                                  Lineaire economie                                                  Circulaire economie
                                  Grondstof                                                          Grondstof
                                                                                                                               Productie
                                                       Productie
                   Recycling                                          Recycling            Recycling
                                                       Gebruik
                                                                                                                               Gebruik
                                                         Afval                                                        Afval
                 Figuur 1. Verschil tussen lineaire economie en circulaire economie
regelen dat Europese bedrijven en consumenten moet helpen bij de over-              De ambitie die uit beide documenten naar voren komt is groot. In het
gang naar een economie waarin hulpbronnen op een duurzamere wijze                   actieplan van de EU staat dat er in 2020 een pakket maatregelen moet
worden gebruikt. In aansluiting op het Europese actieplan kondigde op               liggen om de obstakels die de transitie naar een circulaire economie
12 september 2016 de toenmalige staatssecretaris van Infrastructuur en              belemmeren weg te nemen, onder andere door aanpassing van wet- en
Milieu samen met de toenmalige minister van Economische Zaken (EZ)                  regelgeving. In het Nederlandse programma zijn recent transitie-agenda’s
een rijksbreed programma aan voor de totstandkoming van een circulaire              opgesteld voor vijf sectoren: (1) biomassa en voedsel, (2) kunststoffen, (3)
economie: Nederland Circulair in 2050.5                                             de maakindustrie, (4) de bouw en (5) consumptiegoederen. Hierin staan
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                                                                        Gevaarlijke stoffen in een circulaire economie | pagina 8 van 21
plannen beschreven om de omslag naar een circulaire economie te            fenakkoord hun intentie uit om een bijdrage te leveren aan de transitie
versnellen. Het gaat daarbij onder meer om de selectie van innovatieve     naar een circulaire economie. In april 2018 staat de teller op 381
projecten, het formuleren van nieuwe kennis en onderzoeksvragen, het       bedrijven, zie www.circulaireeconomienederland.nl/ondertekenaars.
uiteenzetten van de effecten op de arbeidsmarkt en het initiëren van een
ontwikkeling van nieuwe, meer circulaire bedrijfsmodellen. In die agenda’s Meer dan alleen recycling
is ook aandacht voor preventie van gezondheidsrisico’s; zo staat er in de  De circulaire economie is een nieuw economisch systeem. Het is nog niet
agenda voor de maakindustrie dat bij nieuwe producten en diensten het      uitgekristalliseerd hoe dat eruit komt te zien. Wel is duidelijk dat het veel
uitgangspunt moet zijn dat ze zijn ontworpen voor recycling of hergebruik, meer omvat dan alleen recycling. Naast recycling wordt hergebruik,
met specifieke aandacht voor schadelijke stoffen.                          opknappen en repareren waarschijnlijk een belangrijk onderdeel van de
De tussendoelstelling voor het Nederlandse beleid is dat in 2030 bedrijven circulaire economie. Ook zullen veranderingen optreden doordat er een
minimaal 50% minder primaire grondstoffen gebruiken. In 2050 moet de       ander verdienmodel ontstaat voor bedrijven als zij goederen verhuren of
transitie naar een circulaire economie volledig zijn gemaakt. De           leasen in plaats van verkopen. Als producten eigendom kunnen blijven
commissie plaatst bij dat laatste de kanttekening dat er altijd een zekere van de fabrikant is deze ook verantwoordelijk voor kosten van de recycling
instroom van grondstoffen nodig zal zijn. Dat komt onder meer doordat      en de risico’s rond het restafval. Een autobandenfabrikant die autobanden
sommige afvalstromen verontreinigd zullen blijven met gevaarlijke stoffen  per kilometer verhuurt moet zelf zorgen voor het repareren en vervangen
en niet gerecycled kunnen worden. Sommige producten zullen gezien hun      van de banden.1
toepassingen schone ingangstromen vereisen.                                Een ander voorbeeld van een nieuwe ontwikkeling is de zogeheten
                                                                           ‘chemische recycling’ waarmee van slecht recycleerbaar afval basis-
2.4 Veranderingen in de praktijk                                           chemicaliën kunnen worden gemaakt als startpunt voor tal van nieuwe
                                                                           materialen. Een consortium van bedrijven gaat een fabriek voor chemi-
Initiatieven bedrijfsleven                                                 sche recycling bouwen in het Rijnmondgebied, een zogenoemde waste-
Er wordt al volop gewerkt aan de totstandkoming van een circulaire         to-chemicals-fabriek.
economie. Zo zijn er steeds meer bedrijven die circulair ondernemen en
steeds meer bedrijven spreken met de ondertekening van het grondstof-
         Gezondheidsraad | Nr. 2018/10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                                               Gevaarlijke stoffen in een circulaire economie | pagina 9 van 21
03 risico’s van gevaarlijke stoffen                                           wekkende stoffen’ gebruikt. Deze groep stoffen is strenger gereguleerd dan
                                                                              de groep gevaarlijke stoffen. Over de zeer zorgwekkende stoffen is ook
          in recycling                                                        meer bekend dan over de groep gevaarlijke stoffen. Ook daarom concen-
                                                                              treert de commissie zich in dit advies op de groep gevaarlijke stoffen.
Hoewel de overstap naar een circulaire economie veel meer omvat dan
alleen recycling, zal het wel leiden tot een flinke opschaling van recycling.    Classificatie: wat is een gevaarlijke stof?
In het licht daarvan wil de commissie aandacht vragen voor de risico’s van
                                                                                 Wereldwijd worden er 348.000 chemische stoffen (CAS geregistreerd) gebruikt bij de fabricage
het recyclen van gevaarlijke stoffen. Wanneer deze stoffen (onbedoeld)           van goederen en materialen. Voorbeelden zijn vlamvertragers en weekmakers van plastics die
                                                                                 worden toegepast in kleding, elektronica en verpakkingen van voedsel. Wereldwijd groeit zowel
worden verwerkt in nieuwe producten waarmee mensen in aanraking
                                                                                 het aantal synthetische stoffen als het volume dat ervan gebruikt wordt nog steeds zeer snel.6
komen, kan dat mogelijk schadelijke effecten voor de gezondheid met zich         Alle chemische stoffen zijn uiteindelijk giftig als de hoeveelheid waaraan men wordt blootgesteld
                                                                                 maar groot genoeg is. In de praktijk leiden door de beperkte blootstelling veel minder dan die
meebrengen. Hieronder beschrijft de commissie de gezondheidsrisico’s
                                                                                 348.000 stoffen tot mogelijke gezondheidsrisico’s. Er zijn verschillende lijsten waarin een
die zij in de huidige recycling signaleert.                                      verdere onderverdeling binnen de CAS geregistreerde stoffen wordt gemaakt. Een belangrijke
                                                                                 onderverdeling is die voor ‘gevaarlijke’ stoffen. Zo is er de in Europa gebruikte verordening
                                                                                 ‘Classification, Labelling and Packaging’ (CLP) waarin is vastgelegd hoe het gevaar van chemi-
3.1 Over gevaarlijke stoffen                                                     sche stoffen moet worden vertaald in classificaties en labels (EC 1272/2008, annex VI). Daarin
                                                                                 zijn ongeveer 4.500 stoffen geclassificeerd als gevaarlijk.
Er worden verschillende classificaties gehanteerd om te bepalen of een
                                                                                 Daarnaast zijn er ook andere classificaties zoals die van ‘zeer zorgwekkend’ zoals binnen
chemische stof gevaarlijk of schadelijk is. Een in Europa veel gebruikte         REACH wordt gebruikt. Deze laatste classificatie wordt gebruikt voor stoffen die schadelijke
                                                                                 effecten kunnen hebben op bijvoorbeeld de voortplanting, het immuunsysteem en het zenuw-
classificatie is die van European Chemical Agency (ECHA), die in de
                                                                                 stelsel, of die zich ophopen in het menselijk lichaam en in ecosystemen en/of slecht afbreekbaar
verordening ‘Classification, Labelling and Packaging’ (EC 1272/2008)             zijn. Dat betreft 118 stoffen.7
                                                                                 Binnen Nederland wordt een uitgebreidere lijst van 1.400 stoffen voor deze categorie ‘zeer
ongeveer 4.500 stoffen classificeert als gevaarlijk. In internationale onder-
                                                                                 zorgwekkende stoffen’ gebruikt waarin de REACH lijst is aangevuld met enkele andere lijsten.8
zoeken naar risico’s van gevaarlijke stoffen in recycling wordt deze cate-
gorie ook gehanteerd.
                                                                              Hoeveel gevaarlijke stoffen komen terecht in de afvalfase?
In een andere EU-verordening, over het produceren en in de handel             In totaal werd in 2013 in de EU meer dan 200 miljoen ton aan diverse
brengen van chemische stoffen (REACH), wordt de classificatie ‘zeer zorg-     klassen gevaarlijke stoffen gebruikt in producten.9 In een lineaire
         Gezondheidsraad | Nr. 2018/10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                                                                        Gevaarlijke stoffen in een circulaire economie | pagina 10 van 21
economie komen deze stoffen aan het einde van de levensduur van het         beelden van hergebruik waarbij er los van eventuele risico’s op
product in de afvalfase terecht. Daar vindt afvalscheiding plaats. Zo’n 40% gezondheidsschade maatschappelijke onrust is ontstaan.
van het afval wordt gerecycled. Bij sommige afvalsoorten zoals plastics is
dit percentage een stuk hoger, tot ongeveer 80%. De rest wordt gestort,     Vlamvertragers in voedselverpakkingen van gerecyclede elektronica
verbrand of komt in speciale depots terecht. Van het afval dat als ‘gevaar- Puype e.a. hebben in 2015 vastgesteld dat diverse vlamvertragers afkom-
lijk afval’ is geclassificeerd, wordt 4% (95 miljoen ton per jaar) gestort, stig uit gerecycled afval van elektronische apparatuur, door illegale
verbrand of opgeslagen in een depot.10                                      toepassing, terecht waren gekomen in onder meer voedselverpakkings-
Het afval dat gerecycled wordt, kan als grondstof terechtkomen in           materiaal en warmhoudbekers. Via deze producten konden gevaarlijke
producten waarmee mensen rechtstreeks in aanraking komen. Gezien de         stoffen in het voedsel terechtkomen en uiteindelijk in het lichaam van
omvang aan gevaarlijke stoffen in producten is de kans groot dat er onbe-   mensen.12
doeld verontreinigingen die aanwezig zijn in afval vervolgens in gerecy-
clede producten terechtkomen. Dat kan bij te hoge blootstelling leiden tot  Vlamvertragers in speelgoed van gerecycled plastic
schadelijke effecten op de gezondheid.                                      Nederlandse onderzoekers hebben in 2016 gerapporteerd dat verboden
                                                                            gebromeerde vlamvertragers in hoge concentraties voorkwamen in plas-
3.2 Voorbeelden van gesignaleerde problemen                                 tics die bedoeld waren voor recycling.13 De onderzoekers vonden ook
Er zijn signalen dat de recycling van bepaalde producten leidt tot onbe-    concentraties van deze stoffen in recent gerecyclede producten, waar-
doelde blootstelling van mensen aan gevaarlijke stoffen. In welke omvang    onder speelgoed voor kinderen. Zij berekenden dat rond de 20% van de
dat gebeurt is onbekend. Er wordt namelijk maar weinig gemeten. In een      vlamvertragers die zich bevinden in gerecycled afval van elektronische
enkel onderzoek is een poging gedaan om een bepaalde verontreiniging        apparatuur en in gerecycled afval van de vervoersector (zoals het foam uit
(weekmakers in voedsel) te herleiden tot gerecyclede producten.11           autostoelen) uiteindelijk weer in gerecycled plastic terechtkomt. Dat de
Hieronder bespreekt de commissie vier casussen die in de wetenschap-        vervoersector een belangrijke bron is van ‘besmet’ recyclingmateriaal,
pelijke literatuur zijn besproken en waarin sprake is van onbedoelde bloot- wordt bevestigd in een overzichtsartikel van Stubbings & Harrad.14
stelling aan gevaarlijke stoffen. Vervolgens geeft de commissie twee voor-
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                                        Gevaarlijke stoffen in een circulaire economie | pagina 11 van 21
Drukinkt in voedselverpakkingen van gerecycled papier                       is en als gevolg daarvan worden producten niet geaccepteerd. Een voor-
Ook een groot deel van het papier in de EU wordt gerecycled (in 2015:       beeld hiervan vormt de ophef die eind 2016 ontstond over mogelijk
72%).15 Door het gebruik van drukinkt bevinden zich allerlei gevaarlijke    gevaarlijke stoffen in de rubbergranulaatkorrels, van afgedankt rubber.17
stoffen in het papier. Eenmaal gerecycled komt het nieuwe papier, inclu-    Het gebruik daarvan op sportvelden met kunstgras leidde tot discussie
sief de gevaarlijke stoffen, terecht in toepassingen die op hun beurt in    over gezondheidsrisico’s door mogelijke blootstelling van voetballers en
contact kunnen komen met voedsel; denk aan bekertjes, zakjes, bakjes,       hun omgeving aan gevaarlijke stoffen uit het rubber.
servetten enzovoort. In 2015 vonden Pivenko e.a. 157 stoffen in gerecy-
clede papierproducten die zij classificeerden als ‘gevaarlijk’. Het ging om Een ‘vies idee’: recycling van afvalwater tot drinkwater
minerale oliën en metalen en daarnaast ook om weekmakers van plas-          Een ander voorbeeld is de maatschappelijke weerstand die op verschil-
tics.16 Van deze stoffen waren er volgens de onderzoekers 51 ‘kritisch’ op  lende plaatsen ontstond bij de recycling van afvalwater tot drinkwater. Hier
het punt van de gezondheidsrisico’s die zouden optreden als ze in aanra-    speelde de zogeheten yuck factor een belangrijke rol: ongeacht de
king komen met voedsel.                                                     samenstelling van het water vonden veel mensen de herkomst ervan een
                                                                            ‘vies idee’. In verschillende gevallen bleek die weerzin zelfs ook nog
Weekmakers in speelgoed van gerecycled plastic                              aanwezig als het om indirect gebruik van drinkwater ging (afvalwater dat
Lee e.a. (2014) berekenden dat de weekmakers afkomstig van gerecycled       na behandeling is toegevoegd aan grondwater om zo de drinkwatervoor-
plastic via gebruik in voedselverpakkingen verantwoordelijk zijn voor       raad aan te vullen).18
ongeveer 20% van de blootstelling van kleine kinderen aan deze gevaar-
lijke stoffen.11                                                            3.3 Conclusie
                                                                            Met de overgang naar een volledig circulaire economie bestaat het risico
Maatschappelijke onrust door rubbergranulaatkorrels op sportvelden          dat er meer gevaarlijke stoffen in circulatie zullen komen. Voor een deel
Hergebruik kan tot maatschappelijke onrust leiden, ook als er in tech-      zullen dat stoffen zijn die inmiddels zijn verboden maar nog aanwezig zijn
nisch-wetenschappelijk onderzoek geen duidelijke gezondheidsrisico’s        in ‘oude’ grondstofstromen. Onbekend is wat de precieze aard en omvang
zijn aangetoond. Die maatschappelijke onrust kan vervolgens leiden tot      is van de geschetste problemen. De hoeveelheid gevaarlijke stoffen die
contested technologies: het idee ontstaat dat een technologie omstreden     circuleren is groot, maar wat ervan in producten terecht komt is niet duide-
         Gezondheidsraad | Nr. 2018/10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                                                                     Gevaarlijke stoffen in een circulaire economie | pagina 12 van 21
lijk omdat er maar weinig wordt gemeten in gerecyclede producten. De      manier waarop deze kwesties kunnen worden verholpen en op de maatre-
aanwezigheid van gevaarlijke stoffen in producten hoeft niet per se te    gelen die de EC nu al wil lanceren.
betekenen dat er schadelijke effecten zijn te verwachten. Dat hangt naast De vier kwesties die volgens de EC in het oog springen betreffen:
de concentraties van gevaarlijke stoffen in producten ook af van de mate  • beschikbaarheid van informatie over gevaarlijke stoffen;
waarin de aanwezigheid van die stoffen leidt tot blootstelling van de     • aanwezigheid van verboden stoffen;
mensen die de producten gebruiken. Ook dat wordt zelden gemeten.          • gebrek aan aansluiting tussen regels voor stoffen en regels voor afval;
                                                                          • onduidelijkheid over einde-afvalfasecriteria.
04 benodigde aanpassingen in                                              Informatie over gevaarlijke stoffen in de afvalfase ontbreekt
                                                                          Producenten van gerecyclede producten hebben niet altijd toegang tot
         wetgeving rond recycling                                         informatie over de aanwezigheid van gevaarlijke stoffen in afvalproducten,
                                                                          omdat die informatie er helemaal niet is, of niet beschikbaar op het
Het risico op gevaarlijke stoffen in gerecyclede producten wordt deels    moment dat het product in de afvalfase terechtkomt. Daarnaast kunnen
veroorzaakt door hiaten in wet- en regelgeving. De Europese Commissie     producten tijdens hun levenscyclus ook besmet raken door gevaarlijke
(EC) benoemt vier belangrijke tekortkomingen. Die tekortkomingen          stoffen.
plaatsen de EU-lidstaten nog wel voor technische, economische en poli-    Om dit probleem aan te pakken wil de EC een haalbaarheidsonderzoek
tieke uitdagingen. Een vijfde tekortkoming verdient ook aandacht volgens  uitvoeren naar methoden en technieken ‘die ervoor kunnen zorgen dat
de commissie.                                                             relevante informatie door de gehele toeleveringsketen heen, tot bij de
                                                                          recyclers, gekoppeld blijft aan de artikelen’. De EC verwacht dat dat
4.1 Hiaten in EU-regelgeving waar EC aandacht voor vraagt                 onderzoek eind 2019 klaar zal zijn.
In een mededeling en begeleidend werkdocument beschrijft de EC ‘vier
belangrijke kwesties op het snijvlak tussen EU-regels voor afvalbeheer,   Afval kan stoffen bevatten die verboden zijn
chemicaliën en producten.19,20 De documenten gaan in op vragen over de    Als een stof verboden wordt, komt het nog wel voor in producten die voor
                                                                          het verbod vervaardigd zijn. Afhankelijk van de levensduur van het
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                                                                              Gevaarlijke stoffen in een circulaire economie | pagina 13 van 21
product kan de dan inmiddels verboden stof nog lang daarna toch in de             Gebrek aan aansluiting tussen EU-regels: gevaarlijke stoffen belanden in recyclingketen
afvalfase terechtkomen. Dit gebeurt bijvoorbeeld met printplaten die nog
                                                                                  Voor het op de markt brengen van industriële stoffen zijn twee soorten EU-regelgeving van
in oude elektronica zitten, waarin verboden vlamvertragers zoals PBB’s            belang:
(polybroombifenylen) zijn gebruikt. De EC noemt dit het probleem van de           •    de CLP-verordening betreffende de indeling, etikettering en verpakking van stoffen;
                                                                                  •    de REACH-verordening betreffende de registratie, beoordeling, autorisatie en beperkingen ten
‘uitgefaseerde gevaarlijke stoffen’.                                                   aanzien van chemische stoffen.
                                                                                  Alle chemische stoffen die – in een productiehoeveelheid van meer dan 1 ton per jaar – in de
Classificatie gevaarlijk voor afval sluit niet goed aan bij gebruik afval voor    EU op de markt komen, worden op grond van de REACH-verordening geregistreerd op hun
recycling                                                                         gevaar en risico. In de CLP-verordening is vastgelegd hoe het gevaar van chemische stoffen
                                                                                  moet worden vertaald in classificaties en labels. Terwijl REACH zowel gevaar als het risico door
Doordat de regels voor gevaarlijke stoffen in producten niet aansluiten op        blootstelling registreert, gaat de CLP-verordening alleen over het gevaar.
regels voor afval kan afval afkomstig van producten die gevaarlijke stoffen       Eenmaal in de afvalfase gelden andere regels: die van de Europese afvalverordening (Waste
                                                                                  Framework Directive - WFD). In deze verordening is afval per producttype ingedeeld als gevaar-
bevatten toch worden gelabeld als ‘ongevaarlijk’ en dus geschikt zijn voor        lijk of ongevaarlijk en dus niet op basis van de afzonderlijke stoffen in het product.
recycling, zie kader.                                                             Daardoor kan bijvoorbeeld de tijk van een matras worden ingedeeld als ongevaarlijk terwijl dit
                                                                                  textiel gebromeerde vlamvertragers kan bevatten, die volgens de CLP-criteria als ‘gevaarlijk’
                                                                                  zouden worden geclassificeerd.
EU-criteria voor einde-afvalfase
                                                                                  Bron: Keeping it clean van de European Environmental Bureau, waarin deze problematiek uitgebreid
Om te bepalen wanneer in een recyclingproces ‘afval’ geen ‘afval’ meer is         beschreven is.21
en weer overgaat in een ‘product’ kunnen zogeheten einde-afvalfasecriteria
worden opgesteld door de EU. Tot nu toe zijn die alleen nog maar opgesteld
voor enkele soorten metaalschroot en voor glas. De afzonderlijke lidstaten     4.2 EU-regels voor voedselverpakking
kunnen voor andere materialen op nationaal niveau criteria vaststellen, of     Naast de door de EC gesignaleerde hiaten wijst de commissie op een
ervoor kiezen om dat niet te doen. Daardoor beslissen lidstaten verschillend   ander hiaat in de EU-regels. Voor een aantal materialen bestaat geen
ten aanzien van dezelfde afvalstroom. Volgens de mededeling van de EC          geharmoniseerde regelgeving voor het gebruik in voedselverpakking.
worden in de huidige praktijk, door gebrek aan einde-afvalfasecriteria, veel   Voor de toepassing van gerecyclede plastics als verpakkingsmateriaal
recyclingproducten ‘verhandeld en gebruikt in onduidelijke juridische          voor voedsel gelden speciale voorschriften, die zijn opgesteld door de
omstandigheden en zonder enige vorm van transparantie’.                        European Food Safety Authority (EFSA). Het gaat onder meer om eisen
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                                                                       Gevaarlijke stoffen in een circulaire economie | pagina 14 van 21
aan het type plastics, de zuiverheid daarvan en om de toepassingswijze.    secretaris aan om prioriteit te geven aan de participatie in dit debat en
Voor een aantal andere gerecyclede materialen die als verpakkingsmate-     daarbij ook aandacht te vragen voor de harmonisatie van regelgeving voor
rialen voor voedsel worden gebruikt (of anderszins in contact kunnen       voedselverpakkingen.
komen met voedsel) bestaat er momenteel echter geen geharmoniseerde
EU-regelgeving. Dat geldt voor papier, karton, inkt, lijmen en coatings.
In dat soort producten kunnen zich gevaarlijke stoffen bevinden als verza- 05 kennisontwikkeling over risico-
digde en aromatische minerale oliën, weekmakers en metalen. Door het
ontbreken van uniforme regelgeving kunnen deze stoffen in contact                   preventie in recycling
komen met voedsel dat door mensen wordt geconsumeerd. Zo zijn er
bijvoorbeeld in Denemarken in kartonnen pizzadozen gevaarlijke stoffen     Zoals de EC ook signaleert is er nu weinig kennis over welke concentra-
aangetroffen zoals weekmakers.22 Als deze stoffen migreren uit de verpak-  ties van gevaarlijke stoffen in welk onderdeel van de keten zitten. Met het
kingen naar het voedsel worden mensen door voedselinname daaraan           oog op de opschaling van recycling in aanloop naar de circulaire
blootgesteld.                                                              economie is het nodig die kennis te ontwikkelen. Het principe ‘ken je
                                                                           grondstof’ is een voorwaarde voor risicopreventie in recycling. Effectievere
4.3 Conclusie                                                              scheidingstechnieken kunnen risico’s door recycling eveneens helpen
De EC heeft belangrijke tekortkomingen in EU-regelgeving beschreven        vermijden. Ook op dat gebied pleit de commissie daarom voor nog meer
die ‘struikelblokken voor de circulaire economie’ zijn. De mededeling van  kennisontwikkeling.
de commissie is erop gericht om een breed debat op gang te brengen
over mogelijke oplossingen. De EC onderstreept daarbij: ‘niet alle vraag-  5.1 Concentraties meten, monitoren en registeren
stukken moeten per se op EU-niveau worden verholpen indien nationale       Uit een recent onderzoek van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en
of lokale oplossingen tot betere resultaten zouden leiden.19               Milieu (RIVM) blijkt dat van stoffen uit de categorie ‘zeer zorgwekkend’
De mededeling van de EC biedt dus nadrukkelijk kansen voor een inbreng     nog nauwelijks bekend is welke stoffen zich in de diverse afvalstromen
vanuit Nederland. Gezien de evidente risico’s die de gesignaleerde hiaten  bevinden en vooral in welke concentraties.8 Er worden weinig metingen
veroorzaken voor de volksgezondheid beveelt de commissie de staats-        verricht. In een circulaire economie is dat gebrek aan inzicht niet langer
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                                                                       Gevaarlijke stoffen in een circulaire economie | pagina 15 van 21
verantwoord omdat in principe alle afval wordt gerecycled. Het principe    bijvoorbeeld periodieke steekproeven nodig bij gerecyclede producten en
‘ken je grondstof’ is dan een conditio sine qua non. Het risico van bloot- materialen die op de markt zijn gekomen.
stelling aan gevaarlijke stoffen in gerecyclede producten wordt anders
mogelijk te groot.                                                         Meten door de hele keten heen: flow-analyses
Kennisontwikkeling op het gebied van meten, monitoren en registreren       Behalve door metingen zijn de onzekerheden over wat zich aan gevaar-
biedt de kans om preventieve maatregelen te ontwikkelen. De commissie      lijke stoffen in de afvalstromen bevindt ook te verkleinen door zogeheten
bespreekt hieronder enkele mogelijkheden.                                  flow-analyses. Bij flow-analyses wordt in elke fase van het recyclingproces
                                                                           (van afvalinzameling tot het uiteindelijke gebruik van het recyclingproduct)
Meten in de afvalstroom                                                    gemeten of berekend welke gevaarlijke stoffen op welk moment in welke
Hoe groot het risico na hergebruik is, hangt af van de concentraties       afvalstroom zitten en in welke producten ze belanden. Voor weekmakers
gevaarlijke stoffen en de mogelijke blootstelling vanuit een bepaald type  in plastics is bijvoorbeeld berekend in hoeverre de blootstelling bij peuters
product. Vanuit veilig geachte concentraties per product(soort) kan        aan deze stoffen afkomstig was van gerecycled plastic.11
worden teruggerekend naar concentraties die in de afvalfase veilig
kunnen worden verwerkt. Op basis daarvan kunnen voorwaarden worden         Daadwerkelijke blootstelling meten
gesteld voor die specifieke afvalstroom. Daarmee is te voorkomen dat       Wanneer door recycling van materialen potentieel gevaarlijke stoffen
onaanvaardbaar hoge concentraties gevaarlijke stoffen in gerecyclede       onbedoeld (door verontreiniging van de afvalstroom) in een product
producten terechtkomen.                                                    terecht zijn gekomen, betekent dit niet automatisch dat mensen aan deze
                                                                           stoffen worden blootgesteld. Of dat gebeurt en in welke mate hangt af van
Meten in gerecyclede producten                                             de eigenschappen van het materiaal en de manier waarop het product in
Er zijn enkele onderzoeken die wijzen op de aanwezigheid van gevaarlijke   de praktijk wordt gebruikt. Er wordt nu zelden gemeten in welke mate
stoffen in gerecyclede producten (zie hoofdstuk 2). Er wordt incidenteel,  gevaarlijke stoffen die in producten zijn verwerkt daadwerkelijk leiden tot
maar nergens structureel, gemeten hoeveel gevaarlijke stoffen er in gere-  blootstelling. Met meer inzicht in welke materiaaleigenschappen en
cyclede producten zitten. Voor een veilige inrichting van de circulaire    toepassingswijzen leiden tot welke mate van blootstelling, kunnen
economie is een systematische aanpak wel vereist. Mogelijk zijn daarvoor   bepaalde toepassingen van recycling uitgesloten worden (bijvoorbeeld
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                                                                      Gevaarlijke stoffen in een circulaire economie | pagina 16 van 21
voedselverpakkingen) en andere vormen van recycling juist gestimuleerd     waterzuivering en de plasticrecycling.5 Sturing per sector is minder
worden (bijvoorbeeld bankjes van plastic).                                 complex omdat het aantal actoren meestal beperkt is.
5.2 Nieuwe scheidingstechnieken                                            5.3 Conclusie
Door afval te sorteren en vervolgens gevaarlijke stoffen uit producten te  Naast aanpassingen in wet- en regelgeving is ook meer onderzoek
verwijderen (en eventueel af te breken) kan het risico worden beperkt dat  wenselijk om beter zicht te krijgen op hoe gevaarlijke stoffen zich door de
de gevaarlijke stoffen na recycling in nieuwe producten worden verwerkt.   keten heen bewegen en hoe die op een effectievere manier gescheiden
Er is meer onderzoek nodig naar nieuwe, effectievere manieren om dat te    kunnen worden. De commissie vindt dat de Nederlandse overheid – al
doen.                                                                      dan niet in EU-verband – beleidsinitiatieven op dit gebied zou kunnen
Voor elektronica is veel onderzoek gedaan naar de scheiding van            ontplooien. Met het aanpakken van hiaten in regelgeving en het
metalen. Daarbij zijn de laatste tien jaar diverse nieuwe technieken       opbouwen van meer kennis ontstaat de mogelijkheid risico’s te voor-
ontwikkeld, maar deze vereisen nog verdere verbetering om ze duurzaam      komen bij recycling. De meeste kansen voor risicopreventie in een circu-
en milieuvriendelijk toe te kunnen passen.23 Voor plastics is een groot    laire economie ziet de commissie in systeemaanpassingen waar risicopre-
aantal technieken voor het scheiden, afbreken of verwijderen van           ventie in elke stap wordt meegenomen. Daarover gaat het laatste
bestanddelen nog in een prille ontwikkelingsfase.24 Ook daarvoor geldt dat hoofdstuk van dit advies.
nog een flinke slag gemaakt moet worden.
Het gaat overigens niet alleen om de techniek maar ook om de logistiek:
hoe kan de overheid gericht afvalscheiding- en recyclingbeleid voeren?     06 kansen voor risicopreventie in
Recycling van afval met een eenduidige oorsprong (bijvoorbeeld glas) is
daarbij behulpzaam. Dat kan bijvoorbeeld ook per sector gebeuren                    systeemaanpassingen
(bijvoorbeeld bouwafval) met behulp van sectorspecifieke scheidingstech-
nieken. Het ministerie van IenW heeft voor verschillende sectoren plannen  De commissie pleit ervoor om bij de inrichting van de circulaire economie
ontwikkeld, bijvoorbeeld voor de bouwsector, de agrarische sector, de      zo veel mogelijk rekening te houden met de risico’s van gevaarlijke
                                                                           stoffen. Dat kan door met wetgeving en kennisontwikkeling recycling
       Gezondheidsraad | Nr. 2018/10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                                                                       Gevaarlijke stoffen in een circulaire economie | pagina 17 van 21
veiliger te maken. Daarnaast bieden vooral de systeemaanpassingen die      weinig toegepast. Het verdient aanbeveling om te onderzoeken hoe dit
nodig zijn voor de overschakeling naar een circulaire economie veel        gestimuleerd kan worden.
mogelijkheden voor risicopreventie. De commissie signaleert een aantal
kansrijke ontwikkelingen.                                                  6.2 Andere risicobeoordeling nodig
                                                                           Een producent die afval gebruikt om gerecyclede producten te maken is
6.1 Producten ‘circulair ontwerpen’                                        ook in een circulaire economie verantwoordelijk voor de veiligheid van dat
Als producten zo worden ontworpen dat ze lang veilig gebruikt en herge-    product. Voor die producent is het dus cruciaal om te weten welke
bruikt kunnen worden, komen ze minder snel bij het afval terecht. Circular concentraties van welke stoffen in de te recyclen materialen aanwezig zijn
by design heet dat ontwerpprincipe. Het risico dat gevaarlijke stoffen in  en welke risico’s dat met zich meebrengt. In het vorige hoofdstuk pleitte
het afval belanden en vanuit daar worden gerecycled, wordt op die manier   de commissie voor meer kennisopbouw om tot betere monitoring en regis-
sterk beperkt en beter beheerst. Onderdelen van circular design zijn       tratie te komen. Een volledige circulaire economie vergt een andere vorm
concepten als safe design en modular design.                               van risicobeoordeling die hoge eisen stelt aan de registratie en aan infor-
Met safe design kan al in de ontwerpfase zoveel mogelijk worden voor-      matiestromen.
komen dat gevaarlijke stoffen in producten worden gebruikt. Of er wordt in Veel gevaarlijke stoffen komen namelijk steeds diffuser en in wisselende
ieder geval gekozen voor de minst schadelijke alternatieven, bijvoorbeeld  concentraties in het afval en daarmee uiteindelijk in gerecyclede
stoffen die beter afbreekbaar zijn.                                        producten terecht. De overgang naar een circulaire economie kan dit
Bij modular design worden producten gemaakt uit losse modules. Dat         probleem versterken omdat meer materialen dan steeds vaker meer dan
maakt inzameling en hergebruik van de afzonderlijke onderdelen mogelijk.   eens zullen circuleren. De huidige risicobeoordeling is doorgaans geba-
Ook kan in een latere fase het afval beter worden gescheiden als het op    seerd op een aanpak van afzonderlijke stoffen. Dat is op termijn niet meer
die manier gemaakt is. Daarnaast wordt met modular design bespaard op      toereikend. Een circulaire economie vereist een risicobeoordelingssys-
energie en grondstoffen.                                                   teem dat rekening houdt met mengsels van chemische stoffen die in
Inherent aan beide vormen van productontwikkeling is dat risicopreventie   samenstelling kunnen variëren.
vanaf de ontwerpfase wordt meegenomen. Beide vormen worden nu nog          Een circulaire economie vereist ook dat fabrikanten voldoende kennis
                                                                           hebben over de afvalfase en andere delen van de keten om risico’s te
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                                                                                           Gevaarlijke stoffen in een circulaire economie | pagina 18 van 21
kunnen beoordelen. Om de fabrikanten daarin te ondersteunen zouden              producent is. In het geval van het voorbeeld van rubbergranulaat is het de
kennisbureaus kunnen worden ingesteld, net zoals die nu reeds bestaan           vraag wie de meeste kennis heeft van de stof en de keten het beste over-
om de fabrikanten te ondersteunen om te voldoen aan de REACH-veror-             ziet: de rubberproducent, de bandenfabrikanten of degene die de banden
dening.                                                                         inzamelt en daar rubbergranulaat van maakt?
                                                                                In andere sectoren, zoals de voedselindustrie, is er inmiddels veel
6.3 Diensten in plaats van producten                                            aandacht voor ketenverantwoordelijkheid of wordt er al mee gewerkt.
Een systeemaanpassing die belangrijke mogelijkheden geeft om risico’s
te beperken is het aanbieden van diensten in plaats van producten. Dat          6.4 Conclusie
zorgt ervoor dat bestaande goederen beter worden benut en dat er minder         Juist omdat nog niet duidelijk is hoe een circulaire economie eruit komt te
producten met gevaarlijke stoffen in de keten terechtkomen. Fabrikanten         zien, is het in deze periode waarin de inrichting nog vormgegeven wordt
zijn dan verantwoordelijk voor de hele keten: dus niet alleen voor de           van belang om gezondheid daar als integraal onderdeel in mee te nemen.
productie maar ook bijvoorbeeld voor leasen, repareren en recyclen.             Aanpassing van wetgeving en opbouw van kennis over risicopreventie
Daardoor komt er meer nadruk te liggen op ketenverantwoordelijkheid,            biedt kansen om veiliger te recyclen. Meedenken bij de ontwikkeling van
wat ook een goede stimulans kan zijn om zo veel mogelijk producten              systeemaanpassingen biedt kansen om de producten veiliger te
circulair te ontwerpen.                                                         ontwerpen en de risico’s van gevaarlijke stoffen adequater te beoordelen.
Terugkijkend waren diverse controverses mogelijk te voorkomen geweest           Ook biedt het de kans om van productverantwoordelijkheid over te
met ketenverantwoordelijkheid. Zo kwam in 2002 begin deze eeuw                  stappen naar ketenverantwoordelijkheid, waarbij de producent verant-
bijvoorbeeld het hormoon MPA van een grote geneesmiddelenfabrikant              woordelijk is voor de hele keten: dus niet alleen voor de productie.
via een afvalmakelaar en een afvalverwerkingsbedrijf in suikerwater
terecht en zo uiteindelijk in veevoer en limonade. In dit voorbeeld zou
ketenverantwoordelijkheid bij de geneesmiddelenfabrikant voor de hand
liggen, aangezien die de meeste kennis van de eigenschappen van de
stof heeft. Het is echter niet altijd duidelijk welke partij ketenverantwoorde-
lijkheid zou moeten dragen, bijvoorbeeld omdat niet duidelijk is wie de
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                                                                                    Gevaarlijke stoffen in een circulaire economie | pagina 19 van 21
        literatuur                                                       10
                                                                            Eurostat. Waste statistics. http://ec.europa.eu/eurostat/statistics-
                                                                            explained/index.php/Waste_statistics#Hazardous_waste_generation.
1
  Ellen MacArthur Foundation. Towards the circular economy. Economic        Geraadpleegd: 24-3-2018.
  and buisness rationale for an accelerated transition. 2013.            11
                                                                            Lee J, Pedersen AB, Thomsen M. The influence of resource strategies
2
  United Nations. Assessing global resource use: A systems approach to      on childhood phthalate exposure--the role of REACH in a zero waste
  resource efficiency and pollution reduction. 2017.                        society. Environ Int 2014; 73: 312-22.
3
  Kirchherr J, Reike D, Hekkert M. Conceptualizing the circular economy: 12
                                                                            Puype F, Samsonek J, Knoop J, Egelkraut-Holtus M, Ortlieb M.
  An analysis of 114 definitions. Resources, Conservation and Recycling     Evidence of waste electrical and electronic equipment (WEEE) relevant
  2017; 127: 221-32.                                                        substances in polymeric food-contact articles sold on the European
4
  Europese Commissie. Maak de cirkel rond - Een EU-actieplan voor de        market. Food Addit Contam Part A Chem Anal Control Expo Risk
  circulaire economie. December 2015.                                       Assess 2015; 32(3): 410-26.
5
  Ministerie van Infrastructuur en Milieu en Ministerie van Economische  13
                                                                            Leslie HA, Leonards PE, Brandsma SH, de Boer J, Jonkers N. Propel-
  Zaken. Nederland circulair in 2050. September 2016.                       ling plastics into the circular economy - weeding out the toxics first.
6
  Bernhardt ES, Rossi EJ, Gessner MO. Synthetic chemicals as agents         Environ Int 2016; 94: 230-4.
  of global change. Front Ecol Environ 2017; 15(2): 84-90.               14
                                                                            Stubbings WA, Harrad S. Extent and mechanisms of brominated flame
7
  REACH. Kandidaatslijst van zeer zorgwekkende stoffen voor autori-         retardant emissions from waste soft furnishings and fabrics: A critical
  satie. https://echa.europa.eu/nl/candidate-list-table. Geraadpleegd:      review. Environ Int 2014; 71: 164-75.
  26-1-2018.                                                             15
                                                                            The European Paper Recycling Council. The platform of the paper
8
  Wassenaar PNH, Janssen N, de Poorter LRM, Bodar CWM. Subs-                recycling chain. http://www.paperforrecycling.eu/news/. Geraadpleegd:
  tances of very high concern and the transition to a circular economy:     13-02-2018.
  An initial inventory. RIVM, Bilthoven, Rapportnummer 2017-0071.        16
                                                                            Pivnenko K, Eriksson E, Astrup TF. Waste paper for recycling: Over-
9
  Eurostat. Compilation of chemical indicators. 2016.                       view and identification of potentially critical substances. Waste Manag
                                                                            2015; 45: 134-42.
       Gezondheidsraad | Nr. 2018/10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                                                                         Gevaarlijke stoffen in een circulaire economie | pagina 20 van 21
17
   RIVM. Rubbergranulaat. https://www.rivm.nl/Onderwerpen/R/Rubberg-
   ranulaat. Geraadpleegd: 24-3-2018.
18
   Wester J, Timpano KR, Çek D, Lieberman D, Fieldstone SC, Broad K.
   Psychological and social factors associated with wastewater reuse
   emotional discomfort. Journal of Environmental Psychology 2015; 42:
   16-23.
19
   Mededeling van de Commissie aan het Europese parlement over de
   tenuitvoerlegging van het pakket circulaire economie: opties om te
   werken aan het snijvlak van chemicaliën-, product- en afvalwetgeving.
   Straatsburg, 16.1.2018.
20
   Commission Staff Working. Document on the implementation of the
   circular economy package: options to address the interface between
   chemical, product and waste legislation. COM, 2018.
21
   European Environmental Bureau. Keeping it clean: How to protect the
   circular economy from hazardous. Brussel, 2017.
22
   Danish Consumer Council. Test: Unwanted chemicals found in pizza
   boxes. http://kemi.taenk.dk/bliv-groennere/test-unwanted-chemicals-
   found-pizza-boxes. Geraadpleegd: 24-3-2017.
23
   Zhang L. A review of current progress of recycling technologies for
   metals from waste electrical and electronic equipment. Journal of
   Cleaner Production, 127: 19-36.
24
   Ellen MacArthur Foundation en World Economic Forum.The new plas-
   tics economy - Rethinking the future of plastics. Januari 2016.
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap
ten aanzien van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; Infrastructuur en Waterstaat;
Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen, en ontwikke-
lingen of trends ­signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.
U kunt dit document downloaden van www.gezondheidsraad.nl.
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Gezondheidsraad. Gevaarlijke stoffen in een circulaire economie. Den Haag:
Gezondheidsraad, 2018; publicatienr. 2018/10.
Infographic: Xerox/OBT
Auteursrecht voorbehouden
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>