<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Hoogspanningslijnen
en gezondheid deel I:
kanker bij kinderen
Aan: de staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat
Nr. 2018/08, Den Haag 18 april 2018
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Inhoud                                                    Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 2 van 46
inhoud
     Samenvatting3                                               04 Andere vormen van kanker bij kinderen                             26
                                                                       4.1   Hersentumoren: afstand                                     27
 01 Inleiding                                            6            4.2   Hersentumoren: magneetveldsterkte                          27
     1.1  Achtergrond                                     7           4.3   Lymfomen: magneetveldsterkte                               29
     1.2  Kinderleukemie in Nederland                     8           4.4   Conclusie                                                  30
     1.3  Adviesaanvraag                                  8
     1.4  Werkwijze                                       9      05 Andere factoren dan magnetische velden                            31
     1.5  Leeswijzer                                    10            5.1   Verstorende factoren                                       32
                                                                       5.2   De corona-hypothese                                        32
 02 Elektriciteitslijnen en magnetische velden          12            5.3   De contactstroom hypothese                                 33
     2.1  Spanning, stroom en velden                    13
     2.2  Veldsterkte                                   13       06 Conclusies en advies                                              34
     2.3  Blootstelling bepalen                         15
                                                                       Literatuur39
 03 Leukemie bij kinderen                               17
     3.1  Afstand tot bovengrondse elektriciteitslijnen 18
     3.2  Magneetveldsterkte                            21
     3.3  Conclusies                                    24
       Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Samenvatting                                                        Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 3 van 46
samenvatting                                                                                      lijnen en het optreden van kanker bij kinderen
                                                                                                  opnieuw en in meer detail geanalyseerd, met
                                                                                                  inbegrip van de meest recente onderzoeken. De
In Nederland ontstaan jaarlijks ongeveer 135    opgewekte magnetische velden die gemiddeld        meeste onderzoeken meten niet de exacte
nieuwe gevallen van leukemie bij kinderen. Er   over het jaar sterker zijn dan 0,4 microtesla.    blootstelling van kinderen, omdat dat te complex
zijn aanwijzingen dat kinderen die in de buurt                                                    en tijdrovend is. In plaats daarvan wordt in
van bovengrondse elektriciteitslijnen wonen een Adviesaanvraag                                    sommige onderzoeken gekeken naar de afstand
tot ongeveer twee maal hogere kans hebben om    De toenmalige staatssecretaris van Infrastruc-    tussen de woning van het kind en de elektrici-
deze ziekte te krijgen dan andere kinderen. Dat tuur en Milieu (het huidige Infrastructuur en     teitslijn, omdat met toenemende afstand de door
betekent dat één geval van kinderleukemie per   Waterstaat) heeft de Gezondheidsraad              de lijn veroorzaakte magneetveldsterkte afneemt
twee jaar mogelijk samenhangt met de aanwe-     gevraagd het advies uit 2000 te actualiseren en   en de afstand daarmee een indicatie geeft voor
zigheid van bovengrondse elektriciteitslijnen.  daarbij niet alleen naar leukemie te kijken, maar de magneetveldsterkte in de woning. In andere
Blootstelling aan magnetische velden die de     ook naar andere gezondheidseffecten. Dit          onderzoeken wordt de magneetveldsterkte in de
lijnen opwekken zou hiervoor verantwoordelijk   eerste deeladvies gaat over kanker bij kinderen.  woning bepaald door middel van berekeningen,
kunnen zijn, al vallen andere (onbekende)       In vervolgadviezen komen kanker en ziektes        metingen, of combinaties van beide.
factoren of toeval niet uit te sluiten. Mede op van het zenuwstelsel bij volwassenen aan bod.
basis van een advies van de Gezondheidsraad                                                       Kinderleukemie
uit 2000 adviseert de Rijksoverheid aan         Twee soorten onderzoek: naar afstand en           Alle onderzoeken bij elkaar duiden op een hoger
gemeenten, provincies en netbeheerders een      naar magneetveldsterkte                           risico op kinderleukemie naarmate de afstand
voorzorgsbeleid. Dat beleid wil zoveel mogelijk De commissie Elektromagnetische velden van        kleiner en de magneetveldsterkte hoger is.
voorkomen dat er nieuwe situaties ontstaan      de Gezondheidsraad heeft de gegevens over         Hierbij is het geschatte risico hoger naarmate de
waarin kinderen langdurig worden blootgesteld   een mogelijke relatie tussen de blootstelling aan blootstelling aan magnetische velden nauwkeu-
aan door bovengrondse hoogspanningslijnen       magnetische velden die worden opgewekt door       riger is bepaald. Bij de meest representatieve
                                                bovengrondse en ondergrondse elektriciteits-      blootstellingsschatting is de magneetveldsterkte
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Samenvatting                                                         Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 4 van 46
bepaald in alle woningen waar het kind tussen    het risico op hersentumoren bijna anderhalf keer  bewijskracht voor beide typen tumoren is, mede
geboorte en diagnose heeft gewoond. Bij          zo hoog bij kinderen die in hun woningen lang-    doordat hiervoor in proefdieronderzoek geen
kinderen die langdurig zijn blootgesteld aan een durig zijn blootgesteld aan gemiddelde magneet-   ondersteuning is gevonden, niet voldoende om
gemiddelde magneetveldsterkte van 0,3 tot 0,4    veldsterktes van 0,4 microtesla of meer. Bij deze te spreken van een ‘waarschijnlijk’ of ‘bewezen’
microtesla of meer, lijkt het risico op leukemie risicoschatting is er sprake van een aanzienlijke oorzakelijk verband.
naar schatting ruim twee en een half keer zo     onzekerheid en acht de commissie de kans dat      Over het risico op lymfomen bij kinderen zijn
hoog als bij kinderen die op het achtergrondni-  de verhoging op toeval berust groter dan bij      onvoldoende gegevens beschikbaar om een
veau worden blootgesteld. Bij deze risicoschat-  leukemie.                                         uitspraak te doen over een oorzakelijk verband.
ting is er sprake van een aanzienlijke onzeker-                                                    Het valt niet uit te sluiten dat andere factoren die
heid, maar de kans dat er in werkelijkheid geen  Conclusies                                        samenhangen met de aanwezigheid van boven-
verhoogd risico is, acht de commissie klein.     Uit de analyses van de commissie komen            grondse elektriciteitslijnen een rol spelen. In
Deze nieuwe analyses bevestigen de eerdere       aanwijzingen voor een relatie tussen blootstel-   onderzoeken is daarvan tot nu toe echter niets
conclusies van de Gezondheidsraad.               ling aan magnetische velden rondom boven-         gebleken. Ook is niet uit te sluiten dat toeval een
                                                 grondse elektriciteitslijnen en het optreden van  rol speelt, met name bij de bevindingen over
Andere vormen van kanker                         leukemie en wellicht ook hersentumoren bij        hersentumoren.
Van andere vormen van kanker bij kinderen zijn   kinderen. Als de resultaten worden samengevat
alleen onderzoeksgegevens beschikbaar over       in een door het Amerikaanse Environmental         Aanbevelingen
hersentumoren en lymfomen, maar alleen voor      Protection Agency opgesteld classificatiesys-     De commissie ziet in de huidige stand van
hersentumoren zijn er voldoende gegevens om      teem voor oorzakelijkheid concludeert de          wetenschap geen aanleiding de staatssecretaris
analyses uit te voeren. In onderzoeken met       commissie dat er voor leukemie en voor hersen-    van Infrastructuur en Waterstaat te adviseren
alleen afstand als blootstellingsmaat zijn geen  tumoren ‘aanwijzingen voor een oorzakelijk        het beleid met betrekking tot bovengrondse
aanwijzingen gevonden voor een verband met       verband’ zijn met de blootstelliing aan magneti-  hoogspanningslijnen te heroverwegen. Omdat
hersentumoren bij kinderen. In onderzoeken met   sche velden. Wel zijn de aanwijzingen bij         er aanwijzingen zijn voor een oorzakelijk
magneetveldsterkte als blootstellingsmaat lijkt  hersentumoren zwakker dan bij leukemie. De        verband tussen blootstelling aan magnetische
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Samenvatting                                      Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 5 van 46
velden en een verhoogd risico op kinderleu-
kemie en hersentumoren, en magnetische
velden niet tegengehouden worden door bodem
of bouwmaterialen, geeft de commissie vanuit
gezondheidskundig oogpunt de staatssecretaris
in overweging om het beleid uit te breiden naar
ondergrondse elektriciteitskabels en andere
bronnen van langdurige blootstelling aan
magnetische velden uit het elektriciteitsnetwerk,
zoals transformatorstations en transformator-
huisjes.
       Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 01 | Inleiding            Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 6 van 46
01
inleiding
      Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 01 | Inleiding                                                  Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 7 van 46
Er zijn aanwijzingen dat kinderen die in de buurt van bovengrondse elek-        kunnen zijn. Dit leidde tot verder onderzoek, waarbij de aandacht niet
triciteitslijnen wonen een hogere kans hebben om leukemie te krijgen dan        alleen uitging naar kinderleukemie, maar ook naar andere vormen van
andere kinderen. De oorzaak is onduidelijk: mogelijk spelen de door deze        kanker bij kinderen en volwassenen en naar andere ziektes.
lijnen opgewekte magnetische velden hierbij een rol. Mede op basis van          In 2002 heeft het International Agency for Research on Cancer (IARC),
een advies van de Gezondheidsraad uit 2000 adviseert de Rijksoverheid           een agentschap van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), ELF
aan gemeenten, provincies en netbeheerders een voorzorgsbeleid om zo            magnetische velden bestempeld als ‘mogelijk kankerverwekkend bij
veel als redelijkerwijs mogelijk te voorkomen dat door de aanleg van            mensen’, vooral omdat in epidemiologische onderzoeken een redelijk
nieuwe bovengrondse hoogspanningslijnen of de bouw van woningen,                consistente associatie werd gevonden tussen blootstelling aan dergelijke
scholen of kinderopvangplaatsen nieuwe situaties ontstaan waarin                velden en het risico op kinderleukemie.2
kinderen langdurig boven een bepaald niveau (0,4 microtesla gemiddeld
over het jaar) worden blootgesteld aan magnetische velden. In 2014 heeft        De Gezondheidsraad heeft diverse adviezen over dit onderwerp gepubli-
de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu (het huidige Infrastructuur    ceerd.3-7 In 20004 kwam de raad tot een gelijksoortige conclusie als het
en Waterstaat) de Gezondheidsraad gevraagd het advies uit 2000 te actu-         IARC: ‘de gegevens verkregen uit epidemiologisch onderzoek [wijzen] op
aliseren en zich daarbij niet alleen te richten op kinderleukemie, maar ook     een redelijk consistente associatie werd tussen wonen in de nabijheid van
op andere gezondheidseffecten die mogelijk samenhangen met de                   bovengrondse elektriciteitslijnen en een geringe verhoging van de kans op
aanwezigheid van bovengrondse elektriciteitslijnen.                             leukemie bij kinderen.’
1.1 Achtergrond                                                                 Een associatie is een statistische samenhang en geeft geen uitsluitsel
In 1979 vonden Amerikaanse onderzoekers dat er in de buurt van boven-           over een mogelijk oorzakelijk verband (zie kader). De raad gaf destijds
grondse elektriciteitslijnen (de distributielijnen die in de Verenigde Staten   aan dat een oorzakelijk verband met blootstelling aan ELF magnetische
veelal tussen de woningen door lopen) meer gevallen van kinderleukemie          velden met epidemiologisch onderzoek alleen niet is vast te stellen. In een
voorkwamen dan verderaf.1 Elektriciteitslijnen wekken zogenoemde                advies over mogelijke oorzaken van kinderleukemie dat de raad samen
extreem-laagfrequente (ELF) elektrische en magnetische velden op (zie           met de Belgische Hoge Gezondheidsraad in 2012 heeft uitgebracht
hoofdstuk 2). De vraag rees of blootstelling aan die velden de oorzaak zou      werden soortgelijke conclusies getrokken als in het advies uit 2000.8
         Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 01 | Inleiding                                                                             Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 8 van 46
                                                                                                           lijn, uitgaande van een ongeveer twee maal zo hoog risico in deze popu-
   Associatie of oorzakelijk verband                                                                       latie en onder de aanname dat het een oorzakelijk verband betreft.
   Bij relaties tussen blootstelling aan een bepaalde factor, zoals ELF magnetische velden, en een
   ziekte, zoals kinderleukemie, wordt onderscheid gemaakt tussen associatie en oorzakelijk                Vanwege deze mogelijke gezondheidsrisico’s en de maatschappelijke
   verband. Men spreekt van een associatie tussen blootstelling en ziekte als beide vaker samen
   voorkomen dan op grond van toeval verwacht mag worden. Er is sprake van een oorzakelijk                 ongerustheid over die risico’s adviseert de Rijksoverheid sinds 2005 aan
   verband als de ziekte het gevolg is van de blootstelling. Een associatie tussen blootstelling en        gemeenten, provincies en netbeheerders een voorzorgsbeleid. Daarbij
   ziekte, bepaald uit een statistische analyse, geeft op zich geen uitsluitsel over een al dan niet
   oorzakelijk verband. Dit kan niet bepaald worden op basis van statistiek alleen. Daarvoor is            wordt geadviseerd ‘om bij de vaststelling van streek- en bestemmings-
   aanvullende informatie nodig, bijvoorbeeld uit experimenteel onderzoek of over een biologisch           plannen en van de tracés van bovengrondse hoogspanningslijnen, dan
   werkingsmechanisme.
                                                                                                           wel bij wijzigingen in bestaande plannen of van bestaande hoogspan-
                                                                                                           ningslijnen, zo veel als redelijkerwijs mogelijk is te vermijden dat er
1.2 Kinderleukemie in Nederland                                                                            nieuwe situaties ontstaan waarbij kinderen langdurig verblijven in het
Leukemie bij kinderen is een zeldzame ziekte. Gemiddeld worden er in                                       gebied rond bovengrondse hoogspanningslijnen waarbinnen het jaarge-
Nederland per jaar ongeveer 135 nieuwe gevallen van kinderleukemie                                         middelde magneetveld hoger is dan 0.4 microtesla (de magneetveld-
vastgesteld9, op een totaal van circa 2,8 miljoen kinderen t/m 15 jaar.10                                  zone)’.12 Een nadere toelichting op dit advies is in 2008 gepubliceerd.13
Daarbij gaat het om alle vormen van kinderleukemie. De meeste daarvan,
ruim 80%, zijn acute lymfatische leukemieën. Andere vormen zijn acute                                      1.3 Adviesaanvraag
myeloïde leukemie en chronische vormen van leukemie.                                                       De toenmalige staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu (het huidige
                                                                                                           Infrastructuur en Waterstaat) wilde weten of nieuwe onderzoeksgegevens
Het aantal kinderen dat in Nederland in de directe nabijheid van een                                       aanleiding vormen om het voorzorgsbeleid te heroverwegen. Daarom
bovengrondse hoogspanningslijn woont is zo’n vijftien jaar geleden door                                    heeft zij de Gezondheidsraad verzocht de eerdere adviezen te actuali-
de Gezondheidsraad en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu                                    seren aan de hand van de volgende vragen:
(RIVM) geschat op ongeveer 15.000.4,11 Destijds is berekend dat ongeveer                                   1. Is er een verband tussen het wonen binnen een bepaalde afstand van
één extra geval van kinderleukemie per twee jaar in Nederland het gevolg                                       bovengrondse elektriciteitslijnen en het optreden van
zou kunnen zijn van het wonen nabij een bovengrondse hoogspannings-                                            gezondheidsrisico’s zoals kinderleukemie, andere vormen van kanker
          Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 01 | Inleiding                                                  Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 9 van 46
   bij kinderen en volwassenen en de ziekte van Alzheimer, en speelt de         De adviesaanvraag, de samenstelling van de commissie en de aanbie-
   spanning op de lijnen daarbij een rol?                                       dingsbrief staan op www.gezondheidsraad.nl.
2. Is er een verband tussen de blootstelling aan ELF magnetische velden
   en het optreden van gezondheidsrisico’s?                                     1.4 Werkwijze
3. Indien er een verhoogd risico is dat samenhangt met het langdurig            De commissie heeft de gegevens over een mogelijke relatie tussen de
   verblijven in de nabijheid van bovengrondse elektriciteitslijnen, zijn er    blootstelling aan magnetische velden die worden opgewekt door boven-
   dan aanwijzingen voor andere factoren dan het magnetisch veld die            grondse en ondergrondse elektriciteitslijnen en het optreden van kanker
   samenhangen met de aanwezigheid van bovengrondse                             bij kinderen opnieuw en in meer detail geanalyseerd, met inbegrip van de
   elektriciteitslijnen die dat risico zouden kunnen verklaren?                 meest recente onderzoeken. Zij heeft in de wetenschappelijke literatuur
                                                                                gezocht naar twee soorten epidemiologische onderzoeken:
De vaste commissie Elektromagnetische velden van de Gezondheidsraad             • onderzoeken naar een associatie tussen de afstand van de woning tot
zorgt voor de beantwoording van de adviesaanvraag. Omdat de advies-                 bovengrondse elektriciteitslijnen en het optreden van kanker bij
vraag uiteenlopende gezondheidsrisico’s bestrijkt, is de beantwoording              kinderen;
opgeknipt in drie delen:                                                        • onderzoeken naar een associatie tussen de magneetveldsterkte in de
• in het voorliggende deel I gaat de commissie in op leukemie en andere             woning en het optreden van kanker bij kinderen.
   vormen van kanker bij kinderen;
• in deel II bespreekt zij leukemie en andere vormen van kanker bij             In de onderzoeken die in dit advies in beschouwing zijn genomen is door-
   volwassenen;                                                                 gaans geen onderscheid gemaakt tussen verschillende vormen van
• in deel III bespreekt zij de ziekte van Alzheimer en andere                   kinderleukemie. Daarom hebben de analyses en conclusies betrekking op
   neurodegeneratieve aandoeningen.                                             leukemie bij kinderen in het algemeen.
Deel I is op 18 april 2018 aangeboden aan de staatssecretaris van Infra-        Drie commissieleden met epidemiologische en statistische expertise
structuur en Waterstaat.                                                        hebben onafhankelijk van elkaar de kwaliteit van de beschikbare onder-
                                                                                zoeken beoordeeld. Uiteindelijk resulteerde dat in een gemeenschappelijk
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 01 | Inleiding                                                                   Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 10 van 46
oordeel over de kwaliteit, waarbij een onderscheid is gemaakt tussen                              De commissie heeft zich beperkt tot epidemiologische onderzoeken,
onderzoeken van voldoende en onvoldoende kwaliteit. Alleen onder-                                 omdat die de belangrijkste bron van informatie zijn voor dit onderwerp.
zoeken van voldoende kwaliteit zijn meegewogen in het advies. Een                                 Voor een overzicht van experimenteel onderzoek met proefdieren en
onderzoek is als onvoldoende gekwalificeerd als er, naar het oordeel van                          gekweekte cellen wordt verwezen naar twee belangrijke reviews.14,15
de drie experts, een hoog risico op vertekening van de resultaten is.
                                                                                                  Bij de onderzoeken naar een associatie tussen blootstelling aan ELF
Vervolgens heeft de commissie de resultaten uit de onderzoeken van                                magnetische velden en het optreden van kanker bij kinderen, is de
voldoende kwaliteit per type kanker gecombineerd in een meta-analyse                              commissie nagegaan hoe sterk bij een verhoogd risico de bewijskracht is
(zie kader), zowel voor afstand als voor magneetveldsterkte, om op syste-                         voor een oorzakelijk verband. De commissie hanteert daarbij de systema-
matische wijze alle beschikbare gegevens tegelijk te analyseren. De                               tiek van het Amerikaanse Environmental Protection Agency (EPA), dat de
commissie heeft de uitkomsten van haar eigen meta-analyses vergeleken                             volgende classificaties onderscheidt:16
met de uitkomsten van recent gepubliceerde gepoolde of meta-analyses.                             • oorzakelijk verband bewezen;
Beschrijvende reviews van de wetenschappelijke literatuur zijn in dit                             • oorzakelijk verband waarschijnlijk;
advies niet in aanmerking genomen.                                                                • aanwijzingen voor oorzakelijk verband;
                                                                                                  • uitspraak over oorzakelijk verband niet mogelijk;
   Meta-analyses en gepoolde analyses                                                             • oorzakelijk verband onwaarschijnlijk.
   Bij meta-analyses en gepoolde analyses worden de resultaten uit verschillende onderzoeken
   met een overeenkomstige vraagstelling en aanpak gecombineerd, om tot één risicoschatting te    De zoekstrategieën, de kwaliteitscriteria, een overzicht van de onder-
   komen op basis van alle beschikbare gegevens.
                                                                                                  zoeken en kwaliteitsoordelen en een toelichting op de classi icaties
   In een gepoolde analyse worden de originele basisgegevens van een aantal onderzoeken bij
   elkaar genomen en als één gegevensbestand geanalyseerd en gecorrigeerd voor eventuele          voor bewijskracht staan in het achtergronddocument.
   verstorende factoren (confounders).
   Bij een meta-analyse worden de gepubliceerde risicoschattingen van een aantal onderzoeken
   bij elkaar genomen en wordt één gemiddeld risico berekend. Bij een meta-analyse is men         1.5 Leeswijzer
   afhankelijk van de wijze waarop in de individuele onderzoeken de risicoschattingen zijn
                                                                                                  Het advies begint met een korte uitleg in hoofdstuk 2 van enkele techni-
   berekend en eventueel gecorrigeerd. Bij een gepoolde analyse kunnen de onderzoekers daar
   zelf over beslissen.                                                                           sche begrippen.
          Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 01 | Inleiding                                                 Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 11 van 46
In hoofdstuk 3 bespreekt de commissie de gegevens over het optreden
van kinderleukemie in relatie tot de afstand van de woning tot boven-
grondse elektriciteitslijnen en in relatie tot blootstelling aan magnetische
velden van boven- en ondergrondse elektriciteitslijnen.
In hoofdstuk 4 komen de overeenkomstige gegevens met betrekking tot
andere vormen van kanker bij kinderen aan bod.
In hoofdstuk 5 gaat de commissie in op andere factoren dan de magneet-
veldsterkte die de gevonden associaties zouden kunnen verklaren.
In hoofdstuk 6, ten slotte, geeft de commissie haar slotbeschouwing en
advies.
       Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 02 | Elektriciteitslijnen en magnetische velden Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 12 van 46
02
elektriciteitslijnen en
magnetische velden
      Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 02 | Elektriciteitslijnen en magnetische velden              Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 13 van 46
2.1 Spanning, stroom en velden                                                De spanning op het elektriciteitsnet wisselt 50 keer per seconde van +
De spanning op een elektriciteitslijn veroorzaakt een elektrisch veld. Als er naar – en weer terug (wisselspanning), ofwel met een frequentie van 50
stroom door de lijn loopt, ontstaat er ook een magnetisch veld. Een elek-     hertz (Hz). Dit is een extreem lage frequentie (ELF). Ter vergelijking,
trisch veld en een magnetisch veld verspreiden zich op verschillende          mobiele telefoons werken bij veel hogere frequenties, rond 900 en 2.000
wijzen. Figuur 1 is een vereenvoudigde weergave daarvan.                      megahertz (een megahertz is een miljoen hertz).
 Elektrisch veld en magnetisch veld verspreiden zich
                                                                                 Het elektriciteitsnet
 op een verschillende manier
                                                                                 Het elektriciteitsnet tussen energiecentrale en woning bestaat uit transport- en distributielijnen
                                                                                 en -kabels. Lijnen zijn bovengrondse verbindingen, kabels liggen onder de grond.
                                                                                 Transportverbindingen in Nederland zijn hoogspanningslijnen of -kabels met een spanning van
                                                                                 380 of 220 kilovolt (kV; 1 kV is 1000 V). Zij transporteren de stroom van de centrale naar een
                                                                                 onderstation. Het zijn de snelwegen van het elektriciteitstransport. Tussen onderstations en
                                                                                 transformatorstations lopen eveneens hoogspanningslijnen en -kabels, maar met een lagere
                                                                                 spanning van 150, 110 of 50 kV. Het transport vanaf de transformatorstations naar de
                                                                                 transformatorhuisjes in woonwijken en bij bedrijven vindt plaats door middel van
                                                                                 distributiekabels met een middenspanning van 25, 20, 12.5, 10, 6, 5 of 3 kV. In de
                                                                                 transformatorhuisjes wordt de spanning nog verder verlaagd naar 400 en 230 V en via
                                                                                 laagspanningsdistributiekabels naar de eindbestemming gebracht.
                                                                                 Bovengrondse elektriciteitslijnen zijn in Nederland (vrijwel) uitsluitend hoogspanningslijnen. In
                                                                                 andere landen lopen soms ook distributielijnen bovengronds.
                                                                              2.2 Veldsterkte
                                                                              De sterkte van een elektrisch veld wordt uitgedrukt in volt per meter (V/m).
                                                                              Hoe hoger de spanning, hoe sterker het elektrisch veld. De sterkte van
           Elektrisch veld                     Magnetisch veld
                                                                              een magnetisch veld wordt uitgedrukt in tesla (T). In de praktijk wordt de
Figuur 1. Schematische weergave elektrisch en magnetisch veld bij een
                                                                              sterkte van magnetische velden van het elektriciteitssysteem altijd uitge-
hoogspanningslijn                                                             drukt in microtesla (µT = 1 miljoenste T). Hoe meer stroom er door een lijn
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 02 | Elektriciteitslijnen en magnetische velden                  Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 14 van 46
gaat, des te sterker het magnetisch veld. De sterke van het magnetisch            aandacht daarom uit naar magnetische velden en niet naar elektrische
veld neemt snel af naarmate de afstand tot de lijn toeneemt. Globaal is de        velden.
veldsterkte een factor vier lager bij verdubbeling van de afstand. De
                                                                                   Hoe groter de afstand tot de elektriciteitslijnen, hoe zwakker
afstand tot een geleider, en daarmee de magneetveldsterkte, hangt ook af
                                                                                   het magnetisch veld
van de mate waarin deze doorhangt tussen twee masten (de ‘zeeg’) (zie
figuur 2). Geleiders hangen verder door naarmate ze warmer zijn. Dit is                      lage buitentemperatuur
onder meer afhankelijk van de sterkte van de stroom door de geleider en                      hoge buitentemperatuur
van de omgevingstemperatuur. In de praktijk is de situatie complexer,
omdat er meerdere geleiders en verschillende stroomcircuits in een hoog-
spanningslijn aanwezig zijn, waardoor er lokaal gedeeltelijke ‘uitdoving’ of
verzwakking van magnetische velden kan optreden. Als een manier om
invulling te geven aan het voorzorgbeleid wordt er bij de aanleg van
nieuwe verbindingen naar gestreefd de corridor rond een hoogspannings-
lijn waar de magnetische veldsterkte gemiddeld over het jaar hoger is dan
0,4 µT, de ‘magneetveldzone’, zo smal mogelijk te houden.
Een elektrisch veld wordt aanzienlijk afgezwakt door bomen, planten en
bebouwing. Het dringt vrijwel niet door materialen heen en resulteert in
een oppervlaktelading die naar de aarde wordt afgevoerd. In een woning
is het elektrisch veld afkomstig van een elektriciteitslijn al snel 10 tot 100
keer zwakker dan daarbuiten. Het magnetische veld daarentegen wordt
bijna niet afgezwakt door planten, bouwmaterialen, bodem of ander obsta-
kels. Het dringt makkelijk door in huizen en tot en in het menselijk
                                                                                  Figuur 2. Relatie tussen afstand tot de lijn en magneetveldsterkte op de grond
lichaam, zie figuur 3. Bij onderzoeken naar de relatie tussen boven-
grondse elektriciteitslijnen en mogelijke gezondheidseffecten gaat de
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 02 | Elektriciteitslijnen en magnetische velden                 Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 15 van 46
 Een elektrisch veld is niet invasief, een magnetisch veld wel
                                                                                 kostbare en tijdrovende methode die maar zeer sporadisch in epidemiolo-
                                                                                 gische onderzoeken wordt toegepast. In veruit de meeste onderzoeken
   Magnetisch veld
                                                                                 wordt gewerkt met maten die de werkelijke blootstelling slechts bij bena-
                                                                                 dering weergeven: de afstand van de woning tot een hoogspanningslijn
                                                                                 (doorgaans gemeten als de afstand tot het midden van de lijn op grond-
                                                                                 niveau) of de magneetveldsterkte die in of bij de woning wordt gemeten of
                                                                                 berekend. Beide blootstellingsmaten hebben hun beperkingen.
    Elektrisch veld                                                              Afstand als blootstellingsmaat heeft het voordeel dat hij eenvoudig en
                                                                                 redelijk nauwkeurig te bepalen is. Het nadeel is dat het een heel grove
                                                                                 maat is voor de werkelijke blootstelling aan de door elektriciteitslijnen
                                                                                 veroorzaakte magnetische velden. Die blootstelling is namelijk ook afhan-
                                                                                 kelijk van andere factoren, zoals de hoogte van de lijn boven de grond (zie
                                                                                 figuur 2) en vooral de hoeveelheid stroom die door de lijn getransporteerd
                                                                                 wordt. Deze kan in de tijd aanzienlijk fluctueren.
                                                                                 Magneetveldsterkte is in dat opzicht een nauwkeurigere blootstellings-
Figuur 3. Schematische weergave van de mate waarin elektrisch en magnetisch veld maat, maar de bepaling daarvan heeft ook beperkingen. Ze kan plaats-
doordringen
                                                                                 vinden door middel van metingen of berekeningen. Metingen zijn niet per
                                                                                 definitie nauwkeuriger dan berekeningen. Bij metingen in de woning zijn
2.3 Blootstelling bepalen                                                        onderzoekers afhankelijk van de medewerking van de bewoners. Als die
Een nauwkeurige bepaling van de blootstelling van individuele mensen             geweigerd wordt, kan dat leiden tot vertekening van de resultaten (‘deel-
aan magnetische velden is niet eenvoudig. Dat kan eigenlijk alleen maar          name bias’). Bij berekeningen speelt dat probleem niet. Daarnaast wordt
door middel van langdurige metingen op het lichaam. Dit is echter een            berekende blootstelling doorgaans bepaald over een langere periode,
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 02 | Elektriciteitslijnen en magnetische velden            Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 16 van 46
soms vele jaren, terwijl meting van de magnetische veldsterkte in de        niet de enige bron van blootstelling aan magnetische velden. Ook huis-
woning hooguit gedurende enkele dagen plaatsvindt. Metingen geven           houdelijke apparatuur genereert tijdens het gebruik magnetische velden.
daarmee een minder representatief beeld van de blootstelling over een       Dat resulteert doorgaans in korte piekblootstellingen die bovenop de meer
langere periode.                                                            chronische blootstelling door elektriciteitslijnen komen.
Daarnaast spelen zowel bij onderzoeken met afstand als bij die met          Al deze complicerende factoren worden in de verschillende onderzoeken
magneetveldsterkte als blootstellingsmaat nog enkele andere complice-       naar gezondheidseffecten op verschillende manieren verwerkt, en niet
rende factoren een rol. De eerste is dat mensen vaak een (aanzienlijk)      altijd met dezelfde mate van nauwkeurigheid. Dat bepaalt mede de kwali-
deel van de dag elders doorbrengen, bijvoorbeeld op school of op het        teit van het onderzoek.
werk. Daar kan de blootstelling aan magnetische velden lager maar ook
hoger zijn dan in de eigen woning. Verder vormen hoogspanningslijnen
       Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 03 | Leukemie bij kinderen Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 17 van 46
03
leukemie bij kinderen
      Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 03 | Leukemie bij kinderen                                   Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 18 van 46
In de analyse van de commissie op basis van alle beschikbare onder-           doende kwaliteit, zie tabel 1. Met de gegevens uit de 14 overige onder-
zoeksgegevens wordt een associatie tussen langdurige blootstelling aan        zoeken heeft de commissie een meta-analyse uitgevoerd.
ELF magnetische velden en een verhoogd risico op leukemie bij kinderen        Ook is de commissie nagegaan of er gepoolde of meta-analyses zijn
gevonden. De associatie wordt meer uitgesproken naarmate de blootstel-        gepubliceerd over onderzoeken met afstand als blootstellingsmaat. Dat
ling nauwkeuriger is bepaald. Bij onderzoeken die afstand tot een boven-      bleek er één te zijn: de gepoolde analyse van Kheifets e.a. uit 2010.17
grondse elektriciteitslijn als blootstellingsmaat hanteren is geen duidelijke
associatie te zien, maar bij onderzoeken naar magneetveldsterkte wel. De      Er is één onderzoek gevonden waar het optreden van leukemie bij
associatie is het duidelijkst wanneer de veldsterkte is gemeten of bere-      kinderen is onderzocht in relatie tot de afstand tot ondergrondse hoog-
kend op alle woonadressen tussen geboorte en diagnose. Dit is de meest        spanningskabels.18 Omdat dit niet binnen de vraagstelling van dit advies
representatieve maat voor langdurige blootstelling. Bij blootstelling aan     valt is dit onderzoek niet in de analyses meegenomen. Het is wel opge-
een magneetveldsterkte van meer dan 0,3 tot 0,4 µT is het risico op           nomen in de analyse naar magneetveldsterkte (§ 3.2), omdat het voor de
leukemie naar schatting 2,7 keer zo hoog (95% betrouwbaarheidsinterval        magneetveldsterkte niet uitmaakt of die door een bovengrondse of onder-
1,6-4,8) als bij blootstelling op het achtergrondniveau.                      grondse verbinding wordt veroorzaakt.
3.1 Afstand tot bovengrondse elektriciteitslijnen                             De commissie acht het mogelijk dat er vertekening van de resultaten is
                                                                              doordat sommige onderzoeken die afstand als blootstellingsmaat
3.1.1 Kwaliteit beschikbaar onderzoek                                         hanteren en waar geen associaties gevonden zijn, niet zijn gepubliceerd
De commissie heeft 23 onderzoeken naar de relatie tussen de afstand tot       (‘publicatiebias’).
bovengrondse elektriciteitslijnen en het optreden van leukemie bij
kinderen gevonden. Daarvan waren er 9 volgens de commissie van onvol-         Details van alle onderzoeken en de risicoschattingen staan in het achter-
                                                                              gronddocument.
       Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 03 | Leukemie bij kinderen                                                                         Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 19 van 46
Tabel 1. Kwaliteitsanalyse van onderzoeken naar relatie tussen afstand en risico op                                 Voor een afstand van 0 tot 50 meter van de hoogspanningslijn komt uit de
kinderleukemie
                                                                                                                    gepoolde analyse van Kheifets e.a. een geschatte verhoging van het
  Voldoende kwaliteit                                                           Onvoldoende kwaliteit
                                                                                                                    risico met een factor 1,6 (NB: alle risicoschattingen in de tekst zijn afge-
  Feychting & Ahlbom (1993)19              Kabuto e.a. (2006)27 a               Coleman e.a. (1989)33
  Petridou e.a. (1997)20                   Wünsch-Filho e.a. (2011)28 b         Myers e.a. (1990)34                 rond op 1 decimaal). Alleen voor die afstandscategorie is de risicoschat-
  Tynes & Haldorsen (1997)21               Sermage-Faure e.a. (2013)29          Fajardo-Gutierrez e.a. (1993)35
  Li e.a. (1998)22                         Bunch e.a. (2014)30 c                Olsen e.a. (1993)36                 ting ook statistisch significant verhoogd, zie tabel 2. Voor uitleg over risico-
  McBride et al (1999)23                   Pedersen e.a. (2014)31               Mizoue e.a. (2004)37
  Bianchi e.a. (2000)24 a                  Crespi e.a. (2016)32                 Feizi e.a. (2007)38
                                                                                                                    schatting en significantie, zie het kader.
  Kleinerman e.a. (2000)25                                                      Abdul Rahman e.a. (2008)39
  UK Childhood Cancer Study                                                     Sohrabi e.a. (2010)40                   Risicoschatting en betrouwbaarheidsinterval
  (2000)26                                                                      Tabrizi & Bidgoli (2015)41
                                                                                                                        De risicoschatting geeft weer wat de geschatte kans op een bepaald effect is in een bepaalde
a
   Opgenomen in de gepoolde analyse van Kheifets e.a. (2010).17                                                         situatie relatief ten opzichte van de controlesituatie. Een risicoschatting van 1,3 bijvoorbeeld, wil
b
   Niet-gepubliceerde gegevens van dit onderzoek zijn opgenomen in de gepoolde analyse van Kheifets e.a.
                                                                                                                        in dit geval zeggen dat de geschatte kans op optreden van leukemie 1,3 keer zo groot of 30%
   (2010).17
c
   Actualisering van gegevens uit Kroll e.a. (2010)42 die gebruikt zijn in de gepoolde analyse van Kheifets e.a.        hoger is bij kinderen die dichtbij hoogspanningslijnen wonen ten opzichte van de kans bij
   (2010).17                                                                                                            kinderen die op verdere afstand wonen. Een risicoschatting van 0,9 wil zeggen dat de gevonden
                                                                                                                        kans 0,9 keer zo groot is, ofwel 10% kleiner.
3.1.2 Gepoolde analyse 2010
                                                                                                                        Het 95%-betrouwbaarheidsinterval (BI) geeft aan hoe onzeker de gevonden risicoschatting is.
In 2010 publiceerden Kheifets e.a. een gepoolde analyse van gegevens
                                                        17
                                                                                                                        Het betekent dat, wanneer we het onderzoek 100 maal in dezelfde populatie met verschillende
                                                                                                                        steekproeven zouden herhalen, in 95 gevallen het werkelijke verband (in dit geval het ware
uit onderzoeken met afstand als blootstellingsmaat. Het ging om 5 onder-
                                                                                                                        relatief risico) binnen het betrouwbaarheidsinterval ligt. Bij een relatief risico van 1 is de kans op
zoeken die sinds 2000 zijn gepubliceerd                          24,27,42-44
                                                                               en 1 onderzoek dat op dat                leukemie gelijk aan de controlesituatie. Als het 95% BI de waarde 1 bevat is het gevonden
                                                                                                                        verband niet statistisch significant. Als de laagste waarde van het 95% BI groter is dan 1,
moment nog niet gepubliceerd was.28 De 9 onderzoeken waarvan de
                                                                                                                        spreken we van een statistisch significant verhoogd risico.
commissie de kwaliteit als onvoldoende heeft beoordeeld waren niet in
                                                                                                                        Het is ook mogelijk om statistische uitspraken te doen over een gevonden associatie met behulp
deze gepoolde analyse opgenomen.
                                                                                                                        van een statistische toets. Deze levert een p-waarde op, die aangeeft hoe groot de kans is om
                                                                                                                        de gevonden of een sterkere associatie waar te nemen als er in werkelijkheid geen associatie is.
                                                                                                                        Wanneer de p-waarde kleiner is dan 5% spreken we van een statistisch significante associatie.
Kheifets e.a. hebben de afstand tot de hoogspanningslijnen bij de analyse
                                                                                                                        Belangrijk is dat statistische significantie niet betekent dat het bestaan van een associatie
ingedeeld in drie categorieën: 0 tot 50 meter, 50 tot 100 meter en 100 tot                                              bewezen is (net zoals een niet statistisch significant resultaat niet betekent dat het bewezen is
                                                                                                                        dat er geen associatie is). Daarnaast zegt statistische significantie niets over het al of niet
200 meter. Hun conclusie luidt: hoe kleiner de afstand tot hoogspannings-
                                                                                                                        oorzakelijk zijn van een verband.
lijnen, hoe hoger het risico op het optreden van leukemie bij kinderen.
            Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 03 | Leukemie bij kinderen                                  Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 20 van 46
3.1.3 Analyses van de commissie                                              is de risicoschatting statistisch significant verhoogd. De commissie heeft
De commissie heeft een meta-analyse uitgevoerd van de gegevens uit de        op deze gegevens ook een analyse uitgevoerd om te onderzoeken of het
14 onderzoeken van voldoende kwaliteit, inclusief de originele gegevens      risico toeneemt met afnemende afstand. Deze afstands-responsrelatie
van 2 onderzoeken24,27 die ook zijn opgenomen in de gepoolde analyse         was niet statistisch significant (p=0.20).
van Kheifets e.a. (2010),17 zie tabel 1. Van de overige drie onderzoeken
uit de gepoolde analyse van Kheifets bevatten er twee (Lowenthal e.a.,       Voor alle drie de afstandscategorieën geldt dat de gegevens uit de geana-
2007 en Malagoli e.a., 2010)43,44 in de oorspronkelijke publicatie geen      lyseerde onderzoeken heterogeen zijn, dat wil zeggen dat de resultaten
gegevens over afstand (Kheifets heeft die gegevens direct van de onder-      van de individuele onderzoeken in de meta-analyse niet eenduidig zijn.
zoekers gekregen), en van het derde onderzoek (Kroll e.a., 201042) is een    Dat vermindert de zeggingskracht van de meta-analyse.
actualisatie verschenen die in de meta-analyse van de commissie is opge-
nomen (Bunch e.a., 201430).                                                  De analyse van de gegevens over hoogspanningslijnen met een lijnspan-
                                                                             ning van 200 kV of hoger gaf een risicoschatting van 1,5 voor afstanden
Om de resultaten van de meta-analyse te kunnen vergelijken met die van       van 0 tot 50 meter, 1,1 voor afstanden van 50 tot 100 meter en 1,0 van
de gepoolde analyse van Kheifets, heeft de commissie de afstand inge-        100 tot 200 meter. Deze risicoschattingen waren statistisch niet signifi-
deeld in dezelfde drie categorieën: 0 tot 50 meter, 50 tot 100 meter en 100  cant. Het risico is niet duidelijk hoger dan wanneer alle lijnen onafhankelijk
tot 200 meter. In de adviesaanvraag wordt gevraagd of mogelijk de lijn-      van de spanning op de lijn in beschouwing worden genomen. Hieruit
spanning van belang kan zijn. De commissie heeft daarom voor dezelfde        komen geen aanwijzingen dat de spanning op de lijn een belangrijke
categorieën ook een analyse uitgevoerd met alleen de gegevens van            factor is voor de risicoschatting. Deze analyse is echter gebaseerd op
hoogspanningslijnen met een spanning hoger dan 200 kV.                       slechts 2 tot 4 onderzoeken per afstandscategorie.
In de meta-analyse van de commissie is een verhoogde risicoschatting         Tabel 2 vat de resultaten van de gepoolde analyse van Kheifets e.a. en
gevonden bij een afstand van 0 tot 50 meter (een factor 1,2) en bij een      van de meta-analyses van de commissie samen. Meer informatie over de
afstand van 50 tot 100 meter (een factor 1,3), en een verlaagd risico bij    analyses en de daarvoor gebruikte gegevens staat in het achtergrond-
100-200 meter (een factor 0,9). Alleen voor de categorie 50 tot 100 meter    document.
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 03 | Leukemie bij kinderen                                                                         Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 21 van 46
Tabel 2. Analyse van gegevens over relatie tussen afstand en risico op kinderleukemie                                   Tabel 3. Kwaliteit onderzoeken naar relatie tussen magneetveldsterkte en risico op
                                                                                                                        kinderleukemie
  Afstand tot hoogspanningslijn in meters Risicoschattinga                  95% BIa          Aantal onderzoeken
  Gepoolde analyse Kheifets e.a.      17                                                                                  Voldoende kwaliteit                                                                  Onvoldoende kwaliteit
  0-50                                              1,59                    1,02-2,50        6                            Savitz e.a. (1988)47 b                      Bianchi e.a. (2000)24 c                  Tomenius (1986)62 b
                                                                                                                          London e.a. (1991)48                        Schüz e.a. ( 2001)55                     Coghill (1996)63 b
  50-100                                            1,30                    0,89-1,91        6
                                                                                                                          Feychting & Ahlbom (1993)19 a b             Kabuto e.a. (2006)27 c                   Feizi e.a. (2007)38
  100-200                                           1,20                    0,90-1,59        6
                                                                                                                          Olsen e.a. (1993)36 a b f                   Meji-Arangure e.a. (2007)56              Jirik e.a. (2012)64
  >200 (referentiegroep)                            1,00
                                                                                                                          Verkasalo e.a. (1993)49 a b                 Malagoli e.a. (2010)43                   Tabrizi & Bidgoli (2015)41
  Meta-analyse commissie                                                                                                  Linet e.a. (1997)50 a b                     Does e.a. (2011)57
  0-50                                              1,22                    0,93-1,61        11                           Tynes & Haldorsen (1997)21 a b              Wünsch-Filho e.a. (2011)28 d
  50-100                                            1,27                    1,02-1,58        9                            Dockerty e.a. (1998)51 a b                  Bunch e.a. (2015)18
  100-200                                           0,90                    0,72-1,12        3                            Michaelis e.a. (1998)52 a b                 Pedersen e.a. (2015)58
  Referentiegroep    b
                                                    1,00                                                                  Green e.a. (1999)53 b                       Salvan e.a. (2015)59
  Meta-analyse commissie lijnspanning ≥200 kV                                                                             McBride e.a. (1999)23 a b                   Bunch e.a. (2016)60 e
  0-50                                              1,45                    0,78-2,70        4                            UK Childhood Cancer Study                   Kheifets e.a. (2017)61
  50-100                                            1,06                    0,74-1,50        4                            (1999)54 a g
  100-200                                           1,01                    0,73-1,40        2
                                                                                                                        a
                                                                                                                           Opgenomen in de gepoolde analyse van Ahlbom e.a. (2000).45
                                                                                                                        b
                                                                                                                           Opgenomen in de gepoolde analyse van Greenland e.a. (2000).46
  Referentiegroepb                                  1,00
                                                                                                                        c
                                                                                                                           Opgenomen in de gepoolde analyse van Kheifets e.a. (2010).17
a
   Voor toelichting op risicoschatting en betrouwbaarheidsinterval zie kader. Statistisch significante waarden zijn vet
                                                                                                                        d
                                                                                                                           Niet-gepubliceerde gegevens van dit onderzoek zijn opgenomen in de gepoolde analyse van Kheifets e.a. (2010).17
   aangegeven.
                                                                                                                        e
                                                                                                                           Actualisering van gegevens uit Kroll e.a. (2010)42 die opgenomen zijn in de gepoolde analyse van Kheifets e.a.
b
   De referentieafstanden in de verschillende onderzoeken zijn niet gelijk.                                                (2010).17
                                                                                                                        f
                                                                                                                           Niet opgenomen in de huidige analyse; actualisering in Pedersen e.a. (2015).58
                                                                                                                        g
                                                                                                                           Niet opgenomen in de huidige analyse vanwege waarschijnlijke overlap in gebied en tijdsperiode met Bunch e.a.
                                                                                                                           (2015)18, dat een recenter onderzoek is.
3.2 Magneetveldsterkte
3.2.1 Kwaliteit beschikbaar onderzoek                                                                                   Ook is de commissie nagegaan of er eerder meta-analyses of gepoolde
De commissie heeft 29 onderzoeken naar de relatie tussen magneetveld-                                                   analyses zijn gepubliceerd. In 2000 zijn twee gepoolde analyses
sterkte en het optreden van leukemie bij kinderen gevonden. Bij de kwali-                                               verschenen: Ahlbom e.a.45 en Greenland e.a.46 In 2010 is de eerderge-
teitsanalyse van de commissie bleek dat 5 daarvan van onvoldoende                                                       noemde gepoolde analyse van Kheifets e.a. gepubliceerd.17
kwaliteit zijn, zie tabel 3. Met de gegevens van de overige 24 onder-
zoeken heeft de commissie meta-analyses uitgevoerd.                                                                     De commissie acht bij deze onderzoeken publicatiebias niet waarschijnlijk.
                                                                                                                        Het gaat bij dit onderwerp altijd om grote en dus dure onderzoeken die
                                                                                                                        daarom vrijwel altijd zullen worden gepubliceerd.
           Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 03 | Leukemie bij kinderen                                  Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 22 van 46
Details van alle onderzoeken en de uitkomsten ervan staan in het achter-     Een samenvatting van de resultaten van de drie gepoolde analyses staat
gronddocument.                                                               in tabel 4.
3.2.2 Gepoolde analyses uit 2000 en 2010                                     3.2.3 Analyses van de commissie
Ahlbom e.a. (2000)45 hebben een gepoolde analyse uitgevoerd met de           De commissie heeft met de gegevens uit de 24 onderzoeken van
gegevens uit 9 onderzoeken met magneetveldsterkte als blootstellings-        voldoende kwaliteit (inclusief die van de originele onderzoeken uit de
maat. Zij concluderen dat blootstelling aan een magnetisch veld met een      gepoolde analyses van Ahlbom, Greenland en Kheifets) meta-analyses
sterkte van 0,4 µT of meer geassocieerd is met een verhoging van het         uitgevoerd. Daarin zijn zowel onderzoeken met gemeten als met bere-
risico op het optreden van leukemie bij kinderen met een factor 2,0.         kende veldsterkte opgenomen. De magneetveldsterkte is voor de analyse
                                                                             ingedeeld in drie blootstellingscategorieën:
Greenland e.a. (2000)46 komen op basis van een analyse van de gege-          • tussen 0,1 en 0,2 µT (of tussen 0,1 en 0,3 µT, afhankelijk van de
vens uit 12 onderzoeken op een verhoging van het risico met een factor           afbakening van de blootstellingscategorieën in de individuele
1,7 bij een magneetveldsterkte van 0,3 µT of meer.                               onderzoeken);
                                                                             • 0,2 tot 0,3 µT (of 0,3 tot 0,4 µT, afhankelijk van de afbakening van de
De meest recente gepoolde analyse is die van Kheifets e.a. (2010).17             blootstellingscategorieën in de individuele onderzoeken);
Daarin worden de gegevens uit 7 onderzoeken die zijn verschenen na de        • 0,3 µT of meer (of 0,4 µT of meer, afhankelijk van de afbakening van de
analyses van Ahlbom en Greenland gecombineerd. Bij een magneetveld-              blootstellingscategorieën in de individuele onderzoeken).
sterkte van 0,4 µT of meer berekenen Kheifets e.a. een verhoging van het     • De referentiegroepen konden verschillen, afhankelijk van de
risico met een factor 1,5. Net als in de analyse van Ahlbom, is in de            afbakening van de blootstellingscategorieën in de individuele
analyse van Kheifets een blootstellings-responsrelatie waarneembaar:             onderzoeken.
hoe sterker het geschatte magneetveld waaraan kinderen worden bloot-
gesteld, hoe hoger het risico op het optreden van leukemie.                  De meta-analyse van de commissie waarin alle onderzoeken zijn opge-
                                                                             nomen laat bij blootstelling aan een magneetveldsterkte van meer dan 0,3
                                                                             of 0,4 µT een statistisch significant verhoogd risico zien. Het risico is
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 03 | Leukemie bij kinderen                                  Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 23 van 46
                                                                             Tabel 4. Analyse gegevens over relatie tussen magneetveldsterkte en risico op
verhoogd met naar schatting een factor 1,6 (95% BI 1,1-2,3). Dit komt
                                                                             kinderleukemie
overeen met de resultaten van de eerder gepubliceerde gepoolde
                                                                               Blootstelling (magneetveldsterkte in µT)            Risicoschattinga 95% BIa              Aantal onderzoeken
analyses (zie tabel 4). De commissie heeft op deze gegevens ook een            Gepoolde analyse Ahlbom e.a. (2000)         45
                                                                               ≥0,4                                                2,00                    1,27-3,13     9
meta-regressieanalyse uitgevoerd om te onderzoeken of het risico
                                                                               0,2-<0,4                                            1,11                    0,84-1,47     9
toeneemt met toenemende blootstelling en vond geen statistisch signifi-        0,1-<0,2                                            1,08                    0,89-1,31     9
                                                                               <0,1 (referentiegroep)                              1,00
cante blootstellings-responsrelatie (p=0,15).
                                                                               Gepoolde analyse Greenland e.a. (2000)          46
                                                                               >0,3                                                1,68                    1,23-2,31     9
                                                                               >0,2-≤0,3                                           1,06                    0,78-1,44     8
De commissie heeft vervolgens in nadere analyses onderscheid gemaakt           >0,1-≤0,2                                           1,01                    0,84-1,21     12
tussen onderzoeken die de magneetveldsterkte op verschillende woon-            ≤0,1 (referentiegroep)                              1,00
                                                                               Gepoolde analyse Kheifets e.a. (2010)        17
adressen hebben gemeten of berekend (het adres waar het kind is                ≥0,4                                                1,46                    0,80-2,68     7
geboren, het adres waar het kind woonde op het moment van diagnose             0,2-<0,4                                            1,22                    0,78-1,89     7
                                                                               0,1-<0,2                                            1,07                    0,81-1,41     7
en eventuele andere adressen in de tussenliggende periode), en onder-          <0,1 (referentiegroep)                              1,00
zoeken die alleen op één adres hebben gekeken (geboorteadres of adres          Meta-analyse commissie, alle onderzoeken
                                                                               >0,3 of >0,4                                        1,62                    1,13-2,34     12
bij diagnose). De eerste methode geeft een representatiever beeld van de       0,2-0,4                                             1,18                    0,93-1,50     13
                                                                               0,1-0,2 of 0,1-0,3                                  1,18                    1,00-1,39     18
blootstelling over een langere periode dan de tweede.
                                                                               Referentiegroep    b
                                                                                                                                   1,00
                                                                               Meta-analyse commissie; magneetveld bepaald op alle woonadressen
                                                                               >0,3 of >0,4                                        2,71                    1,55-4,75     5
Uit de meta-analyse van onderzoeken die alle woonadressen hebben
                                                                               0,2-0,4                                             1,35                    0,99-1,84     6
meegenomen, komt een hogere risicoschatting naar voren bij blootstelling       0,1-0,2 of 0,1-0,3                                  1,19                    0,96-1,46     9
                                                                               Referentiegroep    b
                                                                                                                                   1,00
aan een veldsterkte van meer dan 0,3 of 0,4 µT, naar schatting een factor
                                                                               Meta-analyse commissie; magneetveld alleen bepaald op geboorteadres of adres bij diagnose
2,7 (95% BI 1,6-4,8), dan bij onderzoeken die slechts één adres hebben         >0,3 of >0,4                                        1,21                    0,79-1,85     7
                                                                               0,2-0,4                                             0,99                    0,69-1,42     7
onderzocht, naar schatting een factor 1,2 (95% BI 0,8-1,9) (zie tabel 4).      0,1-0,2 of 0,1-0,3                                  1,19                    0,86-1,65     9
Een meta-regressieanalyse vond in de groep ‘verschillende adressen’            Referentiegroep    b
                                                                                                                                   1,00
geen statistisch significante blootstellings-responsrelatie (p=0,07).        a
                                                                                Voor toelichting op risicoschatting en betrouwbaarheidsinterval zie tekstkader in §3.1. Statistisch significante
                                                                                waarden zijn vet aangegeven.
                                                                             b
                                                                                De referentiegroepen in de verschillende onderzoeken zijn niet gelijk.
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 03 | Leukemie bij kinderen                                  Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 24 van 46
De heterogeniteit van de resultaten tussen de verschillende onderzoeken      De resultaten van onderzoeken in de meta-analyses zijn heterogeen, wat
is relatief laag.                                                            de zeggingskracht van de uitkomsten van de meta-analyses van de
                                                                             commissie vermindert.
Tabel 4 vat de resultaten van de gepubliceerde gepoolde analyses en van
de meta-analyses van de commissie samen. Meer informatie over de             De meta-analyses van de commissie van de gegevens over de gemeten
analyses en de daarvoor gebruikte gegevens staat in het achtergronddo-       en/of berekende magneetveldsterkte laten wel een duidelijke associatie
cument.                                                                      zien met een verhoogd risico op kinderleukemie. De commissie hecht de
                                                                             meeste waarde aan de analyse waarin alleen de onderzoeken zijn opge-
3.3 Conclusies                                                               nomen die de blootstelling op alle woonadressen van geboorte tot diag-
De meta-analyses van de commissie van de gegevens over afstand tot           nose hebben bepaald, omdat dat naar verhouding het meest representa-
bovengrondse elektriciteitslijnen en het optreden van kinderleukemie laten   tieve beeld geeft van de blootstelling over een langere periode. Die
geen duidelijke associaties met het optreden van kinderleukemie zien.        analyse geeft aan dat bij een veldsterkte van meer dan 0,3 à 0,4 µT het
Binnen een afstand van 0 tot 100 meter is er geen duidelijke toename van     risico naar schatting 2,7 maal is verhoogd (95% BI 1,6-4,8). Dat is hoger
de risicoschatting naarmate men dichter bij een hoogspanningslijn woont.     dan de schattingen uit eerdere onderzoeken, al overlappen de betrouw-
Bij een afstand van 0 tot 50 meter is het risico naar schatting verhoogd     baarheidsintervallen van de eerdere en huidige risicoschattingen elkaar.
met een factor 1,2 en bij een afstand van 50 tot 100 meter met een factor    Er is echter geen statistisch significante blootstellings-responsrelatie
1,3. Het risico bij een afstand van 100 tot 200 meter is niet verhoogd,      gevonden.
maar die schatting is gebaseerd op slechts drie onderzoeken.
                                                                             Deze bevindingen bevestigen de uitkomsten van de eerder in de weten-
Uit de analyses komen geen duidelijke aanwijzingen dat de hoogte van de      schappelijke literatuur gepubliceerde gepoolde analyses en de eerdere
spanning op de lijn van invloed is op de hoogte van het risico, maar er is   conclusies van de Gezondheidsraad.
slechts een gering aantal onderzoeken beschikbaar over hoogspannings-
lijnen met een lijnspanning van 200 kV of meer.                              Al met al ziet de commissie in de beschikbare gegevens over associaties
                                                                             tussen magneetveldsterkte en een verhoogd risico op kinderleukemie
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 03 | Leukemie bij kinderen                                  Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 25 van 46
‘aanwijzingen’ voor een oorzakelijk verband. Omdat er nauwelijks aanvul-
lend bewijs is uit dierexperimenteel of in vitro-onderzoek en er vooralsnog
geen inzicht is in een mogelijk werkingsmechanisme14,15 acht de
commissie de EPA-classificaties ‘waarschijnlijk oorzakelijk verband’ en
‘bewezen oorzakelijk verband’ niet van toepassing.
       Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 04 | Andere vormen van kanker bij kinderen Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 26 van 46
04
andere vormen van
kanker bij kinderen
      Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 04 | Andere vormen van kanker bij kinderen                   Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 27 van 46
Van andere vormen van kanker zijn alleen gegevens bekend over hersen-         4.2 Hersentumoren: magneetveldsterkte
tumoren en lymfomen. Op grond van de zeer beperkte hoeveelheid gege-
vens kan slechts worden geconcludeerd dat er geen aanwijzingen zijn           4.2.1 Kwaliteit beschikbaar onderzoek
voor een associatie tussen de afstand van de woning tot bovengrondse          In 2010 is een gepoolde analyse gepubliceerd van Kheifets e.a.65 waarin
elektriciteitslijnen en het risico op hersentumoren bij kinderen. De          de gegevens zijn gecombineerd van 10 onderzoeken naar de relatie
commissie heeft wel aanwijzingen gevonden voor een associatie tussen          tussen de sterkte van ELF magnetische velden en het optreden van
langdurige blootstelling aan magneetveldsterktes van boven 0,3 à 0,4 µT       hersentumoren bij kinderen. Sindsdien zijn er 3 nieuwe onderzoeken
en het risico op hersentumoren bij kinderen. Dat risico is naar schatting     verschenen, waarvan er 1 (Bunch e.a. 2016)60 een uitbreiding is van een
met een factor 1,4 verhoogd, maar de onzekerheidsmarge is groot. Voor         eerder onderzoek (Kroll e.a., 2010).42 Het onderzoek van Bunch e.a.
lymfomen zijn de gegevens te beperkt om conclusies te trekken.                (2015)18 betreft magneetvelden van ondergrondse kabels. De kwaliteits-
                                                                              analyse van de onderzoeken staat in tabel 5.
4.1 Hersentumoren: afstand
                                                                              Tabel 5. Kwaliteit van onderzoeken naar relatie tussen magneetveldsterkte en risico
Er zijn slechts twee onderzoeken waarin de relatie tussen afstand tot
                                                                              op hersentumoren bij kinderen
bovengrondse hoogspanningslijnen en andere vormen van kanker bij                Voldoende kwaliteit                                                                 Onvoldoende kwaliteit
kinderen is onderzocht. In beide gevallen gaat het om hersentumoren.            Savitz e.a. (1988)47 a                         UK Childhood Cancer
                                                                                Feychting & Ahlbom (1993)19 a                  Study (1999)54 a d
Beide onderzoeken waren van voldoende kwaliteit om mee te wegen in dit          Olsen e.a. (1993)36 a c                        Schüz e.a. (2001)67 a
                                                                                Verkasalo e.a. (1993)49 a                      Saito e.a. (2010)68 a
advies, maar een meta-analyse uitvoeren van slechts twee onderzoeken
                                                                                Preston-Martin e.a. (1996)66 a                 Bunch e.a. (2015)18
is niet zinvol.                                                                 Tynes & Haldorsen (1997)21 a                   Pedersen e.a. (2015)58
                                                                                                                               Bunch e.a. (2016)60 b
                                                                              a
                                                                                 Opgenomen in de gepoolde analyse van Kheifets e.a. (2010).65
Feychting en Ahlbom (1993)19 vonden voor een afstand van 50 meter of             Actualisering van gegevens uit Kroll e.a. (2010)42 die gebruikt zijn in de gepoolde analyse van Kheifets e.a. (2010).17
                                                                              b
                                                                              c
                                                                                 Niet opgenomen in de huidige analyse; actualisering in Pedersen e.a. (2015).58
minder een verlaagd risico op het optreden van een hersentumor bij            d
                                                                                 Niet opgenomen in de huidige analyse vanwege waarschijnlijke overlap in gebied en tijdsperiode met Bunch e.a. (2016)60, dat
                                                                                 een recenter onderzoek is.
kinderen (risicoschatting 0,5; 95% BI 0,0-2,8). Bunch e.a. (2014) vonden
                                                                   30
voor een afstand tussen 0 en 200 meter een risicoschatting van 1,1 (95%
BI 0,8-1,4).
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 04 | Andere vormen van kanker bij kinderen                 Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 28 van 46
De commissie acht het mogelijk dat de resultaten voor hersentumoren         • tussen 0,1 en 0,2 µT (of tussen 0,1 en 0,3 µT, afhankelijk van de
vertekend zijn doordat er wellicht onderzoeken waar geen associaties            afbakening van de blootstellingscategorieën in de geanalyseerde
gevonden zijn niet zijn gepubliceerd (‘publicatiebias’). Hersentumoren zijn     onderzoeken);
vaak secundiare uitkomsten bij studies die verbanden tussen hoogspan-       • 0,2 tot 0,4 µT;
ningslijnen en kinderleukemie bestuderen. Het is mogelijk dat de resul-     • 0,3 µT of meer (of 0,4 µT of meer, afhankelijk van de afbakening van de
taten hiervan alleen beschreven worden als de resultaten significant zijn.      blootstellingscategorieën in de geanalyseerde onderzoeken).
4.2.2 Gepoolde analyse 2010                                                 In de meta-analyse van de commissie was het risico op een hersentumor
Kheifets e.a. concluderen op basis van een analyse van 10 onderzoeken       bij blootstelling in de hoogste blootstellingscategorie, meer dan 0,3 of
dat bij een magneetveldsterkte van meer dan 0,4 µT het risico op een        0,4 µT, naar schatting verhoogd met een factor 1,4 (95% BI 0,8-2,7). De
hersentumor naar schatting verhoogd is met een factor 1,2. Volgens de       commissie heeft op deze gegevens ook een meta-regressieanalyse uitge-
onderzoekers levert deze analyse ‘weinig bewijs’ voor een associatie        voerd om te onderzoeken of het risico toeneemt met toenemende bloot-
tussen blootstelling aan ELF magnetische velden en hersentumoren bij        stelling, en vond geen statistisch significante blootstellings-responsrelatie
kinderen.                                                                   (p=0,08).
4.2.3 Analyses van de commissie                                             Tabel 6 vat de resultaten van gepoolde analyse van Kheifets en van de
De commisse heeft een meta-analyse uitgevoerd met de gegevens uit de        meta-analyse van de commissie samen. Meer informatie over de
10 onderzoeken die in de gepoolde analyse van Kheifets zijn opgenomen       analyses en de daarvoor gebruikte gegevens staat in het
(met geactualiseerde gegevens uit een van deze onderzoeken, zie boven)      achtergronddocument.
en 2 nieuwe onderzoeken (Pedersen e.a. (2016)58 en Bunch e.a.
(2015)18). De magneetveldsterkte is voor de analyse ingedeeld in vier       Uit de meta-analyse komt een hogere risicoschatting dan uit de gepoolde
blootstellingscategorieën:                                                  analyse van Kheifets e.a. (2010).65 Een mogelijke verklaring hiervoor is
• 0 tot 0,1 µT (de referentiecategorie);                                    dat in de meta-analyse van de commissie twee recente onderzoeken18,58
                                                                            zijn opgenomen die beide een verhoogd risico in de categorie meer dan
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 04 | Andere vormen van kanker bij kinderen                                                Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 29 van 46
0,3 of 0,4 µT laten zien. Een van deze onderzoeken betreft blootstelling                                   geen associaties gevonden zijn niet zijn gepubliceerd (‘publicatiebias’).
aan magneetvelden van ondergrondse kabels.                                                                 Lymfomen zijn vaak secundiare uitkomsten bij studies die verbanden
                                                                                                           tussen hoogspanningslijnen en kinderleukemie bestuderen. Het is moge-
Tabel 6. Analyse gegevens over relatie tussen magneetveldsterkte en risico op
hersentumoren bij kinderen                                                                                 lijk dat de resultaten hiervan alleen beschreven worden als de resultaten
  Blootstelling (magneetveldsterkte in µT)            Risicoschattinga         95% BIa  Aantal onderzoeken significant zijn.
  Gepoolde analyse Kheifets e.a. (2010)65
  ≥0,4                                                1,15                    0,60-2,21 10                 Tabel 7. Kwaliteit onderzoeken naar relatie tussen magneetveldsterkte en risico op
  0,2-<0,4                                            0,77                    0,43-1,37 10                 lymfomen bij kinderen
  0,1-<0,2                                            0,90                    0,60-1,37 10                   Voldoende kwaliteit                                                             Onvoldoende kwaliteit
  <0.1 (referentiegroep)                              1,00
                                                                                                             Savitz e.a. (1988) 47
                                                                                                                                                        Verkasalo e.a. (1993)   49
  Meta-analyse commissie                                                                                     Feychting & Ahlbom (1993)19                Tynes & Haldorsen (1997)21
  >0,3 of 0,4                                         1,44                    0,77-2,69 6                    Olsen e.a. (1993)36 a                      Pedersen e.a. (2015)58
  0,2-0,4                                             1,29                    0,74-2,27 7                  a
                                                                                                              Niet opgenomen in de huidige analyse; actualisering in Pedersen e.a. (2015).58
  0,1-0,2 of 0,1-0,3                                  0,96                    0,74-1,24 8
  Referentiegroep b                                   1,00
                                                                                                           4.3.2 Analyses van de commissie
a
   Voor toelichting op risicoschatting en betrouwbaarheidsinterval zie kader in § 3.1.
b
   De referentiegroepen in de verschillende onderzoeken zijn niet gelijk.                                  De resultaten van de meta-analyse geven aanwijzingen voor een associatie
                                                                                                           tussen langdurige blootstelling aan magnetische velden en de kans op het
4.3 Lymfomen: magneetveldsterkte                                                                           optreden van lymfomen bij kinderen. Bij blootstelling boven 0,2 µT is het
                                                                                                           risico naar schatting met een factor 1,9 verhoogd, maar er zit een grote
4.3.1 Kwaliteit beschikbaar onderzoek                                                                      onzekerheid in deze schatting (95% BI 0,8-4,9). Het aantal onderzoeken is
Er zijn geen meta-analyses of gepoolde analyses over lymfomen gepubli-                                     gering. Bovendien is in alle onderzoeken het aantal kinderen met lymfoom
ceerd. Wel zijn er in zes onderzoeken naar leukemie ook gegevens over                                      gering (tussen de 0 en 3 gevallen in de hoogste blootstellingscategorie). De
lymfomen verzameld. De kwaliteitsanalyse van die onderzoeken staat in                                      commissie heeft op deze gegevens ook een meta-regressieanalyse uitge-
tabel 7. De details van de onderzoeken staan in het achtergronddocument.                                   voerd om te onderzoeken of het risico toeneemt met toenemende blootstel-
                                                                                                           ling, maar vond geen significante blootstellings-responsrelatie (p=0,18). De
Evenals bij hersentumoren acht de commissie het mogelijk dat de resul-                                     commissie vindt het daarom niet verantwoord om een conclusie te trekken.
taten voor lymfomen vertekend zijn doordat er wellicht onderzoeken waar
           Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 04 | Andere vormen van kanker bij kinderen                                                     Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 30 van 46
Tabel 8 vat de resultaten van de meta-analyse van de commissie samen.                                           magnetische velden en het risico op hersentumoren bij kinderen wat
Meer informatie over de analyse en de daarvoor gebruikte gegevens                                               sterker zijn geworden ten opzichte van de eerdere analyse van Kheifets
staat in het achtergronddocument.                                                                               e.a. (2010). De commissie heeft geen statistisch significante blootstel-
                                                                                                                lings-responsrelatie gevonden.
Tabel 8. Meta-analyse commissie gegevens relatie tussen magneetveldsterkte en
risico op lymfomen bij kinderen
  Blootstelling (magneetveldsterkte in µT)             Risicoschattinga        95% BIa       Aantal onderzoeken In de onderzoeken naar lymfomen bij kinderen zijn slechts heel weinig
  >0,2                                                 1,91                    0,75-4,86     3
  0,01-0,2 of 0,1-0,4                                  1,02                    0,63-1,63     4
                                                                                                                patiënten opgenomen. De commissie vindt het daarom niet verantwoord
  Referentiegroep b                                    1,00                                                     conclusies uit deze gegevens te trekken.
a
   Voor toelichting op risicoschatting en betrouwbaar heidsinterval zie tekstkader in § 3.1.
b
   De referentiegroepen in de verschillende onderzoeken zijn niet gelijk.
                                                                                                                De bewijskracht voor een oorzakelijk verband tussen het risico op hersen-
4.4 Conclusie                                                                                                   tumoren bij kinderen en blootstelling aan elektromagnetische velden wordt
Over afstand tot bovengrondse elektriciteitslijnen en het optreden van                                          volgens de commissie het best getypeerd door de classificatie ‘aanwij-
hersentumoren bij kinderen zijn maar beperkt gegevens beschikbaar. Die                                          zingen voor oorzakelijk verband’. De commissie acht de aanwijzingen
beperkte gegevens wijzen niet op een associatie.                                                                echter minder sterk dan bij kinderleukemie. Wat betreft de relatie tussen
                                                                                                                lymfomen bij kinderen en blootstelling aan magnetische velden, vindt de
De gegevens over magneetveldsterkte en het het optreden van hersen-                                             commissie de classificatie ‘uitspraak over oorzakelijkheid niet mogelijk’
tumoren bij kinderen suggereren wel een associatie. Bij een veldsterkte                                         van toepassing vanwege het geringe aantal uitgevoerde onderzoeken en
van meer dan 0,3 à 0,4 µT is het risico volgens de meta-analyse van de                                          het kleine aantal patiënten daarin.
commissie naar schatting 1,4 maal verhoogd (95% BI 0,8-2,7). Dat bete-
kent dat de aanwijzingen voor een associatie tussen blootstelling aan ELF
           Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 05 | Andere factoren dan magnetische velden Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 31 van 46
05
andere factoren dan
magnetische velden
      Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 05 | Andere factoren dan magnetische velden                      Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 32 van 46
Naast de blootstelling aan ELF magnetische velden zouden ook andere               conclusie dat er onvoldoende epidemiologische bewijzen zijn voor een
factoren kunnen samenhangen met de aanwezigheid van bovengrondse                  directe associatie tussen sociaal-economische status en kinderleukemie.
elektriciteitslijnen. Het valt niet uit te sluiten dat een of meer van die
andere factoren een rol spelen bij de associaties die zijn gevonden in            Ook verkeersdichtheid kan een verstorende factor zijn. Hoogspannings-
onderzoeken met afstand of magneetveldsterkte als blootstellingsmaat.             lijnen volgen soms drukke verkeersaders. In de buurt daarvan kan bloot-
Evenmin valt uit te sluiten dat sommige van de gevonden associaties op            stelling aan uitlaatgassen plaatsvinden. Onderzoeken naar de relatie
toeval berusten.                                                                  tussen verkeersdichtheid en kinderleukemie laten inderdaad een associ-
                                                                                  atie zien69, maar in onderzoeken naar bovengrondse elektriciteitslijnen
Er is van meet af aan in epidemiologische onderzoeken gezocht naar                waarin werd gecorrigeerd voor verkeersdichtheid, had deze correctie geen
mogelijke verstorende factoren (‘confounders’) die de gevonden associaties        invloed op het eindresultaat.45,56,58
zouden kunnen verklaren. Ook zijn er diverse hypotheses over mogelijk
alternatieve oorzaken. Geen van die verstorende factoren of hypotheses            5.2 De corona-hypothese
vormen naar het oordeel van de commissie een deugdelijke wetenschappe-            Op korte afstand (binnen enkele meters) van de draden van een hoog-
lijke verklaring voor de waargenomen associatie tussen het wonen nabij            spanningslijn is een sterk elektrisch veld aanwezig dat elektrische ontla-
bovengrondse elektriciteitslijnen en het optreden van kanker bij kinderen.        dingen in de lucht kan veroorzaken, de corona. Deze ontladingen kunnen
                                                                                  fijnstof elektrisch opladen. Een hypothese die een aantal jaren geleden
5.1 Verstorende factoren                                                          naar voren kwam, is dat daardoor het fijnstof mogelijk een grotere kans
Er zijn factoren die mogelijk samenhangen met de aanwezigheid van                 heeft in het lichaam terecht te komen en gezondheidseffecten te veroor-
bovengrondse elektriciteitslijnen en met leukemie. Die zouden de resultaten       zaken.70 Het RIVM concludeerde in 2007 en in 2011 dat bovengrondse
van onderzoeken kunnen vertekenen. Zo kunnen gezinnen die in de buurt             hoogspanningslijnen de schadelijke effecten van fijnstof niet beïnvloeden;
van hoogspanningslijnen wonen een lagere sociaal-economische positie              de oplading van fijnstof door bovengrondse hoogspanningslijnen is te
hebben dan gezinnen die verder weg wonen. Huizen dichtbij hoogspan-               gering om het fijnstof meer dan normaal aan luchtwegen, longen en de
ningslijnen kunnen immers goedkoper zijn. In het advies van de Gezond-            huid te laten ‘plakken’.71,72
heidsraad over mogelijke oorzaken van kinderleukemie uit 20128 was de
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 05 | Andere factoren dan magnetische velden                 Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 33 van 46
5.3 De contactstroom hypothese                                               contactstroom) gaan lopen die mogelijk van invloed zou kunnen zijn op
Een andere hypothese is dat het optreden van contactstroom mogelijk          het optreden van leukemie. In een aantal onderzoeken is dat bestu-
een oorzaak zou kunnen zijn van de gevonden associatie tussen bloot-         deerd.74 Er blijken inderdaad contactstromen te kunnen optreden (maar
stelling aan een magnetisch veld en kinderleukemie.73 Die vraag is vooral    die zijn te zwak om voelbaar te zijn). Een relatie met het optreden van
relevant in de Verenigde Staten, waar de aarding van het elektriciteitsnet   leukemie is echter niet gevonden.
nog vaak via de (metalen) waterleiding loopt. Als een kind dan in een
metalen bad zit, kan via contact met de kraan een elektrische stroom (de
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 06 | Conclusies en advies Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 34 van 46
06
conclusies en
advies
      Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 06 | Conclusies en advies                                    Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 35 van 46
In eerdere adviezen heeft de Gezondheidsraad geconcludeerd dat epide-         Daarom vindt de commissie deze bevindingen op zichzelf geen sterke
miologisch onderzoek wijst op een redelijk consistente associatie tussen      aanwijzing voor een verhoogd risico bij kortere woonafstand.
wonen in de nabijheid van bovengrondse elektriciteitslijnen en het risico
op leukemie bij kinderen.4-6 De adviezen waren destijds mede de aanlei-       Uit de analyses komen geen duidelijke aanwijzingen dat de hoogte van de
ding voor de Rijksoverheid om voorzorgsbeleid bij bovengrondse hoog-          spanning op de lijn van invloed is op de risicoschatting, maar dat kan het
spanningslijnen te adviseren.                                                 gevolg zijn van het geringe aantal onderzoeken bij de lijnen met span-
                                                                              ningen van 200 kV of meer.
De commissie heeft nu alle beschikbare relevante epidemiologische gege-
vens over leukemie en andere vormen van kanker bij kinderen opnieuw           Met betrekking tot het optreden van andere vormen van kanker zijn vrijwel
geanalyseerd, in meer detail en met inbegrip van de nieuwste onder-           geen gegevens bekend. Er zijn slechts twee onderzoeken beschikbaar
zoeksgegevens, en komt tot de conclusie dat de recente analyses de            over hersentumoren en afstand tot hoogspanningslijnen, en die geven
eerdere conclusies bevestigen en versterken.                                  geen aanwijzingen voor een associatie.
Gegevens over afstand hebben beperkte informatiewaarde                        Afstand tot een hoogspanningslijn wordt in deze analyses gebruikt als een
De gegevens over afstand tot bovengrondse elektriciteitslijnen en het         (grove) maat voor blootstelling aan magnetische velden. Dichterbij een
optreden van verschillende vormen van kanker bij kinderen laten geen          bovengrondse lijn en bij een hogere spanning op de lijn en de daarmee
duidelijke associaties zien, maar de hoeveelheid gegevens van goede           gepaard gaande hogere stroomsterkte neemt de blootstelling aan het
kwaliteit is beperkt. De kans op het krijgen van kinderleukemie lijkt naar    magnetisch veld toe.
schatting met een factor 1,2 verhoogd te zijn bij kinderen die binnen onge-
veer 50 meter van een bovengrondse elektriciteitslijn wonen. Er is echter     Wel duidelijke associatie bij gegevens over magneetveldsterkte
sprake van aanzienlijke heterogeniteit tussen de uitkomsten van de onder-     De gegevens over magneetveldsterkte en het optreden van verschillende
zoeken. Bovendien acht de commissie publicatiebias niet uitgesloten.          vormen van kanker bij kinderen laten wel duidelijke associaties zien.
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 06 | Conclusies en advies                                     Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 36 van 46
De analyses wijzen op een verhoging van het risico op het krijgen van           In de onderzoeken naar lymfomen bij kinderen konden slechts heel weinig
kinderleukemie bij langdurige blootstelling aan een veldsterkte van meer        patiënten worden opgenomen. De commissie vindt het daarom niet
dan 0,3 à 0,4 µT met naar schatting een factor 1,6. De blootstellings-          verantwoord conclusies uit deze gegevens te trekken. Er zijn ook gege-
responsrelatie was niet statistisch significant. Worden alleen de onder-        vens bekend over kanker in het algemeen, maar die vindt de commissie te
zoeken in beschouwing genomen waarin de blootstelling op alle woon-             aspecifiek om te analyseren.
adressen van geboorte tot diagnose is bepaald, en die daarmee een
representatiever beeld geven van de blootstelling over een langere              De commissie acht het mogelijk dat de resultaten voor hersentumoren en
periode, dan valt de schatting van het risico hoger uit: een factor 2,7. Ook    lymfomen vertekend zijn doordat er wellicht onderzoeken waar geen asso-
bij deze studies was de blootstellings-responsrelatie niet statistisch signifi- ciaties gevonden zijn niet zijn gepubliceerd (publicatiebias). Hersentu-
cant. De heterogeniteit tussen de onderzoeken die de interpretatie van de       moren en lymfomen zijn vaak secundiare uitkomsten bij studies die
bevindingen zou kunnen bemoeilijken, is gering. De commissie acht bij           verbanden tussen hoogspanningslijnen en kinderleukemie bestuderen.
deze onderzoeken publicatiebias niet waarschijnlijk. Het gaat bij dit onder-    Het is mogelijk dat de resultaten hiervan alleen beschreven worden als de
werp altijd om grote en dus dure onderzoeken die daarom vrijwel altijd          resultaten significant zijn.
zullen worden gepubliceerd.
                                                                                Aanwijzingen voor oorzakelijk verband
Over de relatie van andere typen kanker met magneetveldsterkte zijn             De commissie acht een oorzakelijk verband tussen de blootstelling aan
alleen gegevens over hersentumoren en lymfomen beschikbaar. Voor                ELF magnetische velden en het risico op leukemie en hersentumoren bij
langdurige blootstelling aan magnetische velden met een veldsterkte van         kinderen niet bewezen, maar is wel van oordeel dat er aanwijzingen zijn
meer dan 0,3 à 0,4 µT heeft de commissie voor tumoren in de hersenen            voor een dergelijk verband. Die aanwijzingen zijn voor leukemie sterker
bij kinderen een verhoging van het risico gevonden met naar schatting           dan voor hersentumoren. Voor het risico op lymfomen bij kinderen vindt
een factor 1,4 (95% BI 0,8-2,7). Er is geen statistisch significante bloot-     de commissie de EPA-classificatie ‘uitspraak over oorzakelijk verband niet
stellings-responsrelatie gevonden.                                              mogelijk’ van toepassing, vanwege het geringe aantal uitgevoerde onder-
                                                                                zoeken en het kleine aantal patiënten daarin.
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 06 | Conclusies en advies                                    Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 37 van 46
Volgens de commissie is de EPA-classificatie ‘aanwijzingen voor oorzake-      • er nauwelijks aanvullend bewijs is uit dierexperimenteel of in vitro-
lijk verband’ van toepassing op het risico op leukemie en hersentumoren           onderzoek;
bij kinderen omdat:                                                           • er geen inzicht is in een mogelijk werkingsmechanisme.14,15
• zij in haar meta-analyses van de geactualiseerde onderzoeksgegevens
    een associatie tussen blootstelling aan magnetische velden en             De commissie acht de aanwijzingen voor hersentumoren zwakker dan voor
    kinderleukemie en hersentumoren vindt, die bij kinderleukemie meer        kinderleukemie. Daarnaast vindt zij het mogelijk dat de resultaten voor
    uitgesproken is naarmate de blootstelling nauwkeuriger is bepaald;        hersentumoren en lymfomen vertekend zijn als gevolg van publicatiebias.
• de meta-analyses berusten op meerdere observationele onderzoeken
    bij mensen, die van voldoende kwaliteit zijn en door verschillende        Geen aanwijzingen voor andere factoren
    onderzoeksgroepen zijn uitgevoerd;                                        Mogelijke factoren die de uitkomsten van onderzoeken naar wonen nabij
• de uitkomsten consistent zijn met eerdere bevindingen zoals                 hoogspanningslijnen en het optreden van kanker bij kinderen zouden
    beschreven in het Gezondheidsraadadvies uit 20004 en diverse              kunnen vertekenen zijn een lage sociaal-economische positie en
    gepoolde analyses;17,45,46                                                verkeersdichtheid. Maar in onderzoeken waarin voor deze factoren werd
• er geen aanwijzingen zijn dat andere factoren dan het magneetveld de        gecorrigeerd, bleek dat geen invloed te hebben op de uitkomst.
    waargenomen associatie kunnen verklaren.
                                                                              Ook zijn er verschillende hypotheses over mogelijk alternatieve oorzaken.
De commissie acht het beschikbare bewijsmateriaal onvoldoende voor de         Maar ook die vormen naar het oordeel van de commissie geen deugde-
EPA-classificatie ‘oorzakelijk verband waarschijnlijk’, omdat:                lijke wetenschappelijke verklaring voor de waargenomen associatie
• het bewijsmateriaal uitsluitend uit observationeel onderzoek bij mensen     tussen het wonen nabij bovengrondse elektriciteitslijnen en het optreden
    bestaat;                                                                  van kanker bij kinderen.
• niet is uit te sluiten dat andere factoren dan het magnetisch veld of
    toeval toch een rol spelen;                                               Het is niet uit te sluiten dat andere, tot nog toe onbekende factoren of het
                                                                              toeval een rol spelen.
         Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>hoofdstuk 06 | Conclusies en advies                                  Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 38 van 46
Uitbreiding voorzorgbeleid                                                  tegengehouden worden door bodem of bouwmaterialen, geeft de
Al met al ziet de commissie in de huidige stand van wetenschap geen         commissie vanuit gezondheidskundig oogpunt de staatssecretaris in over-
aanleiding de staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat te advi-    weging om het beleid uit te breiden naar ondergrondse elektriciteitskabels
seren het huidige beleid met betrekking tot bovengrondse elektriciteits-    en andere bronnen van langdurige blootstelling aan magnetische velden
lijnen te heroverwegen. Omdat er aanwijzingen zijn voor een oorzakelijk     uit het elektriciteitsnetwerk, zoals transformatorstations en transformator-
verband tussen blootstelling aan magnetische velden en een verhoogd         huisjes.
risico op kinderleukemie en hersentumoren, en magnetische velden niet
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>literatuur                            Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 39 van 46
literatuur
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>literatuur                                                              Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 40 van 46
1
    Wertheimer N, Leeper E. Electrical wiring configurations and childhood     11
                                                                                  Pruppers MJM. Blootstelling aan extreem laag frequente
    cancer. Am J Epidemiol 1979; 109(3): 273-84.                                  elektromagnetische velden van hoogspanningslijnen - Herberekening
2
    IARC - International Agency for Research on Cancer. Non-ionizing              naar aanleiding van het KEMA/RIVM-onderzoek naar de kosten en
    radiation, part 1: static and extremely low-frequency (ELF) electric and      baten van maatregelen ter beperking van magnetische velden bij
    magnetic fields. Lyon: IARC, 2002.                                            hoogspanningslijnen. Bilthoven, RIVM, 2003: RIVM-briefrapport
3
    Gezondheidsraad. Extreem laagfrequente elektromagnetische velden              032/2003.
    en gezondheid. Den Haag, Gezondheidsraad, 1992; publicatienr.              12
                                                                                  Ministerie van Volkshuisvesting Ruimtelijke Ordening en Milieu. Advies
    1992/07.                                                                      met betrekking tot hoogspanningslijnen. https://www.rijksoverheid.nl/
4
    Gezondheidsraad. Blootstelling aan elektromagnetische velden                  ministeries/ministerie-van-infrastructuur-en-waterstaat/documenten/
    (0 Hz - 10 MHz). Den Haag, Gezondheidsraad, 2000; publicatienr.               brieven/2005/01/01/advies-met-betrekking-tot-hoogspanningslijnen,
    2000/06.                                                                      geraadpleegd 17-11-2017.
5
    Gezondheidsraad. Briefadvies Hoogspanningslijnen. Den Haag,                13
                                                                                  Ministerie van Volkshuisvesting Ruimtelijke Ordening en Milieu.
    Gezondheidsraad, 2007; publicatienr. 2007/25.                                 Verduidelijking van het advies met betrekking tot hoogspanningslijnen.
6
    Gezondheidsraad. Briefadvies Hoogspanningslijnen. Den Haag,                   https://www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-infrastructuur-en-
    Gezondheidsraad, 2008; publicatienr. 2008/04.                                 waterstaat/documenten/brieven/2008/11/11/brief-aan-gemeenten-met-
7
    Gezondheidsraad. Briefadvies Hoogspanningslijnen en de ziekte van             verduidelijking-advies-met-betrekking-tot-hoogspanningslijnen,
    Alzheimer. Den Haag, Gezondheidsraad, 2009; publicatienr. 2009/05.            geraadpleegd 17-11-2017.
8
    Health Council of the Netherlands. Childhood leukaemia and                 14
                                                                                  WHO - World Health Organization. Extremely low frequency fields.
    environmental factors. The Hague, Health Council of the Netherlands,          Environmental Health Criteria 238 Geneva: World Health Organization;
    2012; publication no. 2012/33.                                                2007.
9
    Nederlandse Kankerregistratie. http://www.cijfersoverkanker.nl,            15
                                                                                  SCENHIR - Scientific Committee on Emerging, Newly Identified Health
    geraadpleegd 2 maart 2018.                                                    Risks. Potential health effects of exposure to electromagnetic fields
10
    CBS. http://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/7461bev/                (EMF). Brussels, European Commission; 2015; https://ec.europa.eu/
    table?ts=1519633323395, geraadpleegd 2 maart 2018.
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>literatuur                                                             Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 41 van 46
    health/sites/health/files/scientific_committees/emerging/docs/            23
                                                                                 McBride ML, Gallagher RP, Theriault G, Armstrong BG, Tamaro S,
    scenihr_o_041.pdf, geraadpleegd 03-11-2017.                                  Spinelli JJ, e.a. Power-frequency electric and magnetic fields and risk
16
    Owens EO, Patel MM, Kirrane E, Long TC, Brown J, Cote I, e.a.                of childhood leukemia in Canada. Am J Epidemiol 1999; 149(9):
    Framework for assessing causality of air pollution-related health effects    831-42.
    for reviews of the National Ambient Air Quality Standards. Regul Toxicol  24
                                                                                 Bianchi N, Crosignani P, Rovelli A, Tittarelli A, Carnelli CA, Rossitto F,
    Pharmacol 2017; 88: 332-7.                                                   e.a. Overhead electricity power lines and childhood leukemia: a
17
    Kheifets L, Ahlbom A, Crespi CM, Draper G, Hagihara J, Lowenthal             registry-based, case-control study. Tumori 2000; 86(3): 195-8.
    RM, e.a. Pooled analysis of recent studies on magnetic fields and         25
                                                                                 Kleinerman RA, Kaune WT, Hatch EE, Wacholder S, Linet MS, Robison
    childhood leukaemia. Br J Cancer 2010; 103(7): 1128-35.                      LL, e.a. Are children living near high-voltage power lines at increased
18
    Bunch KJ, Swanson J, Vincent TJ, Murphy MF. Magnetic fields and              risk of acute lymphoblastic leukemia? Am J Epidemiol 2000; 151(5):
    childhood cancer: an epidemiological investigation of the effects of         512-5.
    high-voltage underground cables. J Radiol Prot 2015; 35(3): 695-705.      26
                                                                                 UK Childhood Cancer Study Investigators. Childhood cancer and
19
    Feychting M, Ahlbom A. Magnetic-fields and cancer in children residing       residential proximity to power lines. Br J Cancer 2000; 83(11): 1573-80.
    near Swedish high-voltage power-lines. Am J Epidemiol 1993; 138(7):       27
                                                                                 Kabuto M, Nitta H, Yamamoto S, Yamaguchi N, Akiba S, Honda Y, e.a.
    467-81.                                                                      Childhood leukemia and magnetic fields in Japan: a case-control study
20
    Petridou E, Trichopoulos D, Kravaritis A, Pourtsidis A, Dessypris N,         of childhood leukemia and residential power-frequency magnetic fields
    Skalkidis Y, e.a. Electrical power lines and childhood leukemia: a study     in Japan. Int J Cancer 2006; 119(3): 643-50.
    from Greece. Int J Cancer 1997; 73(3): 345-8.                             28
                                                                                 Wünsch-Filho V, Pelissari DM, Barbieri FE, Sant’Anna L, de Oliveira
21
    Tynes T, Haldorsen T. Electromagnetic fields and cancer in children          CT, de Mata JF, e.a. Exposure to magnetic fields and childhood acute
    residing near Norwegian high-voltage power lines. Am J Epidemiol             lymphocytic leukemia in Sao Paulo, Brazil. Cancer Epidemiol 2011;
    1997; 145(3): 219-26.                                                        35(6): 534-9.
22
    Li CY, Lee WC, Lin RS. Risk of leukemia in children living near high-     29
                                                                                 Sermage-Faure C, Demoury C, Rudant J, Goujon-Bellec S, Guyot-
    voltage transmission lines. J Occup Environ Med 1998; 40(2): 144-7.          Goubin A, Deschamps F, e.a. Childhood leukaemia close to high-
         Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>literatuur                                                             Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 42 van 46
    voltage power lines--the Geocap study, 2002-2007. Br J Cancer 2013;       36
                                                                                 Olsen JH, Nielsen A, Schulgen G. Residence near high-voltage
    108(9): 1899-906.                                                            facilities and risk of cancer in children. Br Med J 1993; 307(6909):
30
    Bunch KJ, Keegan TJ, Swanson J, Vincent TJ, Murphy MF. Residential           891-5.
    distance at birth from overhead high-voltage powerlines: childhood        37
                                                                                 Mizoue T, Onoe Y, Moritake H, Okamura J, Sokejima S, Nitta H.
    cancer risk in Britain 1962-2008. Br J Cancer 2014; 110(5): 1402-8.          Residential proximity to high-voltage power lines, risk of childhood
31
    Pedersen C, Raaschou-Nielsen O, Rod NH, Frei P, Poulsen AH,                  hematological malignancies. J Epidemiol 2004; 14(4): 118-23.
    Johansen C, e.a. Distance from residence to power line and risk of        38
                                                                                 Feizi AA, Arabi MA. Acute childhood leukemias and exposure to
    childhood leukemia: a population-based case-control study in Denmark.        magnetic fields generated by high voltage overhead power lines - a risk
    Cancer Causes Control 2014; 25(2): 171-7.                                    factor in Iran. Asian Pac J Cancer Prev 2007; 8(1): 69-72.
32
    Crespi CM, Vergara XP, Hooper C, Oksuzyan S, Wu S, Cockburn M,            39
                                                                                 Abdul Rahman HI, Shah SA, Alias H, Ibrahim HM. A case-control study
    e.a. Childhood leukaemia and distance from power lines in California: a      on the association between environmental factors and the occurrence
    population-based case-control study. Br J Cancer 2016; 115(1): 122-8.        of acute leukemia among children in Klang Valley, Malaysia. Asian Pac
33
    Coleman MP, Bell CM, Taylor HL, Primic-Zakelj M. Leukaemia and               J Cancer Prev 2008; 9(4): 649-52.
    residence near electricity transmission equipment: a case-control study.  40
                                                                                 Sohrabi MR, Tarjoman T, Abadi A, Yavari P. Living near overhead high
    Br J Cancer 1989; 60(5): 793-8.                                              voltage transmission power lines as a risk factor for childhood acute
34
    Myers A, Clayden AD, Cartwright RA, Cartwright SC. Childhood cancer          lymphoblastic leukemia: a case-control study. Asian Pac J Cancer Prev
    and overhead powerlines: a case-control study. Br J Cancer 1990;             2010; 11(2): 423-7.
    62(6): 1008-14.                                                           41
                                                                                 Tabrizi MM, Bidgoli SA. Increased risk of childhood acute lymphoblastic
35
    Fajardo-Gutierrez A, Garduno-Espinosa J, Yamamoto-Kimura L,                  leukemia (ALL) by prenatal and postnatal exposure to high voltage
    Hernandez-Hernandez DM, Gomez-Delgado A, Mejia-Arangure M, e.a.              power lines: a case control study in Isfahan, Iran. Asian Pac J Cancer
    [Residence close to high-tension electric power lines and its association    Prev 2015; 16(6): 2347-50.
    with leukemia in children]. Bol Med Hosp Infant Mex 1993; 50(1): 32-8.
         Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>literatuur                                                               Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 43 van 46
42
    Kroll ME, Swanson J, Vincent TJ, Draper GJ. Childhood cancer and            49
                                                                                   Verkasalo P, Pukkala E, Hongisto MY, Valjus JE, Jarvinen PJ, Heikkila
    magnetic fields from high-voltage power lines in England and Wales: a          KV, e.a. Risk of cancer in Finnish children living close to power lines. Br
    case-control study. Br J Cancer 2010; 103(7): 1122-7.                          Med J 1993; 307: 895-9.
43
    Malagoli C, Fabbi S, Teggi S, Calzari M, Poli M, Ballotti E, e.a. Risk of   50
                                                                                   Linet MS, Hatch EE, Kleinerman RA, Robinson LL, Kaune WT,
    hematological malignancies associated with magnetic fields exposure            Friedman DR, e.a. Residential exposure to magnetic fields and acute
    from power lines: a case-control study in two municipalities of northern       lymphoblastic leukemia in children. New Eng J Med 1997; 337: 1-7.
    Italy. Environ Health 2010; 9: 16.                                          51
                                                                                   Dockerty JD, Elwood JM, Skegg DC, Herbison GP. Electromagnetic
44
    Lowenthal RM, Tuck DM, Bray IC. Residential exposure to electric               field exposures and childhood cancers in New Zealand. Cancer Causes
    power transmission lines and risk of lymphoproliferative and                   Control 1998; 9(3): 299-309.
    myeloproliferative disorders: a case-control study. Intern Med J 2007;      52
                                                                                   Michaelis J, Schüz J, Meinert R, Zemann E, Grigat JP, Kaatsch P, e.a.
    37(9): 614-9; 10.1111/j.1445-5994.2007.01389.x.                                Combined risk estimates for two German population-based case-
45
    Ahlbom A, Day N, Feychting M, Roman E, Skinner J, Dockerty J, e.a. A           control studies on residential magnetic fields and childhood acute
    pooled analysis of magnetic fields and childhood leukaemia. Br J               leukemia. Epidemiology 1998; 9: 92-4.
    Cancer 2000; 83(5): 692-8.                                                  53
                                                                                   Green LM, Miller AB, Villeneuve PJ, Agnew DA, Greenberg ML, Li J,
46
    Greenland S, Sheppard AR, Kaune WT, Poole C, Kelsh MA. A pooled                e.a. A case-control study of childhood leukemia in southern Ontario,
    analysis of magnetic fields, wire codes, and childhood leukemia.               Canada, and exposure to magnetic fields in residences. Int J Cancer
    Epidemiology 2000; 11: 624-34.                                                 1999; 82: 161-70.
47
    Savitz DA, Wachtel H, Barnes FA, John EM, Tvrdik JG. Case-control           54
                                                                                   UK Childhood Cancer Study Investigators. Exposure to power-
    study of childhood cancer and exposure to 60-Hz magnetic fields. Am J          frequency magnetic fields and the risk of childhood cancer. Lancet
    Epidemiol 1988; 128(1): 21-38.                                                 1999; 354(9194): 1925-31.
48
    London SJ, Thomas DC, Bowman JD, Sobel E, Cheng TC, Peters JM.              55
                                                                                   Schüz J, Grigat JP, Brinkmann K, Michaelis J. Residential magnetic
    Exposure to residential electric and magnetic-fields and risk of               fields as a risk factor for childhood acute leukaemia: results from a
    childhood leukemia. Am J Epidemiol 1991; 134(9): 923-37.                       German population-based case-control study. Int J Cancer 2001; 91(5):
                                                                                   728-35.
         Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>literatuur                                                             Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 44 van 46
56
    Mejia-Arangure JM, Fajardo-Gutierrez A, Perez-Saldivar ML,                62
                                                                                 Tomenius L. 50-Hz electromagnetic environment and the incidence of
    Gorodezky C, Martinez-Avalos A, Romero-Guzman L, e.a. Magnetic               childhood tumors in Stockholm County. Bioelectromagnetics 1986;
    fields and acute leukemia in children with Down syndrome.                    7(2): 191-207.
    Epidemiology 2007; 18(1): 158-61.                                         63
                                                                                 Coghill RW, Steward J, Philips A. Extra low frequency electric and
57
    Does M, Scelo G, Metayer C, Selvin S, Kavet R, Buffler P. Exposure to        magnetic fields in the bedplace of children diagnosed with leukaemia: a
    electrical contact currents and the risk of childhood leukemia. Radiat       case-control study. Eur J Cancer Prev 1996; 5(3): 153-8.
    Res 2011; 175(3): 390-6; 10.1667/RR2357.1.                                64
                                                                                 Jirik V, Pekarek L, Janout V, Tomaskova H. Association between
58
    Pedersen C, Johansen C, Schüz J, Olsen JH, Raaschou-Nielsen O.               childhood leukaemia and exposure to power-frequency magnetic fields
    Residential exposure to extremely low-frequency magnetic fields and          in Middle Europe. Biomed Environ Sci 2012; 25(5): 597-601.
    risk of childhood leukaemia, CNS tumour and lymphoma in Denmark.          65
                                                                                 Kheifets L, Ahlbom A, Crespi CM, Feychting M, Johansen C, Monroe J,
    Br J Cancer 2015; 113(9): 1370-4.                                            e.a. A pooled analysis of extremely low-frequency magnetic fields and
59
    Salvan A, Ranucci A, Lagorio S, Magnani C, Group SR. Childhood               childhood brain tumors. Am J Epidemiol 2010; 172(7): 752-61.
    leukemia and 50 Hz magnetic fields: findings from the Italian SETIL       66
                                                                                 Preston MS, Navidi W, Thomas D, Lee PJ, Bowman J, Pogoda J. Los
    case-control study. Int J Environ Res Public Health 2015; 12(2): 2184-       Angeles study of residential magnetic fields and childhood brain
    204.                                                                         tumors. Am J Epidemiol 1996; 143(2): 105-19.
60
    Bunch KJ, Swanson J, Vincent TJ, Murphy MF. Epidemiological study         67
                                                                                 Schüz J, Kaletsch U, Kaatsch P, Meinert R, Michaelis J. Risk factors for
    of power lines and childhood cancer in the UK: further analyses. J           pediatric tumors of the central nervous system: results from a German
    Radiol Prot 2016; 36(3): 437-55; 10.1088/0952-4746/36/3/437.                 population-based case-control study. Med Pediatr Oncol 2001; 36(2):
61
    Kheifets L, Crespi CM, Hooper C, Cockburn M, Amoon AT, Vergara XP.           274-82.
    Residential magnetic fields exposure and childhood leukemia: a            68
                                                                                 Saito T, Nitta H, Kubo O, Yamamoto S, Yamaguchi N, Akiba S, e.a.
    population-based case-control study in California. Cancer Causes             Power-frequency magnetic fields and childhood brain tumors: a case-
    Control 2017; 10.1007/s10552-017-0951-6.                                     control study in Japan. J Epidemiol 2010; 20(1): 54-61.
         Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>literatuur                                                             Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen | pagina 45 van 46
69
    Pearson RL, Wachtel H, Ebi KL. Distance-weighted traffic density in       72
                                                                                 Kelfkens G, Pruppers MJM. Hoogspanningslijnen en fijn stof. Update
    proximity to a home is a risk factor for leukemia and other childhood        van het literatuuronderzoek uit 2007. Bilthoven, RIVM, 2011: RIVM
    cancers. J Air Waste Manag Assoc 2000; 50(2): 175-80.                        briefrapport 610790017/2011.
70
    Gezondheidsraad. Elektromagnetische velden. Jaarbericht 2001. Den         73
                                                                                 Kavet R, Zaffanella LE, Daigle JP, Ebi KL. The possible role of contact
    Haag, Gezondheidsraad, 2001: publicatienr. 2001/14.                          current in cancer risk associated with residential magnetic fields.
71
    Kelfkens G, Pruppers MJM. Hoogspanningslijnen en fijn stof. Een              Bioelectromagnetics 2000; 21(7): 538-53.
    literatuuronderzoek. Bilthoven, RIVM, 2007: RIVM Rapport                  74
                                                                                 Kavet R, Hooper C, Buffler P, Does M. The relationship between
    610790001/2007.                                                              residential magnetic fields and contact voltage: a pooled analysis.
                                                                                 Radiat Res 2011; 176(6): 807-15.
         Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap
ten aanzien van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; Infrastructuur en Waterstaat;
Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen, en ontwikke-
lingen of trends ­signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.
U kunt dit document downloaden van www.gezondheidsraad.nl.
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Gezondheidsraad. Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen. Den Haag:
Gezondheidsraad, 2018; publicatienr. 2018/08.
Infographics: Joris Fiselier Infographics
Auteursrecht voorbehouden
        Gezondheidsraad | Nr. 2018/08
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>